Khái lược về Duyên hệ

1’- Nhân duyên.

2’-Trưởng đồng sinh duyên.

3’- Trưởng duyên.

4’- Hổ tương duyên.

5’- Y duyên (đồng sinh y duyên, Vật sinh tiền y duyên, cảnh vật sinh tiền y duyên).

6’- Sinh tiền duyên (Vật sinh tiền duyên, cảnh sinh tiền).

7’- Sanh hậu duyên.

8’- Nghiệp đồng sinh duyên.

9’- Quả duyên.

10’- Vật thực duyên (Vật thực sắc, vật thực danh).

11’- Quyền duyên (Quyền đồng sinh duyên, Quyền sinh tiền duyên, và sắc Mạng quyền duyên).

12’- Thiền duyên.

13’- Đạo duyên.

14’- Tương ưng duyên.

15’- Bất tương ưng duyên (Đồng sinh duyên, Vật sinh tiền duyên, Cảnh vật sinh tiền bất tương ưng duyên, Sinh hậu duyên).

16’- Hiện hữu duyên ( Đồng sinh hiện hữu duyên, Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên, Vật sinh tiền hiện hữu duyên, Sinh hậu hiện hữu duyên, Vật thực hiện hữu duyên, Quyền hiện hữu duyên).

17’- Bất ly duyên ( Đồng sinh bất ly duyên, Cảnh sinh tiền bất ly duyên, Vật sinh tiền bất ly duyên, Sinh hậu bất ly duyên, Vật thực bất ly duyên, Quyền bất ly duyên).

b- Thời quá khứ và vị lai.

Có hai duyên:

1’- Cảnh trưởng duyên.

2’- Cảnh cận y duyên.

c- Thời quá khứ, vị lai và ngoại thời.

Có hai duyên:

1’- Cảnh duyên.

2’- Trưởng cận y duyên.

I- Duyên phân theo hợp trợ (ghaṭanā).

Gọi là “hợp trợ” vì “cùng giống”, đồng thời có chi pháp năng duyên trùng nhau. Xin minh họa bằng “Nhân duyên” như sau:

Nhân duyên. Thuộc giống đồng sinh, có chi pháp năng duyên là “6 nhân tương ưng”.

1’- Trưởng đồng sinh duyên. Có chi pháp năng duyên trùng là “tâm sở Trí”.

2’- Đồng sinh duyên. Có chi pháp năng duyên là “tất cả danh pháp”.

3’- Hổ tương duyên. Có chi pháp năng duyên là “tất cả danh pháp”.

4’- Đồng sinh y duyên. Có chi pháp năng duyên là “tất cả danh pháp”.

5’- Quả duyên. Có chi pháp năng duyên trùng là “3 nhân : Vô tham, vô sân và trí trong tâm quả”.

6’- Quyền đồng sinh duyên. Có chi pháp trùng là “tâm sở Trí”.

7’- Đạo duyên. Có chi pháp trùng là “tâm sở Trí”.

8’- Tương ưng duyên. Có chi pháp năng duyên là “tất cả danh pháp”.

9’- Đồng sinh bất tương ưng duyên. Như trên

10’- Đồng sinh hiện hữu duyên. Như trên.

11’- Đồng sinh bất ly duyên. Như trên.

Đồng sinh nghiệp duyên (sahajātakammapaccaya). Có chi pháp năng duyên là “tâm sở Tư”.

Danh vật thực duyên (nāmāharapaccaya). Có chi pháp năng duyên là “tâm sở Xúc, tâm sở Tư và tâm”.

Hai duyên này không có chi pháp năng duyên trùng với chi pháp năng duyên của “Nhân duyên”, nên chúng không hợp trợ với Nhân duyên.

Như vậy Nhân duyên có 11 duyên hợp trợ (Học viên tìm lấy những duyên hợp trợ các duyên sau).

b- Cảnh duyên.

Có 7 duyên hợp trợ:

1’- Cảnh trưởng duyên.

2’- Cảnh vật sinh tiền y duyên.

3’- Cảnh cận y duyên.

4’- Cảnh sinh tiền duyên.

5’- Cảnh vật sinh tiền bất tương ưng duyên.

6’- Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên.

7’- Cảnh sinh tiền bất ly duyên.

c - Cảnh trưởng duyên.

Có 7 duyên hợp trợ:

1’- Cảnh duyên.

2’- Cảnh vật sinh tiền y duyên.

3’- Cảnh cận y duyên.

4’- Cảnh sinh tiền duyên.

5’- Cảnh vật sinh tiền bất hợp duyên.

6’- Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên.

7’- Cảnh sinh tiền bất ly duyên.

d - Trưởng đồng sinh duyên.

Có 12 duyên hợp trợ:

1’- Nhân duyên.

2’- Đồng sinh duyên.

3’- Hổ tương duyên.

4’- Đồng sinh y duyên.

5’- Quả duyên.

6’- Vật thực danh duyên.

7’- Quyền đồng sinh duyên.

8’- Đạo duyên.

9’- Tương ưng duyên.

10’- Đồng sinh bất tương ưng duyên.

11’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

12’- Đồng sinh bất ly duyên.

e - Vô gián duyên.

Có 6 duyên hợp trợ:

1’- Đẳng vô gián duyên.

2’- Vô gián cận y duyên.

3’- Tập hành duyên.

4’- Nghiệp biệt thời duyên.

5’- Vô hữu duyên.

6’- Ly duyên.

f- Đồng sinh duyên.

Có 7 duyên hợp trợ:

1’- Hổ tương duyên.

2’- Đồng sinh y duyên.

3’- Quả duyên.

4’- Tương ưng duyên

5’- Đồng sinh bất tương ưng duyên.

6’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

7’- Đồng sinh bất ly duyên.

g- Hổ tương duyên.

Có 7 duyên hợp trợ:

1’- Đồng sinh duyên.

2’- Đồng sinh y duyên.

3’- Quả duyên.

4’- Tương ưng duyên

5’- Đồng sinh bất tương ưng duyên.

6’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

7’- Đồng sinh bất ly duyên.

h- Vật sinh tiền y duyên.

Có 5 duyên hợp trợ:

1’- Cảnh sinh tiền y duyên.

2’- Vật sinh tiền duyên.

3’- Vật sinh tiền bất tương ưng duyên.

4’- Vật sinh tiền hiện hữu duyên.

5’- Vật sinh tiền bất ly duyên.

j - Cảnh vật sinh tiền y duyên.

Có 8 duyên hợp trợ:

1’- Cảnh duyên.

2’- Cảnh trưởng duyên.

3’- Cảnh cận y duyên.

4’- Cảnh sinh tiền duyên.

5’- Cảnh vật sinh tiền duyên.

6’- Cảnh vật sinh tiền bất hợp duyên.

7’- Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên.

8’- Cảnh sinh tiền bất ly duyên.

k- Thường cận y duyên.

Có 1 duyên hợp trợ:

1’- Nghiệp biệt thời duyên.

l- Cảnh sinh tiền duyên.

Có 7 duyên hợp trợ:

1’- Cảnh duyên.

2’- Cảnh trưởng duyên.

3’- Cảnh vật sinh tiền y duyên.

4’- Cảnh cận y duyên.

5’- Cảnh vật sinh tiền bất tương ưng duyên.

6’- Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên.

7’- Cảnh sinh tiền bất ly duyên.

o - Sinh hậu duyên.

Có 3 duyên hợp trợ:

1’- Sinh hậu bất tương duyên.

2’- Sinh hậu hiện hữu duyên.

3’- Sinh hậu bất ly duyên.

m- Tập hành duyên.

Có 5 duyên hợp trợ:

1’- Vô gián duyên.

2’- Đẳng vô gián duyên.

3’- Vô gián cận y duyên.

4’- Vô hữu duyên.

5’- Ly duyên.

n- Nghiệp đồng sinh duyên.

Có 9 duyên trợ:

1’- Đồng sinh duyên.

2’- Hổ tương duyên.

3’- Đồng sinh y duyên.

4’- Quả duyên.

5’- Vật thực danh duyên.

6’- Tương ưng duyên.

7’- Đồng sinh bất tương ưng duyên.

8’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

9’- Đồng sinh bất ly duyên.

p - Nghiệp biệt thời duyên.

Có 6 duyên:

1’- Vô gián duyên.

2’- Đẳng vô gián duyên.

3’- Vô gián cận y duyên.

4’- Thường cận y duyên

5’- Vô hữu duyên.

6’- Ly duyên.

q - Quả Duyên.

Có 7 duyên hợp trợ:

1’- Đồng sinh duyên.

2’- Hổ tương duyên.

3’- Đồng sinh y duyên.

4’- Tương ưng duyên.

5’- Đồng sinh bất tương ưng duyên.

6’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

7’- Đồng sinh bất ly duyên.

r - Vật thực sắc duyên.

Có hai duyên hợp trợ:

1’- Vật thực hiện hữu duyên.

2’- Vật thực bất ly duyên.

t- Danh vật thực duyên.

Có 11 duyên hợp trợ.

1’- Trưởng đồng sinh duyên.

2’- Đồng sinh duyên.

3’- Hổ tương duyên.

4’- Đồng sinh y duyên

5’- Nghiệp đồng sinh duyên.

6’- Quả duyên.

