Khái lược về Duyên hệ

“Purejāto hutvā indriyabhāvena upakārako dhammo = purejātindriyapaccayo:

“Ủng hộ bằng cách “cai quản”, nhưng sinh ra trước pháp được ủng hộ, gọi là “quyềnsinh tiền duyên”.

2- Chi pháp.

Năng duyên. Là 5 sắc thần kinh ở sátna 26.

Khi nói về quyền, là nói đến ý nghĩa là cao nhất.

Trong 49 sátna trụ của 5 sắc thần kinh, từ sátna thứ 2 đến sátna 25 là “giai đoạn Tiến”, từ sátna 27 đến sátna 50 là “giai đoạn già lão (Dị)”.

Sátna thứ 26 là giai đoạn phát triển cao tột, nên gọi là “sátna Quyền”.

Chính sátna này mới có đủ năng lực cai quản điều hành các pháp sở duyên.

Sở duyên. Năm đôi thức và 7 tâm sở hợp.

Phi sở duyên. 111 tâm (trừ 5 đôi thức) và 52 tâm sở hợp + tất cả sắc pháp.

3- Giải thích.

Năm sắc thần kinh phải sinh ra trước để làm chỗ nương trú cho tâm tương ứng như:

- Sắc thần kinh Nhãn là nơi nương trú cho hai tâm Nhãn thức.

- Sắc thần kinh Nhĩ là nơi nương trú cho hai tâm Nhĩ thức ….

Đồng thời các tâm nương trú trong sắc thần kinh phải thực hiện chức năng của mình, như Nhãn thức phải thực hiện chức năng “thấy”, Nhĩ thức phải thực hiện chức năng “nghe”…

Ví như người nương trú trong nhà nào, phải theo quy định của nhà ấy.

Các tâm ngoài ra là phi sở duyên, tuy chúng vẫn có thể biết cảnh sắc, cảnh thinh… Nhưng không làm phận sự thấy, nghe …, chúng thực hiện chức năng riêng, đồng thời trú ở sắc ý vật, nên chúng không bị 5 sắc thần kinh “cai quản”.

C- Sắc mạng quyền duyên (Rūpajīvitindriyapaccaya).

1-Định nghĩa.

Sắc Mạng quyền duyên là trợ giúp các sắc pháp “duy trì” sự tồn tại cho tròn đủ tuổi thọ, tức là “cai quản” tuổi thọ của các sắc pháp đồng sinh.

2- Chi pháp.

Năng duyên. Tất cả sắc Mạng quyền.

Sở duyên. Các nhóm sắc nghiệp sinh chung với sắc Mạng quyền.

Phi sở duyên. Tâm + tâm sở + sắc tâm + sắc thời tiết + sắc vật thực và sắc Mạng quyền.

3- Giải thích.

Sở dĩ sắc Mạng quyền được gọi là quyền, vì nó “cai quản” sự sống còn của các sắc pháp sinh chung với nó.

* Về sở duyên.

Sắc nghiệp có 9 nhóm, tất cả đều đồng sinh với sắc Mạng quyền.

Sắc Mạng quyền đang là năng duyên, nên những sắc còn lại là sở duyên.

Với những nhóm 10, ngoại trừ sắc Mạng quyền là năng duyên, 9 sắc còn lại là sở duyên, như:

- Nhóm Nhãn có 9 sắc là sở duyên: 8 sắc bất ly + sắc thần kinh Nhãn.

- Nhóm Nhĩ có 9 sắc là sở duyên: 8 sắc bất ly + sắc thần kinh Nhĩ.

- Nhóm Tỷ có 9 sắc là sở duyên: 8 sắc bất ly + sắc thần kinh Tỷ.

- Nhóm Thiệt có 9 sắc là sở duyên: 8 sắc bất ly + sắc thần kinh Thiệt.

- Nhóm Thân có 9 sắc là sở duyên: 8 sắc bất ly + sắc thần kinh Thân.

- Nhóm Nữ tính có 9 sắc là sở duyên: 8 sắc bất ly + sắc Nữ tính.

- Nhóm Nam tính có 9 sắc là sở duyên: 8 sắc bất ly + sắc Nam tính.

- Nhóm Ý vật có 9 sắc là sở duyên: 8 sắc bất ly + sắc Ý vật.

- Nhóm Mạng quyền có 8 sắc là sở duyên: 8 sắc bất ly

17- Thiền duyên (Jhānapaccayo).

1- Định nghĩa.

Thiền (Jhāna) xuất phát từ ngữ căn jhe nghĩa là “chói sáng”. Là làm cho “những gì tâm chú ý được chói sáng, hiển lộ”.

Hoặc jhāna xuất phát từ ngữ căn jhā, nghĩa là “thiêu đốt”. Là “diệt trừ những pháp đối nghịch”.

Thiền duyên là mãnh lực trợ giúp bằng cách làm cảnh “chói sáng” hay “thiêu đốt” các pháp nghịch.

Pāli có giải thích:

-Ārammaṇaṃ jhāyati upajjhāyatīti = jhānaṃ:

“Thiêu đốt hay làm cảnh “chói sáng”, gọi là thiền”.

- Jhānañ ca taṃ paccayañcati = jhānapaccayaṃ.

“Trợ giúp bằng cách “thiêu đốt” (pháp nghịch), gọi là thiền duyên”.

- Ārammaṇaṃ upagantvā tasmiṃ vā bhusaṃ daḷhaṃ nippattitta vā viya jhāyanaḍḍhena olokanaddhena upakārako dhammo = jhānapaccayo:

“Pháp trợ giúp bằng cách “nhìn chăm chú (oloka)”, hay làm cho “đối tượng (ārammaṇa) “chiếu sáng, hoặc rơi xuống”, gọi là thiền duyên.

Sách Thanh Tịnh Đạo có giải thích:

- Kusalādibhedāni satta jhānaṅgāni = jhānapaccayo:

“Bảy thiền chi, trước tiên là thiện v…v, gọi là thiền duyên” ¹⁵ .

2- Phân tích.

a- Bảy thiền chi (jhānaṅga) là những pháp nào? Đó là:

1’- Chi Tầm (vitakka). Có đặc tính hướng tâm và các tâm sở vào cảnh, nó đặt các pháp đồng sinh vào cảnh một cách chắc chắn.

Chi pháp là tâm sở Tầm (vitakkacetasika).

Chi Tầm có đặc tính “thiêu đốt” chướng ngại “hôn trầm, thụy miên”.

2’- Chi tứ (vicāra). Có đặc tính xem xét cảnh và để tâm dính chặt vào cảnh.

Chi pháp là tâm sở Tứ (vicāracetasika).

Chi Tứ có tính “thiêu đốt” chướng ngại “hoài nghi”.

3’- Chi Hỷ (pīti). Có đặc tính tạo sự thích thú cảnh, làm cho tâm hài lòng với cảnh.

Chi pháp là tâm sở Hỷ (pīticetasika).

Chi Hỷ có tính “thiêu đốt” chướng ngại “bất mãn, khó chịu”.

4’- Chi Lạc (sukha). Có đặc tính “nhận lãnh” cảnh theo cách hài lòng.

Chi Lạc có tính “thiêu đốt” sự tán loạn tâm (phóng dật – uddhacca).

5’- Chi Xả (upekkhā). Có đặc tính “nhận lãnh” cảnh theo cách thản nhiên.

Chi Xả có tính “thiêu đốt” sự hối tiếc (kukkucca).

6’- Chi Ưu (domanassa). Có đặc tính “nhận lãnh” cảnh không đáng hài lòng.

Chi Ưu có tính “thiêu đốt” sự dính mắc (tham ái).

Ba chi: Lạc, xả, ưu có chung bản thể pháp là tâm sở Thọ (vedanācetasika).

Chúng buộc chặt tâm vào cảnh đáng hài lòng, cảnh trung bình hay cảnh bất toại nguyện.

7’- Chi Định. Có đặc tính giữ tâm chắc chắn vào cảnh.

Chi Địnhh có tính “thiêu đốt” tham dục.

Chi pháp chi Định là tâm sở Nhất hành (ekaggatācetasika).

Có câu hỏi rằng: Chi Ưu của thiền thuộc thiện như thế nào?.

Trước tiên, nên hiểu nghĩa “cảnh không đáng hài lòng”.

Cảnh “không đáng hài lòng” không hẳn là cảnh xấu, chỉ vì nó không đáp ứng theo ý, nên trở thành “cảnh không đáng hài lòng”.

Như thấy “người thân” thành công, “cảnh thành công là cảnh “đáng hài lòng”, thấy kẻ nghịch thành công, cảnh “thành công này” là cảnh “không đáng hài lòng.

Đối với người chạy theo dục lạc thì cảnh thiên giới là cảnh đáng hài lòng, với người mong thoát ra vòng sinh tử luân hồi thì cảnh thiên giới là cảnh “đáng chán”. Đức Phật có hỏi chư Tỳkhưu rằng:

“Sace vo, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ -‘devalokūpapattiyā, āvuso, samaṇe gotame brahmacariyaṃ vussathā’ti?”

-“Nếu các du sĩ ngoại đạo hỏi các ngươi như sau: “Chư hiền, có phải Samôn Gotama, sống phạm hạnh để được sinh lên cõi trời?”.

“Nanu tumhe, bhikkhave, evaṃ puṭṭhā aṭṭīyeyyātha harāyeyyātha jiguccheyyāthā’ti?”

“Này các Tỳkhưu, được hỏi như vậy, các ngươi có bực phiền (aṭṭiyeyyātha), tủi nhục (harāyeyyātha), chán ngấy (jigucceyyātha) hay không?

“Evaṃ, bhante…”

- Thưa có, bạch Thế Tôn… ¹⁶

Như vậy, khi không hài lòng với cảnh làm cho thiện sinh khởi hay thiện được tăng trưởng, bấy giờ chi ưu ấy thuộc về thiện.

Như một hành giả hành pháp Minh sát, khi trí tuệ già dặn, thấy các pháp hữu vi luôn bị tiêu hoại, có tâm chán nãn pháp hữu vi, muốn thoát ra khỏi pháp hữu vi. Loại “chán nãn” này thuộc thiện.

Đức Phật có dạy:

“Domanassaṃ p’ahaṃ devānam inda duvidhena vadāmi sevitabbam pi asevitabbam pīti’ iti yan taṃ vuttaṃ idam etaṃ paticca vuttaṃ”.

-“Này Thiên chủ. Ta nói ưu có hai loại, một loại nên thân cận, một loại nên tránh xa.” ¹⁷

Đức Phật có giảng : “Loại ưu nào khi thân cận, khiến thiện pháp suy giảm, bất thiện pháp tăng trưởng, loại ưu ấy nên xa lánh.

Loại ưu nào khi thân cận, khiến bất thiện pháp suy giảm, thiện pháp tăng trưởng, loại ưu ấy nên thân cận”.

Ưu là chi thiền ra sao?

Đức Phật có dạy: Có 2 loại ưu:

“Tattha yañ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yañ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakkae avicāre ce paṇītatare.

“Ở đây, có (loại ưu) có tầm có tứ, có (loại ưu) không tầm không tứ, loại không tầm không tứ thù thắng hơn” (sđd).

Loại ưu đi chung với tầm - tứ, đó là loại ưu trong tâm sân; nếu là thiện đó là loại ưu có trong tâm thiện Dục giới, như người vảm thấy “chán nản” dục lạc…

Loại ưu không đi chung với tầm - tứ là ưu có trong từ nhị thiền trở lên.

