Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh Yếu Giải

Chính là các pháp môn của năm mươi ba vị tri thức mà Thiện Tài đã tham phỏng trọn khắp. “Năm mươi”: Mỗi vị trong Ngũ Vị, đều có Thập Ba La Mật. “Ba” là Văn Thù, Phổ Hiền và Di Lặc, chính là trí hạnh, nhân và quả của ngũ vị, dùng những điều ấy làm Thể và Dụng của mỗi pháp trọn khắp ngũ vị. Những điều khác hãy xem Khoa Chú. Khoa này lại chia thành sáu phần:

3.3.2.5.1. Thập Trụ Tri Thức

Tán rằng: “Tùng Tín thú Định, hội Lý khế Chân” (Từ Tín tiến vào Định, hiểu lý, khế hợp Chân). Luận phán định những vị này thuộc về môn “do Định mà thấu hiểu Lý, khế nhập Chân”. Những vị ưu bà tắc nói trong phần trên chính là những kẻ thuần tín trong thế tục. Đồng tử, đồng nữ (bé trai, bé gái) chính là đầu và ngọn của lòng tin. Lại nữa, Thiện Tài do đời trước đã gieo lòng tin mà hiển bày công đức tạng. Những hạng đại chúng này đều nhằm biểu thị Tín vị (các địa vị trong Thập Tín).

1) Ở đây, trước hết Thiện Tài gặp tỳ kheo Đức Vân trên núi Diệu Phong, biểu thị: Từ lòng tin, tiến nhập Định, hiểu Lý, khế hợp Chân. Núi biểu thị Định thể (定體, bản thể của Định), tỳ kheo biểu thị chân thể. Đức Vân (德雲, mây đức) có thể tuôn mưa pháp, biểu thị lợi hạnh xuất thế. Thiện Tài được ngài Văn Thù hướng dẫn, lên núi Diệu Phong, quan sát trọn khắp, thấy tỳ kheo Đức Vân đang thong thả kinh hành trên quả núi khác, biểu thị “chẳng trụ vào Định hay loạn”, khiến cho người tu đạo sau khi đã phát tín tâm, cần phải nương vào Định để khởi Quán, Định và loạn cùng dung hội. Thân cận Ngài rồi tạ từ, sau đấy, khế hợp lẽ Chân, kiến đạo. Sau khi đã kiến đạo, mới có thể khởi hạnh để tu hành, dự vào địa vị Thập Hạnh.

2) Tại nước Hải Môn, tỳ kheo Hải Vân (海雲) biểu thị: Lại nương vào Quán Trí để quán biển sanh tử, thành biển trí rộng lớn, ngầm hưng khởi sự lợi lạc, nhuận trạch [chúng sanh].

3) Tỳ kheo Thiện Trụ (善住), biểu thị địa vị này đối trị hết sạch tập khí phiền não trong thế giới, trụ nơi vô sở trụ, nên gọi là Thiện Trụ.

4) Trưởng giả Di Già (彌伽), cõi này dịch [danh hiệu của vị này] là Năng Phục (能伏, có thể điều phục), biểu thị hai trí Chân và Tục đã trọn đủ, có thể điều phục tà kiến dị đạo.

5) Trưởng giả Giải Thoát (解脫) và trưởng giả Di Già là hai vị cư sĩ, nói rõ ba vị tỳ kheo trước đó tu trí huệ xuất thế, còn hai vị trưởng giả này tu trí huệ thế gian. Do hiểu Lý mà khế nhập Chân, từ Chân mà nhập Tục, Chân và Tục vô ngại, nên gọi là Giải Thoát.

6) Tỳ kheo Hải Tràng (海幢) lại biểu thị: Hợp hai trí trên đây (trí thế gian và trí xuất thế gian) rộng lớn như biển, dẹp tan hết thảy Hoặc nghiệp (phiền não nghiệp) của chúng sanh.

7) Hưu Xả (休捨), cõi này dịch là ưu bà di Mãn Nguyện, biểu thị nhập triền từ bi, nghĩa là nhằm viên mãn bổn nguyện của chính mình mà giáo hóa chúng sanh trọn khắp.

8) [Tiên nhân] Tỳ Mục Cù Sa (毗目瞿沙), cõi này dịch là Xuất Thanh Khả Úy (出聲可畏, phát ra tiếng đáng sợ). “Tiên nhân” biểu thị chẳng trầm trệ nơi Chân và Tục, ý nói là trí minh chẳng cần dụng công, đối với ngôn luận chẳng bị trầm trệ, khéo điều phục tà kiến, dị đạo, nên gọi Ngài là Xuất Thanh Khả Úy.

9) Bà La Môn Thắng Nhiệt (勝熱), biểu thị đắc pháp tự tại, thị hiện giống như ngoại đạo, khiến cho những kẻ tà vạy nhiếp phục phiền não. Vì thế tên là Thắng Nhiệt.

10) Đồng nữ Từ Hạnh (慈行), là con gái của vua Sư Tử Tràng, biểu thị từ Trí sanh Bi, ở trong nhiễm mà chẳng bị nhiễm. Vị ưu bà di [Hưu Xả], tức vị thiện tri thức thứ bảy trong phần trên, tuy biểu thị đại bi, nhưng chưa đoạn tập khí yêu thích độ sanh. Đến đây hạnh đại bi đã viên mãn, tùy ý lợi sanh, chẳng còn tập khí nhiễm đắm. Vì thế, dùng đồng nữ (童女, bé gái) để biểu thị.

Các vị tri thức thuộc ngũ vị, chỉ có vị đầu tiên biểu thị pháp thuộc địa vị ấy, những vị khác đều là các hạnh bi trí cùng giúp lẫn nhau để tăng tấn. Chưa xem kinh văn, sẽ khó thể giải thích chi tiết được. Nay đối với mỗi vị, tôi đều nêu đại lược những điều cương yếu trong sự tu hành đó thôi. Đại để là do khi hành nhân chưa phát tâm, bị vô minh sai khiến, tập khí phiền não chướng lấp bổn trí, khiến cho họ si mê, bất giác, luân hồi, đọa lạc trong ác đạo. Vì thế, nay nương vào phổ quang minh trí trong tự tâm mà phát khởi lòng tin, tiến nhập Thập Trụ, khế hợp Chân Trí của Phật, nên gọi là Kiến Đạo. Đã hiểu rõ Chân Trí, vô minh vừa mới rơi rụng, nhưng tập khí hãy còn, căn cơ chưa chín muồi. Vì thế, dùng ngũ vị nhiều tầng thuận nghịch để mài mòn tập khí, mở rộng chánh kiến, tăng tu phước huệ. Vì vậy, gọi là Tu Đạo. Tập khí đã hết, bổn trí rỗng rang, viên dung, như không gian trong lặng, thênh thang, chẳng có chút gì che lấp. Mặt trời đại từ chiếu khắp các loài u tối. Mặt trăng đại bi trong mát nơi biển Hữu. Các hạnh muôn đức không gì chẳng đầy đủ. Đó gọi là Chứng Quả. Đạo tột cùng của Hoa Nghiêm [đang nói] ở đây chính là chuyện thuộc về bản lãnh của chư Phật. Nếu thẳng thừng cầu cái quả giải thoát xuất thế, sẽ là Nhị Thừa tiểu đạo, không nhờ vào đâu để viên thành Nhất Thiết Chủng Trí được! Do vậy, năm mươi ba vị tri thức lập đủ hết thảy các pháp môn, mà Thiện Tài thị hiện hình tích đến tham phỏng trọn hết, nhằm dẫn dắt, phát khởi hành nhân luyện tập đối trị rộng rãi trong hết thảy các cảnh, khôi phục nhẫn tánh trong tâm, hòng tăng ích những kẻ chẳng thể [giác ngộ] sẽ đều cùng viên thành cái quả Chủng Trí, thật đúng là khuôn phép to lớn trong việc khéo tùy thuận muôn loài vậy. Hành nhân hãy nên vâng theo đó.

Kế đó, [trưởng giả] Giải Thoát thấy Phật, vị này là vị tri thức thuộc Đệ Ngũ Trụ, chỉ bày Thiện Tài pháp môn Nhập Như Lai Vô Ngại Trang Nghiêm Giải Thoát Môn. Từ trong tự thân, [trưởng giả Giải Thoát] hiện vô tận sự trang nghiêm trong các cõi Phật, tùy ý có thể thấy mười phương chư Phật, Bồ Tát, hàm ý: Dùng ngay thân tướng cõi tục mà chứa đựng cõi Phật.

Kế đến là Hưu Xả đích thân phụng sự Phật, tức là vị tri thức Đệ Thất Trụ. Do Thiện Tài hỏi Ngài đã đắc pháp môn này bao lâu, Ngài bèn lần lượt nêu chuyện đã đích thân phụng sự Phật xưa kia, chỉ rõ Ngài đã tích tập hạnh lâu xa. Trên đây là giải thích về địa vị đầu tiên trong ngũ vị, tức Thập Trụ, dùng trí làm bổn môn đã xong. Kế tiếp, giải thích về môn nương vào trí để khởi hạnh.

3.3.2.5.2. Thập Hạnh Tri Thức

Tán rằng: “Y Phật chân trí, trị tập lợi sanh” (Nương vào chân trí của Phật, đối trị tập khí, lợi lạc chúng sanh). Luận phán định đây là môn Y Chân Khởi Phát Chư Hạnh (依真發起諸行, nương vào Chân để phát khởi các hạnh), có nghĩa là nương vào trí của Thập Trụ để phát khởi hạnh môn này, trong là đối trị tập khí, ngoài là lợi lạc chúng sanh. Do các căn cơ bất tận, nên lợi hạnh (利行, hạnh lợi lạc chúng sanh) cũng vô tận.

1) Địa vị thứ nhất dùng tỳ kheo Thiện Kiến (善見) ở nước Tam Nhãn để biểu thị: Cần phải dùng trí nhãn để xem xét căn cơ. Pháp Nhãn biết pháp, Huệ Nhãn chọn lựa, quyết đoán; đấy là Thiện Kiến, có thể nhập hạnh môn của Bồ Tát.

