Bát Nhã Tâm Kinh

BÁT NHÃ LÀ ĐIỀU KIỆN CỐT YẾU THÀNH PHẬT

“Tam thế chư Phật y Bát nhã ba la mật đa cố, đắc a nậu đa la tam miệu tam bồ đề.

Câu này có nghĩa: Ba đời chư Phật, nhờ dựa vào bát nhã ba la mật (sự sáng suốt triệt để), nên được sự giác ngộ chân chánh vô thượng (a nậu đa la tam miệu tam bồ đề). Tam thế chư Phật: Chư Phật trong ba đời là: quá khứ, hiện tại và vị lai.

A nậu đa la tam miệu tam bồ đề: Chữ Phạn Anuttara - samyak - sambodhi; Tàu dịch nghĩa: Vô thượng chánh đẳng chánh giác (sự giác ngộ chân chánh và cao tột hơn hết).

Ý nói trong câu kinh này là: Trong quá khứ cũng như trong hiện tại và trong tương lai, tất cả chư Phật mà được thành Phật (tức được vô thượng chánh đẳng chánh giác) là đều nhờ dựa vào cái sáng suốt triệt để ở nội tâm (bát nhã ba la mật đa). Vậy bát nhã là điều kiện cần yếu cho sự thành Phật, bước cuối cùng của con đường giải thoát.

Nhưng đừng tưởng “bát nhã ba la mật đa” và “vô thượng chánh đẳng chánh giác” là hai cái khác nhau.

Theo bộ Luận Đại Trí Độ, a nậu đa la tam miệu tam bồ đề tức là Bát nhã, chỉ có khác danh từ mà thôi. Thật vậy, muốn được giác ngộ hoàn toàn, tới chỗ cùng tột, phải là người có một tâm hoàn toàn thanh tịnh, nhờ thanh tịnh mà con người trở thành sáng suốt triệt để.

Vậy rõ, đứng về phương diện sáng suốt thì nói “Bát nhã” còn đứng về phương diện tỉnh thức thì nói “a nậu đa la...”, hai phương diện của một tâm hoàn toàn thanh tịnh.

Lại nữa, “Bát nhã” chẳng những cần thiết cho sự thành Phật, bước cuối cùng trên con đường giải thoát như đã nói, mà cũng cần cho tất cả những người tu hành theo hạnh Thanh văn và Độc giác, như Phật đã dạy trong Kinh Đại Bát nhã:“... Này Kiều Thi Ca, ta nay đã thành Phật mà còn tuân theo Bát nhã ba la mật đa, ẩn náu và đứng vững nơi đấy, hà huống những kẻ muốn cầu vô thượng bồ đề mà không hết lòng quày về và nương tựa vào đó để tinh cần tu học. - Tại sao vậy? Vì nếu là người tu học theo hạnh Thanh văn, thì sẽ nhờ đó mà được quả A la hán: nếu là người tu học theo hạnh Độc giác, thì sẽ nhờ đó mà được Bồ đề Độc giác; nếu là người tu học theo hạnh Đại thừa, thì sẽ nhờ đó mà được A nậu đa la tam miệu tam bồ đề”(1)

. TÍNH CÁCH QUAN TRỌNG CỦA BÁT NHÃ:

“Cố tri bát nhã ba la mật đa thị đại thần chú, thị đại minh chú, thị vô thượng chú, thị vô đẳng đẳng chú, năng trừ nhất thế khổ, chân thực bất hư”.

Nghĩa: Vậy nên biết: bát nhã ba la mật đa là chú có thần hiệu lớn, là chú soi sáng lớn, là chú cao cả hơn tất cả các chú khác, là chú không còn chú nào hơn; chú ấy có công năng trừ tất cả sự khổ. Đây là sự thật không chút dối trá.

CHÚ hay ĐÀ LA NI, nguyên Phạn ngữ là Dharani. - Cũng gọi là Chân ngôn.

Theo lời giải thích của chư Tổ, Kinh là phần nói ra được (hiển thuyết = partie exotérique) của Chú, còn Chú là phần mật kín (mật thuyết = partie ésotérique) của Kinh. - Kinh thường có hai phần: phần chữ nghĩa là phần hiển; phần chân ngôn (để y chữ Phạn, không dịch) là phần mật- Phần chân ngôn trong Tâm kinh là câu chót: “Yết đế, yết đế...”