Và do đó, ưu là một chi thiền. Như thế nào?

Vị hành giả chứng đắc Sơ định, quán xét thấy rằng “chướng ngại của Nhị thiền là tầm- tứ”, nên không “hài lòng” đối với tầm - tứ, nổ lực tu tập loại trừ tầm tứ, chứng Nhị thiền.

Vị hành giả chứng Nhị thiền, quán xét thấy rằng “hỷ” là chướng ngại của Tam thiền, nên không hài lòng “hỷ” (đây chính là ưu không tầm - tứ). Nổ lực tu tập loạt trừ hỷ chứng Tam thiền…

Ở đây, “không hài lòng” chưa hẳn là “khó chịu”; cũng vậy chi Ưu trong thiền không phải chỉ trạng thái khó chịu, mà chỉ ra sự “nhận cảnh không hợp ý”.

Ví như người bịnh phải kiêng khem, món ăn thượng vị không thích hợp với người ấy, khi nhận loại vật thực ấy người bịnh “không hài lòng”.

Tóm lại, chi thiền theo bản thể pháp chỉ có 5 pháp thực tính là: Tầm, tứ, hỷ, thọ và định.

3- Chi pháp.

Năng duyên. Năm hay 7 chi thiền có trong 103 tâm (trừ 18 tâm vô nhân) ¹⁸ .

Sở duyên. 103 tâm và 52 tâm sở hợp (trừ chi thiền đang làm năng duyên) + sắc nghiệp tục sinh + sắc do tâm tạo.

Phi sở duyên. 5 đôi thức và 7 tâm sở hợp, + sắc nghiệp bình nhật + sắc ngoại + sắc vật thực + sắc âm dương+ sắc nghiệp Vô tưởng.

4- Giải thích.

a- Nên hiểu thiền (jhāna) theo nghĩa nào?

Nên hiểu theo nghĩa “chăm chú vào đề mục (kasina)” hay “chú ý vào đối tượng”.

Như người bắn cung, từ khoảng cách xa có thể bắn mũi tên trúng vào mục tiêu.

Người cung thủ giữ vững mũi tên, hướng nó về mục tiêu, nhìn chăm chú vào mục tiêu, buông tên.

Cũng vậy, khi nói về hành giả (yogī) hay người hành thiền, chúng ta phải nói rằng vị ấy hướng tâm đến cảnh, làm cho nó được vững vàng và giữ cảnh (kasiṇa) trong tầm nhìn, đưa tâm chăm chú vào đó theo các cách của bảy chi thiền.

Sự “chú ý vào đối tượng” còn được áp dụng đối với thân, ngữ, ý, nhờ đó hiểu rõ về thân, ngữ, ý và thực hiện thân, ngữ, ý một cách đúng đắn. Như Đức Phật đã dạy trong kinh Tứ niệm xứ.

-“Hiểu rõ thân” là hiểu rõ các động tác: đi, đứng, nằm, ngồi, co tay, duỗi tay…

- “Hiểu rõ về ngữ”, nghĩa là “hiểu rõ” sự diễn đạt lời nói như các âm thanh chữ cái, các từ …

- “Hiểu rõ về ý”, là hiểu rõ với các loại tâm: Tâm Tham, tâm Sân, tâm Si, tâm thiện có trí, tâm thiện không trí ….

Không có sự bố thí, cung kỉnh, hay sát sanh, trộm cắp, nói dối … được hình thành với tâm yếu đuối. Chúng được hình thành bời sự trợ giúp của các chi thiền.

Do đó, các hành động thiện và bất thiện được sự trợ giúp bằng chi thiền.

Nói cách khác: “Chúng là sở duyên của chi thiền theo từng trưởng hợp tương ứng”.

b- Vì sao 18 tâm vô nhân không có chi thiền?

Sách Thanh Tịnh Đạo có ghi:

- Ete pana dvepi jhāna maggapaccayā dvipañcaviññāṇāhetukacittesu na labhantīti veditabbo.

“Lại nữa, nên hiểu là thiền duyên, đạo duyên không trợ giúp trong tâm vô nhân và năm đôi thức” ¹⁹ .

- Năm đôi thức không có chi thiền là vì: Chúng chỉ nhận cảnh “theo khuôn mẫu”, không cần “chăm chú cảnh”, đồng thời chúng thực hiện phận sự của mình một cách đơn điệu, không mang tính năng hoạt.

Mặt khác, năm đôi thức trú tại nơi nào nhận cảnh chính tại nơi đó, không cần dụng công nhiều, như đứa bé lấy vật ngay tại chỗ nằm.

Nhãn thức trú tại thần kinh Nhãn, cảnh sắc cũng ở trong thần kinh Nhãn. Tương tự như vậy với các thức còn lại.

Lại nữa, năm đôi thức không tạo ra sắc tâm.

Sở dĩ các tâm vô nhân còn lại, không có chi thiền, vì chúng hoạt động theo cách tự nhiên (máy móc).

Ngay cả tâm đổng lực Sinh tiếu của vị Alahán cũng tạo nụ cười “theo thói quen”, không mang ý nghĩa gì đặc biệt cả ²⁰ .

18 -Đạo duyên (Maggapaccaya).

1- Định nghĩa.

Đạo duyên là mãnh lực trợ giúp bằng cách thông suốt như con đường.

Pāli có giải thích:

- Maggo viyāti maggo: Như con đường, gọi là Đạo.

- Sukhatidukkhatinaṃ nibbānassa ca abhimukhaṃ papānato = maggo:

“Đưa đến hạnh phúc hay đau khổ hoặc Nípbàn cao tột, gọi là đạo”.

- Maggabhāvena upakārako dhammo = maggapaccayo:

“Pháp trợ giúp làm tăng trưởng con đường, gọi là Đạo duyên”.

Sách Thanh Tịnh Đạo có giải thích:

- Yato tato vā niyyānaṭṭhena upakārakāni kusalādibhedāni dvādasa maggaṅgā ni paccayo:

“Mười hai chi đạo xếp theo thiện … trợ giúp theo cách “hướng dẫn thoát ra” cái gì đó, gọi là Đạo duyên” ²¹ .

2- Chi pháp.

Năng duyên. Tâm sở Giới phần ²² , niệm, tấn, định, trí, tầm, tà kiến đồng sinh trong những tâm hữu nhân.

Sở duyên. Tâm hữu nhân và 52 tâm sở hợp + sắc tâm hữu nhân + sắc nghiệp Tục sinh với tâm hữu nhân.

Phi sở duyên. 18 tâm vô nhân và 12 tâm sở hợp ²³ , sắc ngoại, sắc âm dương, sắc vật thực, sắc nghiệp bình nhật, sắc nghiệp vô tưởng, sắc tâm vô nhân, sắc nghiệp tục sinh với tâm vô nhân.

3- Giải thích.

a- Phải hiểu Đạo (magga) theo nghĩa nào?

Đạo được hiểu theo nghĩa “con đường dẫn đến”. Tức là: Con đường này “dẫn đến” khổ cảnh, con đường này “dẫn đến” cõi vui, con đường này “dẫn ra” khỏi tam giới.

Như Bát Chánh đạo “dẫn đến” cõi vui, dẫn đến chứng đạt Nípbàn. Bát tà đạo “dẫn đến” cõi khổ.

b- Vì sao có 12 chi đạo?

Thật ra có 16 chi đạo là: Bát chánh đạo và bát tà đạo.

Bát chánh đạo là:

- Chánh kiến. Là sự thấy đúng, chi pháp là tâm sở Trí.

- Chánh tư duy. Là sự suy nghĩ đúng, chi pháp là tâm sở Tầm.

- Chánh ngữ. Là sự nói đúng (nói chân thật), chi pháp là tâm sở Chánh ngữ.

- Chánh nghiệp. Là sự làm đúng, chi pháp là tâm sở Chánh nghiệp.

- Chánh mạng. Là sự nuôi mạng đúng, chi pháp là tâm sờ Chánh Mạng.

- Chánh niệm. Là sự chú ý đúng, chi pháp là tâm sở Niệm.

- Chánh tinh tấn. Là sự nổ lực đúng, chi pháp là tâm sở Tinh tấn.

- Chánh định. Là sự gom tâm đúng, chi pháp là tâm sở Nhất hành (hay Định).

Bát tà đạo.

- Tà kiến. Là sự thấy sai, chi pháp là tâm sở Tà kiến.

- Tà tư duy. Là sự suy nghĩ sai, chi pháp là tâm sở Tầm.

- Tà ngữ. Là lời nói sai.

- Tà nghiệp. Là làm sai.

-Tà mạng. Là nuôi mạng sái quấy.

- Tà niệm. Là ghi nhớ sai.

- Tà tinh tấn. Là nổ lực sai, chi pháp là tâm sở Tinh tấn.

- Tà định. Là gom tâm sai, chi pháp là tâm sở Nhất hành ²⁴ .

Với tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà niệm không có chi pháp nhất định cho những chi đạo này.

Khi nói dối có thể do tham chi phối, như người lường gạt người khác để thu lợi, hoặc do sân như vu khống người để trả thù…

Tương tự như thế với tà nghiệp, như do tà kiến nên thực hành khổ hạnh khốc liệt, thực hành hạnh con bò, hạnh con chó … Hoặc do Tham nên hành động trộm cắp bằng thân, do Sân nên sát sinh …

Với tà mạng thì: Nuôi mạng bằng sự tham như trộm cắp, nuôi mạng bằng sự sân như cướp, giết người, nuôi mạng bằng Tà kiến như bày trò mê tín dị đoan để có thù lao nuôi mạng …

Một nữ du sĩ ngoại đạo có hỏi Đức Sāriputta:

- Có phải Samôn khi dùng vật thực ngước mặt lên?

- Này nữ du sĩ, ta dùng vật thực không ngước mặt lên.

- Có phải Samôn khi dùng vật thực cúi mặt xuống.

- Này nữ du sĩ, ta dùng vật thực không cúi mặt xuống.

- Có phải Samôn khi dùng vật thực ngó bốn phía?

- Này nữ du sĩ, ta dùng vật thực không ngó bốn phía.

Và Ngài Sāriputta (Xálợiphất) đã giải thích:

- Dùng vật thực ngước mặt lên là nuôi mạng bằng nghề xem thiên văn.

- Dùng vật thực cúi mặt xuống là nuôi mạng bằng nghề xem địa lý.

- Dùng vật thực ngó bốn phía, là nuôi mạng bằng cách đem tin cho người ²⁵ .

Tất cả những cách nuôi mạng như thế, gọi là tà mạng.

Với tà niệm như: Ghi nhớ những tà thuyết, là do tà kiến điều sử.

- Ghi nhớ thói quen của kẻ thù để tìm cách sát hại, là do sân điều sử.

- Ghi nhớ bóng dáng nữ nhân hay nam nhân là do tham điều sử…

Do đó chỉ còn 12 chi đạo có chi pháp nhất định.

Tuy nhiên nếu tính bản thể pháp thì chỉ còn 9 như đã nêu trong phần năng duyên.

Trong chín chi pháp bản thể:

- Chi Tầm, chi Định, chi Tinh tấn vừa là thiện vừa là bất thiện.

- Chi Tà kiến là bất thiện.

- Năm chi còn lại: Ba giới phần, Niệm và Trí là thiện.

c- Bát chánh đạo dẫn đến Nípbàn như thế nào?.