2) Đồng tử Tự Tại Chủ (自在主), biểu thị nương vào Chân để khởi hạnh, vương đạo tự tại.

3) Ưu bà di Cụ Túc (具足), biểu thị thuận theo trí mà dấy lòng Bi. Trong hết thảy các cảnh, thường thực hiện Phật sự thì gọi là Cụ Túc.

4) Cư sĩ Minh Trí (明智), biểu thị vận dụng lòng Bi ở trong cõi tục, thế trí viên dung, tức là không gì chẳng phải là trí sáng.

5) Pháp Bảo Kế (法寶髻), biểu thị trí, bi, hạnh viên mãn, nhiếp chung các địa vị, như búi tóc biểu thị chung cho năm thể.

6) Trưởng giả Phổ Nhãn (普眼), biểu thị đạt đến hạnh môn này, đối với pháp thế gian và xuất thế gian, không gì chẳng thấy trọn khắp.

7) Vua Vô Yếm Túc (無厭足), biểu thị sự quyền biến thị hiện nhiếp phục, lợi lạc chúng sanh không chán.

8) Vua Đại Quang (大光), biểu thị vô công hạnh đã mãn, trí chiếu tự tại.

9) Ưu bà di Bất Động (不動), biểu thị diệu hạnh thành tựu. Đối với ngũ dục trong cõi đời và hết thảy các cảnh, tâm chẳng bị lay động.

10) Ngoại đạo Biến Hành (遍行), biểu thị hạnh tinh thuần, tâm vắng lặng, thị hiện “nhằm hóa độ bọn tà vạy bèn làm giống như họ”.

Những vị trên đây đều là hạnh “nương vào trí để đối trị tập khí”.

Kế đó là tám bộ chúng, tức là khi tỳ kheo Thiện Kiến kinh hành trong rừng, thiên thần tám bộ cung kính vây quanh, biểu thị Thập Hạnh nhiếp thọ chúng sanh, xét theo căn cơ thì thảy đều tròn khắp.

Trên đây là phần giải thích về môn “nương vào trí để khởi hạnh” đã xong. Kế đến là môn Tế Hạnh Dĩ Nguyện (濟行以願, dùng nguyện để giúp hạnh).

3.3.2.5.3. Thập Hồi Hướng Tri Thức

Tán rằng: “Do Chân nhập Tục, dung trí đồng bi quảng đại nguyện môn” (Từ Chân vào Tục, dung hội Trí với Bi để thành nguyện môn rộng lớn). Luận phán định phần này là Lý Trí Đại Bi Nguyện Hạnh Hội Dung Môn (理智大悲願行會融門, môn nguyện hạnh đại bi dung hội Lý và Trí), lấy trí của Sơ Trụ làm gốc, kế đó, nương vào trí để khởi hạnh, vẫn phần nhiều là cái tâm xuất thế. Cho đến địa vị này, dùng nguyện để giúp cho hạnh, bèn có thể hồi Chân hướng Tục, hồi Trí hướng Bi. Sau đó, Lý Sự viên dung, thành pháp giới hạnh, vượt trỗi Tam Hiền, dự vào Thập Thánh.

1) Địa vị đầu tiên dùng trưởng giả Dục Hương (鬻香) ở nước Quảng Đại làm đại biểu, biểu thị vận dụng nguyện rộng lớn để dung hội trí và bi, thành Pháp Thân hương, xông khắp hết thảy.

2) Thuyền sư [34] Bà Thi La (婆施羅), cõi này dịch là Tự Tại, biểu thị hạnh hồi hướng, ở trong biển sanh tử, dẫn dắt, tạo lợi lạc tự tại.

3) Trưởng giả Vô Thượng Thắng (無上勝), biểu thị tuy hóa độ trần lao, nhưng vượt khỏi thế gian, nên gọi là Vô Thượng Thắng.

4) Tỳ kheo ni Sư Tử Tần Thân (師子頻申), biểu thị hồi Chân nhập Tục, hành lòng Từ vô nhiễm, vui sướng vô úy.

5) Cô gái Bà Tu Mật (婆須密), cõi này dịch là Thế Hữu (世友, bạn của cõi đời), còn dịch là Thiên Hữu (天友, bạn của trời), biểu thị nhiễm mà chẳng nhiễm, làm thầy, làm bạn trọn khắp trời người.

6) Bệ Sắt Thị La (鞞瑟氏羅), cõi này dịch là Bao Nhiếp (包攝), biểu thị vào cõi tục, Bi và Trí rộng lớn, bao nhiếp hết thảy các pháp môn.

7) Quán Âm (觀音) Bồ Tát biểu thị Đại Bi.

8) Đông phương Chánh Thú (正趣) Bồ Tát, biểu thị chánh trí. Thiện Tài đã gặp Quán Âm Bồ Tát, Chánh Thú Bồ Tát từ hư không đến, chẳng đợi [Thiện Tài] đến gặp. Hai vị thánh cùng nhóm lại, biểu thị hai địa vị Trí và Bi đến đây đều cùng viên mãn.

9) Đại Thiên Thần (大天神), biểu thị tịnh trí không nương dựa, rộng che chở quần sanh.

10) An Trụ Địa Thần (安住地神), biểu thị Bi thể rộng lớn, chuyên chở, nuôi dưỡng vạn hữu.

Hai địa vị này đều là vô vi mà ứng, không suy nghĩ mà trọn khắp; vì thế, dùng thần để biểu thị. Những địa vị trên đây đều là dung hội Trí và Bi, là nguyện môn rộng lớn. Kế đó, ngài Bệ Sắt Thị La thấy Phật được bao nhiếp trong một gian phòng, bày tòa tháp bằng Chiên Đàn, chẳng đặt hình tượng, mà mở tháp ra có thể thấy chư Phật trong ba đời, hàm ý: Trong tự tánh của mỗi người đều có vô tướng Phật.

Đối với hai địa vị kế tiếp, Thiện Tài hỏi ngài Chánh Thú: “Do điều gì mà đắc pháp môn này?” Ngài Chánh Thú bảo: “Ta đắc pháp môn này từ chỗ Phổ Thắng Sanh Phật trong thế giới Diệu Tạng ở phương Đông, hết thảy trời người đều chẳng thể hiểu rõ, chỉ có hàng Bồ Tát dũng mãnh, tinh tấn, chẳng thoái thất, chẳng khiếp nhược là có thể nghe, có thể hiểu”. Ý nói: Đối với trí cảnh trong địa vị ấy, những kẻ giữa chừng biếng nhác, lui sụt, sẽ chẳng thể thấu đạt được! An Trụ Địa Thần lại nói: “Ta ở chỗ Diệu Nhãn Phật trong thế giới Nguyệt Tràng mà đắc pháp môn này”. Nêu ra Phổ Thắng Sanh Phật và Diệu Nhãn Phật đều nhằm biểu thị pháp báo của trí bi diệu hạnh.

Trên đây là phần giải thích địa vị Tam Hiền đã xong. Kế đến là tiến nhập địa vị Thập Thánh.

3.3.2.5.4. Thập Địa Tri Thức

Tán rằng: “Chiếu sanh tử dạ, viên trí bi công” (Soi đêm sanh tử, viên mãn công Trí và Bi), những vị dạ thần đều hiện thân nữ nhân, biểu thị đại bi đồng thể, chiếu soi đêm thâu sanh tử. Luận phán định đây là môn Uẩn Tu Bi Trí Thành Đức Môn (蘊修悲智成德, tu tập, tích lũy Bi và Trí để tạo thành đức). Vì thế nói là Viên Trí Bi Công (圓智悲功, viên mãn công hạnh Trí và Bi).

1) Địa vị đầu tiên dùng [chủ dạ thần] Bà San [Diễn Để] (婆珊演底) để biểu thị. Cõi này dịch Bà San Diễn Để là Chủ Đương Xuân Sanh (主當春生), tức là như kinh chép: “Tiến nhập những hạnh thuộc các địa vị Bồ Tát, hết thảy Phật pháp đều được sanh từ đó”.

2) Phổ Đức Tịnh Quang (普德淨光), chính là thầy của Bà San [Diễn Để] trong nhiều kiếp, nhằm biểu thị giác thể và các hạnh thuộc về Đăng Địa đều có cùng một Thể với giác.

3) Hỷ Mục Quán Sát (喜目觀察) biểu thị mắt Từ nhìn chúng sanh, bố thí các khối phước.

4) Phổ Cứu Diệu Đức (普救妙德), biểu thị trưởng dưỡng đại bi, thực thi bằng diệu đức.

5) Tịch Tĩnh Âm Hải (寂淨音海), biểu thị Tịch và Dụng trọn khắp. Tĩnh chính là Tịch, Âm là Dụng, Hải là trọn khắp.

6) Thủ Hộ Tăng Trưởng (守護增長), biểu thị hạnh trong địa vị này thường bảo vệ tâm thành của chúng sanh, khiến cho họ tăng trưởng trí huệ và oai lực.

7) Khai Phu Thụ Hoa (開敷樹華), biểu thị pháp lực khơi mở, giác ngộ hạnh hoa của chúng sanh, khiến cho [các hạnh hoa ấy] được nở xòe, kết trái.

8) Đại Nguyện Tinh Tấn (大願精進), biểu thị vô công đại nguyện, lợi hạnh tinh ròng mẫn tiệp.

9) Diệu Đức Viên Mãn (妙德圓滿), biểu thị diệu lợi tràn ngập hết thảy chúng sanh.

10) Thích Nữ Cù Ba (釋女瞿波), họ Thích là Chân, Nữ là Tục, biểu thị đã thấu triệt hạnh Thập Địa, đắc Chân mà chẳng chứng, đại bi hòa đồng với cõi tục. Đây là nói gộp chung về diệu hạnh Phổ Hiền của Thập Địa.