7’- Quyền đồng sinh duyên.

8’- Tương ưng duyên.

9’- Đồng sinh bất tương ưng duyên.

10’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

11’- Đồng sinh bất ly duyên.

s- Đồng sinh quyền duyên.

Có 13 duyên hợp trợ:

1’- Nhân duyên.

2’- Trưởng đồng sinh duyên.

3’- Đồng sinh duyên.

4’- Hổ tương duyên.

5’- Đồng sinh y duyên.

6’- Quả duyên.

7’- Vật thực danh duyên.

8’- Thiền duyên.

9’- Đạo duyên.

10’- Tương ưng duyên.

11’- Đồng sinh bất tương ưng duyên.

12’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

13’- Đồng sinh bất ly duyên.

i- Quyền sinh tiền duyên.

Có 5 duyên hợp trợ:

1’- Vật sinh tiền y duyên.

2’- Vật sinh tiền duyên.

3’- Vật sinh tiền bất tương ưng duyên.

4’- Vật sinh tiền hiện hữu duyên.

5’- Vật sinh tiền bất ly duyên.

y - Sắc Mạng quyền duyên.

Có hai duyên hợp trợ:

1’- Quyền hiện hữu duyên.

2’- Quyền bất ly duyên.

u - Thiền duyên.

Có 10 duyên hợp trợ:

1’- Đồng sinh duyên.

2’- Hổ tương duyên.

3’- Đồng sinh y duyên.

4’- Quả duyên.

5’- Quyền đồng sinh duyên.

6’- Đạo duyên.

7’- Tương ưng duyên.

8’- Đồng sinh bất tương ưng duyên.

9’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

10’- Đồng sinh bất ly duyên.

w - Đạo duyên.

Có 12 duyên hợp trợ:

1’- Nhân duyên.

2’- Trưởng đồng sinh duyên.

3’- Đồng sinh duyên.

4’- Hổ tương duyên.

5’- Đồng sinh y duyên.

6’- Quả duyên.

7’- Quyền đồng sinh duyên.

8’- Thiền duyên.

9’- Tương ưng duyên.

10’-Đồng sinh bất tương ưng duyên.

11’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

12’- Đồng sinh bất ly duyên.

z - Tương ưng duyên.

Có 6 duyên hợp trợ:

1- Đồng sinh duyên.

2- Hổ tương duyên.

3- Đồng sinh y duyên.

4- Quả duyên.

5- Đồng sinh hiện hữu duyên.

6- Đồng sinh bất ly duyên.

v’-Đồng sinh bất tương ưng duyên.

Có 6 duyên hợp trợ:

1’- Đồng sinh duyên.

2’- Hổ tương duyên.

3’- Đồng sinh y duyên.

4’- Quả duyên.

5’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

6’- Đồng sinh bất ly duyên.

Dứt phần khái lược duyên hệ.

[1] - Abhs. Chương VI. Phần 3.

[2] - DhP. Câu 200.

[3] - Là sắc bên ngoài thân chúng sinh.

[4] - Do nghiệp tạo, do tâm tạo, do vật thực tạo và do khí hậu tạo.

[5] - S.iii, 58 . Kinh Thủ chuyển (Upādānaparipavattasuttaṃ).

[6] - A.v, 113. Pháp 10 chi. Phẩm song đối (Yamakavaggo); kinh Vô minh (avijjā suttaṃ).

[7] - Là : Nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ, xúc, thiệt xúc, thân và ý xúc.

[8] - Vedanā paccaya taṅhā : Thọ duyên ái.

[9] - Là: Thân hành, ngữ hành, ý hành, phi phúc hành, phúc hành và bất động hành.

[10] - Là: Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức.

[11] - Đại trưởng lão Nārada. Vi diệu pháp toát yếu; Ô. Phạm Kim Khánh dịch; tr. 397.

[12] - Bộ phận sinh dục.

[13] - Dhp. Câu 371.

[14] – Có 15 Danh quyền có 14 là: Ý quyền, danh Mạng quyền, 5 Thọ quyền, 5 giác phần quyền và 3 Siêu thế quyền. Nếu nói theo chi pháp thì có 8 là: Ý quyền, danh Mạng quyền, Thọ quyền, Tín quyền, Tấn quyền, Niệm quyền, định quyền và Tuệ quyền.

[15] - Vsm. Chương 17. 610.

[16] - A.i, 115. Pháp ba chi, kinh Thiên giới (Devalokasuttaṃ).

[17] -D.iii, kinh Đế Thích vấn đạo (Sakkapañhasuttaṃ).

[18] - Trong Siêu lý cao học của Đức Tịnh sự biên soạn ghi là: 11 1 tâm (trừ 10 thức).

[19] - Vsm. Chương 17. 611.

[20] - Tuy nhiên, các Giáo thọ sư sau này, cho rằng: Tâm vô nhân có chi thiền, vì các tâm này có tinh năng hoạt.

[21] - Vsm. Chương 17. 611.

[22] - Là 3 tâm sở: Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng.

[23] - 13 tâm sở Tợ tha – tâm sở dục = 12 tâm sở.

[24] - A.ii, 222. Kinh Con đường (maggasuttaṃ).

[25] - S.iii, 238. Tương ưng Xá Lợi Phất, Sūcimukhi suttaṃ.

[26] - A.ii, 235. Pháp bốn chi. Kinh Thánh đạo (ariyamaggasuttaṃ).

[27] - Là những tâm thiện trong lộ đắc đạo.

[28] - Năm chi có thể hiện diện đầy đủ là : trí, tầm, tấn, niệm và định.

[29] - A.iv, 247 . Pháp 8 chi .Kinh Rất là nhẹ.

[30] - Vsm. Chương 17, 612.

[31] - Là 15 tâm = 2 tâm quan sát xả thọ + 8 tâm quả dục giới hữu nhân + 5 tâm qaủ Sắc giới.

[32] - Vsm. Chương 17. 614.

[33] - Vsm. Chương 17, 615.

[34] - S.iii, 132. Tương ưng Uẩn (Khandhasamyuttaṃ), kinh Channa (Channasuttaṃ)

[35] - Vsm. Chương 17, 615.

[36] - Ở đây, từ appaccaya không phải là cụm từ kammadhāraya mà là của nhóm Bahubbīhi. Nên: Natthi paccayā etesaṃ ti appacay: Không có điều kiện ở đây, gọi là “không điều kiện”.

Asaṅkhata là một cụm từ kammadhāraya.

do vậy:: Saṃkariyante ti saṅkhatā: Có sự tạo tác, gọi là trở thành.

Và : Na saṅkhatā ti asaṅkhatā: Không có sự tạo tác, gọi là “không trở thành”..

[37] - Có bốn oai nghi cho tất cả chúng sanh là ngồi, đứng, đi và nằm.

[38] - Mối liên hệ ở đây, ám chỉ cho năng duyên (paccya)– Ns.

[39] - Nhân sinh nhãn thức có bốn là: Có thần kinh nhãn, có cảnnh sắc, có ánh sáng và có tác ý.

[40] - Tức là : Tâm Nhãn thức là sơ duyên của tâm Hướng ngũ môn qua Vô gián duyên hay Đẳng vô gián duyên.

[41] - Là tâm Nhãn thức quả thiện và tâm Nhãn thức quả bất thiện.

[42] - Tạm gọi 18 duyên này là duyên cơ bản. Ns.

[43] - Có 5 nhóm 11 danh pháp, là: Nhóm Hướng ngũ môn, 2 nhóm Tiếp thâu, 2 nhóm Quan sát thọ xả.

[44] - 13 tâm sở Tợ tha + 25 tâm sở Tịnh hảo = 38 tâm sở. Đây là nêu tổng quát, nếu tính từng tâm thì lần lượt trừ đi, như tâm nhị thiền trừ đi tầm, tâm tam thiền trừ đi tứ…

[45] - 38 tâm sở - (3 giới phần + 2 vô lượng phần + tầm, tứ, hỷ)= 30 tâm sở.

[46] - Hành giả ghi nhận được “ tướng vô thường”, quán xét “tướng vô thường, an trú tâm trong tướng vô thường ấy, gọi là an trú tâm trong vô tướng định”.

Hành giả ghi nhận được “tướng khổ”, quán xét tướng khổ, an trú tâm tâm trong tướng khổ, gọi là an trú tâm trong vô nguyện tướng.

Hành giả ghi nhận được tướng vô ngã, quán xét tướng vô ngã, an trú tâm trong tướng vô ngã, gọi là an trú tâm trong không tánh tướng.

Chân thành cám ơn Tỳ khưu Chánh Minh đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 2008).

Khái lược Duyên Hệ

Tỳ khưu Chánh Minh

DL 2008 – PL 2552

[2.1]

Phần II. Tam đề thiện với duyên hệ.

Khái lược.

Tam đề thiện là một mẫu đề (mātika), trong đó có ba câu là:

- Kusalā dhammā: Tất cả pháp thiện.

- Akusalā dhammā: Tất cả pháp bất thiện.

- Abyākatā dhammā: Tất cả pháp vô ký.

Chi pháp của tam đề thiện.

- Tất cả pháp thiện có chi pháp là: 37 tâm thiện và 38 tâm sở hợp ¹ .