Nhưng chữ chú trong những danh từ “đại thần chú”, “đại minh chú”, “vô thượng chú”, “vô đẳng đẳng chú” không phải chỉ câu chú “Yết đế...” này, mà được dùng với một ý nghĩa so sánh. Theo Luận Đại Trí Độ, cái sáng suốt triệt để (bát nhã...) sở dĩ được xem như một “chú thuật” (phép thần) là vì có công năng dẫn dắt chúng sanh đến chỗ đạo đức an lạc, tỷ như những “chú thuật” các hàng thánh nhân ngoại đạo có công năng làm lợi ích nhân dân. Cái khác giữa “chú bát nhã” và “chú ngoại đạo” là: chú ngoại đạo có thể đem vui đến cho người, nhưng liền đó cái buồn kế tiếp, lại nữa, cái vui ấy thường phải dùng những nghiệp bất thiện đánh đổi, khiến người hưởng được về sau phải đọa trong ba đường ác. Trái lại, “chú bát nhã” không có những nguy hiểm đó và giúp người chẳng những trừ tham sân, mọi thứ nghiệp chướng, mà còn trừ luôn cả những cố chấp thường được xem là cao cả, như chấp có Niết bàn chẳng hạn. Theo Minh Chánh Thiền sư, câu kinh trên có nghĩa như sau:

1. Trí bát nhã có thần lực phá ma ngũ uẩn, vì vậy có thể xem đó như một thứ “chú” có thần hiệu lớn, một “đại thần chú”;

2. Trí bát nhã là ánh sáng làm tan sự mê muội chấp tướng, vì vậy nên thí dụ như một thứ “chú” có năng lực làm phát sanh ánh sáng;

3. Trí bát nhã làm dứt tất cả các thứ vọng tưởng, sai lầm, như vậy có thể ví với một câu chú của ngoại đạo, nhưng là một thứ chú cao cả nhất, không có một thứ khác nào bằng;

4. Trí bát nhã là sự bình đẳng tuyệt đối, vì muôn vật được xem y như nhau trên phương diện bản thể, do đây được ví như một thứ chú sang bằng mọi đẳng cấp.

Ngài Long Thọ (Nagarjuna) trong bộ Luận Đại Trí Độ (quyển V) lại giải khác. Ngài nói: “Đà la ni nghĩa là “năng trì” (có công năng nắm giữ lại) hoặc có nghĩa là “năng già” (có công năng che lấp) - Năng trì là năng nắm giữ tất cả những điều lành nguyên đã tập được, không để cho chúng tan mất, như một vật lành đựng đầy nước, nước không rỉ, không mất. - Năng già là năng che lấp, không cho các rễ bất thiện sanh mầm niệm ác, còn khi muốn làm tội ác thì cũng nắm giữ lại không cho làm - Như vậy gọi là Đà la ni”(1).

1. Nguyê vă : Đạ Trí Độ Luậ , ngũ Đà la ni, Tầ ngô nă g trì, hoặ ngô nă g già - Nă g trì giả tậ chủ g chủ g thiệ Vậy theo Ngài Long Thọ, vì bát nhã có công năng giúp người tu hành nắm giữ những điều lành đã tập và ngăn trở những điều dữ phát sanh, nên ví như một “đà la ni” (chú), nhưng đây là thứ đà la ni to lớn nhất, cao cả nhất, có hiệu lực nhất. Thật vậy, vì bát nhã có hiệu lực đưa người tu hành đến quả vị tột cùng là thành Phật. Mà thành Phật là đã trừ tất cả mọi thứ khổ não, nên Kinh nói: “Năng trừ nhất thế khổ”.

Sợ có người không tin lời quả quyết này, kinh thêm: Chân thực bất hư: Đây là Sự Thực chánh chân không có một chút dối trá.

KẾT THÚC BẰNG MỘT CÂU CHÚ:

Cố thuyết bát nhã ba la mật đa chú, tức thuyết chú viết: Yết đế, yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha.

Nghĩa: Bởi lẽ vừa nói, nay xướng lên câu chú bát nhã ba la mật đa. Câu chú ấy là: Yết đế, yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha.

Câu chú này mới chính là phần “mật” của Kinh đã nói phía trước.

phá , nă g linh bấ tá bấ thấ , tỉ như hoà khí thạ h thủ , thủ bấ lậ tá . - Nă g già giả á bấ thiệ că tâ sinh, nă g già linh bấ sinh; nhượ dụ tá á tộ , trì linh bấ tá , Thị danh Đà la ni. Từ xưa đến nay, hễ là “chú” thì để nguyên phiên âm chữ Phạn mà đọc, không dịch ra nghĩa, vì hễ “giải thuyết thì lạc vào vòng ngôn ngữ, mà lạc vào vòng ngôn ngữ thì kẹt trong trí phân biệt, như vậy là mất cái thấy đúng với sự thật”. - Nhưng một tác giả Âu Tây đã phiên âm và dịch bài chú ấy như sau:

Gaté, gaté, paragaté, parasamgaté, bodhi svâha.