Vị [tri thức] thứ ba [trong Thập Địa] (tức Hỷ Mục Quán Sát) trong khi nằm ngủ, do được Tịnh Nguyệt Dạ Thần bảo rằng: “Lôi Âm Vương Phật thành Đẳng Chánh Giác trong rừng Tịch Trụ”, bảo vị ấy hãy đến cúng dường, bèn ở nơi đức Phật ấy, phát Bồ Đề tâm. Lại qua một vạn kiếp, làm con gái nhà trưởng giả, có năm trăm vị Phật ra đời. Vị thứ nhất tên là Tu Di Tràng Tịch Tĩnh Diệu Nhãn, vị dạ thần ấy lại dùng phương tiện, dẫn [ngài Hỷ Mục] tới chỗ Phật. Do vậy, [Hỷ Mục] đắc khá nhiều pháp môn, ý nói: Tu Bồ Tát hạnh, vận dụng lòng Bi ở trong cõi đời đã nhiều kiếp lâu xa.

Kế đó, Hỷ Mục đích thân phụng sự Phật. Thiện Tài hỏi Hỷ Mục đã trụ kiếp bao lâu, cúng dường bao nhiêu vị Phật. Do vậy, Hỷ Mục dùng kệ tụng để đáp, gồm mười một đoạn. Mười đoạn đầu, mỗi đoạn có mười đức Phật đều tương xứng với sự thăng tấn trong Thập Địa, vị Phật cuối cùng, tương xứng Thập Nhất Địa, chỉ bày “dùng một để gồm thâu nhiều”!

Kế đó là ngài Phổ Cứu [Diệu Đức] phụng sự Phật, hãy nên xem ý nghĩa trong Khoa Chú. Đoạn đầu nêu ra mười hai vị Phật chính là phần kinh văn Trường Hàng, đã tường thuật chung về nhân hạnh của ngài Phổ Cứu, đoạn thứ mười một là phần kệ tụng nói rộng về sự phụng sự trải qua nhiều kiếp của Ngài.

Kế đó là ngài Tịch Hải (Tịch Tĩnh Âm Hải) phụng sự Phật. Kinh nói ngài Tịch Hải ở chỗ mười vị Phật, nơi mỗi vị đắc một môn tam muội. Sau khi mạng chung, [Tịch Hải] sanh vào Sa Bà, trước hết gặp Cưu La Tôn Đà Phật, Câu Na Hàm Mâu Ni Phật, Ca Diếp Phật, sau đó, gặp Tỳ Lô Giá Na Phật, đạt được môn giải thoát Niệm Niệm Xuất Sanh Quảng Đại Hỷ Trang Nghiêm. Trước hết, ở nơi mười vị Phật, nơi mỗi vị đều đạt được tam muội, đấy chính là hạnh nơi mỗi địa đều trọn đủ hạnh của mười địa vậy. Sau đó, Ngài gặp bốn vị Phật, tức là từ Thập Địa nhập Thập Nhất Địa. Những địa vị khác đã được nhắc tới trong các môn thuộc mười địa vị trước đó, cho nên lược đi [không nói].

Kế đó là ngài Thủ Hộ [Tăng Trưởng] phụng sự Phật. Thiện Tài hỏi Ngài đã chứng môn giải thoát này bao lâu, ngài Thủ Hộ nói: “Xưa kia có trần số Như Lai xuất hiện, vị Phật đầu tiên tên là Pháp Hải Lôi Âm Quang Minh Vương, lúc đó ta là con gái của Luân Vương, làm tỳ kheo ni, ở nơi đức Phật ấy, phát Bồ Đề tâm, thủ hộ Phật pháp. Lại có một trăm vị Phật như Ly Cấu Pháp Quang Minh v.v… lần lượt xuất thế, ta đều thân cận cúng dường, tu hành pháp này”. Ngài trần thuật [chính mình] làm con gái của nhà vua, làm tỳ kheo ni, cũng nhằm biểu thị nương vào trí để tu hạnh từ bi thế gian và xuất thế gian. Trước hết, nêu ra một vị Phật, sau đó nêu ra một trăm vị Phật, cũng là từ một địa viên dung cả mười địa.

Kế đó, là nhân địa của ngài Khai Phu [Thụ Hoa]. Thiện Tài hỏi ngài Khai Phu về chuyện phát tâm của chính Ngài, ngài Khai Phu cho biết thời cổ có Phật xuất thế, tên là Phổ Chiếu Pháp Giới Trí. Trong cõi ấy, có vua tên là Viên Mãn Cái, kiếp ấy có tai nạn. Vua dấy lòng đại bi, bỏ ra hết thảy mọi vật để làm hội bố thí lớn. Khi đó, ngài Khai Phu làm con gái của một vị trưởng giả, trông thấy nhà vua bố thí rộng rãi, đạt được đại thiện lợi, bèn nguyện như thế này: “Nay vị đại vương này vì vô lượng chúng sanh vô minh làm chỗ nương cậy, nguyện tôi trong vị lai cũng giống như thế”. Đầu tiên nêu lên Phổ Trí Phật, kế đó là những chuyện như vua Viên Mãn Cái v.v… biểu thị nương vào trí thể phổ quang, đầy đủ trọn vẹn trí bi lợi hạnh. Những điều khác như trong khoa chú [đã nói]. Sự biểu thị pháp trong các địa vị [được tường thuật] chi tiết hay đại lược khác nhau, bởi lẽ, từ một pháp mà rút gọn, hoặc tách ra, khiến cho người ta theo thói quen sẽ mở rộng hay thâu gọn chẳng ngăn ngại!

Kế đó là nhân địa của ngài Đại Nguyện. [Hoa Nghiêm Kinh Luận] phán định phần này là Hiệu Vị Minh Bổn Nhân (號位明本因, danh hiệu [của mỗi vị thiện tri thức] nhằm nêu rõ cái nhân của từng địa vị). Thiện Tài hỏi Ngài đã phát tâm bao lâu; ngài Đại Nguyện nói vào thời cổ có kiếp tên là Thiện Quang, có một vạn vị Phật ra đời. Vị Phật đầu tiên hiệu là Pháp Luân Âm Đăng Vương. Nhà vua thuở ấy tên là Thắng Quang. Do trong nước có nhiều kẻ phạm Thập Ác, vua bèn lập trọng hình. Vua có Thái Tử tên là Thiện Phục, thương xót các tội nhân bị đánh đập khổ sở, cầu xin vua xá tội, lấy bản thân chịu tội thay. Thái Tử nói: “Nếu ta không cứu những chúng sanh ấy, làm sao có thể cứu [những tội nhân] trong lao ngục ba cõi?” Năm trăm vị đại thần thuở ấy, sợ phép nước bị phá hoại, xin vua giết Thái Tử. Vương hậu đau xót, xin vua cho phép Thái Tử bố thí trong nửa tháng, mặc sức tu phước, sau đó sẽ chịu tội. [Thái Tử] liền mở hội bố thí, đại chúng đều nhóm đến. Khi ấy, Pháp Luân Âm Phật biết đã tới lúc điều phục các chúng sanh, bèn vì họ thuyết pháp. Lúc đó, đại chúng được lợi ích, diệt khổ trừ chướng. Thái Tử ngay lập tức giáo hóa chúng sanh, khiến cho họ sanh thiện căn giải thoát môn. Đấy là nói về bổn nhân. Vị Thái Tử khi đó chính là [chủ dạ thần] Đại Nguyện [Tinh Tấn trong hiện thời]. Năm trăm vị đại thần muốn hại Thái Tử là năm trăm người theo Đề Bà Đạt Đa. Những người ấy được đức Phật giáo hóa, sẽ thành Phật trong tương lai. Năm trăm vị ấy lần lượt xuất thế, vị thứ nhất tên là Đại Bi, vị thứ hai tên Nhiêu Ích, vị thứ ba là Sư Tử, vị thứ tư tên là Cứu Hộ, cho đến vị cuối cùng tên là Y Vương. Các tội nhân được xá tội chính là một ngàn vị Phật trong Hiền Kiếp, tức Câu Lưu Tôn v.v… và trăm vạn tăng kỳ các vị đại Bồ Tát, ở chỗ Vô Lượng Tinh Tấn Phật, phát Bồ Đề tâm. Nay họ ở mười phương hành Bồ Tát đạo, giáo hóa chúng sanh. Đấy là nói về bổn hạnh.

Lại nói: “Ta cứu tội nhân xong, xuất gia nơi Pháp Luân Âm Phật, thành tựu khá nhiều pháp môn. Thân sau lần lượt gặp mười tám vị Phật như Pháp Không v.v… đều thân cận cúng dường”. Đây là nói về sự thăng tấn. Trước hết, nêu ra trong kiếp Thiện Quang có một vạn vị Phật xuất thế, biểu thị trí thể vô công dụng, do một mà ứng với vạn. Vị Phật đầu tiên hiệu là Pháp Luân Âm Hư Không Đăng Vương, biểu thị đức dụng lợi sanh của chánh trí. Vua tên Thắng Quang, biểu thị cái trí thực hiện lòng Từ. Con vua tên Thiện Phục, biểu thị hạnh Từ và Trí. Cõi nước có nhiều kẻ Thập Ác, biểu thị cảnh đối trị. “Bèn lập trọng hình, Thái Tử xin cứu”: Thiện ác đối chiếu. “Bèn phát từ tâm”, “các đại thần thuở ấy” và “các tội nhân được cứu đều thành Phật đạo”, biểu thị những người do được giáo hóa bởi trí và bi mà thành tựu. “Đã cứu tội nhân xong, [Thái Tử] đến chỗ Phật xuất gia”, biểu thị hạnh đã hoàn tất, chẳng nhiễm. “Thân sau gặp Phật” biểu thị cái quả thăng tấn khi công hạnh nơi Bát Địa đã hoàn tất. Nương vào bổn trí để dùng một ứng với cả vạn, pháp luân xoay vần rộng rãi, đèn pháp chiếu rộng, dùng trí để hành Từ, dùng Từ để điều phục ác, thành tựu hết thảy chúng sanh. Hạnh hoàn tất, chẳng nhiễm, thì có thể dựa vào đó để tiến nhập cái quả Cửu Địa và Thập Địa vậy!