- Tất cả pháp bất thiện có chi pháp là: 12 tâm bất thiện và 27 tâm sở hợp ² .

- Tất cả pháp vô ký có chi pháp là: 72 tâm và 38 tâm sở hợp + sắc pháp + Nípbàn.

Duyên hệ với tam đề thiện.

Là phân tích tam đề thiện theo duyên chánh, hoặc theo các duyên phụ được phân tích từ duyên chính.

1- Nhân duyên

Định nghĩa.

Nhân duyên là trợ sinh và ủng hộ các pháp đồng sinh, theo cách “nhân tương ưng”.

Chi pháp.

Năng duyên. 6 nhân: Tham, sân, si, vô tham, vô sân và vô si.

Sở duyên. 103 tâm hữu nhân và 52 tâm sở hợp (trừ tâm sở Si trong tâm Si) và sắc Tục sinh tâm hữu nhân, sắc tâm hữu nhân.

Phi sở duyên. 18 tâm Vô nhân và 12 tâm sở Tợ tha hợp + tâm sở Si trong tâm Si + sắc nghiệp tục sinh với tâm vô nhân, sắc tâm vô nhân, sắc thời tiết, sắc vật thực, sắc nghiệp bình nhật, sắc nghiệp vô tưởng.

Nhân duyên với tam đề thiện.

Có bảy câu lọc ³ .

Câu 1. Kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetu paccayena paccayo.

Pháp thiện trợ pháp thiện bằng Nhân duyên.

a - Định nghĩa.

Là một hay cả ba nhân thiện trợ sinh và ủng hộ các pháp thiện đồng sinh.

b - Chi pháp.

Thiện năng duyên. Là ba nhân thiện: Vô tham, Vô sân và Vô si.

Thiện sở duyên. Là 37 tâm thiện và 38 tâm sở hợp.

c - Giải thích.

Câu này chỉ đề cập đến những gì đang diễn ra trong một tâm thiện.

Trong một tâm thiện có ít nhất là 2 nhân (Vô tham và Vô sân), như trong tâm thiện ly trí.Trong tâm thiện có trí thì có đủ 3 nhân: Vô tham, Vô sân và Vô si.

* Sở dĩ sở duyên có đầy đủ 38 tâm sở là vì:

- Khi nhân Vô tham là năng duyên sẽ trợ giúp cho nhân Vô sân và Vô si sinh lên, như vậy, 2 nhân Vô sân và Vô si là sở duyên.

- Khi nhân Vô sân là năng duyên, thì 2 nhân Vô tham và Vô si là sở duyên.

- Khi Vô Si là năng duyên thì 2 nhân Vô tham và Vô sân là sở duyên.

Trong câu này có 2 mô thức:

- Nhân thiện trợ giúp cho nhân thiện (như đã nêu).

- Nhân thiện trợ giúp cho pháp thiện, nhưng không phải là “nhân thiện”. Đó chính là tâm thiện + 35 tâm sở hợp (trừ 3 nhân thiện).

Thí dụ: Trong tâm thiện thọ hỷ có trí vô trợ, tâm thiện này tổng quát có 38 tâm sở hợp.

Khi một nhân là năng duyên như Vô tham chẳng hạn, các pháp nương Vô tham sinh lên sinh lên và được Vô tham ủng hộ, gồm có: Tâm và 37 tâm sở hợp (trừ nhân Vô tham).

- Vô tham trợ giúp cho Vô sân và Vô si, gọi là “nhân thiện trợ cho nhân thiện”.

- Vô tham trợ giúp cho tâm thiện và 35 tâm sở (trừ 3 nhân thiện), gọi là “nhân thiện trợ giúp cho pháp thiện phi nhân thiện”.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 7 bậc Thánh hữu học.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm.

- Thời: Thời bình nhật.

- Giống: Giống đồng sinh.

- Tâm lộ: Thuộc lộ ngũ môn và lộ ý môn.

Giải thích.

- Vị Thánh Alahán không có tâm thiện lẫn tâm bất thiện, nên trong 12 hạng người không kể bậc Thánh Alahán.

Bốn tâm Đạo thuộc về thiện, nên chỉ cho 4 người Đạo.

Các phần còn lại cũng dễ hiểu.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

Nhân duyên có 11 duyên hợp trợ, trong câu lọc này có:

* Hợp trợ.

- Năng duyên và sở duyên cùng sinh lên, nên có “Đồng sinh duyên”, “Đồng sinh hiện hữu duyên” và “Đồng sinh bất ly duyên”.

- Năng và sở hòa hợp với nhau, nên có “Tương ưng duyên”.

- Năng và sở hổ trợ lẫn nhau, nên có “Hổ tương duyên”.

- Sở duyên nương nhờ năng duyên, nên có “Đồng sinh y duyên”.

- Năng duyên có tâm sở Trí, nên có “Đồng sinh trưởng duyên”, “Đồng sinh quyền duyên” và “Đạo duyên”.

Như vậy, trong câu lọc này có 9 duyên hợp trợ.

* Không hợp trợ.

- Năng duyên là “pháp thiện”, không phải là “pháp quả”, nên không có “Quả duyên”.

- Năng duyên và sở duyên có tính “hòa hợp”, nên không có “Đồng sinh bất tương ưng duyên”.

Có 2 duyên không hợp trợ.

Câu 2. Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo.

Pháp thiện trợ pháp vô ký bằng Nhân duyên.

a- Định nghĩa.

Là 1 trong 3 nhân thiện hoặc cả ba nhân thiện trợ sinh, ủng hộ pháp “không thiện không bất thiện”.

b – Chi pháp.

Thiện năng duyên. 3 nhân thiện.

Vô ký sở duyên. Sắc tâm thiện.

c - Giải.

Ba nhân thiện trợ cho sắc tâm tạo sinh lên và vững mạnh. Sắc tâm tạo này được gọi là “sắc tâm thiện”, hiễn lộ qua thân hay “lời nói”.

Như khi Vô tham là năng duyên, tâm muốn bố thí, cúng dường. Bấy giờ nhân Vô tham sẽ tạo ra “sắc thân biểu tri” để thực hiện hành động “cúng dường” hoặc “bố thí”; hoặc tạo ra “ngữ biểu tri” để nói lời cung thỉnh vị Trưởng lão nhận lời tại tư gia vào ngày mai …

Khi Vô sân là năng duyên, tâm và các tâm sở sinh lên có tính “mát mẻ”, xa lìa sự “khó chịu”, khi ấy Vô sân tạo ra loại sắc tâm là “ngữ biểu tri”, nói lời êm dịu, nói lời hòa nhả….

Hoặc tạo ra “thân biểu tri” để giúp đở “kẻ thù”, người không thân …

Khi Vô si là năng duyên, tạo ra “thân biểu tri” để đảnh lễ Đức Phật, đức Tăng ... hoặc tạo ra “ngữ biểu tri” để giảng pháp, nói đạo …

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 7 thánh hữu học.

- Cõi: 26 cõi ngũ uẩn.

- Thời: thời bình nhật.

- Lộ tâm: lộ ngũ môn và lộ ý môn trong cõi ngũ uẩn.

- Giống: Giống đồng sinh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

* Hợp trợ.

- Năng duyên là danh pháp, sở duyên là sắc pháp, nhưng cả năng và sở cùng sinh lên, nên có “Đồng sinh duyên”.

- Năng duyên là “nơi nương của sở duyên, giúp cho sở duyên được vững mạnh”, nên có “Đồng sinh y duyên”.

- Năng duyên có tâm sở Trí, nên có “Đồng sinh trưởng duyên”, “Đồng sinh quyền duyên” và “Đạo duyên”.

- Năng và sở “cùng có mặt”, nên có “Đồng sinh hiện hữu duyên” và, “Đồng sinh bất ly duyên”.

- Năng duyên và sở duyên “không hòa hợp” với nhau, nên có “Đồng sinh bất tương ưng duyên”.

Như vậy, trong câu lọc này có 8 duyên hợp trợ.

* Không hợp trợ.

- Năng và sở không phải là pháp quả, nên không có “Quả duyên”.

- Năng và sở “không hòa hợp” với nhau, nên không có “Tương ưng duyên”.

- Sắc tâm thiện không thể hổ trợ cho 3 nhân thiện, nên không có “Hổ tương duyên”.

Như vậy có 3 duyên không hợp trợ.

Câu 3. Kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa hetu paccayena paccayo.

Pháp thiện trợ pháp thiện và vô ký bằng nhân duyên.

a- Định nghĩa.

Là ba nhân thiện trợ sinh vả ủng hộ cho pháp thiện cùng với sắc tâm thiện.

b- Chi pháp.

Thiện năng duyên. Là 3 nhân thiện.

Thiện sở duyên. Là 37 tâm thiện và 38 tâm sở hợp (danh) + sắc tâm thiện.

c- Giải thích.

Có trường hợp: Một Phật tử khởi lên tâm cúng dường, nhưng không thực hiện việc cúng dường. Đây là trường hợp danh trợ danh.

Có trường hợp: Một Phật tử tuy có khởi lên “ý bố thí”, thực hiện “việc bố thí” một cách hời hợt, không đủ “3 sự cố ý”. Đây là trường hợp “danh trợ sắc”.