Tous arrivent, arrivent Arrivent sur l'autre rive Tous ensemble arrivent sur l'autre rive Gloire à l'Illumination.

Trong một bài đăng trong Từ Quang Tạp chí số 3, tháng 10 Tân Mão (1951), Thầy Nhật Liên có ghi một bản dịch chữ Hán như sau:

Độ khứ, độ khứ, Cứu kính độ khứ.

Cứu kính chúng độ khứ.

Giác ngộ tốc viên thành.

Nghĩa:

Đi qua, đi qua, Qua đến bờ bên kia, Mọi người đồng qua đến bờ bên kia, Nguyện sự giác ngộ chóng tròn thành.

Đem bài dịch chữ Hán trên đấy đối chiếu với bản dịch Pháp văn phía trước của Ô. J. Bacot, thì thấy đồng một nghĩa. Vậy chúng ta có thể kể là đúng với nguyên văn chữ Phạn và cũng có thể nương vào đấy mà kết luận rằng bài chú ấy không có gì bí mật cả, mà là một lời khuyến khích lớn lao, y như câu: “Ngã dĩ thành Phật, nhữ đương thành Phật”. (Ta là Phật đã thành, các người là những Phật sẽ thành).

Tâm trong sạch là Bát nhã (trí huệ), mà tâm ai lại không có. Nếu mỗi người đều cố tu tập cho tâm mình trở lại cái bản thể trong sạch của nó, thì sẽ được sáng suốt triệt để, được “paramita”, đến bờ bên kia là bờ giác ngộ giải thoát hoàn toàn. Ai cũng sẽ đến bờ bên kia, mau chậm tùy mình, nghĩa là ai cũng sẽ thành Phật, y như lời Phật dạy.

Nghĩa Kinh đã xem xong, chúng ta sẽ cố ôn lại những gì kinh đã dạy và trình bày dưới một hình thức dễ hiểu, dễ nhận nhất, theo lối một bài triết học đời nay, ở phần tổng kết sau đây. CHƯƠNG III

TỔNG KẾT

Đạo Phật là Đạo diệt Khổ.

Khổ là phần dành sẵn cho tất cả chúng sanh ở cõi này, không một ai tránh khỏi. Thế giới này là thế giới của sự đau khổ (l'empire de la douleur). Mỗi một trưởng thành của cá nhân, mỗi một tiến bộ của xã hội là một đau khổ, vì mỗi bước tiến là một cố gắng, mà có cố gắng là có đau khổ. Vậy làm thế nào diệt được sự khổ, trong khi sự khổ bao trùm vạn vật như nước bao cá?

Muốn thoát khỏi sự áp bức của nước, cá chỉ có một phương là hoán cải thân mình, như cố làm thế nào cho mọc được đôi cánh, thí dụ, thì họa may mới ra khỏi nước. Cá không thể hoán cải hoàn cảnh trong đó cá đang sống. Con người cũng thế: muốn tránh những áp bức, thống khổ của hoàn cảnh, con người phải tự hoán cải ở bản thân, ở bản tâm. Gọi đã hoán cải những con người đã đổi quan niệm, đổi nhận xét đối với vạn vật chung quanh, do đó mà mối tương quan giữa những người ấy và ngoại cảnh cũng bị hoán cải luôn. Mối tương quan ấy như thế nào, theo thế thường?

Đối với tự thân, con người tự thấy có. Đối với vạn vật, con người cũng thấy có. Nói tóm tất cả đều có như nhau, tuy rằng hình tướng khác nhau trùng trùng điệp điệp. Chính vì kẹt trong cái lưới sai khác này mà con người có óc chia rẽ, lựa chọn, lấy bỏ, thương ghét, khiến con người tranh đấu không ngừng để tự bảo vệ và bảo vệ luôn những sở hữu sở thích của mình. Thế gian trở thành một bãi chiến trường, đời sống trở thành một địa ngục, trong đó con người thắc thỏm, lo âu, hồi hộp, đau khổ.