Khi chức năng của thiền tịnh (samadhi) làm cho tâm yên tịnh và an lạc trong cảnh, không còn bị xao động đối với cảnh.

Sự an lạc của tâm đối với cảnh thiền (jhānārammaṇa) ví như cá chìm sâu trong nước, không phải là sự mát mẻ của người đang nằm trên mặt nước.

Cảnh thiền ở đây là cảnh thiền tướng (jhānārammaṇanimitta),tức là một trong ba cảnh “vô thường tướng, khổ tướng hay vô ngã tướng”.

Khi ấy, chức năng của Đạo (magga) vạch ra “cách thức” thoát ra luân hồi, chứng đạt Nípbàn.

Tức là Đạo vạch ra cách thức “diệt nghiệp luân hồi”. Đức Phật có dạy:

-“… Và này chư tỳkhưu, thế nào là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, nghiệp đưa đến đoạn diệt nghiệp?

Đây là chánh kiến…. chánh định.

Này các tỳkhưu, đây là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, nghiệp đưa đến đoạn diệt nghiệp ²⁶ ”.

d -Bát chánh đạo dẫn đến cõi vui.

Nếu chưa đủ lực (bala) “tập hợp đầy đủ bát chi đạo”, các chi đạo đang có sẽ “vạch ra” con đường dẫn đến cõi vui, đồng thời “vạch ra cách thức tập hợp các chi đạo còn lại”.

Tâm sở Tư tạo nghiệp theo cách thức ấy, tạo ra “nghiệp trắng có quả trắng” (sđd).

Như vậy, bát chi đạo chỉ hiện diện đầy đủ trong tâm Siêu thế và với những tâm thiện có trí hiệp thế khi nhận cảnh thiền tướng vững mạnh ²⁷ .

Ngoài ra, với tâm thiện thường nhật thì bát chi đạo này không đầy đủ, nhiều lắm là 6 chi ²⁸ .

Vì sao? Vì cảnh của ba giới phần khác nhau, nếu có chỉ có một. Có khi không có một giơái phần nào cả.

e - Tà đạo dẫn đến khổ cảnh.

Tà kiến, tà Tầm, tà Tinh tấn, tq2 ngữ, tà nghiệp, tà mạng và tà định “vạch ra” con đường dẫn xuống khổ cảnh. Đức Phật có dạy:

“Này các Tỳkhưu, sát sanh được thực hiện, được huân tập (bhāvanā), được làm cho sung mãn, đưa đến địa ngục, đưa đến loài bàng sinh, đưa đến cõi ngạ quỷ….”

“Này các Tỳkhưu,lấy của không cho … tà hạnh trong các dục … nói dối … nói hai lưỡi… nói ác khẩu … nói lời phù phiếm …

Này các Tỳkhưu, uống rượu men, rượu nấu, được thực hiện, được huân tập, được làm cho sung mãn, đưa đến địa ngục, đưa đến loài bàng sinh, đưa đến cõi ngạ quỷ….” ²⁹ (HT. TMC dịh).

f- Về sở duyên.

Tâm hữu nhân có 3 loại:

- Tâm thiện hiệp thế. Với loại tâm này, các chi đạo “vạch ra cách tạo nghiệp thiện”, dẫn đến nhàn cảnh.

- Tâm thiện Siêu thế. Bát chi đạo “vạch ra cách diệt nghiệp luân hồi, chứng đắc Nípbàn”. Đồng thời tạo ra sắc tâm thiện.

- Tâm bất thiện. Với loại tâm này, các chi đạo “vạch ra cách tạo nghiệp bất thiện”, dẫn đến khổ cảnh. Đồng thời “chỉ ra cách tạo sắc tâm bất thiện”.

- Tâm quả hữu nhân hiệp thế. Chi đạo vạch ra “đường lên nhàn cảnh tùy theo sức mạnh của tâm sở Tư”.

Và cách tạo sắc nghiệp Tục sinh vào thời điểm tục sinh; vào thời bình nhật thì “chỉ ra cách tạo sắc tâm hữu nhân bình nhật, sắc nghiệp bình nhật”.

- Tâm quả Siêu thế. Tương tự như tâm Thiện Siêu thế, nhưng trong tâm Quả Siêu Thế, bát chi đạo không được gọi là “đạo đế”, vì “sự sát trừ nghiệp luân hồi hay phiền não luân hồi đã bị diệt rồi”.

- Tâm Duy tác hữu nhân. Chi đạo “vạch ra cách tạo nghiệp đồng sinh” và “sắc tâm duy tác hữu nhân”.

19- Tương ưng duyên (Sampayuttapaccaya).

1- Định nghĩa.

Tương ưng duyên là mãnh lực trợ giúp theo cách hòa hợp (samyutta), tức là năng duyên và sở duyên hòa hợp với nhau.

Pāli có giải thích:

- Samaṃ ekuppadatādipakārehi yuttaṃti = sampayuttaṃ:

“Cùng sinh lên và hòa hợp với nhau, gọi là “tương ưng”.

- Sampayuttabhāvena upakārako dhammo = sampayuttapaccayo:

“Pháp trợ giúp bằng cách làm tăng trưởng sự hòa hợp, gọi là tương ưng duyên”.

Sách Thanh Tịnh Đạo có giải thích:

- “Ekavatthuka ekārammaṇa ekuppādekanirodhasaṅkhāte sampayuttabhāvena upakārakā arūpadhammā.

“Các pháp vô sắc trợ giúp bằng cách làm tăng trưởng (bhāvena) sự hòa hợp, theo phương cách (saṅkhāta) đồng sinh, đồng diệt, đồng biết một cảnh, đồng nương một vật, gọi là Tương ưng duyên” ³⁰ .

2- Chi pháp.

Năng duyên. Tất cả tâm và tâm sở đồng sinh với nhau.

Sở duyên. Tất cả tâm và tâm sở đồng sinh với nhau.

Phi sở duyên. Sắc pháp + Nípbàn + Chế định.

3- Giải thích.

a- Phải hiểu sampayutta (hòa hợp) như thế nào?

Phải hiểu “hòa hợp” theo nghĩa “là một”, hay “không còn phân biệt được”.

Ví như nước hòa với sửa, không còn phân biệt “đâu là nước, đâu là sửa” hay “nước với sửa là một”.

b -Giữa “đồng sinh” và “hòa hợp” khác nhau ra sao?

Đồng sinh là cùng sinh lên, nhưng có thể không “hòa vào nhau”, còn “hòa hợp” thì “cùng sinh lên lại hòa hợp”.

Ví như có đoàn người cùng xuống thuyền, có nhóm ngồi chung nhau trò chuyện vui vẻ (là đồng sinh hòa hợp), một số người ngồi yên một nơi (đồng sinh, không hòa hợp).

Do đó, trong phần sở duyên không đề cập đến sắc tâm tạo, hay sắc nghiệp đồng sinh với tâm tục sinh …

Ở đây, chữ ekabhāvaṃ gato (sự liên kết) có đặc tính “như một”, như tâm Nhãn thức chẳng hạn “kết hợp” với 7 tâm sở Biến hành, 8 pháp này thật sự khó nhận biết chúng riêng lẻ.

Tám pháp này được gọi chung một tên theo phận sự là “sự thấy” hay nêu ra tên chủ yếu là “Nhãn thức”.

Tương tự như thế với những loại tâm khác.

20- Bất tương ưng duyên (Vippayuttapaccaya).

1- Định nghĩa.

Bất tương ưng duyên là mãnh lực trợ giúp bằng cách “không hòa hợp”. Ví như nước lăn trên lá sen.

Pāli có giải thích:

- Ekuppāda tādipakarehi na payuttanti = vipayutta:

“Cùng sinh lên với các pháp khác khác, nhưng không hòa hợp, gọi là “bất tương ưng”.

- Vippayuttabhāvena upakārako dhammo = vippayttapaccayo:

“Pháp trợ giúp pháp khác bằng cách “không hòa hợp”, gọi là bất tương ưng duyên”.

Sách Thanh Tịnh Đạo có giải thích:

- Ekavatthukādibhāvānupagamena upakārakā rūpino dhammo arūpinaṃ dhammaṃ, arūpinopi rūpinaṃ vippayuttapaccayo:

“Pháp sắc giúp cho các pháp vô sắc, pháp vô sắc giúp cho các pháp sắc theo cách không đồng nương vật, gọi là bất tương ưng duyên”.

2- Phân tích.

Theo định nghĩa trên, thì pháp năng duyên và pháp sở duyên không hòa hợp nhau. Pháp không có sự hòa hợp nhau chính là danh và sắc.

Tức là “pháp năng duyên có khi là danh, có khi là sắc”, tương tự như vậy đối với pháp sở duyên.

Mối liên hệ (pacccaya) “không hòa hợp” này có bốn cách:

a- Danh là năng duyên trợ giúp sắc.

Tức là một trong bốn hay cả bốn nhóm vô sắc: Thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn; chúng trợ giúp sắc sinh ra.

Sắc được sinh ra chính là sắc tâm tạo hay sắc nghiệp Tục sinh.

Đây là cách đồng sinh bất tương ưng duyên (sahājātavippayuttapaccaya).

Lại nữa, khi danh là năng duyên, danh có thể trợ giúp cho sắc được vững mạnh, bằng cách sinh ra sau (năng duyên sinh sau trợ giúp cho sắc sinh trước).

Đây là các “Sinh hậu bất tương ưng duyên (pacchājātavippayuttapaccaya) tương tự như Sinh hậu duyên.

b - Sắc là năng duyên trợ giúp danh.

Khi ấy sắc có 3 vai trò: Là cảnh, là vật nương cho tâm, vừa là cảnh vừa là vật nương cho tâm.

Khi vật là cảnh, đó là “Cảnh sinh tiền duyên” (ārammaṇapurejātapaccaya), tương tự như cảnh duyên.

Khi là vật nương cho tâm, vật phải sinh trước tâm ít nhất một sátna tiểu.

Như vậy ở đây chính là “Vật sinh tiền bất tương ưng duyên vatthupurejātavippayuttapaccaya), tương tự như “Vật sinh tiền duyên”.

Khi vật “vừa là chỗ nương vừa làm cảnh”, chính là “Vật cảnh sinh tiền bất tương ưng duyên (vatthārammaṇapurejātavippayuttapaccaya), tương tự như Vật cảnh sinh tiền duyên.

Đồng sinh bất tương ưng duyên.

1- Định nghĩa.

Đồng sinh bất tương ưng duyên là mãnh lực trợ giúp bằng cách cùng sinh lên nhưng không hòa hợp nhau.

2- Chi pháp.

Năng duyên. 107 tâm (trừ 5 đôi thức + 4 tâm quả Vô sắc).

Sở duyên. Sắc tâm tạo, sắc nghiệp tục sinh.

Phi sở duyên. 121 tâm và tâm sở hợp, sắc ngoại, sắc vật thực tạo, sắc âm dương tạo, sắc nghiệp vô tưởng, sắc nghiệp bình nhật.

3- Giải thích.

Tương ưng duyên và bất tương ưng duyên, hai duyên này có mục đích chỉ ra mối liên hệ “hòa hợp” hoặc không hòa hợp”.

“Hòa hợp” là chỉ ra mối liên hệ giữa danh và danh.

“Không hòa hợp” là chỉ ra mối liên hệ giữa “danh và sắc” hay “sắc và danh”.