Kế đó là nhân địa của ngài Diệu Đức. Thuở xưa có Phật xuất thế, hiệu là Tự Tại Công Đức Tràng, phu nhân Hỷ Quang vợ vua Bảo Diễm Nhãn là mẹ của Ngài. Thuở đó, Diệu Đức làm nhũ mẫu của Phật. Khi đức Phật ấy sanh ra, chư thiên tắm gội, trao cho nhũ mẫu. Nhũ mẫu kính cẩn đỡ lấy, liền đắc Bồ Tát Phổ Nhãn tam muội, thấy trọn khắp mười phương chư Phật. Lại đắc môn giải thoát Nhất Thiết Xứ Thị Hiện Thọ Sanh (thị hiện sanh ra đời trong hết thảy các chỗ) của hàng Bồ Tát. Đấy là nhân địa của Ngài. Vị thần ấy sống trong vườn Lam Tỳ Ni (嵐毗尼, Lumbinī), tức là chỗ Phật giáng sanh. Thiện Tài trông thấy, hỏi Ngài tu Bồ Tát hạnh như thế nào mà sanh trong nhà Như Lai? Diệu Đức bèn nói mười loại thọ sanh tạng của Bồ Tát: Một là nguyện thường cúng Phật thọ sanh tạng, hai là nguyện phát Bồ Đề tâm thọ sanh tạng, cho đến mười là nhập Như Lai địa thọ sanh tạng. Nếu Bồ Tát thành tựu pháp này, sẽ được sanh trong nhà Như Lai.

Lại nói: “Xưa kia, ta phát nguyện, nguyện nhập Tỳ Lô vô lượng thọ sanh hải, do nguyện lực ấy, sanh trong vườn này, chuyên niệm ‘khi nào Bồ Tát sẽ hạ sanh?’ Trải qua một trăm năm, quả nhiên đức Thế Tôn giáng thế”. Ý nói: Dùng các duyên thù thắng, nạp vào tạng thức, tạo thành thánh thai của dòng giống Phật, thì gọi là Bồ Tát Thọ Sanh. Tới khi công viên, hạnh mãn, Phật quả hiện tiền thì gọi là Bồ Tát Giáng Sanh. Nói “sau một trăm năm, quả nhiên đức Thế Tôn giáng thế” biểu thị từ Cửu Địa tiến lên viên thành Thập Địa, Phật quả hiện tiền. Nhưng trước hết, ắt phải nhờ vào duyên thù thắng làm hạt giống, sau đó, sẽ có thể đạt đến Phật quả. Do vậy, ở đây nói đến Bồ Tát thọ sanh, trong phần Thập Nhất Địa nói đức Ma Da sanh ra Phật.

Kế đó là nhân địa của nàng Cù Ba. Hai vị đầu tiên biểu thị từ bi che chở, dưỡng dục. Thiện Tài tìm Cù Ba, tới giảng đường Phổ Hiện Pháp Giới Quang Minh, có chủ cung điện thần hiệu là Vô Ưu Đức, cùng với một vạn đại chúng đến đón tiếp Thiện Tài. Chủ cung điện thần và một vạn đại chúng biểu thị từ bi che chở, dưỡng dục, làm cái Thể của muôn hạnh. Đến đón Thiện Tài, biểu thị lòng Bi nơi Thập Địa đã viên mãn, hạnh khế hợp địa vị, cùng tụ hội trong diệu cảnh Phổ Quang. Kế đó, hai vị ấy trần thuật cái nhân của chính mình: Xưa kia, khi Bảo Hoa Phật làm quốc vương, đức Thích Ca làm Thái Tử. Lúc đó, Cù Ba là Thái Tử Phi, mới cùng Thái Tử đến gặp Thắng Nhật Như Lai, cúng dường rộng lớn, nghe đức Phật thuyết pháp, liền từ trong hết thảy các pháp đắc biển tam muội. Trở về, tâu với phụ vương. Nhà vua nghe nói, vui mừng, cũng đến chỗ Phật, nghe pháp được lợi ích, bèn xin xuất gia, liền được thành tựu hết thảy các pháp môn. Về sau, vua chứng quả, thành Bảo Hoa Phật.

Đối với Thập Địa đã viên mãn, bèn trần thuật cái nhân này, Thái Tử phi biểu thị tùy duyên đại bi. Thái Tử biểu thị cái trí đồng bi. Thắng Nhật Phật biểu thị cái quả của Căn Bản Trí. Bảo Hoa Phật biểu thị cái quả của Hậu Đắc Trí. Thoạt đầu, do Thái Tử Phi và Thái Tử dẫn đến chuyện phụ vương được gặp Thắng Nhật Phật, chứng Phật quả thành Bảo Hoa Phật, nhằm nêu rõ cái hạnh ở nơi đây. Do tùy duyên đại bi ngầm vận dụng trí, bèn phát khởi Hậu Đắc Trí để khế hợp Căn Bản Trí, dung thông thành một đạo. Vạn hạnh trong ngũ vị đã được nói rõ tột cùng ở đây, chẳng hai, chẳng khác.

Cù Ba lại nói: “Xưa kia, ta cúng dường đức Thắng Nhật Phật. Sau khi Ngài diệt độ, trong thế giới này có sáu mươi ức na do tha Phật xuất thế. Ta và nhà vua đều thừa sự, cúng dường”. Vị Phật thứ nhất hiệu là Thanh Tịnh Thân, cho tới vị Phật cuối cùng tên là Quảng Đại Giải, kể ra năm mươi vị Phật nhằm gồm trọn ngũ vị. Nói “sáu mươi ức Phật” mà nêu tên năm mươi vị, biểu thị tâm Thập Địa đã viên mãn. Do tính gộp cả Thập Tín mà thành lục vị, nhưng chẳng ra ngoài cái quả của ngũ vị. Từ vị Phật tối sơ là Thắng Nhật Phật, cho đến vị Phật cuối cùng là Quảng Đại Giải, biểu thị tướng quả của ngũ vị, bắt đầu từ căn bản phổ quang trí dấy lên, kết thúc bằng môn đại giải thoát của ngài Phổ Hiền. Đầu đuôi chính là lẫn nhau, niệm đầu niệm cuối đều cùng vào lưới Nhân Đà La [35] vô tận pháp môn, tức là địa vị tối hậu tột cùng của Thập Địa.

Trên đây, giải thích về sự vượt thoát Tam Hiền, nhập địa vị Thập Thánh đã xong! Kế đó, giải thích từ Thập Thánh đạt lên Đẳng Giác và Diệu Giác, trước hết là địa vị Đẳng Giác.

3.3.2.5.5. Thập Nhất Địa tri thức

Tán rằng: “Bi chung trí hiện, pháp giới thể viên” (Bi hoàn tất, trí hiện, Thể của pháp giới viên mãn). Luận phán định phần này là Bi Chung Khởi Trí Thành Phật Môn (悲終起智成佛門). Do trước khi đạt tới Thập Địa, nương vào bổn trí mà trưởng dưỡng lòng Bi. Thập Nhất Địa là công hạnh trưởng dưỡng đã kết thúc, thuần là đại bi làm pháp giới thể, cùng với trí hiển hiện viên mãn. Do vậy:

1) Địa vị đầu tiên, dùng Phật Mẫu Ma Da (摩耶, Maya) biểu thị pháp, nêu bày cái Thể thuần bi, hiển hiện viên mãn trí Phật, tùy ứng lợi sanh.

2) Thiên Chủ Quang (天主光) là con gái vua Chánh Niệm, biểu thị vô nhiễm từ bi trong cái trí vô niệm nơi Thập Nhất Địa, có tác dụng chiếu soi vô vi.

3) Đồng tử Biến Hữu (遍友) chính là thầy của đồng tử Chúng Nghệ, biểu thị trọn khắp mười phương, làm bậc thầy khuôn mẫu cho cõi đời.

4) Đồng tử Chúng Nghệ (眾藝) [36] có thể giúp đỡ khiến cho pháp môn của Biến Hữu được rõ rệt, biểu thị: Dùng đức năng và tài nghệ để tán trợ hòng thành tựu sự giáo hóa.

5) Ưu bà di Hiền Thắng (賢勝): Đối với chánh, tà, cát, hung, toa thuốc, các thuật trong thế gian, [Hiền Thắng] đều thông đạt hết thảy, biểu thị: [Đối với các pháp] khiến cho muôn loài được an ổn, duy trì sanh mạng, chẳng pháp nào không hiểu rõ. Không hạnh nào chẳng hành, không chúng sanh nào chẳng cứu giúp, lòng từ bi thật sự rộng lớn. Vì thế, có danh hiệu là Hiền Thắng.

6) Kiên Cố Giải Thoát (堅固解脫) biểu thị chẳng chấp trước hết thảy các hạnh công đức, do rộng tu công đức, niệm nào cũng đều chẳng chấp trước, cho nên có tên là Kiên Cố Giải Thoát.

7) Trưởng giả Diệu Nguyệt (妙月) biểu thị bi và trí đều viên mãn, phá trừ sự tăm tối, mê hoặc của thế gian.

8) Trưởng giả Vô Thắng Quân (無勝軍) đắc vô tận tướng giải thoát, nói rõ hết thảy tâm cảnh đều là Như Lai tướng, huyễn sanh các hạnh, có thể thắng hết thảy vô minh ma quân sanh tử tà kiến.

9) Bà la môn Pháp Tụ Lạc Tịch Tĩnh (法聚落寂靜), biểu thị trong muôn cảnh như xóm làng ầm ĩ của pháp giới, nêu bày pháp chân tịch.