Với người “có ý cúng dường”, thực hiện việc cúng dường với “3 sự cố ý”. Đây là trường hợp “danh trợ cho danh sắc”.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 7 thánh hữu học.

- Cõi: 26 cõi ngũ uẩn.

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ngũ môn và lộ ý môn.

- Giống: Giống đồng sinh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

* Hợp trợ.

Trong câu lọc này có 7 duyên hợp trợ là:

Đồng sinh duyên, Đồng sinh trưởng duyên, Đồng sinh y duyên, Đồng sinh quyền duyên, Đồng sinh hiện hữu, Đồng sinh bất ly, đạo duyên (cách lý giải như ở câu lọc 1).

* Không hợp trợ.

- Năng duyên thuộc tính thiện, sở duyên là sắc tâm thiện nên không có 3 duyên: Hổ tương duyên, Quả duyên và Tương ưng duyên.

- Sở duyên có danh pháp, nên không có “Đồng sinh bất tương ưng duyên”.

Như vậy có 4 duyên không hợp trợ.

Câu lọc 4. Akusalo dhammo akusalassa dhammassa hetu paccayena paccayo.

Pháp bất thiện trợ pháp bất thiện bằng Nhân duyên.

a- Định nghĩa.

Là ba nhân bất thiện trợ giúp cho pháp bất thiện sinh lên và được vững mạnh.

b- Chi pháp.

Bất thiện năng duyên. Là 3 nhân bất thiện: Tham, Sân và Si.

Bất thiện sở duyên. Là 12 tâm bất thiện vả, 27 tâm sở hợp ( trừ nhân Si trong tâm Si).

c- Giải.

Trong tâm bất thiện Tham có 2 nhân: Tham và Si. Khi nhân Tham là năng duyên sẽ trợ giúp cho nhân Si sinh lên, hay khi nhân Si là năng duyên sẽ trợ giúp cho nhân Tham sinh lên.

Tương tự như thế, trong tâm bất thiện Sân có 2 nhân: Sân và Si. Khi nhân Sân là năng duyên sẽ trợ giúp cho nhân Si sinh lên, khi nhân Si là năng duyên sẽ trợ giúp cho nhân Sân sinh lên.

Đây là mô thức “nhân bất thiện trợ giúp nhân bất thiện”.

Trong tâm bất thiện Si chỉ có nhân Si, nên nhân Si trong tâm Si là phi sở duyên.

Ba nhân bất thiện trợ giúp cho 12 tâm bất thiện vả 24 tâm sở hợp (trừ 3 nhân bất thiện) sinh lên, gọi là “nhân bất thiện trợ pháp bất thiện phi nhân bất thiện” ⁴ .

Do đó, trong phần sở duyên lấy trọn vẹn pháp bất thiện (trừ tâm sở Si trong tâm Si).

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 3 Thánh quả hữu học.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm.

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ngũ môn và lộ ý môn.

- Giống: Giống đồng sinh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

* Hợp trợ.

- Năng duyên và sở duyên cùng sinh lên, nên có “Đồng sinh duyên”.

- Sở duyên sinh lên và được vững mạnh nhờ vào năng duyên, nên có “Đồng sinh y duyên”.

- Năng và sở cùng có mặt, nên có “Đồng sinh hiện hữu duyên” và “Đồng sinh bất ly duyên”.

- Năng và sở “hòa hợp” với nhau, nên có “Tương ưng duyên”.

- Năng và sở hổ trợ lẫn nhau, nên có “Hổ tương duyên”.

Trong câu lọc này có 6 duyên hợp trợ.

* Không hợp trợ.

- Năng duyên không có pháp trưởng, nên không có “Trưởng đồng sinh duyên”.

- Năng duyên không phải là pháp quả, nên không có “Quả duyên”.

- Năng duyên không có pháp quyền, nên không có “Quyền đồng sinh duyên”.

- Năng duyên không có chi đạo, nên không có “Đạo duyên”.

- Năng và sở “hòa hợp”, nên không có “Đồng sinh bất tương ưng duyên”.

Như vậy, có 5 duyên không hợp trợ.

Câu 5. Akusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetu paccayena paccayo.

Pháp bất thiện trợ pháp vô ký bằng Nhân duyên.

a- Định nghĩa.

Là ba nhân bất thiện trợ giúp sắc tâm bất thiện sinh lên và vững mạnh.

b- Chi pháp.

Bất thiện năng duyên. Là 3 nhân bất thiện.

Vô ký sở duyên. Là sắc tâm bất thiện.

c- Giải.

- Khi nhân Tham là năng duyên, sẽ tạo ra “thân biểu tri bất thiện”, để thực hiện theo khuynh hướng tham, như trộm cắp, tà hạnh trong dục lạc …

Hoặc “ngữ biểu tri bất thiện” để nói lời “gạt gẩm” người khác với mục đích có lợi cho mình, như người bán hàng nói “trau chuốt” để bán được món hàng giả hay món hàng không có giá trị cao …

- Khi nhân Sân là năng duyên, sẽ tạo ra “thân biểu tri bất thiện”, để thực hiện theo khuynh hướng sân, như “sát hại kẻ nghịch”…

Hoặc “ngữ biểu tri bất thiện”, như “nói vu khống” để hại người ….

- Khi nhân Si là năng duyên, sẽ tao ra “thân biểu tri bất thiện”, như người “đờ đẩn” …

Hoặc “ngữ biểu tri bất thiện” như nói “lãm nhãm”…

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 3 Thánh quả hữu học.

- Cõi: 26 cõi ngũ uẩn.

- Thời: thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ngũ và lộ ý.

- Giống: Giống đồng sinh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

* Hợp trợ.

- Năng duyên và sở duyên cùng sinh khởi, nên có “Đồng sinh duyên”.

- Sở duyên nương vào năng duyên để vững mạnh, nên có “Đồng sinh y duyên”.

- Năng duyên và sở duyên cùng có mặt, nên có “Đồng sinh hiện hữu duyên” và “Đồng sinh bất ly duyên”.

- Năng là danh pháp, sở là sắc pháp, nên có “Đồng sinh bất tương ưng duyên”.

Như vậy có 5 duyên hợp trợ.

* Không hợp trợ.

- Năng duyên không có pháp trưởng, nên khôngg có “Đồng sinh trưởng duyên”.

- Năng và sở không hổ trợ lẫn nhau, nên không có “Hổ tương duyên”.

- Năng duyên không phải pháp quả, nên không có “Quả duyên”.

- Năng duyên không có pháp quyền, nên không có “Đồng sinh quyền duyên”.

- Năng duyên không có chi đạo, nên không có “Đạo duyên”.

- Năng và sở “không hòa hợp”, nên không có “Tương ưng duyên”.

Như vậy, có 6 duyên không hợp trợ.

Câu 6. Akusalo dhammo akusalassa ca abyākatassa ca dhammassa hetu paccayena paccayo.

Pháp bất thiện trợ pháp bất thiện và vô ký bằng nhân duyên.

a- Định nghĩa.

Là 3 nhân bất thiện trợ giúp cho pháp bất thiện cùng sắc tâm bất thiện sinh lên được vững mạnh.

b- Chi pháp.

Bất thiện năng duyên. Là 3 nhân bất thiện.

Bất thiện sở duyên. Là 12 tâm bất thiện và 27 tâm sở hợp (trừ tâm sở Si trong tâm si) + sắc tâm bất thiện.

c- Giải.

- Có người khởi lên ý “trộm cắp” hay có ý “sát hại kẻ thù”… nhưng chưa thực hiện bằng thân hay “lời nói”. Đó là “danh bất thiện trợ giúp danh bất thiện”.

- Có người do vô ý “làm chết” chúng sinh khác, hay “không cố ý hưởng lạc, nhưng lại hưởng lạc”… Đây là “danh trợ giúp sắc tâm bất thiện”.

- Có người “chủ ý trộm cắp” và thực hiện bằng thân hay lời nói … Đây là “danh bất thiện trợ giúp danh - sắc”.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 3 Thánh quả hữu học.

- Cõi: 26 cõi ngũ uẩn.

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ngũ môn và lộ ý môn.

- Giống: Giống đồng sinh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

* Hợp trợ.

- Năng duyên thuộc giống đồng sinh, nên có “Đồng sinh duyên”.

- Sở duyên được vững mạnh do nương nhờ năng duyên, nên có “Đồng sinh y duyên”.

- Năng - sở cùng hiện khởi, nên có “Đồng sinh hiện hữu duyên”.

- Năng - sở không tách lìa nhau, nên có “Đồng sinh bất ly duyên”.

Như vậy có 4 duyên hợp trợ.

* Không hợp trợ.

- Năng duyên không có pháp trưởng, nên không có “Đồng sinh trưởng duyên”.

- Sở duyên không hổ trợ cho năng duyên, nên không có “Hổ tương duyên”.

- Năng duyên không là pháp quả, nên không có “Quả duyên”.

- Năng duyên không có pháp quyền, nên không có “Đồng sinh quyền duyên”.

- Năng duyên không có chi đạo, nên không có “Đạo duyên”.

- Sở duyên có sắc pháp, nên không có “Tương ưng duyên”.

- Sở duyên có danh pháp, nên không có “Đồng sinh bất tương ưng duyên”.

Như vậy có 7 duyên không hợp trợ.