Vào thời tục sinh, tâm Tục sinh trợ cho các sắc nghiệp tục sinh cùng sinh lên. Tức là tâm sở Tư trong tâm Tục sinh giúp cho các sắc nghiệp xuất hiện.

Sau sátna tâm Tục sinh thì sátna tâm hữu phần 1, trợ giúp cho sắc tâm sinh lên (gọi là sắc tâm hữu phần).

Hai trường hợp trên, được gọi là “đồng sinh bất tương ưng duyên”.

Trong 107 tâm, những tâm không làm việc tục sinh, chỉ trợ giúp sở duyên trong thời bình nhật và tử.

Còn những tâm làm việc tục sinh ³¹ trợ giúp cho sở duyên cả ba thời: Tục sinh và bình nhật và tử.

21- Hiện hữu duyên (Atthipaccaya).

1- Định nghĩa.

“Hiện hữu duyên” là mãnh lực trợ giúp theo phương cách “đang tồn tại”.

Sách Thanh Tịnh Đạo có giải thích:

-Paccupannalakkhaṇena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upathaṃ bhakatthena upakārako dhammo = atthipaccayo:

“Pháp trợ giúp, ủng hộ pháp sở duyên bằng cách trạng thái hiện trú, gọi là Hiện hữu duyên” ³² .

2- Phân tích.

Có 7 trường hợp, pháp năng và pháp sở cùng hiện hữu với nhau, như sau:

a- Bốn uẩn vô sắc hiện hữu với nhau.

b- Tứ đại sắc hiện hữu với nhau,

c- Vào lúc nhập thai ở cõi ngũ uẩn, danh - sắc hiện hữu với nhau.

d- Tâm và tâm sở hiện hữu với sắc tâm tạo.

e- Tứ đại hiện hữu với sắc y sinh.

f- Năm sắc thần kinh làm chỗ nương cho 5 thức, nên hiện hữu với năm thức.

g- Sắc Ý vật làm chỗ nương cho Ý giới và Ý thức giới, nên hiện hữu với Ý giới và Ý thức giới.

Như vậy, Hiện hữu duyên được phân tích thành 6 duyên:

1’- Đồng sinh hiện hữu duyên (tức Đồng sinh duyên).

2’- Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên (tức Tiền sinh duyên).

3’- Vật sinh tiền hiện hữu duyên (tức Vật tiền sinh y duyên).

4’- Sinh hậu hiện hữu duyên (tức Sinh hậu duyên).

5’- Vật thực hiện hữu duyên ( tức sắc Vật thực duyên).

6’- Quyền hiện hữu duyên (tức sắc Mạng quyền duyên).

22- Vô hữu duyên (Natthipaccaya).

1- Định nghĩa.

“Vô hữu duyên” là mãnh lực trợ giúp bằng cách “vắng mặt”.

Pāli có giải thích:

- Paramattha sabhāvena natthitaya upakārako dhammo = natthipaccayo.

“Pháp trợ giúp bằng cách “vắng mặt” đối với pháp có thực tướng tột cùng, gọi là vô hữu duyên”.

Sách Thanh Tịnh Đạo có giải thích:

- Attano anantarā uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ pavatti-okāsadānena upakārakā samanantaraniruddhā arūpadhammā natthipaccayo:

“Các pháp vô sắc theo diễn tiến của mình đã diệt, trợ giúp pháp vô sắc mới sinh lên theo cách diễn tiến của mình, gọi là Vô hữu duyên” ³³ .

2- Giải thích.

Theo định nghĩa trên, thì Vô hữu duyên chính là Vô gián duyên hay Đẳng vô gián duyên, chỉ khác khía cạnh là “vắng mặt”.

Vô gián duyên với ý nghĩa trợ giúp “không gián đoạn”.

Đẳng vô gián duyên với ý nghĩa trợ giúp “liên tiếp”.

Nhưng năng duyên và sở duyên không cùng có mặt, xem như là “vô hữu”.

Như vậy, cả ba duyên trên xem như “đồng nghĩa khác từ” mà thôi.

Hiện hữu duyên và Vô hữu duyên chỉ ra khía cạnh “liên hệ” bằng cách “có mặt” và “vắng mặt”.

Mặt khác, atthi và natthi chỉ ra 2 chủ thuyết “thường” và “đoạn”, là 2 quan niệm sai lầm “chấp vào tự ngã”.

Đức Phật chỉ ra chủ thuyết cho rằng “có tự ngã”, thật ra đó chính là “hiện hữu duyên” (atthipaccaya).

Còn “cái gọi là đoạn diệt”, thật ra chúng không đoạn diệt, vì chúng còn trợ giúp cho pháp khác sinh lên, nhưng chúng vắng mặt (là Vô hữu duyên), có thế thôi.

Ở đây có đoạn kinh minh chứng cho vấn đề này:

Sabba matthīti kho, Kaccāna, ayam eko anto.

“Này Kaccāna, tất cả đều có là một cực đoan.

Sabbaṃ natthīti ayaṃ dutiyo anto ti”.

Tất cả đều không có là cực đoan thứ hai”. ³⁴

Đức Phật thuyết lên hai duyên “Hiện hữu duyên” và “Vô hữu duyên”, để chỉ rõ “sự sai lầm” khi cho rằng “có một tự ngã”.

Thật ra “tự ngã” không hề có, nên không thể cho rằng “còn tự ngã “ hay “không còn tự ngã”. Bao giờ “có tự ngã” khi ấy mới cho rằng “còn tự ngã” hay “không còn tự ngã”.

Ví như người có tài sản mới bảo rằng “tôi còn tài sản” hay “tôi không còn tài sản”.

Để nhấn mạnh vấn đề “còn tự ngã – không còn tự ngã” này, Đức Phật thuyết tiếp hai duyên “Ly duyên” và “Bất ly duyên”.

23- Ly duyên (Vigatapaccayo)

Định nghĩa.

a- Ly duyên.

“Ly duyên” là mãnh lực trợ giúp bằng cách “lìa nhau”.

Pāli có giải thích:

- Vigata nirodhassa pattitāya upakārako dhammo = vigatapaccayo.

“Pháp ủng hộ bằng cách diệt mất, xa lìa, gọi là ly duyên”.

Sách Thanh Tịnh Đạo giải thích:

- Te eva vigatabhāvena upakārakattā vigatapaccayo:

“Cũng chính chúng (tâm và tâm sở) trợ giúp bằng cách biến mất, gọi là ly duyên.”

Chi pháp tương tự như “vô hữu duyên”.

24- Bất ly duyên (Avigatapaccayo).

Định nghĩa.

“Bất ly duyên” là mãnh lực trợ giúp bằng cách “không xa lìa nhau”.

Pāli có giải thích:

Avigatabhāvena nirodhassa appattiyā tādisasseva dhammassa upathaṃ bhakaṭṭhena upakārako dhammo = avigatapaccayo:

“Pháp trợ giúp, ủng hộ pháp khác bằng cách đang còn, không diệt mất, gọi là “bất ly duyên”.

Sách Thanh Tịnh Đạo có giải thích:

- Avigatabhāvena upakārattā avigatapaccayo:

“Ủng hộ theo cách “không lìa bỏ”, là bất ly duyên” ³⁵ .

Chi pháp tương tự như “hiện hữu duyên”.

Dứt 24 duyên.

Tổng lược về duyên hệ (Paccayasabhāgo).

A- Đặc trưng.

Trong 24 duyên, chúng ta rút ra được 5 đôi:

1- Đôi “nghĩa lý đồng nhau”. Gọi là “atthayuga”, đó là Vô gián duyên và Đẳng vô gián duyên.

2- Đôi “âm – thanh đồng nhau”. Gọi là “saddayuga”, đó là Y duyên và Cận y duyên.

3- Đôi “nghịch thời với nhau”. Gọi là “kālapatipakkhayuga”, đó là Sinh tiền duyên và Sinh hậu duyên.

4- Đôi “nghịch cách với nhau”. Gọi là “aññamaññapatipakkhayuga”, đó là Tương ưng duyên và Bất tương ưng duyên.

5- Đôi “nhân quả”. Gọi là “hetuppaphalayuga”, đó là Nhân duyên và Quả duyên.

B- Duyên không phân tích và duyênphân tích.

Trong 24 duyên có 14 duyên không phân tích, đó là:

1- Nhân duyên (hetupaccaya).

2- Cảnh duyên (ārammaṇa).

3- Vô gián duyên (anantarapaccaya).

4- Đẳng vô gián duyên (samanantarapaccaya).

5- Đồng sinh duyên (sahajātapaccaya).

6- Hổ tương duyên (aññamaññapaccaya).

7- Sinh hậu duyên (pacchājātapaccaya).

8- Tập hành duyên (āsevanapaccaya).

9- Quả duyên (vipākapaccaya).

10- Thiền duyên (jhānapaccaya)

11- Đạo duyên (maggapaccaya)

12- Tương ưng duyên (sampayuttapaccaya)

13- Vô hữu duyên (nathipaccaya)

14-Ly duyên (vigatapaccaya).

Có 10 duyên được phân tích là:

1- TRƯỞNG DUYÊN (adhipatipaccaya) phân tích thành 2 duyên:

- Cảnh trưởng duyên (ārammaṇādhipatipaccaya)

- Trưởng đồng sinh duyên (sahajātādhipatipaccaya).

2- SINH TIỀN DUYÊN (purejātapaccaya), được phân tích thành 2 duyên:

- Vật sinh tiền duyên (vatthupure jāta paccaya).

- Cảnh sinh tiền duyên (ārammaṇapurejātapaccaya).

3- NGHIỆP DUYÊN (kammapaccaya), được phân tích thành hai duyên:

- Nghiệp đồng sinh duyên (kammasahajātapaccaya).

- Nghiệp dị thời duyên (nānakkhaṇapaccaya).

4-VẬT THỰC DUYÊN (āhārapaccaya), được phân thành 2 duyên:

- Sắc vật thực duyên (rūpāhārapaccaya)

- Danh vật thực duyên (nāmāhārapaccaya).

5- Y DUYÊN (nissayapaccaya), được phân tích thành 2 duyên:

- Đồng sinh y duyên (sahājātanissayapaccaya).

- Sinh tiền y duyên (purejātanissayapaccaya).

Trong Sinh tiền y duyên lại phân tích thành 2 duyên:

* Vật sinh tiền y duyên (vatthupurejāta upanissayapaccaya).

* Vật cảnh sinh tiền y duyên (vatthārammaṇapurejāta-upanissayapaccaya).

6- CẬN Y DUYÊN (upanissayapaccaya), được phân tích thành 3 duyên:

- Cảnh cận y duyên (ārammaṇūpanissaya).

- Vô gián cận y duyên (anantarūpanissayapaccaya).

- Thường cận y duyên(pakatūpanissayapaccaya).

7- QUYỀN DUYÊN (indriyapaccaya), được phân tích thành 3 duyên:

- Quyền đồng sinh duyên (sahājātindriyapaccaya)

- Quyền sinh tiền duyên (purejātindriyapacaya).

- Sắc mạng quyền duyên (rūpajīvitindriyapaccaya).

8- BẤT TƯƠNG ƯNG DUYÊN (vippayuttapaccaya), được phân tích thành 4 duyên:

- Sinh tiền bất tương ưng duyên (purejātavippayuttapaccaya).

- Vật sinh tiền bất tương ưng duyên (vatthupurejātavippayuttapaccaya).

