Quan Niệm Sử Học Của Duy Thức

I. Duy Thức Học và Mật Tông

Mật Tông cũng gọi là Chân Ngôn Tông. Chân Ngôn tức là lời nói chân thật. Hiện tại, Mật Tông thường dùng Chú Ngữ để truyền thừa cho nhau. Trọng tâm của Tông này là tu hành theo những điều bí mật nên gọi là Mật Tông. Các tông phái đã nói ở trước gọi là Hiển Giáo và Tông này gọi là Mật Giáo.

Học lý của Mật Tông xem lại thì bao quát cả Hiển Giáo. Mật Giáo truyền thừa mặc dù rất lâu, nhưng mãi đến khi nhà Đường khai nguyên thì mới được kiến lập thành tông phái. Mật Tông khi ở Ấn Độ có các ngài như Thiện Vô Úy, Nhất Hạnh, Kim Cang Trí, Bất Không, bốn vị trước sau đến Trung Quốc hoằng dương Mật Tông. Thiện Vô Úy truyền cho Đại sư Huệ Quả. Lúc bấy giờ, Kim Cang Trí, Thiện Vô Úy và Bất Không đều được gọi là ba đại sĩ khai nguyên Mật Tông.

Đối với Mật Tông, các kinh điển và nghi quỹ đều được phiên dịch và trước thuật. Các bậc tiền nhân thì thật không ai sánh kịp. Có thể nói, Mật Tông từ đời Đường trở về sau truyền thừa hoàn toàn tuyệt diệu. Nghi Quỹ Bí Bổn Mật Tông của đời Đường chú sớ đều bị thất truyền nơi Nhật Bản. Khi đến đời Tống, Mật Tông tuy cũng được phiên dịch và truyền thừa, nhưng giáo nghĩa của bổn Tông ở trên thì không có kiến lập được gì.

Kinh điển cốt yếu của Mật Tông gồm có ba bộ là Kinh Đại Nhật, Kinh Kim Cang Đỉnh và Kinh Tô Tất Địa. Còn yếu nghĩa của Mật Tông thì có những điểm như sau:

1. Giáo Tướng và Sự Tướng

Giáo Tướng tức là giáo lý. Người học Mật Tông trước hết phải học giáo lý. Đặc biệt, sự truyền thọ Mật Tông của Nhật Bản là trước hết họ dạy các học giả thực tập giáo lý Duy Thức, Tam Luận và sau đó mới truyền thọ sự tướng của Mật Tông. Cũng tương tợ như thế, người Tây Tạng học Mật Tông, trước hết phải qua giai đoạn kiểm tra phẩm cách người Tây Tạng và sau đó mới đưa vào Viện Mật Thừa[^40]. Đây cũng là một hình thức giáo dục.

[^40]: “Pháp Tôn Hiện Đại Tây Tạng”.

Sự Tướng tức là Nghi Quỹ và cũng có thể nói là Phật Pháp tượng trưng. Tất cả hình tướng tác pháp hành sự của Mật Tông đều là tượng trưng, tức là những pháp sự đó đại biểu cho một thứ gì khác ở ngoài vũ trụ, như Kim Cang Xử và Mạn Đà La (đại biểu cảnh giới của chúng sanh hoặc cảnh giới của chư Phật), đều là vật tượng trưng, đặc biệt bao hàm một thứ Mật Ý tồn tại ở trong.

Mật Tông cốt yếu ở chỗ là vị Pháp Sư phải đích thân dùng miệng để truyền thọ. Có người cho rằng Mật Tông cao hơn Hiển Giáo, nhưng kỳ thật cả hai đều giống nhau. Nói chung, Mật Tông và Hiển Giáo đều phải tu chứng thì mới thành công. Còn Mật Tông và Duy Thức thì quan hệ như thế nào?

Sự Tướng Đều Do Duy Tâm Biến Hiện: Sự tướng thì hoàn toàn lệ thuộc nơi Tâm. Tất cả pháp biểu hiện sự tướng có thể nói là do Tâm Thức biến hiện. Thí dụ như Mạn Đà La đều trông cậy vào sự tác dụng của tâm lực. Người Mật Tông quán tất cả đồng tiền rất nhỏ trong một mâm tròn biến thành thế giới và quán một chén nhỏ ba cạnh biến thành ba đạo sĩ.

Lại nữa, lời mở đầu của văn Mông Sơn nói rằng: “Nếu người nào muốn biết rõ tất cả Phật ba đời nên quán thể tánh của pháp giới, tất cả đều do Tâm tạo”. Ý này nếu như không biết rõ bảy hạt cơm của Mông Sơn có công dụng như thế nào thì thật đáng tiếc! Cho nên tất cả sự làm phép của Mật Tông đều có ý nghĩa như thế.

2. Sáu Đại Duyên Khởi và Sắc Tâm

Kinh Lăng Nghiêm thì giảng Bảy Đại Duyên Khởi. Còn Mật Tông thì giảng Sáu Đại Duyên Khởi. Sáu Đại Duyên Khởi gồm có đất, nước, gió, lửa, không gian và tâm thức. Phật pháp và chúng sanh pháp, tất cả sự tướng đều do sáu Đại này làm duyên khởi. Trong sáu Đại trên, năm Đại thì thuộc về Sắc Pháp và một Đại sau cùng thì thuộc về Tâm Pháp. Cho nên sáu Đại Duyên Khởi cũng gọi là Sắc Tâm Duyên Khởi.