Câu 7. Abyākato dhammo abyātassa dhammassa hetu paccayena paccayo.

Pháp vô ký trợ pháp vô ký bằng Nhân duyên.

a- Định nghĩa.

Là 3 nhân vô ký trợ giúp pháp vô ký sinh lên và được vững mạnh.

b - Chi pháp.

Vô ký năng duyên. Là 3 nhân Vô ký (trong tâm vô ký).

Vô ký sở duyên. 54 tâm vô ký hữu nhân ⁵ và 35 tâm sở hợp + Sắc tâm vô ký hữu nhân.

c- Giải.

Ba nhân vô ký là: Vô tham, Vô sân và Vô si trong tâm vô ký hữu nhân trợ sinh và ủng hộ các pháp đồng sinh.

Pháp đồng sinh với 3 nhân vô ký gồm:

* Danh pháp. 37 tâm quả hữu nhân (8 tâm Đại quả + 9 tâm quả Đáo đại và 20 tâm quả Siêu thế) và 35 tâm sở hợp.

Và 17 tâm Duy tác hữu nhân (8 tâm Đại hạnh + 9 tâm Duy tác Đáo đại) và 35 tâm sở hợp.

* Sắc pháp. Là sắc tâm quả hữu nhân và sắc tâm vô ký hữu nhân.

Câu này đối với.

- Người: Người lạc vô nhân, người Nhị nhân, người Tam nhân+ 4 Thánh quả.

- Cõi: 26 cõi vui hữu tâm (- 4 cõi khổ + cõi Vô tưởng).

- Thời: Thời tục sinh, thời bình nhật và thời tử.

- Lộ tâm: Lộ ngũ và lộ ý.

- Giống: Giống đồng sinh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

* Hợp trợ.

- Năng - sở cùng sinh lên, nên có 3 duyên: “Đồng sinh duyên”, “Đồng sinh hiện hữu duyên” và “Đồng sinh bất ly duyên”.

- Sở duyên được vững mạnh nhờ nương vào năng duyên, nên có “Đồng sinh y duyên”.

- Năng duyên có tâm sở Trí, nên có 3 duyên: “Đồng sinh trưởng duyên”, “Đồng sinh quyền duyên”, “Đạo duyên”.

- Sở duyên là danh pháp, nên có “Hổ tương duyên”.

- Năng duyên là pháp quả, nên có “Quả duyên”.

Như vậy, có 9 duyên hợp trợ.

- Sở duyên là sắc tâm Vô ký, nên không có “Tương ưng duyên”.

- Sở duyên có danh pháp, nên không có “Đồng sinh bất tương ưng duyên”.

Như vậy, có 2 duyên không hợp trợ.

2 - Cảnh duyên.

(Ārammaṇapaccyo).

Định nghĩa.

Là các pháp làm cảnh trợ giúp cho tâm và tâm sở sinh lên.

Chi pháp cảnh duyên.

Năng duyên. Tất cả pháp trên phương diện “thành cảnh”, đó là “tâm và tâm sở hợp + sắc pháp + Nípbàn + Chế định.

Sở duyên. Tất cả tâm khi bất cảnh.

Phi sở duyên: Sắc pháp, Nípbàn và Chế định.

Cảnh duyên với tam đề thiện.

Có 9 câu lọc.

Câu 1. Kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇa paccayena paccayo.

Pháp thiện trợ pháp thiện bằng Cảnh duyên.

a- Định nghĩa.

Là “pháp thiện thành cảnh, giúp cho pháp thiện khác sinh lên khi nhận cảnh ấy”.

Như vị chứng đắc thiền, nhớ lại tầng thiền đã chứng đắc.

b - Chi pháp.

Thiện năng duyên. 37 tâm thiện và 38 tâm sở hợp khi thành cảnh.

Thiện sở duyên. 8 tâm Đại thiện và 33 tâm sở hợp (trừ Giới phần + Vô lượng phần) + tâm Thông thiện.

3- Giải.

Câu lọc này có các trường hợp sau:

- Người bố thí, trì giới, cung kỉnh… bằng tâm thiện dục giới khi nhớ lại cũng bằng tâm thiện dục giới.

Hay vị Tỳkhưu hành pháp “niệm tâm Tứ niệm xứ”, nhớ lại tâm thiện trước đó của mình ….

Thiện năng duyên là: 8 tâm Đại thiện và 38 tâm sở hợp (khi làm cảnh).

Thiện sở duyên là: 8 đại thiện và 33 tâm sở hợp (trừ Giới phần + Vô lượng phần).

Sở dĩ trừ Giới phần và Vô lượng phần, vì không có cảnh tương ứng cho chúng sinh lên.

- Người quy y Tam bảo, khi nhớ lại phát sinh hoan hỷ.

Thiên năng duyên là “tâm sở Tín”; thiện sở duyên là “4 tâm Đại thiện thọ hỷ và 33 tâm sở hợp”.

- Người giữ giới, khi nhớ lại phát sinh hoan hỷ.

Thiện năng duyên là “tâm sở giới phần”; thiện sở duyên là “4 tâm đại thiện thọ hỷ”.

- Phàm tam nhân và 3 Thánh quả Hữu học quán thấy “17 tâm thiện hiệp thế” là “vô thường, khổ, vô ngã”.

Thiện năng duyên là “ 17 tâm thiện hiệp thế và 38 tâm sở hợp”.

Thiện sở duyên là “4 đại thiện có trí và 33 tâm sở hợp”.

- Hành giả chứng thiền hay an trú trong thiền. Khi xuất thiền, nhớ lại tầng thiền hay “ phản khán chi thiền”.

Thiện năng duyên là “9 tâm thiện Đáo đại và 35 tâm sở hợp (trừ Giới phần).

Thiện sở duyên là “8 tâm Đại thiện và 33 tâm sở hợp”.

- Bậc chứng Đạo (trừ 5 tâm Tứ Đạo), khi xuất khỏi lộ đạo, nhớ lại Đạo đã chứng đắc.

Thiện năng duyên là “15 tâm Đạo hữu học và 36 tâm sở hợp”.

Thiện sở duyên là “4 tâm Đại thiện có trí và 33 tâm sở hợp”.

Sở dĩ năng duyên không có “5 tâm Tứ Đạo”, vì sau sátna Tứ Đạo là sátna Tứ quả. Kể từ đó trở đi vị ấy là bậc Thánh Alahán quả, vị Thánh Alahán không còn tâm thiện chỉ có tâm Duy tác, nên “tâm Tứ Đạo” không thể làm cảnh cho tâm thiện được”.

- Bậc Thánh hữu học khi nhớ lại tâm Gotrabhū (Chuyển tánh) hay tâm Tiến bậc (vodanā) cũng bằng tâm đại thiện có trí.

Thiện năng duyên ở đây là “4 tâm Đại thiện có trí và 33 tâm sở hợp”

Thiện sở duyên là “4 đại thiện có trí và 33 tâm sở hợp”.

- Người phàm tam nhân và 3 bậc Thánh hữu học đắc Tha tâm thông, biết được tâm thiện ha tâm Đạo vị khác bằng tâm thông thiện.

Thiện năng duyên ở đây là “8 tâm Đại thiện + 9 thiện Đáo Đạo + 15 tâm Đạo Hữu học và 38 tâm sở hợp”.

Thiện sở duyên ở đây là “tâm Thông thiện và 30 tâm sở hợp” ⁶ .

Hay là:

- Những uẩn thiện trợ giúp cho thần túc thông. Như trường hợp vị hành giả muốn bay trong hư không, vị ấy an trú tâm trong “đề mục gió”, đến “Ngũ thiền Sắc giới”, xuất ra, “hướng tâm đến tâm thiện với án xứ gió” rồi chú nguyện, nhập trở lại “Ngũ thiền với án xứ gió”, xuất khỏi Ngũ thiền Sắc giới, điều chú nguyện thành hiện thực ….

- Những uẩn thiện trợ giúp tâm Thông thiện theo cách “Túc mạng thông”. Tức là “vị ấy nhớ lại kiếp trước đã thực hiện thiện pháp như thế này, như thế này”…

- Những uẩn thiện trợ giúp cho “Tùy nghiệp thông thiện”. Như trường hợp vị chư thiên quán xét “Ta sinh lên thiên giới nhờ vào hạnh nghiệp như vầy, như vầy”…

- Những uẩn thiện trợ giúp cho “Vị lai thông”. Như trường hợp Đức Chánh giác thọ ký cho “một thiện gia nam tử”…

- Tâm thiện Không vô biên trợ cho tâm thiện Thức vô biên, với hành giả chứng đắc thiền Vô sắc với án xứ “Thức vô biên xứ”.

Khi hành giả đang tu tập thiền Vô sắc với án xứ này thì “ tâm Không vô biện là cảnh cho 2 tâm đại thiện thọ xả có trí”.

- Tâm thiện Vô sở hữu trợ cho 2 tâm đại thiện thọ xả có trí, với hành giả đang tu tập thiền Vô sắc với án xứ “Phi tưởng phi phi tưởng xứ”.

- Tâm thiện Vô sở hữu xứ trợ giúp cho tâm thiện Phi tưởng phi phi tưởng xứ, với vị chứng và trú thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Câu lọc này đối với.