- Cảnh vật sinh tiền bất tương ưng duyên (vatthārammaṇa purejāta vippayuttapaccaya).

- Sinh hậu bất tương ưng duyên (pacchājātavippayuttapaccaya).

9- HIỆN HỮU DUYÊN (atthipaccaya), được phân tích thành 5 duyên:

- Đồng sinh hiện hữu duyên (sahajātatthipaccaya)

- Sinh tiền hiện hữu duyên (purejātatthipaccaya).

- Sinh hậu hiện hữu duyên (pacchājātatthipaccaya).

- Vật thực hiện hữu duyên (āhāratthipaccaya).

- Quyền hiện hữu duyên (indriyatthipaccaya).

Từ “sinh tiền hiện hữu duyên”, phân tích thành 2 duyên:

* Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên (ārammaṇapurejātatthipaccaya)

* Vật sinh tiền hiện hữu duyên (vatthupurejātatthipaccaya)

10- BẤT LY DUYÊN (avigatapaccaya), được phân tích thành 5 duyên:

- Đồng sinh bất ly duyên (sahajātavigatapaccaya).

-Sinh tiền bất ly duyên (purejātavigatapaccaya).

- Sinh hậu bất ly duyên (pacchājātavigatapaccaya).

- Vật thực bất ly duyên (āhāravigatapaccaya).

- Quyền bất ly duyên (indriyavigatapaccaya).

Sinh tiền bất ly duyên lại phân tích thành 2 duyên:

* Cảnh sinh tiền bất ly duyên (ārammaṇapurejātavigatapaccaya).

*- Vật sinh tiền bất ly duyên (vatthupurejātavigatapaccaya).

Như vậy, tổng cộng có 47 duyên.

C- Duyên phân theo giống (jāti).

Mối liên hệ giữa năng duên và sở duyên có ba thời điểm: Đồng sinh, sinh trước và sinh hậu.

Ngoài ra còn có những nét đặc trưng riêng như “cảnh”, “quyền”, “tương ưng”…

1- Giống đồng sinh (sahajātajāti).

Tức là năng duyên và sở duyên cùng sinh lên. Có 15 duyên.

* Có bốn duyên đồng sinh cơ bản là:

1’- Đồng sinh duyên (sahajāta paccaya).

2’- Đồng sinh y duyên (sahajātanissaya).

3’- Đồng sinh hiện hữu duyên (sahajātatthipaccaya).

4’- Đồng sinh bất ly duyên (sahajāta – avigatapaccaya).

* Bốn duyên đồng sinh trung bình là:

1’- Hổ tương duyên (aññamaññapaccaya).

2’- Quả duyên (vipākapaccaya).

3’- Tương ưng duyên (sampayuttapaccaya).

4’- Đồng sinh bất tương ưng duyên (sahajātavippayutta).

* Bảy duyên đồng sinh đặc biệt là:

1’- Nhân duyên (hetupaccaya).

2’- Đồng sinh trưởng duyên (sahajātādhipati).

3’- Đồng sinh nghiệp duyên (sahajātakammapaccaya).

4’- Danh vật thực duyên (nāmāharapaccaya).

5’- Đồng sinh quyền duyên (sahajātindhriyapaccaya).

6’- Thiền duyên (jhānapaccaya).

7’- Đạo duyên (maggapaccaya).

Tổng cộng giống đồng sinh có 15 duyên.

2- Giống cảnh (ārammaṇajāti).

Năng duyên làm cảnh (ārammaṇa) trợ giúp cho tâm (sở duyên) sinh lên.

Giống cảnh có 8 duyên là:

1’- Cảnh duyên (ārammaṇapaccaya).

2’- Cảnh trưởng duyên (ārammaṇādhipatipaccaya).

3’- Cảnh vật sinh tiền y duyên (vatthārammaṇapurejātanissayapaccaya)

4’- Cảnh cận y duyên (ārammaṇūpanissayapaccaya)

5’- Cảnh sinh tiền duyên (ārammaṇapurejātapaccaya).

6’- Cảnh vật sinh tiền bất tương ưng duyên (vatthārammaṇapurejātavippayuttapaccaya).

7’- Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên (ārammaṇapurejātatthipaccaya).

8’- Cảnh sinh tiền bất ly duyên (ārammaṇapurejātavigatapaccaya).

3- Giống liên tiếp (anantarajāti).

Tuy có thể xếp vào nhóm tiền sinh, nhưng nêu ra riêng vì có tính cách “không gián đoạn".

Năng duyên sinh trước trợ giúp sở duyên sinh sau; năng và sở “liên tiếp, không gián đoạn”. Có 7 duyên là:

1’- Vô gián duyên (anantarapaccaya).

2’- Đẳng vô gian duyên (samantarapaccaya).

3’- Vô gián cận y duyên (anantarūpanissayapaccaya).

4’- Tập hành duyên (āsevanapaccaya).

5’- Nghiệp dị thời thường cận y duyên (chỉ tâm sở Tư trong tâm Đạo).

6’- Vô hữu duyên (natthipaccaya).

7’- Ly duyên (vigataapccaya).

4- Giống sinh tiền (purejāti).

Có thể được nêu ra 17 duyên, trong đó:

a- Vật sinh tiền (vatthupurejāta), có 6 duyên:

1’- Vật sinh tiền duyên (vatthu- purejātapaccaya).

2’- Vật sinh tiền y duyên (vatthu-purejātanissaya).

3’- Quyền sinh tiền duyên (purejātindriya paccaya).

4’- Vật sinh tiền bất tương ưng duyên (vatthu-purejātavippayuttapaccaya).

5’- Vật sinh tiền hiện hữu duyên (vatthu-purejātathipaccaya).

6’- Vật sinh tiền bất ly duyên (vatthu-purejāta-avigapaccaya).

b- Cảnh vật sinh tiền (vatthārammaṇa – purejāta), có 5 duyên:

1’- Cảnh vật sinh tiền duyên (vatthārammaṇa-purejātapaccaya).

2’- Cảnh vật sinh tiền y duyên (vatthārammaṇa-purejāta-nissayapaccaya).

3’- Cảnh vật sinh tiền bất tương ưng duyên (vatthārammaṇa-purejāta-vippayuttapaccaya).

4’- Cảnh vật sinh tiền hiện hữu duyên (vatthārammaṇa-purejātatthipaccaya).

5’- Cảnh vật sinh tiền bất ly duyên (vatthārammaṇa-purejāta-avigatapaccaya).

c- Cảnh sinh tiền (ārammaṇapurejāta), có 6 duyên:.

1’- Cảnh sinh tiền duyên (ārammaṇapurejātapaccaya).

2’- Một phần của cảnh duyên (ārammṇapaccaya).

3’- Cảnh trưởng duyên (ārammaṇādhipatipaccaya).

4’- Cảnh cận y duyên (ārammaṇūpanissayapaccaya).

5’- Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên (ārammaṇa-purejātatthipaccaya).

6’- Cảnh sinh tiền bất ly duyên (ārammaṇa-purejāta-avigata accaya).

Các từ “kiñci” và “koci” trong kiñci ārammaṇam … được dùng chỉ cho các sắc thành tựu (nipphannarūpa).

5- Giống sinh hậu (pacchājāti).

Là năng duyên sinh sau trợ giúp cho sở duyên sinh trước.

Có 4 duyên là:

1’- Sinh hậu duyên (pacchājātapaccaya).

2’- Sinh hậu bất tương ưng duyên (pacchājātavippayuttapaccaya).

3’- Sinh hậu hiện hữu duyên (pacchājātātthipaccaya).

4’- Sinh hậu bất ly duyên (pacchājātāvigatapaccaya).

6- Giống vật thực (āhārajāti).

Là năng duyên “nuôi dưỡng “ sở duyên được tăng trưởng, vững mạnh.

Có ba duyên là:

1’- Sắc vật thực duyên (rūpāhārapaccaya).

2’- Vật thực hiện hữu duyên (āhāratthipaccaya)

3’- Vật thực bất ly duyên (āhārāvigatapaccaya).

7- Giống sắc mạng quyền (indriyajāti).

Là năng duyên “gìn giữ, nuôi dưỡng” sở duyên được tròn đủ tuổi thọ.

Có ba duyên là:

1’- Sắc mạng quyền duyên (jīvitindriyapaccaya).

2’- Quyền hiện hữu duyên (jīvitindriyatthipaccaya).

3’- Quyền bất ly duyên (jīvitindriyāvigatapaccaya).

8- Giống thường cận y duyên.

Có 2 duyên:

1’- (Thuần túy ) Thường cận y duyên (pakatūpanissayapaccaya).

Là tâm và tâm sở + sắc pháp + chế định sinh trước, có sức mạnh trợ giúp cho tâm và tâm sở sinh lên sau.

2- (Biệt thời) Thường cận y duyên.

Là tâm sở Tư ( trừ tâm sở Tư trong tâm Đạo) có sức mạnh, trợ giúp cho các danh uẩn quả sinh lên khác thời gian.

9- Giống nghiệp dị thời.

Có một duyên, là “dị thời nghiệp duyên”.

Đây là cách phân duyên thành chín giống.

Nên ghi nhận:

* Giống sinh tiền (purejāta), giống sinh hậu (pacchājāta), giống vật thực (āhāra) và giống sắc mạng quyền (jīvitindriya), là các mối liên hệ hiện diện (atthi). Tức là “thời hiện tại”

* Những cách liên hệ: Không gián đoạn (anantara), khác thời kỳ (nānākkhaṇika), nghiệp (kamma) là các mối liên hệ “vắng mặt” (natthi). Tức là “thời quá khứ”

* Mối liên hệ cảnh (ārammaā) và thường cận y (pakatūpanissaya), gồm cả ba thời: Quá khứ, hiện tại, vị lai.

* Nípbàn và chế định (paññatti) luôn luôn là ngoại thời (kālavimutti).

Nípbàn và chế định là pháp “không có điều kiện (appaccaya)”, “không sinh thành (asaṅkhata)” ^36363636

Tại sao? Vì chúng hoàn toàn không có sự trở thành.

Những pháp có tái sinh hay hình thành thì là sappaccaya (hữu duyên), saṅkhata (trở thành) và paṭiccasamuppanna (tương sinh).

Do vậy, Nípbàn và chế định không phải là “pháp được trở thành”, “được sinh ra”.

Trong các pháp ngoài Nípbàn và Chế định, không có danh sắc nào thường hằng, bất biến.

Tất cả danh sắc đều vô thường do chúng có khả năng bị biến hoại.

Tại sao? Vì khi vào một kiếp sống, chúng có mối quan hệ với một số nhân và các nhân của chúng thì cũng vô thường.

Có câu hỏi. Nibbāna và chế định không phải là những pháp năng duyên (paccaya-dhamma) sao? Nípbàn và Chế định thường hằng và bất biến, vì sao sở duyên không thường hằng bất biến?

Đáp. Đúng vậy, tuy Nípbàn và Chế định là pháp năng duyên, là thường hằng, nhưng Nípbàn và chế định không phải là nhân duy nhất làm sinh khởi danh sắc.

Danh sắc được sinh khởi bởi nhiều nhân, nhân của chúng lại không thường hằng, nên chúng cũng không thường hằng.

Ví dụ như Nípbàn là cảnh, sẽ làm sinh khởi tâm Đạo, ngoài ra tâm đạo còn có nhân sinh khác là các tâm sở, sắc ý vật.