Duy Thức thì giảng A Lại Da Duyên Khởi, chỉ do một Tâm Thể sanh khởi hai phần Kiến và Tướng. Sự tác dụng chuyển biết của A Lại Da là duyên khởi hổ tương, nghĩa là Sắc thì do Tâm Thức duyên khởi và Sắc thì cũng năng sanh ra Tâm Thức.

3. Ba Mật Quán và Ba Nghiệp

Tam Mật nghĩa là ba Mật. Ba Mật gồm có ba thứ chủ nghĩa gọi là Thân Mật, Khẩu Mật và Ý Mật.

28. Thân Mật: Chú trọng nơi kết Thủ Ấn, như chọn Phật A Di Đà làm bổn tôn để tu thì kết Di Đà Ấn. Di Đà Ấn là tượng trưng xem bản thân của ta chính là Phật A Di Đà và hào quang chiếu tỏa không mập mờ. Kết Thủ Ấn của Mật Tông không khác sự làm quan chức của thế tục, sao lại có Thủ Ấn cũng như chính mình sao lại có thứ quan chức.

29. Khẩu Mật: Là miệng niệm Chân Ngôn, tượng trưng xem như không phải lời nói của phàm phu và chính là ngôn ngữ của Phật A Di Đà.

30. Ý Mật: Là hiện bày chữ của hạt giống, như chữ “A” là đại biểu cho hạt giống hoặc Phật Tánh của Phật A Di Đà và tượng trưng xem Tâm của ta chính là Tâm của Phật A Di Đà.

Nhờ phương pháp tượng trưng này, ba nghiệp của chính bản thân hành giả nhờ ba thứ bí mật tượng trưng nói trên có thể cùng với ba nghiệp của bổn tôn Phật A Di Đà kết hợp làm một để thành tựu Đại Pháp. Phương pháp đây là một thứ quán giả tướng và cũng là một thứ tâm lực. Ba Mật của Mật Tông thì rất quan hệ mật thiết với Duy Thức.

4. Hai Bộ Mạn Đà La

Mật Tông từ Nhật Bản truyền đến thì có hai bộ Mạn Đà La (Mạn Đà La tức là Đàn Tràng hình tròn. Chùa Miếu của Ấn Độ xưa nay đều kêu là Mạn Đà La). Hai bộ Mạn Đà La gồm có: Kim Cang Giới Mạn Đà La và Thai Tạng Giới Mạn Đà La.

a) Kim Cang Giới Mạn Đà La:

Sự tướng là đại biểu Phật Trí của lý tướng, cũng như Duy Thức là đại biểu cho bốn Trí Bồ Đề và bốn Trí Bồ Đề cũng tức là Phật Trí. Kim Cang là hình dung sự kiên cố của Phật Trí có khả năng phá vỡ sở tri chướng và đoạn trừ tất cả phiền não. Kim Cang Giới Mạn Đà La tức là đại biểu cho Phật Trí. Phật Trí còn có khả năng phá trừ chấp Không của chúng sanh, nên gọi là Không Như Lai Tạng. Chữ Tạng ở đây tức là nghĩa của chữ Giới.

b) Thai Tạng Giới Mạn Đà La:

Thai Tạng Giới Mạn Đà La không phải đại biểu cho Phật và nó chỉ là tượng trưng cho tánh đức vốn có sẵn của chúng sanh. Như Lai của mỗi chúng sanh là nơi dung chứa và bảo trì tất cả công đức thâu hoạch được. Những hạt nhân công đức này vẫn được tàng trữ và nằm yên trong Như Lai chưa hiển hiện cũng giống như thai tạng, nên gọi là Thai Tạng Giới. Cũng vì nghĩa này, Như Lai còn có tên khác là Không Như Lai Tạng.

Người nào nếu như không thông suốt đạo lý Duy Thức và Bát Nhã thì thế nào cũng chẳng biết được đạo lý Mật Tông ít nhất nói gì và giở trò gì. Những sự kiện trình bày trên có thể kết luận hai điều:

31. Thứ nhất, Giáo Tướng của Kim Cang Giới sử dụng Tam Luận và Bát Nhã làm căn bản.

32. Thứ hai, Giáo Tướng của Thai Tạng Giới sử dụng Pháp Tướng Duy Thức làm căn bản.

Phương pháp phán giáo của Mật Tông gồm có mười Trụ Tâm và sự quan hệ của mười TrụTâm ở đây không thể giải thích tường tận. Bản đồ dưới đâyđể chỉ bày đại ý của mười Trụ Tâm. Mười Trụ Tâm của Mật Tông gồm có:

Pháp Đại Sư Thập Trụ Tâm Luận cho Bí MậtTrang Nghiêm Tâm thứ mười là tối cao, còn Thiên Đài và Hoa Nghiêm thì thuộc về hạng thứ. Ngoài ra các Tông khác thì lại thuộc về hạng thứ nữa. Quan niệm này kể như khôngnhiều.