- Người: 4 phàm + 3 Thánh quả hữu học.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm (trừ cõi Vô tưởng).

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ý với đổng lực thiện (kusalajavana).

- Giống: 9 cảnh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

* Hợp trợ.

Cảnh duyên tổng quát có 7 duyên hợp trợ, nhưng trong câu lọc này chỉ có 2 duyên hợp trợ là:

- Năng duyên có pháp trưởng làm cảnh, nên có “cảnh trưởng duyên”.

- Năng duyên là nơi “nương của sở duyên”, nên có “cảnh cận y duyên”.

* Không hợp trợ.

- Năng duyên là danh pháp, nên không có 5 duyên: “ Cảnh vật sinh tiền y duyên”, “Cảnh sinh tiền duyên”, “Cảnh vật sinh tiền bất tương ưng duyên”, “Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên” và “Cảnh sinh tiền bất ly duyên”.

Câu 2. Kusalo dhammo akusalassa dhammassa ārammaṇa paccayena paccayo.

Pháp thiện trợ pháp bất thiện bằng Cảnh duyên.

a- Định nghĩa.

Là “pháp thiện” “ làm cảnh trợ giúp pháp bất thiện sinh lên.

b- Chi pháp.

Thiện năng duyên. 17 tâm thiện hiệp thế và 38 tâm sở hợp.

Bất thiện sở duyên. 12 tâm bất thiện và 27 tâm sở hợp.

c- Giải.

Thiện trợ bất thiện bằng cảnh duyên có các cách như sau:

- Người làm việc lành như bố thí, trì giới, cung kỉnh … khi nhớ lại có thể “tự hào về việc thiện” ấy. Đó là “ngã mạn”.

Hoặc “không hài lòng, vì việc lành ấy còn thiếu sót”, đó là Sân sinh khởi.

Hoặc “thích thú việc phước ấy”, đó là “tham sinh khởi”.

Hoặc “phân vân, không biết việc lành này có thật sự là thiện không”, đó là “nghi sinh khởi”.

Hoặc khi nhớ lại “việc thiện”, tâm miên man suy nghĩ. Đó là “phóng dật sinh khởi”.

Thiện năng duyên là “8 tâm Đại thiện và 38 tâm sở hợp”.

Bất thiện sở duyên là “12 tâm bất thiện và 27 tâm sở hợp”.

- Người đắc thiền khi xuất thiền nhớ lại rồi vui mừng hớn hở, phát sinh ngã mạn, tà kiến …

Thiện năng duyên là “9 tâm thiện Đáo đại và 35 tâm sở hợp”.

Bất thiện sở duyên là “12 tâm bất thiện và 27 tâm sở hợp”.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 3 Thánh quả hữu học.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm.

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ý với đổng lực bất thiện.

- Giống: Giống cảnh.

Duyên hợp và không hợp trợ.

Tương tự như câu lọc 1.

Câu 3. Kusalo dhammo byākatassa dhammassa ārammaṇa paccaya paccayo.

Pháp thiện trợ pháp vô ký bằng Cảnh duyên.

a- Định nghĩa.

Là “pháp thiện làm cảnh, trợ giúp pháp vô ký sinh lên”.

b- Chi pháp.

Thiện năng duyên. Là 37 tâm thiện và 38 tâm sở (khi làm cảnh).

Vô ký sở duyên. Là 26 tâm vô ký = Tâm Hướng ý môn + 11 tâm Na cảnh + 8 tâm Đại hạnh + tâm Sinh tiếu + tâm Thông duy tác + tâm quả Thức vô biên xứ + tâm Duy tác Thức vô biên xứ + tâm quả Phi tưởng phi phi tưởng xứ + tâm Duy tác phi tưởng phi phi tưởng xứ và 33 tâm sở hợp (trừ Giới phần + Vô lương phần).

c- Giải.

Trong câu lọc này có các cách thức như sau:

a’ - Người làm việc thiện, khi nhớ lại có thể phát sinh tâm thiện, hoặc phát sinh tâm bất thiện.

Sau 7 sátna đổng lực (hoặc thiện hoặc bất thiện), tiếp theo là 2 sátna tâm Na cảnh.

Trong trường hợp này:

Thiện năng duyên là “8 tâm đại thiện và 38 tâm sở hợp”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn và 11 tâm Na cảnh”.

b’- Vị Thánh Alahán nhớ lại các thiện nghiệp của mình đã tạo, hoan hỷ mĩm cười.

Thiện năng duyên là “8 tâm Đại thiện và 36 tâm sở hợp”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + tâm Sinh tiếu + 4 tâm Đại hạnh thọ hỷ”.

c’- Vi đắc thiền hay an trú trong thiền, khi xuất thiền nhớ lại chi thiền hay tâm thiền đã đắc chứng.

Thiện năng duyên là “9 tâm thiện Đáo đại và 35 tâm sở hợp”.

Vô ký sở duyên là “Tâm Hướng ý môn”.

d’- Vị Thánh Alahán nhớ lại các tầng thiền, hay chi thiền đã đắc chứng trước khi thành bậc Lậu tận.

Thiện năng duyên là “9 tâm thiện Đáo đại và 35 tâm sở hợp”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + 8 tâm Đại hạnh”.

e’- Vị Thánh hữu học khi chứng Đạo hữu học, tiếp theo lộ đắc đạo là lộ phản khán Đạo.

Thiện năng duyên là “15 tâm đạo Hữu học và 36 tâm sở hợp”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn”.

f’- Vị Alahán vừa đắc đạo nhớ lại tâm Đạo.

Thiện năng duyên là “5 tâm Tứ Đạo”.

Vô ký sở duyên là “ tâm Hướng ý môn + 4 tâm Đại hạnh có trí”.

g’- Bậc Alahán quán xét tâm thiện của mình hay của người khác trong ba thời.

Thiện năng duyên là “8 đại thiện và 38 tâm sở hợp”.

Thiện sở duyên là “ tâm Hướng ý môn + 4 tâm Đại hạnh có trí”.

h’- Vị Alahán quán sát tâm thiện của mình hay của người khác bằng vô thường, khổ não, vô ngã.

i’- Vị Alahán quán xét tâm thiện người khác bằng Tha tâm thông.

Thiện năng duyên là “8 tâm thiện và 38 tâm sở hợp”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + tâm Thông Duy tác”.

k’ - Vị Thánh Alahán nhớ lại “các thiện pháp ở quá khứ” bằng “Túc mạng thông” (chi pháp tương tự như trên).

m’- Vị chứng thiền “Không vô biên xứ” trước khi chứng Alahán. Khi chứng quả Alahán, vị Thánh Alahán tu tập và chứng thiền “Thức vô biên xứ”.

Thiện năng duyên là “tâm thiện Không vô biên xứ và 30 tâm sở hợp”.

Vô ký sở duyên là “tâm Duy tác Thức vô biên xứ”.

n’- Tương tự như thế. “Tâm thiện Vô sở hữu xứ trợ giúp cho tâm Hạnh Phi tưởng phi phi tưởng xứ” sinh lên.

Vào thời tục sinh:

* Tâm thiện Không vô biên xứ trợ cho tâm quả Thức vô biên xứ sinh lên làm việc Tục sinh.

* Tâm thiện Vô sở hữu xứ trợ cho tâm quả Phi tưởng phi phi tưởng xứ sinh lên làm việc tục sinh.

Trong phần sở duyên không có “tâm Hướng ngũ môn + 2 tâm Tiếp thu + năm đôi thức”, vì cảnh ở đây là “danh pháp”.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 4 thánh quả.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ý chót Na cảnh, lộ phản khán, lộ tu quán, lộ cận tử thiện nhân, lộ nhập thiền hạnh, lộ hiện thông hạnh … Tùy trường hợp.

- Giống: Giống cảnh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

Tương tự như 2 câu trên.

Câu 4. Akusalo dhammo akusalassa dhammassa ārammaṇa paccayena paccayo.

Pháp bất thiện trợ pháp bất thiện bằng Cảnh duyên.

a- Định nghĩa.

Là “pháp bất thiện làm cảnh, trợ giúp cho pháp bất thiện sinh lên”.

b- Chi pháp.

Bất thiện năng duyên Tất cả pháp bất thiện.

Bất thiện sở duyên. Tất cả pháp bất thiện.

c- Giải.

Câu lọc này có các cách như sau:

a’- Người có khuynh hướng tham ái, khi nhớ đến thì:

* Tham ái sinh lên, như người “tà hạnh trong dục lạc”, “trộm cắp”… khi nhớ lại thì khởi sinh tâm Tham. Hoặc

* Sân hận sinh lên, như người thích hưởng thụ nhưng không toại nguyện, khi nhớ đến “phẫn nộ” sinh lên”.

* Phát sinh Tà kiến, như “cho rằng tham luyến như vầy, như vầy “ là không có tội.

* Hoài nghi sinh lên, Phóng dật sinh lên …

Bất thiện năng duyên là “4 tâm Tham không có Tà kiến và 21 tâm sở hợp”.

Bất thiện sở duyên là “12 tâm bất thiện và 27 tâm sở hợp”.

b’- Người có khuynh hướng Tà kiến, khi nhớ đến thì có thể phát sanh Tà kiến, Hoài nghi …

Bất thiện năng duyên là “4 tâm Tham hợp tà kiến và 21 tâm sở hợp”.

