Quan Niệm Sử Học Của Duy Thức

I. Quan Niệm Khái Lược về Học Phái Duy Thức của Thời Đại Nhà Đường

Phật giáo Việt Nam từ khi ngài Tam Tạng Huyền Trang du học Đông Độ trở về, chuyên dịch các luận Du Già để xiển dương học phái Duy Thức, từ đó Phật học được hưng thịnh. Đặc biệt vào đầu nhà Đường, học phong Duy Thức trong giới Phật học cực kỳ thịnh hành, vang tiếng một thời. Môn đồ trực tiếp của Pháp Sư Tam Tạng là ngài Khuy Cơ. Theo thứ lớp, học phái Duy Thức được thiết lập tại Từ Ân, chọn hệ phái Duy Thức Học của Hộ Pháp làm đại biểu cho toàn bộ hệ phái Phật giáo Du Già, tạo thành một hệ phái giáo học có thế lực.

Từ đó, học phong Duy Thức diễn biến sâu rộng đến nay. Các học giả sau này gọi là Phật giáo Mới hoặc Phật giáo Duy Thức. Sau Pháp Nạn Hội Xương, Phật giáo Trung Quốc gần như diệt vong, mãi đến nay, học giáo Duy Thức mới được phục hưng nghiêm chỉnh. Học phong Duy Thức thời đầu nhà Đường, nếu so với thời đại của Hộ Pháp, Thế Thân, Vô Trước, hay Phật Đà, chưa chắc đã thịnh hành như thời Đường.[^63]

[^63]: Tác phẩm này viết vào năm Dân Quốc thứ 19, đăng trong Hải Triều Âm, quyển 13.

Duy Thức Học thành danh nhờ học phái Du Già Sư Địa Luận và Nhiếp Đại Thừa Luận phối hợp. Nghiêm mật mà luận, Duy Thức Học chỉ là một bộ phái trong hệ phái giáo học Du Già. Trong biển giáo lý của Đức Thích Tôn, Tam Thừa và Ngũ Thừa cũng chỉ là một bộ phái. Nhưng do Đại Sư Từ Ân chuyên tâm nghiên cứu Duy Thức Luận, nó trở thành đại biểu cho các kinh sách Du Già, lấn áp các kinh luận khác trong và ngoài hệ phái Du Già. Người tổng hợp được ý nghĩa và trạng thái giáo dục, học thuật của Du Già có thể hiểu xu thế Duy Thức. Tông phái Duy Thức do ngài Huyền Trang trực tiếp dựng lập, gọi là Huyền Trang Tông hoặc Từ Ân Tông, vì ngài Khuy Cơ là Sơ Tổ tại chùa Đại Từ Ân, nơi mọi việc cần sự đồng ý của ngài.

Thành tích nghiên cứu Duy Thức của Đại Sư Từ Ân rất vĩ đại. Ngoài Từ Ân, thời đầu nhà Đường có năm nhân vật: Viên Trắc (chùa Tây Minh), Phổ Quang, Huệ Quán, Lập Phạm, Nghĩa Tịch, nỗ lực nghiên cứu Duy Thức, cạnh tranh với Từ Ân. Cùng với Khuy Cơ, họ thành sáu Luận Gia, mỗi vị có trước thuật phát biểu nghiên cứu của mình:

28. Hữu Thuyết (Khuy Cơ)

29. Hữu Thích (Viên Trắc)

30. Hữu Sao (Phổ Quang)

31. Hữu Giải (Huệ Quán)

32. Hữu Vân (Lập Phạm)

33. Vị Tường Quyết (Nghĩa Tịch)

Sáu Luận Gia này rất nổi tiếng, đặc biệt nhờ trước thuật của Từ Ân và Tây Minh. Học thuật của hai vị này thời Đường chia thành hai hệ phái: Từ Ân và Tây Minh. Hệ phái Từ Ân có Huệ Chiếu, Nghĩa Trung, Trí Châu, v.v., truyền thừa riêng; hệ phái Tây Minh có Thắng Trang, Đạo Chứng, Thái Hiền, v.v., cũng truyền thừa riêng. Hai phái cùng tuyên dương, như hoa lan hoa cúc tốt đẹp. Các sư như Thần Phảng, Huyền Ứng, Lợi Thiệp, Cực Thái, Thuận Cảnh, Cảnh Hưng, Đạo Ấp, Như Lý, Sùng Tuấn, Đạo Nhân, Linh Thái, Đạo Luân nhờ học thuật Từ Ân và Tây Minh mà nổi tiếng, phát huy giáo nghĩa tinh túy của Duy Thức. Ngoài ra, còn có học sinh Nhật Bản và Tây Phương du học. Sự nghiên cứu Duy Thức thời Đường không tiền tuyệt hậu, là sản vật mới trên tư tưởng, học thuật, mở ra Kỷ Nguyên mới của Phật giáo Sử. Tiên sinh Lương Nhậm Công cho rằng đây là trào lưu tư tưởng đệ nhất.