J. - KẾT LUẬN:

Sự quan hệ giữa các Tông phái và Duy Thức đã được trình bày tổng quát ở trước. Trong mười Tông, Thiền, Tịnh, Luật và Mật thì đặt trọng tâm nơi sự hành trì. Tam Luận ( bao gồm Thành Thật ) và Duy Thức ( bao gồm Câu Xá ) thì đặt trọng tâm nơi sự lý luận. Ngoài ra, Thiên Đài và Hiền Thủ thì lại chú trọng cả hành trì và lý luận. Hơn nữa trong mười Tông, Tịnh Độ Tông và Mật Tông thì hoàn toàn trông cậy vào tha lực gia trì. Còn Thiền, Luật, Tam Luận và Duy Thức thì dựa vào tự lực hướng thượng. Riêng Thiên Đài và Hiền Thủ thì lại nương tựa cả tự lực và tha lực. Vấn đề này được trình bày qua bản đồ sau đây:

Chương IV: Lịch Sử Phật Giáo Ấn Độ Xem Duy Thức Học

I. PHẬT GIÁO CĂN BẢN VÀ DUY THỨC HỌC

A. Lời Tự Thuật

Trong Phật học, ai cũng biết có một đạo học gọi là “Tiểu Thừa”. Danh xưng Tiểu Thừa thường được cho là xuất hiện vào khoảng 300 năm sau khi Phật nhập diệt, khi Phật giáo Đại Thừa hưng khởi. Tuy nhiên, điều này không hoàn toàn chính xác. Danh xưng Tiểu Thừa không xuất hiện trong ba Tạng văn Pali, không thấy trong Kinh A Hàm Hán dịch, và cũng không thấy trong Luận Hữu Bộ. Thậm chí, danh xưng Đại Thừa cũng không được đề cập trong các kinh luận nói trên. Tổng quát mà nói, Phật giáo Đại Thừa xuất hiện vào khoảng đầu kỷ nguyên Tây lịch. Các học giả Phật giáo Đại Thừa thời kỳ này đều xem Phật giáo căn bản nguyên thủy là Tiểu Thừa, đồng thời tự nhận mình thuộc về Đại Thừa.

Những học giả Đại Thừa này không được ghi rõ danh tính trong lịch sử, nhưng sau này, các nhân vật tiêu biểu như Mã Minh, Long Thọ và Vô Trước đã nổi bật. Họ chống lại tư tưởng Thinh Văn và đánh giá rằng Kinh A Hàm, dù thế nào đi nữa, không phải là ý của Phật. Các danh xưng như Tam Thừa, Ngũ Thừa hay Nhất Thừa đều do các giáo đồ Đại Thừa sau này phân biệt và lập ra. Khi Phật Đà còn tại thế và trong khoảng 300 đến 400 năm sau khi ngài nhập diệt, khái niệm “Thừa” chưa bao giờ được thiết lập, mặc dù thời kỳ đó Phật giáo đã phân hóa thành hai mươi Bộ Phái. Các Bộ Phái này đều là những người “uống nước nhớ nguồn”, “vạn pháp quy về một mối”, không phê phán cao thấp, lớn nhỏ, cũng không phân biệt Nhất Thừa, Tam Thừa, v.v. Sự phê phán và phân biệt này hoàn toàn do các học giả Đại Thừa cố ý tạo nên.

Chữ “Thừa” như Đại Thừa, Tiểu Thừa, Nhất Thừa, Tam Thừa, v.v., được sử dụng để ví dụ giá trị của Phật giáo, bao gồm cả việc phê phán tư tưởng. Trước hết, lịch sử Phật giáo Ấn Độ được xem là giáo pháp đầu tiên. Sau đó, sáu Tông và tám Tông lần lượt được phân vị, và giáo pháp bị phê phán quá nhiều. Khi Phật giáo truyền đến Trung Quốc, học phong phán giáo càng trở nên thịnh hành. Vào đời Đường, có người nói rằng: “Người Hiền Triết thời xưa thiết lập Giáo Môn sai biệt không phải ít”[^40]. Chữ “Thừa” và “Tông” phát sinh từ tư tưởng, còn chữ “Thời” được thiết lập từ việc phê phán thời gian, như “Ba Thời”, “Năm Thời”, v.v. Học thuyết Năm Thời, Tám Giáo, v.v., không được tin là phù hợp với lịch sử. Tương tự, các học thuyết Đại Thừa, Tiểu Thừa, Nhất Thừa, Tam Thừa cũng đều do các học giả Đại Thừa sau này sáng tác.

[^40]: Hoa Nghiêm Nhất Thừa Giáo Nghĩa Chương và Tham Huyền Ký đều nói: “Các bậc Hiền xưa nay thiết lập Giáo Môn sai biệt không phải một, tóm lược gồm có mười nhà, dùng làm soi gương”. Học thuyết của mười nhà tham khảo gồm sách quyển 20, trang 3.

Ấn Độ là quốc gia không chú trọng giảng lịch sử, đặc biệt vào thời thượng cổ, trước khi Phật Đà ra đời, tư chất khoa học lịch sử hầu như không có. Mãi đến khi Phật Đà lập giáo, lịch sử Ấn Độ mới có chiều hướng sáng sủa, dù vẫn chưa tinh tường. Hôm nay, sự nghiên cứu tư tưởng Phật giáo Ấn Độ kể từ khi Đức Thế Tôn Kiều Đạt Ma (Gotama) ra đời được trình bày như sau:

B. Phật Giáo Căn Bản

Các học giả Phật giáo Trung Quốc từ xưa đến nay luôn thừa nhận kinh điển, dù là Đại Thừa hay Tiểu Thừa, đều cho rằng do Phật nói. Phật Đà được tôn vinh là Pháp Vương vì tất cả pháp môn khác đều dựa vào giáo pháp của ngài để thuyết minh. Do đó, giáo pháp của Đức Phật được xếp vào loại chủ của tất cả pháp và gọi là Phật giáo Căn Bản. Nói rộng hơn, các bộ luận do các đệ tử sau này sáng tạo cũng dựa vào giáo pháp của Đức Phật làm căn cứ và được xếp vào Phật giáo Căn Bản. Cụ thể, những giáo pháp được định danh là Phật giáo Căn Bản đều chỉ cho những ngôn giáo chính của Phật Đà Thích Ca và các đệ tử thời kỳ đầu tiên sáng lập. Còn các giáo pháp thuộc kinh, luật, luận của Đại Thừa đều dựa vào tư tưởng ngôn giáo của Đức Thế Tôn Kiều Đạt Ma để thành lập, như Kinh Hoa Nghiêm, Kinh Đại Nhật, v.v. Tóm lại, giáo pháp chính của Phật Đà Thích Ca và các đệ tử sáng lập đều được gọi là Phật giáo Căn Bản.