Đức Phật dạy: Vạn vật chỉ sai khác nhau bề ngoài, trên hình tướng, nhưng bề trong, vạn vật là một, vì vạn vật đồng do một “thể” (Essence) mà hiện ra, thí như muôn ngàn đợt sóng là biểu hiện (manifestation)

của một chất một là nước. Cái “thể” duy nhất của vạn vật sai khác, được các tôn giáo đặt cho nhiều tên. Chính trong đạo Phật cũng có nhiều lối gọi. Ở đây, Kinh Bát nhã gọi là “Không”.

Nên biết chữ “Không” ở đây chỉ là danh từ tạm dùng, để đặt tên cho cái thể vừa nói, là một cái gì mà người đời không thể dùng ngũ quan nhận biết được. Vì không nhận biết được, nên tạm cho nó cái tên

“Không”.

Nhưng cái “Không” ấy mới là cái thực có, mới là cái trường tồn, không sanh không diệt, mới là nguồn Ánh Sáng vô tận và trí hiểu biết độc nhất.

Vì nhận thức, vì thực chứng (réaliser) được cái thể ấy, mà các bậc siêu nhân, gọi là “Bồ tát quán tự tại”, mới tuyên bố: “Tất cả đều là Không” với cái nghĩa:

“Tất cả tuy sai khác bề ngoài, vẫn là một ở bề trong.

Một ấy là Không”.

Cũng vì đồng một nhận thức mà phái “bất nhị” của Phệ đà ở Ấn cũng tuyên bố:“Trong cảnh đời đầy dẫy sự sai khác, người nào thấy được cái Duy nhất đang nằm trong tất cả; trong cảnh đời sanh diệt này, người nào tìm thấy dòng Sống vô tận và độc nhất; trong cảnh đời tối tăm và ngu dốt này, người nào tìm thấy được nguồn Ánh Sáng và Trí Huệ vô song, chỉ có người ấy mới hưởng được sự an lạc miên trường. Ngoài ra, không một ai khác, không một ai khác!”(1).

Nhưng đừng tưởng “Thể” và biểu tướng là hai cái khác nhau, như các tôn giáo “nhị nguyên” (dua liste)

chủ trương. - Thể là Tướng, Tướng là Thể, đó là thuyết “Bất nhị” (non-dualiste), của kinh Bát Nhã. Đồng một nghĩa, Đức Phật có nói ở trong kinh khác: Sanh tử là Niết bàn, chúng sanh là Phật. - Niết bàn chỉ cái Thể “bất diệt, an lạc”; sanh tử chỉ cái Tướng “sanh diệt, khổ ách”. - Phật chỉ cái Thể “Ánh Sáng”, chúng sanh chỉ cái Tướng “Tối tăm”.

Làm thế nào thấy được, chứng được cái Thể “Không” ấy?

Phải bỏ cái lối nhìn đời bằng đôi mắt thịt, mà tập nhìn bằng đôi mắt trí huệ. Nói một cách khác: Đừng mê muội nữa mà phải sáng suốt. Muốn trừ mê muội và được sáng suốt, phải thực hành năm hạnh: Bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, và thiền định là những diệu phương trừ bệnh tham lam, ô nhiễm giận hờn, lười biếng và loạn tâm. Tất cả những bệnh này có thể ví như những bụi che mờ Ánh Sáng sẵn có nơi ta. Sẵn có vì đó là “Thể” của ta, vì đó mới chính là “Ta thực”

vậy.

Tất cả công phu tự hoán cải của con người đều quy về điểm này là phát huy nguồn Ánh Sáng sẵn có ấy. Một khi nguồn Ánh Sáng được phát huy, con người trở thành một con người “mới”. Nói mới là so sánh với cái trước, cái cũ mà nói, thật ra những con người “mới”

ấy không có thêm một cái gì. Nếu những nhà giàu mới là người trước kia ít của, nay lại được rất nhiều của, con người “mới” nói ở đây, không được gì cả (vô đắc). Bất quá là chợt tỉnh, tự thấy mình không phải là cái khối, cái máy vật chất và tâm lý phối hợp (un appareil physico-psychique) có sanh, có diệt, mà là Thể bất diệt, là dòng Sống vô cùng, là “Con Người Thực” mà mặt mũi bấy lâu bị bụi trần che khuất. Chẳng những mình là “Thể” mà thấy luôn vạn vật cũng là “Thể”. Đừng lầm tưởng mỗi chúng sanh, mỗi vật là một phần của cái Thể, một điểm linh quang của cái Đại linh quang, như một vài tà thuyết chủ trương. Hiểu như thế là còn kẹt trong vòng “nhị nguyên” vì còn thấy có hai cái khác nhau, một đại, một tiểu. - Không, theo Phật giáo, tất cả là Thể, tất cả là một. Ánh sáng phản chiếu lóng lánh ở mỗi giọt sương là toàn ánh sáng của mặt trời chớ không phải của một phần.