Bất thiện sở duyên là “tất cả pháp bất thiện”.

c’- Khi nhớ đến hoài nghi cũng có thể hoài nghi, phóng dật sinh lên.

Bất thiện năng duyên là “tâm Si hợp hoài nghi và 15 tâm sở hợp”.

Bất thiện sở duyên là “4 tâm Tham ly tà + 2 tâm Sân + 2 tâm Si và 26 tâm sở hợp (trừ Tà kiến)”.

d’- Khi nhớ đến chuyện buồn có thể phát sanh ưu, tà kiến, hoài nghi, phóng dật.

Bất thiện năng duyên là “2 tâm Sân và 22 tâm sở hữu”.

Bất thiện sở duyên: Tất cả pháp bất thiện.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 3 Thánh quả hữu học.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm.

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ý môn.

- Giống: Giống cảnh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

Giống như ba câu trên.

Câu 5. Akusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇa paccayena paccayo.

Pháp bất thiện trợ pháp thiện bằng Cảnh duyên.

a- Định nghĩa.

Là pháp bất thiện làm cảnh, trợ giúp cho pháp thiện sinh lên”

b- Chi pháp.

Bất thiện năng duyên. Tất cả pháp bất thiện.

Bất thiện sở duyên. 8 tâm Đại thiện + 36 tâm sở hợp (trừ Vô lượng phần) + tâm thông thiện.

c - Giải.

Có các cách như sau:

a’- Người biết tham, sân, si là phiền não muốn diêt trừ nhưng chưa trừ được, chỉ có thể tạm trừ. Là dùng tâm thiện đẩy lui tâm bất thiện.

Như hành giả hành pháp “niệm tâm trong tâm”.

Bất thiện năng duyên: Tất cả pháp bất thiện (làm cảnh).

Thiện sở duyên: 8 tâm Đại thiện và 36 tâm sở hợp.

b’- Bậc Thánh hữu học nhớ lại phiền não đã sát trừ hay phiền não còn lại trong lộ phản khán Đạo.

Bất thiện năng duyên: Pháp bất thiện.

Thiện sở duyên: 8 tâm Đại thiện và 36 tâm sở hợp.

c’- Người hành thiền Tứ Niệm xứ quán pháp bất thiện khởi lên.

Bất thiện năng duyên: Pháp bất thiện.

Thiện sở duyên: 4 tâm Đại thiện có trí.

d’- Tha tâm thông thiện biết tâm bất thiện của người khác.

- Bất thiện năng duyên: Tâm bất thiện của người khác đã và đang sinh.

- Thiện sở duyên là “tâm Thông thiện”.

e’- Những uẩn bất thiện, trợ cho tâm thông thiện như Túc mạng thông , Tiền nghiệp thông, Vị lai thông ..

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 3 Thánh quả hữu học.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm.

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ý, lộ phản khán, lộ quán xét, lộ hiện thông, tùy trường hợp.

- Giống: Giống cảnh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

Không có.

Câu 6. Akusalo dhammo abyākatassa dhammassa ārammaṇa paccayena paccayo.

Pháp bất thiện trợ pháp vô ký bằng Cảnh duyên.

a- Định nghĩa.

Là pháp bất thiện làm cảnh trợ giúp pháp vô ký sinh lên”.

b- Chi pháp.

Bất thiện năng duyên. 12 tâm bất thiện và 27 tâm sở hợp khi làm cảnh.

Vô ký sở duyên. Là 22 tâm = 11 tâm Na cảnh + 10 duy tác dục giới ⁷ (trừ tâm Hướng ngũ môn) + tâm Thông duy tác và 33 tâm sở hợp.

c- Giải.

Có các cách như sau:

a’- Sau lộ chứng Thánh đạo Alahán, tiếp theo là lộ “phản khán”. Bấy giờ vị Thánh Alahán “xem xét” lại “phiền não đã sát trừ”.

Hoặc trong thời bình nhật, vị Thánh Alahán “xem xét” lại tất cả pháp bất thiện đã sát trừ

Bất thiện năng duyên là “các tâm sở: Tham, si, ngã mạn, hôn trầm, phóng dật, vô tàm, vô quý làm cảnh” (trong lộ phản khán phiền não đã sát trừ).

Hay: Bất thiện năng duyên là “12 tâm bất thiện và 27 tâm sở hợp làm cảnh”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + 8 tâm Đại hạnh và 33 tâm sở hợp (trừ Giới phần + Vô lượng phần)”.

b’- Vị Alahán quán bất thiện pháp bằng cách vô thường, khổ não, vô ngã.

Bất thiện năng duyên là “pháp bất thiện đã từng sanh và của người khác đang sanh”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + 4 tâm Đại hạnh có trí và 33 tâm sở hợp”.

c’- Tha tâm thông hạnh của vị Alahán biết tâm bất thiện của người khác.

Bất thiện năng duyên là “pháp bất thiện làm cảnh”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + Tha tâm thông duy tác và 33 tâm sở hợp”.

d’- Bậc Thánh hữu học quán pháp bất thiện bằng vô thường, khổ não, vô ngã. Sau khi 7 sátna đổng lực thiện diệt, tiếp theo là 2 tâm Na cảnh sinh lên, nhận pháp bất thiện làm cảnh (trong lộ chót Na cảnh).

Bất thiện năng duyên là “pháp bất thiện”.

Vô ký sở duyên là “11 tâm Na cảnh”.

e’- Người có khuynh hướng bất thiện, khi nhớ đến bất thiện có thể phát sanh bất thiện như tham, tà kiến … khi tâm đổng lực bất thiện diệt rồi, tâm Na cảnh sanh lên.

Bất thiện năng duyên là “pháp bất thiện làm cảnh”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + 11 tâm Na cảnh”.

f- Vị Thánh Alahán khi nhớ đến những pháp bất thiện đã diệt trừ, hoan hỷ mĩm cười.

Bất thiện năng duyên là “pháp bất thiện làm cảnh”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + 5 tâm Hạnh Dục giới thọ hỷ và 33 tâm sở hợp”.

g- Những uẩn bất thiện trợ cho tâm Thông duy tác, như Sanh tử thông, Túc mạng thông, Tiền nghiệp thông … của vị Thánh Alahán, hay tâm Hướng ý môn bằng cảnh duyên.

Bất thiện năng duyên: Tất cả pháp bất thiện.

Vô ký sở duyên: Tâm thông Hạnh + tâm Hướng ý môn và 33 tâm sở hợp.

Trong câu lọc này “danh pháp làm cảnh”, nên không có tâm Hướng ngũ môn + 2 tâm Tiếp thu.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 4 Thánh quả.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm.

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ý, lộ phản khán phiền não, lộ chót Na cảnh, lộ hiện thông tùy theo từng trường hợp.

- Giống: Giống cảnh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

Không có.

Câu 7. Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa ārammaṇa paccayena paccayo.

Pháp vô ký trợ pháp vô ký bằng Cảnh duyên.

a- Định nghĩa.

Là pháp vô ký làm cảnh trợ giúp pháp vô ký sinh lên.

b- Chi pháp.

Vô ký năng duyên. Pháp vô ký.

Vô ký sở duyên. 36 tâm vô ký Dục giới ⁸ + tâm quả và Duy tác Thức vô biên xứ + tâm quả và Duy tác Phi tưởng phi phi tưởng xứ + 20 tâm quả Siêu thế + tâm Thông duy tác và 36 tâm sở hợp (trừ Vô lượng phần).

c- Giải.

Câu lọc này có các cách như sau:

a’- Vị Thánh Alahán phản khán tâm quả Alahán đã đắc trong lộ phản khán Tứ Đạo.

Vô ký năng duyên là “5 tâm quả Alahán và 36 tâm sở hợp làm cảnh”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + 4 tâm Đại hạnh có trí và 33 tâm sở hợp”.

b’- Nípbàn là cảnh trợ cho tâm Hướng ý môn + 20 tâm quả Siêu thế .

Vô ký năng duyên là “Nípbàn là cảnh”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + 20 tâm quả Siêu thế”.

c’- Vị Thánh Alahán phản khán Nípbàn trong lộ phản khán.

Vô ký năng duyên là “Nípbàn làm cảnh”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + 4 tâm Đại hạnh có trí”.

d’- Vị Thánh Alahán quán sáu sắc vật là: Nhãn vật, Nhĩ vật, Tỷ vật, Thiệt vật, Thân vật và sắc Ý vật; bảy sắc cảnh là: Sắc, thinh, mùi, vị và xúc theo vô thường, khổ não, vô ngã.

Vô ký năng duyên là “6 sắc hữu vật + 7 sắc cảnh khi làm cảnh”.

Vô ký sở duyên là “tâm Hướng ý môn + 4 tâm Đại hạnh có trí và 33 tâm sở hợp (trừ Giới phần + Vô lượng phần).

e’- Vị Alahán thấy sắc bằng thiên nhãn.

Vô ký năng duyên: Sắc xa, gần, thô, tế, trống, kín … đều bị thấy tức là thành cảnh sắc.

Vô ký sở duyên là “tâm hạnh Thiên nhãn thông”.

Hay vị Thánh Alahán thấy sắc.