Phật Đà Thích Ca Mâu Ni, trước khi thành Phật, tên là Tất Đạt Đa, sinh trong gia tộc Thích Ca tại thành Ca Tỳ La, Bắc Ấn Độ (nay là biên giới phía nam của Nepal) vào năm 466 trước Công nguyên. Ngài xuất gia năm 437 trước Công nguyên (29 tuổi) và ngộ đạo năm 431 trước Công nguyên (35 tuổi). Khi ngộ đạo, ngài thấu triệt chân lý vũ trụ và trở thành triết nhân duy nhất đạt Đại Giác Ngộ. Sau khi thành đạo, ngài được gọi là Thích Ca Mâu Ni Phật. Năm 386 trước Công nguyên, ngài nhập diệt ở tuổi 80. Phật giáo trong 30 năm sau khi Phật nhập diệt được gọi là thời kỳ Phật giáo Căn Bản.[^41]

[^41]: Niên đại của bổn chương dựa trên Ấn Độ Triết Học Sử của Vũ Tỉnh Bá Thọ (chương 9, trang 81).

Trong thời kỳ này, giáo pháp của Phật Đà nhắm đến xã hội và tư tưởng đương thời, phản đối tư tưởng Phệ Đà, giáo sĩ Bà La Môn và chế độ xã hội của họ. Tư tưởng Ấn Độ lúc bấy giờ rất phức tạp, có thể tóm lược thành hai điểm chính:

1. Phương Diện Triết Học

Tư tưởng triết học Ấn Độ thời kỳ này là Nhị Nguyên Luận, gồm:

a) Nhục Thể và Linh Hồn

Tư tưởng triết học đương thời là học thuyết của các Luận Sư Lục Phái. Lục Phái là sáu phái triết học, tập trung vào việc mong cầu giải thoát khổ đau nơi linh hồn. Trong xã hội, có một tầng lớp hưởng thụ tận lạc, tức các giáo sĩ Bà La Môn, v.v. Khi chí nguyện giải thoát khổ đau hoàn bị, các Luận Sư phát hiện khái niệm Tự Tánh và Thần Ngã.

b) Học Thuyết Tự Tánh, Thần Ngã và Luận Lý Sanh Thiên

Thần Ngã là ông chủ sáng tạo, với mục đích hưởng thụ. Tự Tánh là nhu yếu của Thần Ngã, có bổn phận phát khởi, biến hóa và sinh sản vạn vật để thích ứng với Thần Ngã. Nhân loại nếu đạt đến sự hợp nhất với Thần Ngã sẽ không còn chịu sinh diệt, được gọi là giải thoát. Vạn hữu vũ trụ là tổ hợp của Tự Tánh và Thần Ngã. Nhục Thể và Linh Hồn thuộc về hiện tượng luận, còn Tự Tánh và Thần Ngã thuộc về bản thể luận.

2. Phương Diện Tôn Giáo

Về tu định và khổ hạnh, [^42] Ấn Độ là vùng đất nhiệt đới, nơi sông ngòi phát triển vật sản phong phú. Nhân dân không còn lo lắng về sinh kế, nên tư tưởng xuất thế dễ phát sinh, tôn giáo tín ngưỡng phát đạt, và các giáo phái nảy nở rất nhiều. Dù thuộc giáo phái nào, người ta không rời khỏi hai hành vi thực tiễn: thiền định và khổ hạnh. Đặc biệt, các học phái Lục Sư và tập đoàn Sa Môn chú trọng hai hành vi này. Trước khi xuất gia, Phật Đà học pháp thiền của Bà La Môn Giáo, tu tập thiền định và hành trì khổ hạnh cùng các giáo sĩ. Sau vài năm, ngài nhận ra khổ hạnh khiến thân thể và tinh thần thống khổ, không thể đạt chánh quả. Ngài chuyển sang thiền định, học pháp môn tu thiền từ hai vị tiên nhân nổi tiếng đương thời. Tuy nhiên, ngài giác ngộ rằng phương pháp của họ không cứu cánh, không mở bày trí tuệ hay thấu triệt chân lý. Ngài từ bỏ phương pháp này, khôi phục sức khỏe, và tự tìm pháp môn ngộ đạo, gọi là Ngồi Tòa Bồ Đề Hành Tư Duy.

[^42]: Khổ hạnh là pháp tu như tuyệt thực, v.v., vẫn còn lưu hành ở Ấn Độ ngày nay.