Tự tại biết bao cho những tâm hồn đã nhận mình là cái Thể bao la ấy! Còn đâu ranh rấp (vô quái ngại), còn đâu tham sống sợ chết (vô hữu khủng bố), còn đâu những mộng đẹp, những đau khổ xưa kia (viễn ly điên đảo, mộng tưởng). Tất cả đã là Thể thì còn đâu Tống Ngọc, Tây Thi, còn đâu lầu son gác tía, còn đâu đàn ngọt hát hay, còn đâu sơn hào hải vị? Con người sẽ vui một nguồn vui bất tận trong mọi hoàn cảnh.

Tu hành là tìm cho thấy được cái Chân Thật ấy, cái Thể thiêng liêng huyền diệu ấy. Tìm được nhận được cái Chân Thật (La Réalité) ấy rồi, sẽ thấy tất cả những phương diệu dược trước kia như Tứ diệu đế, Thập nhị nhân duyên, Lục độ vạn hạnh, đều là phi lý cả. Con người bản nguyên không bệnh, bản nguyên trong sạch, vô tướng, bất diệt, an lạc, tự tại, sao lại làm cho có bệnh, ô trược, hữu tưởng, v.v... để phải uống thuốc? Nay không tự làm cho mình bệnh thì thuốc kia còn dùng chỗ nào?

Nhưng nói dễ, hành khó.

Bảo lấy Thể đừng lấy Tướng mà xem vật, bảo phải nhìn muôn loài ở phần trong mà đừng nhìn ở phần ngoài, điều ấy không phải thật khó hiểu, khó nói. Cái khó thật là ở chỗ hành, ở chỗ xử sự cho đúng với lời nói ấy.

Chúng ta có thể noi gương Bồ tát Thường Bất Khinh mà thấy Phật ở tất cả không? Thấy Phật là thấy Thể đó. Bồ tát bị người ném đá, đánh đập, vẫn bái luôn, chúng ta có thể làm như thế không? Thường ai cũng “đỡm dục đại nhi tâm dục tiểu”, chẳng khác chú nai trong truyện cổ tích, bình nhật tự hào là anh hùng, nhưng khi nghe tiếng chó săn là vắt giò lên cổ chạy chết. Nếu đối diện với những thử thách ở đời mà chúng ta cũng như chú nai, thì học kinh Bát nhã để làm gì? Học Kinh rất có ích. Nhờ Kinh mà chúng ta biết nơi phải tới, nhờ Kinh mà chúng ta tinh tấn trên đường tự hoán cải. Không có việc gì mà làm xong trong một ngày. Nếu ngày ngày, tháng tháng, chúng ta đều công phu tập thấy Thể mà không thấy Tướng, rồi suy gẫm, tâm niệm mãi, lòng ta sẽ tràn đầy cái thấy Thể, rồi miệng tay sẽ tùy theo đó mà nói làm. Nếu chưa thấy Thể được ở vạn vật, phải cố thấy ở một vài người thân yêu nhất của chúng ta. Nhất định sẽ có sự thay đổi tốt đẹp giữa ta và những người thân yêu ấy. Về sau, bắt từ đó mà lan dần ra...

HẾT BÁT NHÃ TÂM KINH VIỆT GIẢI

Chịu trách nhiệm xuất Bản: NGUYỄN CÔNG OÁNH

Biên tập: ĐỖ THỊ QUỲNH Sửa bản in: TRẦN ĐỨC HẠ Vi tính: KHÁNH CHI

Bìa: TÚ MINH Thực hiện liên doanh:

CTY TNHH VĂN HÓA

PHÁT QUANG ĐT: 08.38.114.009 – 38.110.211 Fax: 08.62.938.562 – DĐ: 0903.310.145 Email: phatquangco@gmail.com

In 1000 cuốn, khổ 14,5x20,5cm tại Công ty cổ phần in Khuyến học phía Nam. Giấy phép số: 412-2011/CXB/08-77/TG cấp ngày 20/6/2011.

In xong và nộp lưu chiểu quý 4 năm 2011.

CHÁNH TRÍ MAI THỌ TRUYỀN ẤN TỐNG HOA SEN