Tâm sở và sắc ý vật không thường hằng, d0 đó tâm Đạo hay tâm Quả Siêu thế cũng không thường hằng.

Ví như một vật được đặt trên 3 cây chụm lại, trong đó có một cây lớn nhất được cấm sâu vào đất vững vàng (ví như Nípbàn), 2 cây kia gá hờ.

Khi 2 cây gá hờ rơi xuống, vật đặt trên đó (ví như danh sắc) cũng rơi xuống.

Những pháp mà không thường hằng thì luôn có khổ.

Tức là có khổ khổ (dukkha-dukkhatā), hành khổ (saṅkhāra-dukkhatā) và hoại khổ (vipariṇāma-dukkhatā).

Tất cả các pháp đều vô thường và tan rã trong từng mỗi oai nghi ³⁷ , thậm chí trong từng sátna.

Như vậy, làm sao mà có tự ngã hay có một “thực thể thường hằng” trong chúng sinh qua các cuộc sống.

Tóm lại, khi trình bày về 24 mối liên hệ, Đức Phật chỉ ra thực tế:

- “Tất cả pháp hữu vi trở thành hay tồn tại là nhờ các nhân – duyên, không phải nhờ vào sự mong muốn hay ra lệnh của chúng sinh”.

- “Tất cả các pháp do nhân - duyên, không có pháp nào có từ một vài nhân; chúng thật sự sinh lên do nhiều nhân”.

Và duyên hệ là nói lên đỉnh cao tột của pháp vô ngã.

D - Duyên hệ với danh sắc.

Các duyên đối với danh sắc.

Các duyên hổ trợ cho danh sắc theo quy luật duyên hệ (gọi là paṭṭhānanaya).

a- Danh trợ danh.

Danh ở đây chỉ cho tâm và tâm sở. Cả năng duyên lẫn sở duyên đều là tâm và tâm sở.

Có 7 duyên, theo hai mô thức:

* Theo cách không gián đoạn.

Theo mô thức này có sáu duyên là:

1’- Vô gián duyên (anantarapaccaya).

2’- Đẳng vô gián duyên (samanantarapaccaya).

3- Vô gián cận y duyên (anantarūpanissayapaccaya)

4’- Tập hành duyên ( āsevanapaccayo).

5’- Vô hữu duyên (natthipaccayo).

6’- Ly duyên (vigatapaccayo).

* Theo cách hòa hợp. Có một duyên là:

7- Tương ưng duyên (samyuttapaccayo).

b- Danh trợ danh - sắc.

Năng duyên: Tâm và tâm sở.

Sở duyên: Tâm và tâm sở + sắc pháp.

Có 8 hay 9 duyên:

1’- Nhân duyên (hetupaccayo).

2’- Trưởng đồng sinh duyên (sahajātādhipatipaccaya).

3’- Nghiệp duyên (kammapaccaya).

Trong nghiệp duyên có hai loại:

* Nghiệp đồng sinh duyên (sahajātakammapaccaya)

* Nghiệp dị thời duyên (nānakkhaṇakammapaccaya).

4’- Quả duyên (vipākapaccaya).

5’- Danh vật thực duyên (nāmāhārapaccaya)

6’- Quyền đồng sinh duyên (sahajātindriyapaccaya).

7’- Thiền duyên (jhābapaccayo).

8’- Đạo duyên (maggapaccayo).

c- Danh trợ cho sắc.

Năng duyên: Tâm và tâm sở.

Sở duyên: Sắc pháp.

Có 4 duyên:

1’- Sinh hậu duyên (pacchājātapaccayo).

2’-Sinh hậu bất tương ưng duyên (pacchājātavippayuttapaccaya).

3’- Sinh hậu hiện hữu duyên (pacchājātatthipaccaya).

4- Sinh hậu bất ly duyên (pacchājātāvigatapaccaya).

d- Sắc trợ cho danh.

Năng duyên: Sắc pháp.

Sở duyên: Tâm và tâm sở.

Trong mô thức này nếu tính hẹp thì có 1 duyên là: Sinh tiền duyên (purejātapaccayo). Nếu tính rộng có 11 duyên:

1’- Vật sinh tiền y duyên (vatthupurejātanissayapaccaya) .

2’- Vật cảnh sinh tiền y duyên (vatthārammaṇapurejātanissayapaccay) .

3’-Vật sinh tiền duyên (vatthupurejātapaccaya).

4’-Cảnh sinh tiền duyên (ārammaṇapurejātapaccaya).

5’-Quyền sinh tiền duyên (indriyapurejātapaccaya).

6’-Vật sinh tiền bất tương ưng duyên (vatthupurejātavippayuttapaccaya).

7’- Vật cảnh sinh tiền bất tương ưng duyên (vatthārammaṇapurejāta vippayuttapaccaya).

8’- Vật sinh tiền hiện hữu duyên (vatthupurejātātthipaccaya).

9’- Cảnh sinh tiền hiện hữu duyên (ārammaṇapurejātāvigatapaccaya)

10’- Vật sinh tiền bất ly duyên (vatthupurejātāvigatapaccaya).

11- Cảnh sinh tiền bất ly duyên āarammaṇapurejātāvigatapaccaya).

e- Sắc trợ cho danh sắc.

Năng duyên: Sắc pháp.

Sở duyên: Tâm và tâm sở + sắc pháp. Không có duyên nào.

f- Danh sắc trợ cho danh.

Năng duyên: Tâm và tâm sở + sắc pháp.

Sở duyên: Tâm và tâm sở.

Có 2 duyên:

1’- Cảnh trưởng duyên (ārammaṇādhipatipaccaya).

2’- Cảnh cận y duyên (ārammaṇūpanissayapaccaya).

g- Danh sắc trợ cho sắc.

Không có duyên nào.

h- Danh sắc trợ cho danh sắc.

Cả năng lẩn sở đều là danh - sắc.

Có 9 duyên là:

1’- Trưởng duyên (adhipatipaccayo).

2’- Đồng sinh duyên (sahājātapaccayo).

3’ - Hổ tương duyên (aññamaññapaccayo).

4’- Y duyên (nissayapaccayo).

5’- Vật thực duyên (āhārapaccayo).

Vật thực duyên có hai loại là:

* Sắc vật thực duyên. Là sắc trợ cho sắc.

* Danh vật thực duyên. Là danh trợ cho danh.

Khi phân tích duyên thì như vậy, nhưng nếu gom làm một thì đó là mô thức “danh sắc trợ cho danh sắc”.

6’- Quyền duyên (indriyapaccayo).

7’-Bất tương ưng duyên (vippayuttapaccayo).

8’- Hiện hữu duyên (gatapaccayo).

9’- Bất ly duyên (atthipaccayo).

i- Chế định và danh sắc trợ cho danh.

Năng duyên: Chế định (paññatti), tâm và tâm sở + sắc pháp.

Sở duyên: Tâm và tâm sở.

Có hai duyên là:

1’- Cảnh duyên (ārammaṇapaccayo),

2”- Thường cận y duyên (pakatūpanissayapaccaya).

k- Chế định và danh sắc trợ cho sắc.

Không có duyên nào.

Có kệ Pāli như sau:

“Chadhā nāmantu nāmassa; pañcadhā nāmarūpīnaṃ.

Ekadhā puna rūpassa; rūpaṃ nāmassa cekadā.

Paññatti nāmarūpāni; nāmassa duvidhā dvayaṃ.

Dvayassa navadhā ceti; chabhidhā paccayā kathaṃ

“DANH phò DANh đặng sáu thiên;

DANH phò DANH SẮC Phật truyền có năm.

DANH phò SẮC một chớ lầm.

SẮC phò DANH một nghĩa nhằm kệ trên.

CHẾ ĐỊNH cùng với SẮC tên

Trợ cho DANH pháp đặng nên hai phần.

DANH SẮC đồng trợ chín nhân.

Giúp nhau tính cả gồm phân sáu miền.

(Đại Trưởng lão Tịnh Sự dịch).

E- Mãnh lực của 24 duyên hệ.

Duyên hệ có 3 mãnh lực: Mãnh lực trợ sinh, mãnh lực ủng hộ, mãnh lực trợ sinh và ủng hộ.

* Mãnh lực trợ sinh. Là pháp sở duyên được sinh ra từ pháp năng duyên.

Có 8 duyên trợ sinh là: Vô gián duyên, Đẳng vô gián duyên, Vô gián cận y duyên, Thường cận y duyên, Nghiệp biệt thời duyên, Tập hành duyên, Vô hữu duyên và Ly duyên.

* Mãnh lực ủng hộ. Là pháp sở duyên vững mạnh nhờ pháp năng duyên.

Có 4 duyên ủng hộ là: Sainh hậu duyên, Sinh hậu bất tương ưng duyên, Sinh hậu hiện hữu duyên và Sinh hậu bất ly duyên.

* Mãnh lực trợ sinh và ủng hộ. Là pháp sở duyên được sinh ra và vững mạnh nhờ pháp năng duyên.

Ngoài 12 duyên vừa kể trên, tất cả những duyên còn lại đều có mãnh lực trợ sinh và ủng hộ.

F - Danh sắc liên kết với duyên hệ

(Paccaya ghaṭanānaya).

Danh sắc được gọi là pháp “hữu duyên (sappaccaya)”, pháp “được trợ sinh (saṅkhatā)” và pháp “liên quan tương sinh (paṭiccasamuppannā)”.

Danh sắc khi sinh lên và an trụ, tất cả đều có thể trở thành năng duyên (paccaya) trong 24 hay 47 duyên hệ.

I- Danh pháp.

Danh pháp ở đây chỉ cho 121 tâm và 52 tâm sở.

1 -Tâm (citta).

Tâm được chia thành 7 dhātu (giới) là:

* Nhãn thức giới: Hai tâm Nhãn thức.

* Nhĩ thức giới: Hai tâm Nhĩ thức.

* Tỷ thức giới: Hai tâm Tỷ thức.

* Thiệt thức giới: Hai tâm Thiệt thức.

* Thân thức giới: Hai tâm Thân thức.

Năm giới này được gọi chung là “năm giới thức của giác quan”.

* Ý giới: Là tâm Hướng ngũ môn và 2 tâm Tiếp thâu.

* Ý thức giới: Bao gồm những tâm còn lại (108 tâm).

2 - Tâm sở (cetasika).

Tâm sở được chia thành bốn nhóm là:

* Bảy tâm sở Biến hành

* Sáu tâm sở Biệt cảnh

* Tâm sở Bất thiện: có 14 tâm sở.

* Tâm sở Tịnh hảo (sobhana), có 25 tâm sở.

Có những tâm sở là năng duyên, có tâm sở không là năng duyên.

a- Tâm là năng duyên.

Trong 24 duyên hệ, tâm là “năng duyên” với 16 duyên thường có với tất cả các danh pháp là:

1- Cảnh duyên (ārammaṇa paccaya).

2- Vô gián duyên (anantarapaccaya).

3- Đẳng vô gián duyên (samanantarapaccaya).

4- Đồng sinh duyên (sahajātapaccaya).

5- Hổ tương duyên (aññamaññapaccaya),

6- Y duyên (nissayapaccaya).

7- Cận y duyên (upanissayapaccaya).

8- Vật thực duyên (āhārapaccaya).

9- Quyền duyên (indriyapaccaya).

10- Tương ưng duyên (sampayutta).