Sau khi thành đạo, Phật Đà thuyết pháp hóa độ chúng sinh. Giáo pháp của ngài là cảnh giới chứng ngộ, không ngoài ba Pháp Ấn: “Chư Hành Vô Thường, Chư Pháp Vô Ngã, Hữu Lậu Giai Khổ”. Ba chân lý này là lý tánh duyên khởi mà ngài giác ngộ dưới cội Bồ Đề, trở thành pháp môn tu quán: quán vô thường, quán vô ngã, quán khổ. Đây là trí tuệ quán chiếu nội tâm. “Chư Hành, Chư Pháp, Hữu Lậu” là đối tượng để quán, tức thế giới hiện tượng. Hành giả cần trải qua thực hành tu quán để đạt đến an lạc của “Niết Bàn Tịch Tịnh”. Ba Pháp Ấn trước thuộc về nhân, và Niết Bàn Tịch Tịnh thuộc về quả. Nếu cộng thêm Niết Bàn Tịch Tịnh, tổng cộng là bốn Pháp Ấn, được trình bày qua sơ đồ sau:

Yếu nghĩa của Kinh A Hàm tuy nhiều, nhưng cốt lõi không ngoài ba Pháp Ấn, là cứu cánh của Phật giáo Căn Bản. Ba Pháp Ấn này quan hệ với Duy Thức như sau: “Chư Hành Vô Thường” theo Duy Thức là các pháp hữu vi hư vọng phân biệt của Tâm, Tâm Sở, do Duy Thức biến hiện. “Chư Pháp Vô Ngã” tương ứng với Nhị Vô Ngã của Duy Thức. Người nghiên cứu Phật học phổ thông cho rằng Tiểu Thừa chỉ bàn Nhân Vô Ngã, không đề cập Pháp Vô Ngã, chỉ chứng Sanh Không Chân Như, không chứng Pháp Không Chân Như. Ngược lại, Đại Thừa bàn cả Nhân Vô Ngã và Pháp Vô Ngã, chứng đắc Nhị Không Chân Như. Sự phân biệt này do Đại Thừa sau này kiến lập. Ngày nay, khi đề cập “Chư Pháp Vô Ngã”, tức là hiển bày Nhị Vô Ngã của Đại Thừa. Kinh A Hàm chỉ trình bày Chư Pháp Vô Ngã, không đề cập Nhân Vô Ngã. Tư tưởng “Hữu Lậu Giai Khổ” và “Niết Bàn Tịch Tịnh” được cả Tiểu Thừa và Đại Thừa phát huy, thể hiện sâu đậm trong Kinh A Hàm.

C. Phật Giáo Nguyên Thỉ

Phật giáo Nguyên Thỉ khác với Phật giáo Căn Bản và không liên quan đến thời gian, nhưng tư tưởng không sai biệt nhiều, có thể nói nhất trí. Sự sai biệt nằm ở giới luật của Tăng Đoàn. Thời kỳ Phật giáo Căn Bản kết thúc khi Phật Đà và các đệ tử trực tiếp nhập diệt. Phật giáo Nguyên Thỉ bắt đầu từ các đệ tử tái truyền, khoảng 120 năm, từ 350 đến 270 trước Công nguyên, được gọi là thời đại Phật giáo Nguyên Thỉ. Danh xưng Nguyên Thỉ xuất phát từ việc các tư tưởng và hành vi của đệ tử Phật trong khoảng thời gian này noi theo quy củ của Thế Tôn.

Trong thời kỳ Phật giáo Nguyên Thỉ, các đệ tử, đặc biệt là Tăng Đoàn, chú trọng hai việc: duy trì truyền thừa Pháp Thống và bảo trì Giáo Quyền.

a) Phương Diện Duy Trì Truyền Thừa Giáo Thống

Duy trì truyền thừa giáo pháp tương tự chế độ Tổ Sư ở Trung Quốc. Theo nghi thức, Đức Phật truyền cho ngài Ca Diếp, ngài Ca Diếp truyền cho ngài A Nan, và tiếp tục đến vị Tổ thứ 28. Mục đích là duy trì Yếu Điển Khẩu Truyền của Đại Chúng Kiết Tập, đảm bảo truyền xuống từ đời này sang đời khác.

b) Phương Diện Bảo Trì Tồn Tại Giáo Quyền

Bảo trì Giáo Quyền là duy trì giới luật, đặc biệt qua chế độ Yết Ma (hội nghị). Chế độ này nổi bật ở Phật giáo Nam Truyền, kiên cố đến ngày nay. Chế độ Tổ Sư và Y Bát Truyền Pháp ở Trung Quốc chỉ còn mang tính hình thức, nghiên cứu và diễn giảng theo cách bảo thủ, không tiến bộ về luận lý và tư tưởng.

Qua các thời kỳ, kết luận là: thời kỳ Phật giáo Căn Bản trọng tâm ở Phật Đà, chỉ nương tựa người, không nương tựa pháp luật. Đến Phật giáo Nguyên Thỉ, trọng tâm là Giới Luật (Tăng Đoàn), chỉ nương tựa Tăng Đoàn và Giới Luật. Sau đó, thời kỳ Phật giáo Bộ Phái trọng tâm là giáo pháp, chỉ nương tựa Pháp, không nương tựa người hay Giới Luật. Từ đó, giáo pháp Đại Thừa phát sinh, với trọng tâm là pháp lý và tư tưởng. Phật giáo Nguyên Thỉ chú trọng bảo trì giới luật và ba Pháp Ấn.

Về ba Pháp Ấn, năm Uẩn được giải thích: Sắc Uẩn thuộc vật chất (nhục thể), Thọ, Tưởng, Hành, Thức thuộc tinh thần (tâm lý), gọi chung là Chư Hành. Đức Phật phân tích năm Uẩn để chỉ bày Tâm vô ngã. Vì chúng sinh mê chấp Sắc Pháp là ngã, ngài nói 12 Xứ để chỉ bày sự vô ngã của vật chất. Tư tưởng Phật Đà tiến bộ nhờ Pháp Tướng Duy Thức, kiến lập trên năm Uẩn, 12 Xứ, 18 Giới, làm học thuyết căn bản cho đời sau, nhưng không ngoài ba Pháp Ấn.