Vô ký năng duyên là “sắc cảnh sắc”.

Vô ký sở duyên là “2 tâm Hướng môn + 2 tâm Tiếp thu + 3 tâm Quan sát + 9 đổng lực duy tác Dục giới ⁹ và 33 tâm sở hợp”

f’- Vị Thánh Alahán nghe tiếng bằng Thiên nhĩ thông hạnh hay nghe tiếng theo thông thường..

g’- Vị Alahán biết tâm vô ký (luôn cả những tâm quả tục sinh) người khác bằng Tha tâm thông hạnh.

Những uẩn vô ký trợ tâm Thông hạnh như: Túc mạng, Sinh tử thông … và tâm Hướng ý môn.

h’- Tâm hạnh Không vô biên xứ trợ tâm hạnh Thức vô biên xứ.

Là vị Thánh Alahán, tu thiền vô sắc chứng hay trú thiền Thức vô biên xứ.

Vô ký năng duyên là “tâm hạnh Không vô biên xứ làm cảnh”.

Vô ký sở duyên là “tâm hạnh Thức vô biên xứ và 30 tâm sở hợp”.

i’- Tâm hạnh Thức vô biên trợ tâm hạnh Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

k’- Bảy sắc cảnh trợ cho năm giới thức như: sắc cảnh sắc trợ cho Nhãn thức …

Vô ký năng duyên là “7 sắc cảnh”.

Vô ký sở đuyên là “2 tâm Hướng môn + 5 đôi thức + 2 tâm Tiếp thu + 3 tâm Quan sát + 11 tâm Na cảnh và 12 tâm sở hợp”.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 4 thánh quả.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm.

- Thời: Năng duyên có ở thời bình nhật; sở duyên có cả ba thời.

- Lộ tâm: Lộ ngũ môn, lộ ý môn.

- Giống: Giống cảnh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

* Hợp trợ.

- Năng duyên có pháp trưởng nên có Cảnh trưởng duyên.

- Năng duyên là pháp nương tựa của sở duyên, nên có “Cảnh cận y duyên”.

- Năng duyên có sắc vật làm cảnh, nên có 5 duyên: “Cảnh sinh tiền duyên”, “Cảnh sinh tiền y duyên”, “Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên”, “Cảnh sinh tiền bất ly duyên”, “Cảnh vật sinh tiền bất tương ưng duyên”.

Như vậy có 6 duyên hợp trợ.

* Không hợp trợ.

Không có.

Câu 8. Abyākato dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇa paccayena paccayo.

Pháp vô ký trợ pháp thiện bằng Cảnh duyên.

a- Định nghĩa.

Là pháp vô ký làm cảnh giúp cho pháp thiện sinh lên và được vững mạnh”.

b- Chi pháp.

Vô ký năng duyên. 67 tâm vô ký (20 tâm duy tác + 47 tâm quả) ¹⁰¹⁰ừ 5 tâm quả Alahán) và 36 tâm sở + sắc pháp + Nípbàn.

Vô ký sở duyên. 29 tâm (8 tâm Đại thiện + 20 tâm đạo + tâm Thông thiện) + 33 tâm sở hợp (trừ Giới phần và Vô lượng phần).

c- Giái.

Có các cách như sau:

a’- Bậc Thánh Hữu học phản khán tâm quả Siêu thế bằng tâm Đại thiện có trí.

Vô ký năng duyên là “15 tâm quả Siêu thế hữu học và 36 tâm sở hợp làm cảnh”.

Thiện sở duyên là “4 tâm Đại thiện có trí và 33 tâm sở hợp”

b’- Bậc Thánh hữu học phản khán Nípbàn bằng tâm thiện Dục giới có trí.

Vô ký năng duyên là “Nípbàn làm cảnh”.

Thiện sở duyên là “4 tâm Đại thiện có trí và 33 tâm sở hợp”

c’- Nípbàn trợ giúp tâm Chuyển tánh (gotrabhū) hay tâm Tiến bậc (vodanā) và tâm Đạo bằng cảnh duyên.

Vô ký năng duyên là “Nípbàn làm cảnh”.

Thiện sở duyên là “4 tâm Đại thiện có trí + 20 tâm Đạo”.

d’- Bậc Thánh hữu học và phàm nhân quán sát sáu sắc hữu vật, bảy sắc cảnh, bốn danh uẩn vô ký theo Vô thưởng, khổ não và vô ngã.

Vô ký năng duyên là “sáu sắc vật + 7 sắc cảnh + tâm vô ký và tâm sở hợp”.

Thiện năng duyên là “4 tâm Đại thiện có trí và 33 tâm sở hợp”.

e’- Bậc Thánh Hữu học và phàm tam nhân đắc Thiên nhãn thông, thấy các sắc bằng tâm Thông thiện.

- Bậc Thánh Hữu học và phàm tam nhân đắc Thiên nhĩ thông, nghe các tiếng bằng tâm Thông thiện.

- Bậc Thánh Hữu học và phàm tam nhân đắc Tha tâm thông, biết tâm vô ký người khác bằng tâm Thông thiện.

- Những uẩn vô ký trợ giúp Túc mạng thông bằng cảnh duyên.

- Những uẩn vô ký trợ giúp Vị lai thông bằng cảnh duyên.

- Những uẩn vô ký trợ Tiền nghiệp thông bằng cảnh duyên …

Tổng quát:

Vô ký năng duyên là “tâm vô ký và tâm sở hợp + sắc pháp” (tùy trường hơp.

Thiện sở duyên là “tâm Thông thiện và 33 tâm sở hợp”.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 7 Thánh hữu học.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm.

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ý, lộ phản khán, lộ quan sát, lộ đắc đạo, lộ hiện thông tùy trường hợp.

- Giống: Giống cảnh.

Sở dĩ có 4 người Đạo vì sở duyên có “20 tâm Đạo”.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

* Hợp trợ.

- Năng duyên có pháp trưởng nên có Cảnh trưởng duyên.

- Năng duyên là pháp nương tựa của sở duyên, nên có “Cảnh cận y duyên”.

- Năng duyên có sắc vật làm cảnh, nên có 5 duyên: “Cảnh sinh tiền duyên”, “Cảnh sinh tiền y duyên”, “Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên”, “Cảnh sinh tiền bất ly duyên”, “Cảnh vật sinh tiền bất tương ưng duyên”.

Như vậy có 6 duyên hợp trợ.

* Không hợp trợ.

Không có.

Câu 9. Abyākato dhammo akusalassa dhammassa ārammaṇa paccayena paccayo.

Pháp vô ký trợ pháp bất thiện bằng Cảnh duyên.

a- Định nghĩa.

Pháp vô ký làm cảnh trợ giúp pháp bất thiện sinh lên và được vững mạnh.

b- Chi pháp.

Vô ký năng duyên. Tâm vô ký hiệp thế ¹¹ và 35 tâm sở hợp (trừ Giới phần) ¹² + sắc pháp.

Bất thiện sở duyên. 12 tâm bất thiện và 27 tâm sở hợp.

c- Giải.

Có các cách thức như sau:

a’- Người nhớ lại sắc, thinh, hương, vị, xúc, hay nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân sắc Ý vật, thân biểu tri , ngữ biểu tri … phát sinh tham, sân, si, tà kiến, hoài nghi, phóng dật.

Vô ký năng duyên là “sắc pháp đang làm cảnh”.

Bất thiện sở duyên là “tâm bất thiện và tâm sở hợp”.

b’- Người nhớ lại những sự “thấy, nghe, ngửi, nếm, đụng”, có thể phát sinh tham, sân, mạn, tà kiến, ưu …

Vô ký năng duyên là “Nhãn thức, Nhĩ thức …. đang làm cảnh”

Bất thiện sở duyên là “tâm bất thiện và tâm sở hợp”.

c’- Người nghĩ đến quả lành của thiện nghiệp, có thể phát sinh tham, mạn, ưu …

Vô ký năng duyên là “các tâm quả thiện hay tâm quả bất thiện và tâm sở hợp đang làm cảnh”.

Bất thiện năng duyên là “tâm bất thiện và tâm sở hợp ”.

d’- Phàm nhân khi nghĩ đến “những tâm Duy tác của bậc Thánh Alahán”, có thể phát sinh tham, nghi, phóng dật …

Vô ký năng duyên là “tâm Duy tác hữu nhân và tâm sở hợp”.

Bất thiện sở duyên là “tâm bất thiện và tâm sở hợp”.

Câu này đối với.

- Người: 4 phàm + 3 Thánh quả hữu học.

- Cõi: 30 cõi hữu tâm.

- Thời: Thời bình nhật.

- Lộ tâm: Lộ ngũ môn và lộ ý môn.

- Giống: Giống cảnh.

Duyên hợp trợ và không hợp trợ.

Tương tự như câu 7.

3 -Trưởng duyên.

(Adhipati paccayo).

Trưởng duyên chia rộng có ba duyên là:

Cảnh trưởng duyên, Đồng sinh trưởng duyên và Cảnh vật sinh tiền trưởng duyên.

Riêng Cảnh vật sinh tiền trưởng duyên là sắc Ý vật sinh trước và làm cảnh tốt cho tâm sanh sau nên thuộc về một trong chi pháp của Cảnh trưởng duyên.