11- Hiện hữu duyên (atthipaccaya).

12- Vô hữu duyên (natthipaccaya).

13- Ly duyên (vigatapaccaya).

14- Bất ly duyên (avigatapaccaya).

Vì sao có 15 duyên này? Vì:

- Không có tâm hay tâm sở nào sanh lên mà không có “cảnh (ārammaṇa)” là nhân trợ sinh.

Trong khi đó, tâm có thể thành cảnh cho tâm khác biết. Như trường hợp vị có Tha tâm thông chẳng hạn, hoặc như hành giả hành pháp tứ niệm xứ “niệm tâm trong tâm”…

- Các tâm và tâm sở diệt rồi sinh nối tiếp nhau, không có gián đoạn nên có “Vô gián duyên”, “Đẵng vô gián duyên”.

- Tâm và tâm sở cùng sinh cùng diệt, nên là “Đồng sinh duyên”…

Tương tự như vậy với các mối liên hệ ³⁸ nhân quả các duyên còn lại, như

Tương ưng duyên ….

Riêng Sinh hậu duyên chỉ có cho một số tâm (trừ 4 tâm quả Vô sắc giới và tâm tái tục) …

Một số tâm chỉ liên hệ với 7 duyên, đó là:

1- Nhân duyên (hetupaccya) chỉ có với tâm hữu nhân.

2- Trưởng duyên (adhipatipaccaya) chỉ có với các tâm đổng lực (javanacitta).

3- Tập hành duyên (āsevanapaccaya) chỉ có với tâm đổng lực thiện, bất thiện và Duy tác.

4- Quả duyên (vipākapaccaya) chỉ có với những tâm quả.

- Thiền duyên (jhānapaccaya) chỉ có với những tâm hữu nhân có sức mạnh.

- Đạo duyên (magga) chỉ có với những tâm hữu nhân.

- Bất tương ưng duyên (vippayuttapaccaya) không có với những tâm Vô sắc giới.

* Tâm không là năng duyên của Sinh tiền duyên (purejātapaccaya) và Nghiệp duyên (kammapaccaya).

2- Tâm sở là năng duyên(paccaya).

a- Các tâm sở Biến hành.

* Bảy tâm sở Biến hành là: Xúc (phassa), thọ (vedanā), tưởng (saññā), tư (cetanā), nhất hành (ekaggatā), mạng quyền (jīvitindriya) và tác ý (manasikāra).

- Xúc là năng duyên trong Vật thực danh duyên (nāmāhārapaccaya).

- Thọ là năng duyên trong Quyền duyên (indriyapaccaya) và Thiền duyên (jhānapaccaya).

- Tư là năng duyên trong Nghiệp duyên (kammapaccaya) và Danh vật thực duyên.

- Nhất hành là năng duyên trong Quyền duyên (indriyapaccaya), Thiền duyên (jhānapaccaya) và Đạo duyên (maggapaccaya).

- Mạng quyền là năng duyên trong Quyền duyên (indriyapaccaya).

Hai tâm sở tưởng và tác ý không là năng duyên của duyên nào cả.

b- Tâm sở Biệt cảnh (pakiṇṇaka).

Có sáu tâm sở Biệt cảnh (pakiṇṇaka) là: Tầm (vitakka), tứ (vicāra), thắng giải (adhimokkha), cần (vīriya), hỷ (pīti), dục (chanda).

- Tầm là năng duyên trong Thiền duyên, và Đạo duyên.

- Tứ là năng duyên trong Thiền duyên.

- Cần là năng duyên trong Trưởng duyên, Quyền duyên và Đạo duyên.

- Hỷ là năng duyên trong Thiền duyên.

- Dục là năng duyên trong Trưởng duyên.

- Thắng giải không là năng duyên của duyên nào.

c- Tâm sở Bất thiện.

Có 14 tâm sở bất thiện là:

- Bốn tâm sở Si phần: Si (moha), vô tàm (ahirika), vô quý (anottappa), phóng dật (uddhacca).

- Ba tâm sở Tham phần: Tham (lobha), tà kiến (micchādiṭṭhi), ngã mạn (māna).

- Bốn tâm sở Sân phần: Sân (dosa), tật (issā), lận (macchāriya), hối (kukuccha).

- Hai tâm sở Hôn phần: Hôn trầm (ṭhīna), thụy miên (middha).

- Tâm sở Hoài nghi.

Trong đó:

- Tâm sở Tham, Sân, Si là năng duyên của Nhân duyên.

- Tà kiến là năng duyên của Đạo duyên.

Mười tâm sở còn lại, không là năng duyên của duyên nào.

d- Tâm sở tịnh hảo

Có 25 tâm sở Tịnh hảo (sobhana), trong đó:

- Ba tâm sở: Vô tham, Vô sân, Vô si là năng duyên của Nhân duyên.

- Tín, niệm là năng duyên của Quyền duyên.

- Trí với tên sammādiṭṭhi (chánh kiến) và Giới phần; là năng duyên của Đạo duyên.

- Trí xuất hiện với tên là vimaṃsa (xem xét kỷ - thẩm sát), là năng duyên của Trưởng duyên.

- Niệm là năng duyên của Đạo duyên.

Mười bảy tâm sở còn lại không là năng duyên của duyên nào.

G -Duyên hệ trong các tâm.

Trước tiên là 18 tâm Vô nhân.

1- Năm đôi thức.

*- Tâm Nhãn thức hợp với bảy tâm sở Biến hành, thành danh pháp nhóm 8 (nhóm danh pháp cơ bản).

Trong tâm Nhãn thức có nhiều duyên phối hợp lẫn nhau.

Trước tiên có Đồng sinh duyên (sahajātapaccaya).

- Tâm liên hệ với các tâm sở bằng Vật thực duyên và Quyền duyên.

- Xúc liên hệ với bảy danh pháp bằng Vật thực duyên.

- Thọ liên hệ với bảy danh pháp bằng Quyền duyên.

- Tư liên hệ với 7 danh pháp bằng Nghiệp duyên và Vật thực duyên.

- Nhất hành liên hệ với 7 danh pháp bằng Quyền duyên (tuy nhất hành là chi thiền, nhưng trong “năm đôi thức” không có Thiền duyên).

- Mạng quyền liên hệ với 7 danh pháp bằng Quyền duyên.

Tâm Nhãn thức sinh lên do có nhân là: sắc “thần kinh Nhãn (cakkhupasādarūpa), sắc “cảnh sắc” ³⁹ nên:

- Thần kinh Nhãn liên hệ với tám danh pháp này theo 6 duyên của Vật sinh tiền duyên (vatthupurejātapaccaya).

- Các cảnh sắc hiện tại lọt vào thần kinh Nhãn, có mối liên hệ với tám danh pháp này theo bốn loại Cảnh sinh tiền duyên (ārammaṇapurejātapaccaya).

Tâm Hướng ngũ môn tại sátna diệt trước khi Nhãn thức sinh lên, liên hệ với 8 pháp này bằng 5 loại Vô gián duyên (anatarapaccaya) ⁴⁰ .

Các nghiệp thiện và bất thiện đã làm trong các kiếp trước có mối liên hệ nhân quả với tám danh pháp quả thiện và quả bất thiện ⁴¹ một cách tương ứng theo Nghiệp dị thời duyên (nānākkhaṇakammapaccaya).

Vô minh (avijjā), ái (taṇhā) và thủ (upādāna) cùng hoạt động với nghiệp (kamma) trong kiếp trước, cùng với chỗ ngụ, con người, các lý do, vật thực… của kiếp sống này, đã có mối liên hệ nhân quả với tám danh pháp này theo Thường cận y duyên (pakatūpanissayapaccaya).

Sáu duyên là: Nhân duyên, Trưởng duyên, Cận y duyên, Sinh hậu duyên, Tập hành duyên, Thiền duyên, Đạo duyên không có trong loại tâm này.

Như vậy, tâm Nhãn thức liên hệ được với 18 duyên ⁴² , không liên hệ với 6 duyên.

(Chỉ một tâm đơn giản sinh lên mà có bấy nhiêu duyên hội tụ như thế, thì thật là …)

Tương tự như vậy với các tâm Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức và Thân thức.

2- Tâm vô nhân (ahetukacitta) còn lại.

Ngoại trừ “năm đôi thức”, những tâm vô nhân còn lại là: Tâm Hướng ngũ môn, tâm Hướng ý môn, 2 tâm Tiếp thu, 3 tâm Quan sát, tâm Sinh tiếu.

a- Tâm Hướng ngũ môn.

Hợp với 1o tâm sở là: 7 tâm sở Biến hành + Tầm (vitakka) + Tứ (vicāra) + Thắng giải (adhimokkha), tạo thành nhóm 11 danh pháp ⁴³ .

Trong nhóm 11 danh pháp Hướng ngũ môn, ngoại trừ 7 tâm sở Biến hành có liên hệ với các duyên như “một trong 5 đôi thức” đã giải ở trên, còn lại:

- Tầm, Tứ, Nhất hành có liên hệ với Thiền duyên (jhānapaccaya)”.

Tâm Hướng ngũ môn có nhân sinh là: Cảnh ngũ, sắc Ý vật, nên duyên liên hệ tương tự như tâm Nhãn thức.

-Tâm Hướng ngũ môn không có mối liên hệ với Quả duyên và Cận y duyên (upanissayapaccaya).

Như vậy, tâm Hướng ngũ môn có liên hệ với 18 duyên (lấy 18 duyên cơ bản trừ Quả duyên, thêm vào Thiền duyên), không liên hệ với 6 duyên.

b - Hai tâm Tiếp thâu và 2 tâm Quan sát xả thọ: Lấy 18 duyên cơ bản thêm vào Thiền duyên thành ra 19 duyên, không liên hệ với 5 duyên.

c- Tâm Quan sát thọ hỷ có thêm tâm sở Hỷ (pīticetasika), thành nhóm 12 danh pháp.

Tuy có thêm tâm sở Hỷ, chi hỷ chỉ liên hệ với Thiền duyên, nên tâm Quan sát thọ hỷ có liên hệ 19 duyên, không liên hệ 5 duyên.

(Ba tâm Quan sát có mối liên hệ và không liên hệ với các duyên giống nhau).

d- Tâm Hướng ý môn có thêm tâm sở Cần, nên thành nhóm 12 danh pháp.

Tuy có tâm sở Cần, nhưng trong tâm Hướng ý môn, tâm sở Cần chỉ liên hệ đến Quyền duyên, không liên hệ với Trưởng duyên và Đạo duyên.

Như vậy, tâm Hướng ý môn có liên hệ với 18 duyên, không liên hệ với 6 duyên như tâm Hướng ngũ môn.

e- Tâm Sinh tiếu. Là nhóm 13 danh pháp (gồm 12 tâm sở Tợ tha (trừ tâm sở Dục) + tâm Sinh tiếu).

Tâm Sinh tiếu là loại tâm Đổng lực, nên có liên hệ với Tập hành duyên (āsevanāpaccaya).

Như vậy, tâm Sinh tiếu liên hệ với 19 duyên, không liên hệ với 5 duyên.

3- Tâm bất thiện.

a- Hai tâm Si.

Hai tâm Si có 15 tâm sở phối hợp, thành nhóm 16 danh pháp.

*- Tâm Si hợp phóng dật.