Kinh A Hàm của Phật giáo Nguyên Thỉ chứa tư tưởng Duy Thức, đề cập đạo lý như sinh tử luân hồi, nghiệp cảm duyên khởi, do tâm làm chủ. Kinh Tạp A Hàm nói về các pháp tướng như Uẩn, Xứ, Giới, Duyên Khởi, Thực, Trụ, đều là Pháp Tướng. Bách Pháp Minh Môn Luận giải thích “Tất cả pháp vô ngã” của Kinh A Hàm để hiển bày Pháp Tướng Duy Thức.[^43] Ngũ Uẩn Luận giải thích năm Uẩn để hiển bày Pháp Tướng Duyên Sanh.[^44] Điểm khác biệt: Duy Thức nói tám Thức, còn Kinh A Hàm chỉ nói sáu Thức. Duy Thức cho rằng luân hồi do nghiệp phiền não, vào thai là Thức A Lại Da thứ tám; Kinh A Hàm nói là Ý Thức thứ sáu. Sự phân biệt giữa Ngũ Uẩn và Bách Pháp sẽ được đề cập sau.

[^43]: Tham khảo Ấn Độ Triết Học Sử, kỳ thứ 2, chương thứ nhất.

[^44]: Ngũ Uẩn Luận Tự của Âu Dương Tiệm nói: “Đại khái lý duyên khởi của Duy Thức Tông kiến lập… dùng lý duyên sanh để thành lập Pháp Tướng Tông… 17 Địa của Du Già thâu nhiếp hết trong Nhị Môn. Kiến lập để làm một cội gốc, chọn lựa nơi Nhiếp Luận, căn cứ nơi sự phân biệt của Du Già, khuếch trương rộng lớn nơi Nhị Thập Duy Thức, nơi Tam Thập Duy Thức, nhưng phôi thai nơi Bách Pháp Minh Môn, chính là Duy Thức Tông. Kiến lập để làm năm chi, chọn lựa nơi Tập Luận, căn cứ nơi Biện Trung Biên, khuếch trương rộng lớn nơi Tạp Tập… nhưng cũng phôi thai nơi Ngũ Uẩn, chính là Pháp Tướng Tông.”

Phật giáo Nguyên Thỉ, ngoài Kinh A Hàm, còn có bảy bộ luận như A Tỳ Đạt Ma Luận Tạng, Lục Túc Phát Trí Luận của Hữu Bộ, và Pháp Tụ Luận của Thượng Tọa Bộ. Các luận này do các Đại A La Hán sáng tạo, nhưng ra đời muộn. A Tỳ Đạt Ma Luận Thích (Đối Pháp Luận) có hình thức giống Khế Kinh, giải thích giáo lý Kinh A Hàm.[^45] Học thuyết trong A Tỳ Đạt Ma Luận Thích quan hệ nhiều với Duy Thức Học, tổ chức tư tưởng và danh từ Pháp Tướng có hệ thống. Duy Thức Học chọn học thuyết của A Tỳ Đạt Ma Luận Thích và tổ chức nghiêm mật hơn, như Ngũ Uẩn Bách Pháp dựa trên Pháp Uẩn Túc Luận, Ngũ Sự Tỳ Bà Sa Luận, Câu Xá Luận, v.v.

[^45]: Tham khảo Ấn Độ Triết Học Sử, kỳ thứ 2, chương thứ nhất.

D. Phật Giáo Bộ Phái

Thời đại Phật giáo Bộ Phái xuất hiện kể từ sau khi Phật nhập diệt 120 năm (năm 267 trước Công nguyên), khi Tăng Đoàn bắt đầu phân hóa. Nguyên nhân là tại nước Tỳ Xá Ly, một vị tỳ kheo tên Bạt Kỳ Tử thực hành mười việc không đúng với luật pháp Phật giáo, dẫn đến sự phản đối của đại chúng và từ đó diễn ra cuộc kiết tập lần thứ hai. Do ý kiến không đồng nhất, hội nghị kiết tập dẫn đến kết quả phân hóa thành hai bộ phái: Thượng Tọa Bộ và Đại Chúng Bộ. Thượng Tọa Bộ là phái Chánh Thống Bảo Thủ, trong khi Đại Chúng Bộ là phái Cách Tân Tiên Tiến. Về sau, mỗi phái tiếp tục phân hóa, tổng cộng hình thành hai mươi Bộ Phái Phật giáo. Thượng Tọa Bộ phát triển tại Tích Lan, Miến Điện, v.v., và thịnh hành đến ngày nay. Đại Chúng Bộ phát triển thành Đại Thừa, lưu hành tại Trung Hoa, Nhật Bản, Mông Cổ, Tây Tạng, v.v. Trong Đại Chúng Bộ, Duy Thức được phổ biến và được xem là thuộc về Đại Thừa.