10) Đồng tử Đức Sanh (德生) và đồng nữ Hữu Đức (有德), biểu thị trí và bi đều cùng viên mãn, huyễn trụ trong cõi đời, tự nói: “Hai người bọn ta chứng đắc Bồ Tát huyễn trụ giải thoát”, nêu rõ: Hoàn tất Thập Nhất Địa, chứng trí Diệu Giác, chiếu thấu suốt tâm cảnh, thênh thang chẳng có mảy trần. Trong pháp giới thanh tịnh, chỉ có một chân trí, do thuận theo trí dụng (tác dụng của trí) mà huyễn sanh hết thảy. Dù là Phật cảnh hay chúng sanh cảnh, thảy đều nương vào trí mà huyễn trụ. Muôn pháp trong thế gian, tánh vốn tự ly, chẳng riêng gì hữu vi có bản thể như huyễn mộng, dẫu là quả báo được sanh bởi trí cũng đều là huyễn trụ. Vì thế, kinh nói: “Ta đắc huyễn trụ giải thoát, thấy hết thảy thế giới đều do nhân duyên huyễn trụ sanh ra. Hết thảy chúng sanh đều do nghiệp lực huyễn trụ dấy khởi”. Cho đến “hết thảy Bồ Tát đều do hạnh nguyện huyễn trụ mà thành”. Soi rõ như thế, [sẽ thấy] phàm và thánh cùng một Thể, vật và ta cùng một nguồn, pháp nào cũng đều viên dung, vi trần nào cũng đều chẳng ngăn ngại. Mười phương chăm chú nhìn vào, không thể nhân nhượng được. Phản quán trong ấy, chẳng dung vật nào khác, đều là huyễn trụ. Do là huyễn trụ, do thuận theo trí dụng, vô biên sát hải, đức dụng trọn khắp, mười phương thân và cõi nước, cảnh tướng nhập lẫn nhau, chẳng một, chẳng khác, không đầu, không cuối, trọn khắp pháp giới mà chẳng có đến đi, trải trần kiếp mà chẳng có lâu hay chóng. Do vậy, đạt đến trọn đủ tột cùng hết thảy đức dụng của Hoa Nghiêm, viên dung tự tại, chẳng nhờ điều chi khác để trần thuật, vì đã đắc pháp môn huyễn trụ. Do chứng đắc các ảnh tượng huyễn diệt này, cho nên thấy rõ lâu các trang nghiêm của đức Từ Thị (Di Lặc), đối với Phật cảnh pháp môn, khế nhập trọn vẹn quả pháp vậy!

Ba vị kế đó, đều là do Thiện Tài gặp gỡ bà Ma Da. Kinh chép: Khi ấy, Thiện Tài muốn gặp bà Ma Da. Lúc đó, chủ thành thần là Bảo Nhãn, hiện thân trong không trung, dạy Thiện Tài thủ hộ tâm thành (thành trì nơi tâm), trang nghiêm tâm thành, cho đến trong suốt tâm thành, phong phú, sung mãn tâm thành. Do tích tập hết thảy các thiện pháp mà [Thiện Tài] trừ sạch hết thảy các chướng nạn, liền trông thấy thiện tri thức, rốt ráo thành Phật. Lại có thân chúng thần là Liên Hoa Đức tán thán bà Ma Da, liền phóng vô lượng quang, khiến cho Thiện Tài đắc tịnh quang minh nhãn, vĩnh viễn lìa khỏi si ám, cho đến đắc Phổ Kiến Nhãn, trông thấy chư Phật xuất thế trong hết thảy các cõi. Lại có thần thủ hộ pháp đường ở trong hư không, bảo rằng: “Bồ Tát thành tựu mười pháp và mười tam muội, sẽ được thân cận thiện tri thức”. Mười pháp ấy bắt đầu từ tâm thanh tịnh, lìa các thứ siểm nịnh, dối trá, cuối cùng là thấy thấu triệt các pháp, tùy thuận thiện tri thức. Các môn tam muội bắt đầu từ Pháp Không Thanh Tịnh Luân, cuối cùng là Thiện Tri Vô Hữu Quá Thất (善知無有過失, khéo biết chưa từng có lỗi lầm), [những điều này] đều biểu thị phương tiện nhập Thập Nhất Địa. Đã có thể thủ hộ tâm thành, khiến cho [tâm thành] thấu triệt, sung túc, lại đắc Tịnh Nhãn Phổ Kiến, và trong tâm đã lìa siểm nịnh, dối gạt, hạnh không lầm lỗi, tức là Bồ Tát hạnh đã trọn đủ. Vì thế, có thể nhập Thập Nhất Địa.

Kế đó, từ Sư Tử Phật trở đi cho đến nhiều vị Phật được kinh kể ra, cuối cùng [kinh] nói “như thế cho đến Lâu Chí Như Lai”, tức là những vị ở trong Hiền Kiếp sẽ thành Phật trong tam thiên đại thiên thế giới này, bà Ma Da ắt đều là mẹ của các Ngài. Trong đại thiên này là như thế, mà trong vô lượng thế giới hải cũng lại như thế. Ấy là vì đức Ma Da biểu thị Thập Nhất Địa, gộp chung ba pháp Lý, Trí, và đại bi làm Thể, hết thảy chư Phật đều do ba pháp mà sanh. Đối với hai vị sau, khi xưa Tỳ Lô Như Lai làm Đại Oai Đức Luân Vương, đức Ma Da làm đạo tràng thần tên là Từ Đức. Có Ly Cấu Tràng Bồ Tát sắp thành Chánh Giác, có ác ma kéo tới [toan gây chướng ngại], Luân Vương liền hóa ra quân sĩ ủng hộ, Bồ Tát bèn được thành đạo. Từ Đức yêu mến, tôn trọng vị vua ấy, tưởng vua như con ruột của mình, hướng về đức Phật phát nguyện: “Nguyện vị luân vương này ở bất cứ nơi đâu, cho đến khi thành Phật, tôi thường được làm mẹ Ngài”. Do nhân duyên ấy, nay là Phật mẫu. Trên đây, giải thích về địa vị Đẳng Giác đã xong. Kế đó là địa vị Diệu Giác.

3.3.2.5.6. Viên Khế Quả Pháp Chúng (圓契果法眾, đại chúng khế nhập trọn vẹn quả pháp)

Tán rằng: “Huýnh siêu quả vị, bất gián sơ nhân” (Quả vị vượt trỗi, cái nhân ban đầu vẫn chẳng gián đoạn). Hoàn tất Thập Nhất Địa, Đức Sanh bảo Thiện Tài đến gặp ngài Di Lặc, biểu thị đã vượt thoát địa vị Đẳng Giác, chứng quả Diệu Giác. Ngài Di Lặc lại bảo Thiện Tài trở lại gặp ngài Văn Thù, biểu thị quả tột cùng có cùng một nhân, đầu và cuối như một, tuy đã vượt thoát, thật sự chẳng gián cách, khác biệt! Khi ấy, Thiện Tài lại do Văn Thù mà gặp Phổ Hiền, bèn trọn đủ các biển hạnh nguyện Phổ Hiền, bằng với Phổ Hiền, bằng với chư Phật. Hợp chung ba vị này, tạo thành quả pháp viên mãn tột cùng của hết thảy chư Phật, đấy là hạnh Tịch và Dụng thường vốn như thế. Do vậy, phần này được phán định là Viên Khế Quả Pháp (khế nhập trọn vẹn quả pháp), tán thán rằng: “Tịch Dụng thường nhiên” (Tịch và Dụng thường là như thế). Đây chính là thường đạo “vong tu tuyệt chứng Phật quả” trong hai loại thường đạo.

Di Lặc, Văn Thù, Phổ Hiền tuy là thánh hiệu của cổ Phật, không một ai là chẳng trọn đủ, há cầu nơi người khác ư? Di Lặc là như thế nào? Quả của Căn Bản Trí trong tự tánh. Văn Thù là như thế nào? Trí thể phổ quang trong tự tánh. Phổ Hiền là gì? Trí dụng sai biệt trong tự tánh. Ba vị ấy vốn là một Thể hội hợp, ở trong Như Lai Tạng của chúng sanh, tùy thuận tình thức mà chuyển biến, hóa thành những căn cơ sai khác. Đại thánh thương xót, nhằm đối trị tình thức ấy, khôi phục cái đã bị biến đổi ấy, cho nên nương vào cái quả của Căn Bản Trí và phổ quang trí thể, dấy lên tác dụng của Sai Biệt Trí, lập ra cách đối trị tập khí cho đến khi hết sạch tập khí, trí sẽ sáng tỏ, công hoàn thành, lòng Bi đã mãn, sẽ là bản thể của ba vị ấy, vô vi, vô tác, rành rành hiện ra viên mãn. Do vậy, sau năm mươi vị [thiện tri thức], riêng lập ra ba vị này, hòng dạy người tu Hoa Nghiêm: Công hoàn tất, hạnh viên mãn, đều có thể chứng ba quả ấy trong tự tánh, chẳng do điều gì khác mà đạt được. Đấy là chánh vị để trở về nguồn cội, là cái quả cùng tột vong tu tuyệt chứng. Đức Tỳ Lô đã ban giáo pháp, Thiện Tài làm người dẫn dắt, phát khởi, đều nhằm khiến cho ai nấy đều đạt tới cực quả này. Các hành nhân hãy nên dốc sức mong đạt đến, ngõ hầu chẳng phụ lòng Từ sâu xa dạy bảo, phát khởi, hướng dẫn của các bậc thánh hiền thuở trước. Hãy còn có những vị khác, nhưng không mang tánh chất biểu thị pháp then chốt, sợ khiến cho giáo ý bị xen tạp, cho nên chẳng nhắc đến (phẩm Nhập Pháp Giới này gồm hai mươi mốt quyển).