Tuy nhiên, nhiều trước thuật đã thất lạc, thật đáng tiếc. Các học phái thời Đường tranh luận giữa Từ Ân và Tây Minh, hoặc theo Quán Phạm, Tịch Khuếch, Huệ Chiếu, Trí Châu, Đạo Chứng, Thái Hiền, Đạo Ấp, Như Lý, Linh Thái, v.v., nhằm hoàn chỉnh giáo nghĩa Duy Thức. Phật học vốn khó giải thích, Duy Thức thời Đường càng khó vượt qua. Ngày nay, tư liệu thiếu thốn, nhận thức sai lầm nhiều, một số chỉ chuyên cúng bái cầu đảo. Xiển dương Duy Thức để cống hiến cho Phật học và học thuật thì tôi không dám nhận!

II. Lược Giải Học Thuyết của Sáu Phái Duy Thức Đời Đường

Duy Thức Liễu Nghĩa Đăng Dẫn Tăng Minh Ký giải thích: “Sáu quyển Yếu Tập ghi chung lời văn diễn giải của sáu Luận Gia hợp thành một bộ. Lời văn tổng quát gồm: một là Hữu Thuyết (Khuy Cơ), hai là Hữu Thích (Viên Trắc), ba là Hữu Sao (Phổ Quang), bốn là Hữu Giải (Huệ Quán), năm là Hữu Vân (Lập Phạm), sáu là Vị Tường Quyết (Nghĩa Tịch).”

Tập Tự nói: “Giáo nghĩa của Từ Ân đương thời thịnh hành, cơ nghiệp càng mở mang nhờ sáu đường lớn nắm nguyên tắc, không vượt qua hai lối. Từ Ân, Lương Tượng, Thạch Cổ, Thi Sơn sử dụng ‘Hữu Thuyết’ làm mục tiêu, được ca tụng. Đại Sư Tây Minh, Lôi Thinh, Khải Trập nhờ ‘Hữu Thích’ mà nổi tiếng. Các bậc long tượng Phật pháp tại kinh đô quang minh như thường. A Khúc Tông có sư Quán luôn nêu cao tinh nghĩa Tông mình. Lập Phạm ở Sơn Đông nhờ bán lưỡi câu mà được độ. Nghĩa Tịch ở Phần Dương do xuyên tạc mà được tri kiến. Tất cả nắm sở trường, quý trọng hiểu biết của mình. Quang lấy ‘Hữu Sao’ làm chủ yếu, Quán ‘Hữu Giải’ rõ ràng, Phạm thực hiện ‘Hữu Vân’, Tịch biểu hiện ‘Vị Tường’.”

Người dịch Duy Thức trước sau có ba vị:

34. Bồ Đề Lưu Chi (Bắc Ngụy, thời Tuyên Võ Đế): Sơ Truyền.

35. Tam Tạng Chân Đế (thời Trần): Nhị Truyền.

36. Pháp Sư Tam Tạng Huyền Trang: Dịch Thành Duy Thức Luận năm Hiển Khánh thứ tư, Tam Truyền.

Từ Bồ Đề Lưu Chi đến Huyền Trang, khoảng 150 năm, Duy Thức Học tại Trung Quốc chia thành bốn thời kỳ:

37. Thời kỳ phôi thai: Bồ Đề Lưu Chi làm đại biểu.

38. Thời kỳ trưởng thành: Chân Đế làm đại biểu.

39. Thời kỳ thành công: Huyền Trang và môn đồ làm đại biểu.

40. Thời kỳ suy đồi: Trí Châu, v.v., làm đại biểu.

Sự nghiên cứu giáo học Duy Thức thời Huyền Trang rất thịnh hành, trọng tâm là nghiên cứu thâm hậu, phân minh về Thức A Lại Da. Huyền Trang cầu pháp ở Tây Thiên để làm sáng tỏ sở học căn bản. Tình trạng học giới Duy Thức cho thấy sự xiển dương tinh vi của tông phái này, chứng tỏ sự tu dưỡng học vấn của cố nhân vô cùng thiết yếu.