Tại các địa phận như Tích Lan, Thượng Tọa Bộ dù không tin vào Phật học Đại Thừa, nhưng các học giả của họ nghiên cứu không hề thiếu. Lý do là cả hai đều thuộc Phật giáo và cùng thuyết minh pháp nhân duyên.[^46] Phật giáo Bộ Phái lấy thời đại vua A Dục làm trung tâm, vì vua A Dục từng ủng hộ Phật giáo làm quốc giáo. Vua A Dục lên ngôi vào năm 271 trước Công nguyên và vào năm thứ 7, tổ chức hoằng truyền Phật giáo quy mô lớn. Nhờ sự bảo hộ của vua A Dục, học giả Mục Kiền Liên Đế Tu thuộc Thượng Tọa Bộ triệu tập đại hội kiết tập lần thứ ba. Lần kiết tập này chủ yếu tập trung vào Luận Tạng, suy tôn Thượng Tọa Bộ là hệ phái Phật giáo thuần khiết chánh thống, đồng thời phê phán học thuyết của các tông phái khác.[^47]

[^46]: Căn cứ lời học giả Nam Dương Khai Minh, Tử Ngạnh Phái Giáo Đồ cho rằng “Đại Thừa là ngoại đạo”.

[^47]: Thấy trong Biện Tông Nghĩa Luận.

Luận điển của Thượng Tọa Bộ từng giảng về Tâm Pháp, Tâm Sở Pháp, Sắc Pháp và Niết Bàn.[^48] Về Tâm Pháp, Thượng Tọa Bộ đề cập đến “Hữu Phần Tâm”, sau này học giả Duy Thức dựa vào đó để thành lập Thức A Lại Da. Tuy nhiên, triết học của Thượng Tọa Bộ thiếu mạch lạc và không tiến bộ, do quá chú trọng bảo thủ. Họ cho rằng giáo điển văn hệ Pali mới là Phật giáo chân chánh, chỉ biết “tin tưởng, vâng giữ và thi hành” mà không góp ý kiến hay nghiên cứu, phê phán thêm. Đối với việc giải thích Phật Âm, họ chỉ làm theo mà không sáng tạo.

[^48]: Thấy trong Pháp Tụ Luận và A Tỳ Đạt Ma Nhiếp Nghĩa Luận. Như nói: “Nói nghĩa đối pháp đây, chân thật có bốn thứ: Tâm và Tâm Sở Pháp, tất cả Sắc và Niết Bàn” (Phẩm đầu, trang 1).

Đại Chúng Bộ không có kinh luận nào truyền vào Trung Quốc, trừ Ma Ha Tăng Kỳ Luật. Tại Ấn Độ, Đại Chúng Bộ cũng không để lại nhiều kinh giáo, chỉ có thể tìm thấy giáo nghĩa trong Đại Tỳ Bà Sa Luận của Hữu Bộ và các điển tích của họ. Giáo nghĩa Đại Chúng Bộ đề cập đến Thức Căn Bản, tức Thức A Lại Da trong Duy Thức Học.

Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ phát sinh từ Thượng Tọa Bộ, có bảy bộ luận được truyền đến Trung Quốc. Phát Trí Luận giảng về Pháp Tướng, có quan hệ với Lục Túc Luận. Phát Trí Luận được xem là thân, sáu bộ luận còn lại là chân tay. Các luận này giảng về Pháp Tướng, như Pháp Uẩn Túc Luận và Giới Thân Túc Luận giảng về Sắc Pháp, 5 Ngôi Vị và 75 Pháp. Theo hai bộ luận này, hiện tượng các pháp thuộc về Duy Vật Luận, tức Sắc Pháp là căn bản, Tâm Pháp là chi nhánh, sau phát triển thành học thuyết Đại Thừa Pháp Tướng Duyên Sanh. Các bộ luận còn lại thuộc Duy Tâm Luận, cho rằng Tâm Pháp là căn bản, Sắc Pháp là chi nhánh, phát triển thành học thuyết Đại Thừa Duy Thức Chuyển Biến.[^49]

[^49]: Thấy trong Ấn Độ Triết Học Sử, chương 2, trang 219.

Hữu Bộ chuyên sưu tập tài liệu, tổ chức tiến bộ, trở thành Cách Tân Luận Phái, cải cách Tiểu Thừa. Học thuyết của họ tiến bộ hơn Thượng Tọa Bộ, với các khái niệm như Ngũ Vị, Pháp Thể Thật Hữu, Tam Thế Thật Hữu, Hữu Vi và Vô Vi, thuộc Nhị Nguyên Luận. Học thuyết “Cực vi (Nguyên Tử) là nguyên nhân sinh ra vạn pháp” của Hữu Bộ thuộc Thật Tại Luận của Duy Vật. Các học thuyết khác như Sắc Tâm Hổ Huân, Vi Tế Ý Thức, Chủng Tử của Kinh Bộ; Phi Tức Uẩn, Phi Ly Uẩn Ngã của Độc Tử Bộ; Bất Thất Pháp của Kinh Lượng Bộ; Cùng Sanh Tử Uẩn của Hóa Địa Bộ đều có quan hệ mật thiết với Duy Thức Học.

Tóm lại, mọi người công nhận có một Tâm Linh Thức Thể của mỗi cá thể liên tục nối kết sinh tử, dù danh xưng khác nhau. Thật thể của Tâm Linh chỉ có một, hiện diện khắp nơi. Quan niệm này không chỉ có trong Phật giáo mà các giáo phái Ấn Độ cũng thừa nhận. Như Bát Thức Quy Củ Tụng nói: “Khứ hậu lai tiên tác chủ ông” (Tâm Thức làm ông chủ, đi sau, đến trước). Toàn bộ học phái Phật giáo dùng trí tuệ của Phật Đà làm điểm tựa, dù kiến giải khác nhau nhưng có thể dung thông, với những đặc điểm thù thắng riêng biệt.