3.3.3. Ngũ Hối Giải (五悔解, giải thích về ngũ hối)

Phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện nói: “Nếu muốn thành tựu công đức vô tận của Như Lai, hãy nên tu mười thứ hạnh nguyện rộng lớn”. Trong ấy, chính là pháp Ngũ Hối. Kinh chép: “Nếu tu pháp này, sẽ có thể thành thục hết thảy chúng sanh, tùy thuận Vô Thượng Bồ Đề, thành tựu viên mãn biển hạnh của Phổ Hiền”. Năm pháp có thể sám hối, trừ diệt năm thứ chướng; vì thế gọi là Ngũ Hối, có nghĩa là hối hận vì đã để cho lòng keo tiếc sanh khởi.

Ai mà không có lỗi, chỉ trừ bậc đã chứng Bất Động Trí là có thể không lầm lỗi. Nhưng trí thể bất động bị nghiệp trần tích lũy ngăn chướng, nếu muốn chứng đắc, ắt phải sám trừ, gột rửa, thì sau đó mới hiện ra sáng ngời. Do vậy, có năm pháp, lấy sám hối làm đầu. Trần đã tiêu, giác sẽ tịnh, tâm và Phật sẽ tương ứng. Vì thế, kế đó, dùng khuyến thỉnh chư Phật thuyết pháp hòng lợi lạc chúng sanh. Đã nương cậy Phật pháp, hãy nên tùy hỷ. Đối với phước lợi đã đạt được, hãy nên hồi hướng. Do hồi hướng về điều thiện, hãy nên phát đại nguyện. Đấy là vì thành thục chúng sanh thành tựu Bồ Đề, viên mãn hạnh Phổ Hiền, công và dụng đều trọn đủ, sẽ do đó mà chứng bất động trí Phật. Vì thế, đối với Phổ Hiền hạnh nguyện, đặc biệt lập ra pháp này. Công phu lễ tụng đã xong, ắt phải vâng theo đó mà tu tập.

Bài kệ sám hối có đoạn: “Ngã quán năng chiếu pha lê kính” (Ta quán thấy sự chiếu soi giống như gương pha lê). Trong phẩm Tùy Hảo Quang Minh, các thiên tử Hỏi: “Sám hối trừ diệt các lỗi ác như thế nào?” Khi ấy, có cái trống trên cõi trời, do sức tam muội của Bồ Tát, phát ra tiếng bảo rằng: “Các nghiệp do điên đảo mà sanh, chẳng có trụ xứ, tùy theo sự tu tập mà thọ báo ấy”. Ví như có tấm gương pha lê, tên là Năng Chiếu, vô biên hình bóng đều hiện trong đó, nhưng chẳng có dấu tích đến đi. Hết thảy các nghiệp tuy có thể sanh ra quả báo thiện hay ác, chẳng có chỗ đến đi; nếu biết như vậy, sẽ là thật sự sám hối. Hết thảy tội ác thảy đều thanh tịnh.

Ý nói Bổn Giác diệu minh, muôn vật chẳng thể nhiễm. Do cái tâm điên đảo bị hư vọng nhuốm bẩn, cho nên vĩnh viễn diệt trừ cái tâm điên đảo, hết thảy sẽ thanh tịnh. Kệ Khuyến Thỉnh có đoạn nói: “Phật chẳng xa người, chỉ có người nhiều lượt chấp lấy Hoặc, tự trái nghịch Phật. Nếu có thể cầu sâu xa, ắt sẽ không lúc nào chẳng hiện”. Ba bài kệ khác đều chọn từ ý kinh, từ những lời giải trong phần trên, sẽ có thể biết tường tận. Những câu Tam Quy chính là đại ý của một trăm bốn mươi đại nguyện trong phẩm Tịnh Hạnh. Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh Yếu Giải đã xong.

Hoa Nghiêm Kinh Yếu Giải hết

[1] Chúng tôi dịch theo bản điện tử trong trang Bát Nhã Văn Hải của Báo Ân Phật Võng, không thấy đăng tải phần phụ lục này.

[2] Kiến Viêm (建炎) là niên hiệu đầu tiên của Tống Cao Tông (Triệu Cấu). Niên hiệu này được sử dụng từ năm 1127 đến năm 1130.

[3] Kệ ở đây không phải là một bài kệ theo lối thơ như trong kệ tụng, mà chỉ là cách tính độ lớn của tác phẩm theo lối Ấn Độ. Cứ bốn câu, bất luận số chữ bao nhiêu, có vần hay không vần đều gọi là một kệ.

“Đại thiên thế giới vi trần số” là số lượng vi trần trong một tam thiên đại thiên thế giới.

Một Tứ Thiên Hạ là một thế giới, tức bốn đại châu (Đông Thắng Thần Châu, Tây Ngưu Hóa Châu, Nam Thiệm Bộ Châu và Bắc Câu Lô Châu). Do bốn đại châu ở ngay dưới tầng trời thứ nhất (Tứ Vương Thiên), nên gọi chung là Tứ Thiên Hạ.

[4] Xuẩn động (蠢動) là ngọ ngoạy, nói “hàm linh xuẩn động” là chỉ những loài trùng bọ.

[5] “Sát” là sát độ, tức cõi Phật. Do số lượng các cõi Phật nhiều không kể xiết nên dùng chữ Hải để hình dung, vì vậy gọi là sát hải (剎海).

[6] Phật sát vi trần: Số lượng vi trần trong một cõi Phật.

[7] Tên các vị ấy là Phổ Hiền, Phổ Đức Tối Thắng Đăng Quang Chiếu, Phổ Quang Sư Tử Tràng, Phổ Bảo Diệm Diệu Quang, Phổ Âm Công Đức Hải Tràng, Phổ Trí Quang Chiếu Như Lai Cảnh, Phổ Bảo Kế Hoa Tràng, Phổ Giác Duyệt Ý Thanh, Phổ Thanh Tịnh Vô Tận Phước Quang, và Phổ Quang Minh Tướng.

[8] Mười vị Bồ Tát ấy là Hải Nguyệt Quang Đại Minh, Vân Âm Hải Quang Vô Cấu Tạng, Công Đức Bảo Kế Trí Sanh, Công Đức Tự Tại Quang, Thiện Dũng Mãnh Liên Hoa Kế, Phổ Trí Vân Nhật Tràng, Đại Tinh Tấn Kim Cang Tê, Hương Diệm Quang Tràng, Đại Minh Đức Thâm Mỹ Âm, và Đại Phước Quang Trí Sanh.

[9] “Luận” ở đây là bộ Tân Hoa Nghiêm Kinh Luận của Lý Trưởng Giả (Lý Thông Huyền), thường gọi là Hoa Nghiêm Sớ Luận.

[10] Tam Hiền là danh xưng để gọi chung Thập Trụ, Thập Hạnh và Thập Hồi Hướng. Thập Thánh là danh xưng để gọi mười địa vị thuộc Thập Địa.

[11] Theo Phật Học Từ Điển, có ba cách hiểu chữ Diện Môn (面門):

1. Toàn bộ khuôn mặt.

2. Phần mặt ở dưới mũi phía trên miệng.

3. Diện môn chính là miệng.

[12] Ý nói trong mỗi địa vị, chẳng hạn như ở đây là Tín vị, do trừ khử phiền não, tập khí mỏng dần theo từng giai đoạn, nên gọi là tăng tấn. Do tăng tấn, trình độ chứng ngộ khác biệt, nên cảnh giới khác biệt, do so sánh về trình độ chứng ngộ khác nhau trong các cảnh giới mà lập ra các danh xưng Sơ Tín, Nhị Tín, Tam Tín v.v…

[13] Thiên kinh địa vĩ (天經地緯) là danh xưng phiếm chỉ những chân lý đương nhiên trong trời đất.

Ngũ Tinh (五星) là Thủy Tinh, Kim Tinh, Hỏa Tinh, Mộc Tinh, và Thổ Tinh. Năm ngôi sao này tương ứng với ngũ hành, và còn có danh xưng khác là Thần Tinh, Thái Bạch, Huỳnh Hoặc, Tuế Tinh và Trấn Tinh.

Ngũ Nhạc (五嶽) là danh xưng để gọi năm rặng núi danh tiếng tại Trung Hoa, tức Đông Nhạc Thái Sơn (thuộc tỉnh Sơn Đông), Tây Nhạc Hoa Sơn (thuộc tỉnh Thiểm Tây), Trung Nhạc Tung Sơn (thuộc tỉnh Hà Nam), Bắc Nhạc Hằng Sơn (thuộc tỉnh Sơn Tây), và Nam Nhạc Hành Sơn (thuộc tỉnh Hồ Nam). Năm rặng núi này phân định ranh giới của Trung Nguyên thời cổ.

[14] Ngũ Thường là nhân, lễ, nghĩa, trí, tín.

Ngũ Tạng là tim, gan, tỳ (bao tử), phổi, thận.

Ngũ Thể là đầu và tứ chi. Khi nói “ngũ thể đầu địa” (năm vóc gieo xuống đất) chính là đảnh lễ, áp trán, hai lòng bàn tay và cánh tay xuống đất, hai gối đặt sát đất.