Trong tâm này có: Si thuộc về Nhân duyên; Tầm và Cần thuộc về Đạo duyên; tâm sở Nhất hành do ảnh hưởng của tâm sở Phóng dật quá mạnh nên không thuộc về Quyền duyên, Đạo duyên và Thiền duyên.

Tâm Si hợp phóng dật không có liên hệ với Trưởng duyên, Sinh tiền duyên và Quả duyên.

Như vậy, tâm Si hợp phóng dật liên hệ được 19 duyên, không liên hệ 5 duyên.

* Tâm Si hợp hoài nghi.

Trong tâm này, tâm sở Nhất hành là Quyền duyên, Thiền duyên và Đạo duyên.

Tâm Si hợp hoài nghi không có Trưởng duyên, Sinh tiền duyên và Quả duyên.

Như vậy chúng liên hệ được 21 duyên, không liên hệ 3 duyên.

b- Tám tâm Tham.

Có 22 tâm sở hợp trong tám tâm Tham.

- Tham và Si là năng duyên của Nhân duyên.

- Tâm Tham, Dục, Cần là năng duyên của Trưởng duyên.

Cảnh trưởng duyên cũng có ở đây.

- Tư là năng duyên của Nghiệp duyên.

- Tâm Tham, Xúc, Tư là năng duyên của Vật thực duyên.

- Tâm Tham, Thọ, Nhất hành, Mạng quyền và Cần là năng duyên của Quyền duyên.

- Tầm (vitakka), Tứ, Hỷ,(thọ) Lạc và Định là năng duyên của Thiền duyên.

- Tầm (vitakka), Định, Tà kiến và Cần là năng duyên của Đạo duyên.

Không có Sinh tiền duyên và Quả duyên.

Như vậy, tâm Tham chỉ liên hệ 22 duyên, không liên hệ với 2 duyên.

c - Hai tâm Sân.

Tương tự như 8 tâm Tham, chỉ khác là tâm sở Sân thay thế tâm sở tham năng duyên của Nhân duyên.

Trong tâm sân có thọ ưu, được kể là năng duyên của Thiền duyên.

4- Tâm Tịnh hảo.

Tâm Tịnh hảo là những tâm tốt đẹp, được phân theo giới vức như sau:

a- Tâm Dục giới tịnh hảo. Có 24 tâm là:

*- Tám tâm thiện Dục giới.

Có 38 tâm sở phối hợp với tám tâm thiện này. Trong đó:

- Ba nhân thiện: Vô tham, vô sân, vô si là năng duyên của Nhân duyên.

- Tám danh pháp: Tâm (citta), thọ, định (ekaggatā), mạng quyền (jīvita), tín, niệm, cần (vīriya) và trí là năng duyên của Quyền duyên.

- Dục, cần , tâm (citta), trí là năng duyên của Trưởng duyên.

- Tư (cetanā) là năng duyên của Nghiệp duyên.

- Tâm (citta), xúc, tư là năng duyên của Vật thực duyên.

- Tầm (vitakka), tứ (vicāra), thọ, hỷ, định là năng duyên của Thiền duyên.

- Tầm (vitakka), trí, Giới phần, niệm, định, cần là năng duyên của Đạo duyên.

Tâm thiện không có Quả duyên và Sinh tiền duyên.

Như vậy, tâm thiện Dục giới liên hệ với 22 duyên, không liên hệ 2 duyên.

-Tám tâm quả Dục giới.

Trong tâm quả Dục giới, không có Giới phần và Vô lượng phần.

Trong tâm quả không có Trưởng duyên, Sinh tiền duyên, Sinh hậu duyên và Tập hành duyên, nhưng có thêm Quả duyên.

Như vậy, tâm quả Dục giới liên hệ với 20 duyên, không liên hệ với 3 duyên.

* Tâm Duy tác Dục giới.

Đây là loại tâm có trong đời sống thường ngày của vị Thánh Alahán, cấu trúc như tâm thiện Dục giới, chỉ khác là đặc tính vô ký mà thôi.

Tâm Duy tác có liên hệ với 22 duyên, không liên hệ 2 duyên như tâm thiện Dục giới.

b - Tâm Sắc giới. Có 15 tâm.

Có 35 tâm sở hợp với 15 tâm Sắc giới là 38 tâm sở ⁴⁴ trừ đi Giới phần (nói chung).

Như tâm thiện Dục giới, tâm thiện Sắc giới và tâm Duy tác sắc giới liên hệ với 22 duyên, không liên hệ với 2 duyên là Sinh tiền duyên và Quả duyên.

Tâm quả Sắc giới liên hệ với 21 duyên trừ Trưởng duyên, Sinh tiền duyên và Tập hành duyên.

c - Tâm Vô sắc giới. Có 12 tâm.

Có 30 ⁴⁵ tâm sở hợp với 12 tâm Vô sắc giới.

Tâm thiện Vô sắc giới và tâm Duy tác vô sắc giới liên hệ với 22 duyên, không liên hệ với Sinh tiền duyên và Quả duyên.

Tâm quả Vô sắc giới liên hệ với 20 duyên, không liên hệ với 4 duyên: Sinh tiền duyên, Trưởng duyên, Tập hành duyên và Sinh hậu duyên.

d - Tâm Siêu thế: Có 40 tâm. Là 20 tâm Đạo và 20 tâm quả Siêu thế.

Có 38 tâm sở hợp với 40 tâm Siêu thế.

Tâm Đạo không liên hệ với Sinh tiền duyên, Quả duyên và Tập hành duyên. Nên liên hệ với 21 duyên, không liên hệ vớ 3 duyên.

Tâm quả Siêu thế không liên hệ với Tập hành duyên, Sinh tiền duyên. Nên liên hệ với 22 duyên, không liên hệ với 2 duyên.

Có câu hỏi: Các tâm thiện Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới đều liên hệ với 22 duyên; vì sao các tâm thiện Sắc giới cao hơn tâm thiện Dục giới, tâm thiện Vô sắc giói lại cao hơn tâm thiện Sắc giới?

Tâm Đạo chỉ liên hệ với 21 duyên, vì sao được gọi là tâm Siêu thế?.

Đáp. Vì mãnh lực của Tập hành duyên (āsevanāpaccaya).

Những tâm thiền được thành tựu do thiền tướng và Tập hành duyên.

Khi thiền tướng được nâng cao bởi Tập hành duyên thì tâm đó được nâng cao.

Tương tự như vậy với tâm Đạo, tâm Đạo được thành tựu từ thiền tướng Vô tướng hoặc vô nguyện hoặc không tánh ⁴⁶ cùng với sức mạnh của Tập hành duyên.

Thiền tướng này cùng với sức mạnh cực điểm của Tập hành duyên, nên các Quyền duyên, Thiền duyên, Đạo duyên trở nên cao tột.

Khi những duyên này trở thành cao nhất thì tâm đó cũng trở nên cao nhất và trở thành Siêu thế.

II - Sắc pháp.

Trong 28 sắc pháp:

- Sắc Tứ đại (đất, lửa, gió, nước), là năng duyên của năm duyên:

Đồng sinh duyên, Hổ tương duyên, Y duyên, Vô hữu duyên và Bất ly duyên.

- Sắc mạng quyền (jīvitindriyarūpa), là năng duyên của sắc nghiệp tạo (kammajarūpa), theo cách Quyền duyên (indiyapaccaya).

- Sắc vật thực (āhāra), là năng duyên của các sắc vật thực tạo (āhārajarūpa), theo cách Vật thực duyên (āhārapaccaya).

Có 13 sắc là: 5 sắc thần kinh, 7 sắc cảnh và sắc Ý vật, có liên hệ với danh pháp theo một số duyên riêng.

* Năm sắc thần kinh.

Liên hệ với “năm đôi thức” như mẹ với con, theo 3 cách Sinh tiền là: Vật sinh tiền duyên, Quyền sinh tiền duyên và Vật sinh tiền bất tương ưng duyên.

* Bảy sắc cảnh.

Liên hệ với Ý giới, năm đôi thức và 3 tâm Quan sát như người cha đối với con, bằng Cảnh sinh tiền duyên .

* Sắc ý vật.

Như cây có mối quan hệ với vị thọ thần ngụ tại đó.

Sắc Ý vật có mối liên hệ với 2 tâm Quan sát thọ xả theo cách Đồng sinh y duyên (sahajātanissaya) vào thời điểm Tục sinh.

Trong thời bình nhật thì liên hệ với danh pháp bằng Vật sinh tiền duyên, Vật sinh tiền bất tương ưng duyên.

Các sắc còn lại không là năng duyên cho bất cứ duyên nào.

H- Duyên phân theo cõi.

Có bốn duyên luôn hiện diện trong ba cõi Dục, Sắc, và Vô sắc giới là:

- Đồng sinh duyên (sahajātapaccaya).

- Y duyên (nissayapaccaya).

- Hiện hữu duyên (atthipaccaya).

-Bất ly duyên (avigatapaccaya).

a - Cõi năm uẩn.

Có đủ 24 hoặc 47 duyên.

b - Cõi bốn uẩn.

Có 21 hoặc 25 duyên:

1’- Nhân duyên (hetupaccaya).

2’- Cảnh duyên (ārammaṇapaccaya).

3’- Trưởng duyên (adhipatipaccaya).

Trưởng duyên được phân tích thành 2 duyên: Cảnh trưởng duyên, Trưởng đồng sinh duyên.

4’- Vô gián duyên (anantarapaccaya).

5’- Đẳng vô gián duyên (samantarapaccaya).

6’- Đồng sinh duyên (sahajātapaccaya).

7’-Hổ tương duyên (aññamaññapaccaya).

8’- Đồng sinh y duyên (sahajātanissayapaccaya).

9’- Cận y duyên (upanissayapaccaya).

Cận y duyên được phân tích thành 3 duyên : Cảnh cận y duyên, Vô gián cận y duyên và Thường cận y duyên).

10’- Tập hành duyên (āsevanāpaccaya).

11’- Nghiệp duyên (kammapaccaya).

Nghiệp duyên được phân tích thành 2 duyên: Nghiệp đồng sinh duyên, Nghiệp biệt thời duyên.

12’- Quả duyên (vipākapaccaya).

13’- Danh vật thực duyên (nāmāhārapaccaya).

14’- Quyền đồng sinh duyên (sahajātindriyapaccaya).

15’- Thiền duyên (jhānapaccaya).

16- Đạo duyên (maggapaccaya),

17’- Tương ưng duyên (sampayuttapaccaya).

18’- Đồng sinh hiện hữu duyên (sahajātātthipaccaya).

19’- Vô hữu duyên (natthipaccaya).

20’- Ly duyên (vigatapaccaya).

21’- Đồng sinh bất ly duyên (sahajātāvigatapaccaya).

c- Cõi một uẩn.

Có 7 duyên.

1’- Đồng sinh duyên.

2’- Hổ tương duyên.

3’-Đồng sinh y duyên.

4’- Nghiệp biệt thời duyên.

5’-Sắc quyền duyên.

6- Quyền hiện hữu duyên.

7- Quyền bất ly duyên.

d- Với vật vô mạng quyền.

Là chỉ cho sông, núi, cây cỏ, đất đá… Có 5 duyên.

1’- Đồng sinh duyên.

2’- Hổ tương duyên.

3’- Đồng sinh y duyên.

4’- Đồng sinh hiện hữu duyên.

5- Đồng sinh bất ly duyên.

2- Duyên phân theo thời (kāla).

a- Thời hiện tại.

Có 17 hoặc 36 duyên.