[15] Để thuận tiện theo dõi cách lập luận ở đây, xin trích dẫn nguyên văn lời hỏi của các vị Bồ Tát được chép trong phẩm Như Lai Danh Hiệu như sau: “Thời chư Bồ Tát tác thị tư duy: Nhược Thế Tôn kiến mẫn ngã đẳng, nguyện tùy sở nhạo, khai thị Phật sát, Phật trụ, Phật sát trang nghiêm, Phật pháp tánh, Phật sát thanh tịnh, Phật sở thuyết pháp, Phật sát thể tánh, Phật oai đức, Phật sát thành tựu, Phật đại Bồ Đề. Như thập phương nhất thiết thế giới chư Phật Thế Tôn, vị thành tựu nhất thiết Bồ Tát cố, linh Như Lai chủng tánh bất đoạn cố, cứu hộ nhất thiết chúng sanh cố, linh chư chúng sanh vĩnh ly nhất thiết phiền não cố, liễu tri nhất thiết chư hạnh cố, diễn thuyết nhất thiết chư pháp cố, tịnh trừ nhất thiết tạp nhiễm cố, vĩnh đoạn nhất thiết nghi võng cố, bạt trừ nhất thiết hy vọng cố, diệt hoại nhất thiết ái trước xứ cố, thuyết chư Bồ Tát Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Thập Tạng, Thập Địa, Thập Nguyện, Thập Định, Thập Thông, Thập Đảnh, cập thuyết Như Lai địa, Như Lai cảnh giới, Như Lai thần lực, Như Lai sở hạnh, Như Lai lực, Như Lai vô úy, Như Lai tam muội, Như Lai thần thông, Như Lai tự tại, Như Lai vô ngại, Như Lai nhãn, Như Lai nhĩ, Như Lai tỵ, Như Lai thiệt, Như Lai thân, Như Lai ý, Như Lai biện tài, Như Lai trí huệ, Như Lai tối thắng. Nguyện Phật Thế Tôn, diệc vị ngã thuyết” (Khi ấy, các vị Bồ Tát tư duy như thế này: “Nếu đức Thế Tôn thương xót chúng con, sẽ thuận theo sự ưa thích mà khai thị về Phật sát, Phật trụ, Phật sát trang nghiêm, Phật pháp tánh, Phật sát thanh tịnh, pháp do đức Phật đã nói, thể tánh của cõi Phật, oai đức của Phật, sự thành tựu trong cõi Phật, đại Bồ Đề của Phật. Như chư Phật Thế Tôn trong mười phương hết thảy các thế giới, vì thành tựu hết thảy các Bồ Tát, vì khiến cho chủng tánh Như Lai chẳng đoạn, vì cứu giúp, bảo vệ hết thảy chúng sanh, khiến cho các chúng sanh vĩnh viễn lìa khỏi hết thảy phiền não, vì biết rõ hết thảy các hạnh, vì diễn nói hết thảy các pháp, vì trừ sạch hết thảy các tạp nhiễm, vì vĩnh viễn đoạn hết thảy lưới nghi, vì dẹp trừ hết thảy mong mỏi, diệt tan hết thảy những chỗ yêu đắm, mà nói Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Thập Tạng, Thập Địa, Thập Nguyện, Thập Định, Thập Thông, Thập Đảnh của các Bồ Tát và nói đến địa vị Như Lai, cảnh giới Như Lai, thần lực của Như Lai, sở hành của Như Lai, Như Lai lực, Như Lai vô úy, tam muội của Như Lai, thần thông của Như Lai, Như Lai tự tại, Như Lai vô ngại, mắt Như Lai, tai Như Lai, mũi Như Lai, lưỡi Như Lai, thân thể của Như Lai, Như Lai ý, Như Lai biện tài, Như Lai trí huệ, Như Lai tối thắng. Mong đức Phật Thế Tôn cũng vì chúng con mà nói”).

[16] Trong phẩm này, do thần thông của đức Phật, ngoài các vị đại chúng đã hiện diện, từ mười phương có các vị Bồ Tát như sau nhóm đến:

1) Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát từ thế giới Kim Sắc của Bất Động Trí Phật ở phương Đông.

2) Giác Thủ Bồ Tát từ thế giới Diệu Sắc của Vô Ngại Trí Phật ở phương Nam.

3) Tài Thủ Bồ Tát từ thế giới Liên Hoa Sắc của Diệt Ám Trí Phật ở phương Tây.

4) Bảo Thủ Bồ Tát từ thế giới Chiêm Bặc Hoa Sắc của Oai Nghi Trí Phật ở phương Bắc.

5) Công Đức Thủ từ thế giới Ưu Bát La Hoa Sắc của Minh Tướng Trí Phật ở phương Đông Bắc.

6) Mục Thủ Bồ Tát từ thế giới Kim Sắc của Cứu Cánh Trí Phật ở phương Đông Nam.

7) Tinh Tấn Thủ Bồ Tát từ thế giới Bảo Sắc của Tối Thắng Trí Phật ở phương Tây Nam.

8) Pháp Thủ Bồ Tát từ thế giới Kim Cang Sắc của Tự Tại Trí Phật ở phương Tây Bắc.

9) Trí Thủ Bồ Tát từ thế giới Pha Lê Sắc của Phạm Trí Phật ở phương dưới.

10) Hiền Thủ Bồ Tát từ thế giới Bình Đẳng Sắc của Quán Sát Trí Phật ở phương trên.

Trên đây, có hai thế giới trùng tên là Kim Sắc ở phương Đông và Kim Sắc ở phương Đông Nam. Thế giới Bình Đẳng Sắc như ngài Giới Hoàn đã viết chính là Diệu Sắc.

[17] Chúng tôi dịch câu này theo cách diễn giải trong bộ Chú Triệu Luận Sớ của ngài Tuân Thức. Ngài Tuân Thức giảng: “Thánh là người có thể chứng. Thần là trí dụng chẳng thể lường. Thánh trí cũng chẳng xa, bởi từ ngay Tục mà chứng Chân chính là thánh trí chẳng thể lường vậy”.

[18] Ở đây, ngài Giới Hoàn lại sử dụng danh hiệu của các vị Bồ Tát được chép trong Lục Thập Hoa Nghiêm tuy đang nói về Bát Thập Hoa Nghiêm.

[19] Kinh chép một trăm bốn mươi mốt đại nguyện, nhưng trong các bản chú giải của tông Hoa Nghiêm thường nói tròn thành một trăm bốn mươi nguyện.

[20] Mười vị Phật được nhắc đến trong bài kệ của Đế Thích là Ca Diếp Phật, Câu Na Mâu Ni, Ca La Cưu Đà, Tỳ Xá Phù, Thi Khí, Tỳ Bà Thi, Phất Sa, Đề Xá, Ba Đầu Ma, và Nhiên Đăng.

[21] Các vị Bồ Tát, thế giới và Phật hiệu trong hội thứ ba này lần lượt như sau:

1) Pháp Huệ Bồ Tát từ thế giới Nhân Đà La Hoa, Phật hiệu Thù Đặc Nguyệt.

2) Nhất Thiết Huệ Bồ Tát từ thế giới Ba Đầu Ma Hoa, Phật hiệu Vô Tận Nguyệt.

3) Thắng Huệ Bồ Tát từ thế giới Bảo Hoa, Phật hiệu Bất Động Nguyệt.

4) Công Đức Huệ Bồ Tát từ thế giới Ưu Bát La Hoa, Phật hiệu Phong Nguyệt.

5) Tinh Tấn Huệ Bồ Tát từ thế giới Kim Cang Hoa, Phật hiệu Thủy Nguyệt.

6) Thiện Huệ Bồ Tát từ thế giới Diệu Hương Hoa, Phật hiệu Giải Thoát Nguyệt.

7) Trí Huệ Bồ Tát từ thế giới Duyệt Ý Hoa, Phật hiệu Vô Thượng Nguyệt.

8) Chân Thật Huệ Bồ Tát từ thế giới A Lô Na Hoa, Phật hiệu Tinh Tú Nguyệt.

9) Vô Thượng Huệ Bồ Tát từ thế giới Na La Đà Hoa, Phật hiệu Thanh Tịnh Nguyệt.

10) Kiên Cố Huệ Bồ Tát từ thế giới Hư Không Hoa, Phật hiệu Minh Liễu Nguyệt.

[22] Đây là một thành ngữ dựa theo thuật ngữ “bão phác hàm chân” (抱樸含真) trong Đạo gia. Theo nghĩa gốc, “bão phác hàm chân” có nghĩa là giữ gìn trọn vẹn tánh thiên chân, nguyên sơ, chẳng xen lẫn hư ngụy, chẳng bị ô nhiễm bởi những thói hư tật xấu. Ở đây, “hàm chân bão nhất” (含真抱一) cũng có ý nghĩa tương tự, giữ trọn vẹn chân tánh, giữ được nhất tâm, không xen tạp vọng tình hư ngụy cũng như các kiến chấp, các tư hoặc.

[23] Các tầng trời ở lưng chừng núi Tu Di thì gọi là Địa Cư Thiên, các tầng trời vượt ngoài núi Tu Di gọi là Không Cư Thiên.

[24] Danh hiệu Bồ Tát, thế giới và Phật hiệu của mười vị Bồ Tát trong hội Thập Hạnh là:

1) Công Đức Lâm Bồ Tát từ thế giới Thân Huệ của Thường Trụ Nhãn Phật.

2) Huệ Lâm Bồ Tát từ thế giới Tràng Huệ của Vô Thắng Nhãn Phật.

3) Thắng Lâm Bồ Tát từ thế giới Bảo Huệ của Vô Trụ Nhãn Phật.

4) Vô Úy Lâm Bồ Tát từ thế giới Thắng Huệ của Bất Động Nhãn Phật.

5) Tàm Quý Lâm Bồ Tát từ thế giới Đăng Huệ của Thiên Nhãn Phật.

6) Tinh Tấn Lâm Bồ Tát từ thế giới Kim Cang Huệ của Giải Thoát Nhãn Phật.

7) Lực Lâm Bồ Tát từ thế giới An Lạc Huệ của Thẩm Đế Nhãn Phật.

8) Hạnh Lâm Bồ Tát từ thế giới Nhật Huệ của Minh Tướng Nhãn Phật.

9) Giác Lâm Bồ Tát từ thế giới Tịnh Huệ của Tối Thượng Nhãn Phật.

10) Trí Lâm Bồ Tát từ thế giới Phạm Huệ của Cám Thanh Nhãn Phật.

[25] Mười vị Phật được nhắc đến trong bài tán thán của Đâu Suất Thiên Vương là Vô Ngại Minh, Quảng Trí, Phổ Nhãn, San Hô, Luận Sư Tử, Nhật Chiếu, Vô Biên Quang, Pháp Tràng, Trí Đăng, và Công Đức Quang.

[26] Cũng giống như trong các hội trước, trong hội Thập Hồi Hướng cũng có mười vị Bồ Tát đến từ mười thế giới ở mười phương như sau:

1) Kim Cang Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Bảo của Vô Tận Tràng Phật.

2) Kiên Cố Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Lạc của Phong Tràng Phật.

3) Dũng Mãnh Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Ngân của Giải Thoát Tràng Phật.

4) Quang Minh Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Kim của Oai Nghi Tràng Phật.

5) Trí Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Ma Ni của Minh Tướng Tràng Phật.

6) Bảo Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Kim Cang của Thường Tràng Phật.

7) Tinh Tấn Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Ba Đầu Ma của Tối Thắng Tràng Phật.

8) Ly Cấu Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Ưu Bát La của Tự Tại Tràng Phật.

9) Tinh Tú Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Chiên Đàn của Phạm Tràng Phật.

10) Pháp Tràng Bồ Tát từ thế giới Diệu Hương của Quán Sát Tràng Phật.

[27] Danh xưng của các vị Bồ Tát đến từ mười phương trong hội Thập Địa là: Kim Cang Tạng Bồ Tát, Bảo Tạng Bồ Tát, Liên Hoa Tạng Bồ Tát, Đức Tạng Bồ Tát, Liên Hoa Đức Tạng Bồ Tát, Nhật Tạng Bồ Tát, Tô Lợi Da Tạng Bồ Tát, Vô Cấu Nguyệt Tạng Bồ Tát, Ư Nhất Thiết Quốc Độ Phổ Hiện Trang Nghiêm Tạng Bồ Tát, Tỳ Lô Xá Na Trí Tạng Bồ Tát, Diệu Đức Tạng Bồ Tát, Chiên Đàn Đức Tạng Bồ Tát, Hoa Đức Tạng Bồ Tát, Câu Tô Ma Đức Tạng Bồ Tát, Ưu Bát La Đức Tạng Bồ Tát, Thiên Đức Tạng Bồ Tát, Phước Đức Tạng Bồ Tát, Vô Ngại Thanh Tịnh Trí Đức Tạng Bồ Tát, Công Đức Tạng Bồ Tát, Na La Diên Đức Tạng Bồ Tát, Vô Cấu Tạng Bồ Tát, Ly Cấu Tạng Bồ Tát, Chủng Chủng Biện Tài Trang Nghiêm Tạng Bồ Tát, Đại Quang Minh Võng Tạng Bồ Tát, Tịnh Oai Đức Quang Minh Vương Tạng Bồ Tát, Kim Trang Nghiêm Đại Công Đức Quang Minh Vương Tạng Bồ Tát, Nhất Thiết Tướng Trang Nghiêm Tịnh Đức Tạng Bồ Tát, Kim Cang Diệm Đức Tướng Trang Nghiêm Tạng Bồ Tát, Quang Minh Diệm Tạng Bồ Tát, Tinh Tú Vương Quang Chiếu Tạng Bồ Tát, Hư Không Vô Ngại Trí Tạng Bồ Tát, Diệu Âm Vô Ngại Tạng Bồ Tát, Đà La Ni Công Đức Trì Nhất Thiết Chúng Sanh Nguyện Tạng Bồ Tát, Hải Trang Nghiêm Tạng Bồ Tát, Tu Di Đức Tạng Bồ Tát, Tịnh Nhất Thiết Công Đức Tạng Bồ Tát, Như Lai Tạng Bồ Tát, Phật Đức Tạng Bồ Tát, và Giải Thoát Nguyệt Bồ Tát.

[28] Thất Giác Hạnh chính là Thất Giác Chi (Sapta Bodhyanga) trong ba mươi bảy đạo phẩm, còn gọi là Thất Đẳng Giác Chi, Thất Biến Giác Chi, Thất Bồ Đề Phần, Thất Giác Phần, Thất Giác Ý, Thất Giác Chí, Thất Giác Chi Pháp… bao gồm Ức Niệm (Smṛti), Trạch Pháp (Dharma pravicaya), Tinh Tấn (Viriya), Hỷ Duyệt (Prīti), Khinh An (Prasrabhi), Thiền Định (Samādhi), và Đẳng Xả (Upekkhā).

[29] Hai thánh hiệu được nêu ra trong phẩm này là Tỳ Lô Giá Na Bồ Tát và phu nhân Ma Da.

[30] “Nhị ngu” ở đây là hai cái ngu trong phần trước, tức là cái ngu đối với cách tính toán rộng lớn và cái ngu đối với tùy hảo công đức như đã nói trong phần giảng giải phẩm A Tăng Kỳ.

[31] Trong phẩm này, các vị Bồ Tát thượng thủ là Phổ Hiền, Phổ Nhãn, Phổ Hóa, Phổ Huệ, Phổ Kiến, Phổ Quang, Phổ Quán, Phổ Chiếu, Phổ Tràng, Phổ Giác, có mười bất khả thuyết trăm ngàn ức na do tha Phật sát vi trần số Bồ Tát nhóm họp, các Ngài đều cùng tu hạnh nguyện Phổ Hiền.

[32] Danh hiệu của mười vị Bồ Tát đến từ mười phương trong hội Nhập Pháp Giới là:

1. Tỳ Lô Giá Na Nguyện Quang Minh Bồ Tát đến từ thế giới Kim Đăng Vân Tràng của Tỳ Lô Giá Na Thắng Đức Vương Phật ở phương Đông.

2. Bất Khả Hoại Tinh Tấn Vương Bồ Tát đến từ thế giới Kim Cang Tạng của Phổ Quang Minh Vô Thắng Tạng Vương Phật ở phương Nam.

3. Phổ Thắng Vô Thượng Oai Đức Vương Bồ Tát đến từ thế giới Ma Ni Bảo Đăng Tu Di Sơn Tràng của Pháp Giới Trí Đăng Phật ở phương Tây.

4. Vô Ngại Thắng Tạng Vương Bồ Tát đến từ thế giới Bảo Y Quang Minh Tràng của Chiếu Hư Không Pháp Giới Đại Quang Minh Phật ở phương Bắc.

5. Hóa Hiện Pháp Giới Nguyện Nguyệt Vương Bồ Tát từ thế giới Nhất Thiết Hoan Hỷ Thanh Tịnh Quang Minh Võng của Vô Ngại Nhãn Phật ở phương Đông Bắc.

6. Pháp Huệ Quang Diệm Vương Bồ Tát từ thế giới Hương Vân Trang Nghiêm Tràng của Long Tự Tại Vương Phật ở phương Đông Nam.

7. Tồi Phá Nhất Thiết Ma Quân Trí Tràng Vương Bồ Tát từ thế giới Nhật Quang Ma Ni Tạng của Phổ Chiếu Chư Pháp Trí Nguyệt Vương Phật ở phương Tây Nam.

8. Nguyện Trí Quang Nguyệt Tràng Bồ Tát từ thế giới Tỳ Lô Giá Na Nguyện Ma Ni Vương Tạng của Phổ Quang Tối Thắng Tu Di Vương Phật ở phương Tây Bắc.

9. Phá Nhất Thiết Chướng Dũng Mãnh Trí Vương Bồ Tát từ thế giới Nhất Thiết Như Lai Viên Mãn Quang Phổ Chiếu của Hư Không Vô Ngại Tướng Trí Tràng Vương Phật ở phương dưới.

10. Pháp Giới Sai Biệt Nguyện Bồ Tát từ thế giới Thuyết Phật Chủng Tánh Vô Hữu Tận của Phổ Trí Luân Quang Minh Âm Phật ở phương trên.

[33] Danh ở đây là tên gọi của sự vật, ngôn là từng chữ một.

[34] “Thuyền sư” có thể hiểu là thuyền trưởng trong hiện thời, hoặc là hoa tiêu, hoặc đơn giản là người thông thạo thủy triều, hướng gió, có thể hướng dẫn phu thuyền chèo chống đến nơi an toàn.

[35] Nhân Đà La chính là phiên âm của Indra, tức tên gọi của Đế Thích Thiên. Kinh Hoa Nghiêm nói Đế Thích có cái lưới kết bằng các chất báu, mỗi mắt lưới là một viên ma ni bảo châu, hiện bóng lẫn nhau trùng trùng vô tận.

[36] Vị thiện tri thức này có tên gọi đầy đủ là Thiện Tri Chúng Nghệ Đồng Tử, cho biết Ngài đã chứng đắc Thiện Tri Chúng Nghệ Bồ Tát Tự Trí môn, thường xướng niệm Hoa Nghiêm Tự Mẫu: “Khi ta xướng niệm bốn mươi hai tự mẫu, dùng bốn mươi hai môn Bát Nhã Ba La Mật làm đầu, chứng nhập vô lượng vô số Bát Nhã Ba La Mật môn”. Bốn mươi hai tự mẫu (theo nghi thức tụng niệm Tự Mẫu phổ biến do Tam Tạng Bất Không truyền thừa, hơi khác với cách phiên âm trong kinh Hoa Nghiêm và nghi thức thông dụng. Bản của ngài Bất Không gần với âm Phạn hơn) là: “A, ra, bả, tả, nẵng, la, na, ma, noa, sái, phạ, đa, dã, sắt tra, ca, sa, mãng, nga, tha, nhạ, tát phạ, đà, xả, khư, cật sái, sa đa, nương, ra tha, bà, sai, sa ma, ha phạ, đá sa, già, tha, nĩnh, tắc ca, dã sa, thất tả, tra, trà” (Ah, rah, pa, ca, na, la, da, ba, ḍa, ṣa, va, ta, ya, ṣṭa, ka, sa, ma, ga, tha, ja, sva, dha, śa, kha, kṣa, sta, ña, rtha, bha, cha, sma, hva, tsa, gha, tha, ṇa, ska, ysa, śca, ṭa, ḍha). Xướng tụng Hoa Nghiêm Tự Mẫu rất phổ biến tại Trung Hoa, có một nghi thức riêng, thông thường với mỗi tự mẫu sẽ xướng thành nhiều âm, như với chữ đầu tiên là chữ A sẽ xướng thành: “A, inh, âng, ông, ô, ao, ai, y, in, an, yin, an, âu, a, xướng A tự thời, phổ nguyện pháp giới chúng sanh, nhập Bát Nhã Ba La Mật môn”.