II. Duy Thức Học và Phật Học Đại Thừa Ấn Độ

Phật học Đại Thừa phát sinh sau khi Phật nhập diệt 400 năm, khoảng thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, tại Nam Ấn và Tây Bắc Ấn. Theo truyền ký, học giả đầu tiên đề xướng Đại Thừa là Bồ Tát Mã Minh, được xem là Tổ Sư đầu tiên của Đại Thừa Giáo. Trước thời Mã Minh, kinh điển Đại Thừa đã xuất hiện và có người đề xướng, nhưng Mã Minh làm nổi bật tư tưởng Đại Thừa. Ông sinh vào cuối thế kỷ thứ nhất Công nguyên, thời vua Ca Nị Sắc Ca, là thiên tài văn học được quốc vương kính trọng, thu hút sự chú ý đến Đại Thừa. Mã Minh sáng tác Đại Thừa Khởi Tín Luận, dù có ý kiến cho là ngụy tạo, vấn đề này đáng nghiên cứu.[^50]

[^50]: Thấy trong Triết Học Sử Ấn Độ, chương 1 và kinh điển Đại Thừa thời kỳ thứ nhất, trang 269.

Đại Thừa Khởi Tín Luận trình bày nguyên lý Duy Thức, dùng “Tâm Chúng Sanh” làm nền tảng thâu nhiếp tất cả pháp, lấy Như Lai Tạng Duyên Khởi làm chủ yếu để hiển bày Thể của Đại Thừa Bất Cộng. Học thuyết Nhất Tâm Nhị Môn gồm Tâm Chân Như Môn (Pháp Vô Vi, không sinh không diệt) và Tâm Sanh Diệt Môn (Pháp Hữu Vi). Nhất Tâm Nhị Môn là Thể Đại Tổng Tướng Pháp Môn của một pháp giới, bao trùm tất cả Pháp Tướng và Phật Pháp. Dữ kiện này căn cứ vào Sử Ấn Độ và Phạn văn của Mã Minh.[^51] Mã Minh còn là thi nhân Phật giáo nổi tiếng, với thi phẩm Phạn văn chiếm vị trí trứ danh trong Văn học sử Cổ điển.[^52]

[^51]: Tham khảo Đại Thừa Khởi Tín Luận Nghiên Cứu.

[^52]: Tham khảo Phạn văn Phật Sở Hạnh Tán Kinh, Tôn Đà La Nan Đà và Cảnh của Tạng văn dịch bản, là thi phú diễn tả tình ái rất vui.

Học giả thứ hai là Bồ Tát Long Thọ, sinh sau hoặc đồng thời với Mã Minh, tại Nam Ấn (nay thuộc Mạn Đức Lạp Tư, phía bắc núi Kiết Tường), khoảng 150–250 Công nguyên. Truyền thuyết kể Long Thọ thỉnh Kinh Hoa Nghiêm tại Long Cung và Kinh Đại Nhật tại Nam Thiên Thiết Tháp, dù đây có thể là thần thoại. Ông là học gia khảo cổ. Vào thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, Kinh Bát Nhã xuất hiện tại Tây Bắc Ấn Độ, đối lập với Hữu Bộ. Nam Ấn là căn cứ của Đại Chúng Bộ, nơi tư tưởng Không của Bát Nhã phát đạt. Vào thế kỷ thứ nhất Công nguyên, Kinh Bát Nhã tồn tại tại Nam Ấn và Trung Ương Á Tế Á. Long Thọ trở thành học giả đánh dấu thời đại Phật học Đại Thừa, vì tư tưởng của ông dung thông Tánh Tướng, Có Không, trong khi Mã Minh thiên về cả hai, còn Long Thọ thiên về Tánh Không.[^53]

[^53]: Giáo học của Long Thọ (Nhật Bản Tả Tả Mộc Nguyệt Tiều Trước, Trương Ngã Quân dịch, Hải Triều Âm xuất bản, quyển 11, định kỳ 12) nói: “Đặc biệt Long Thọ được tôn xưng là Tổ Sư của tám Tông… Xưa nay Phật học của Long Thọ cũng được tôn sùng là Tổ Sư của tám Tông…”

Long Thọ là Tổ thứ hai của Đại Thừa Ấn Độ, bậc Thánh thứ nhất sau Phật Đà, là ngọn đuốc lớn của Phật học Đại Thừa, với giáo nghĩa soi sáng rộng lớn. Ông là nhà triết học, tư tưởng gia, và phê bình gia vĩ đại của triết học Ấn Độ, đề xướng học thuyết Bát Nhã, phát huy Tánh Không Duyên Khởi, dùng Trung Đạo Liễu Nghĩa. Phật học Ấn Độ từ Long Thọ trở về sau chạy theo Hình Nhi Thượng Học cực đoan. Long Thọ đả phá chấp có của Tiểu Thừa, cho rằng các pháp do nhân duyên sinh, tức Tánh Không, phê bình các học thuyết một cách linh hoạt. Mã Minh tuy đề xướng Đại Thừa trước, nhưng chỉ là thi nhân, không phải triết gia hay phê bình gia, nên tiếng vang không bằng Long Thọ. Tác phẩm của Long Thọ gồm năm loại:

1. Trung Luận, Bách Luận, Thập Nhị Môn Luận, Thất Thập Không Luận: giải thích hệ Bát Nhã, hoằng dương tư tưởng Không.

2. Hồi Tránh Luận, Lục Thập Như Lý Luận: phê phán ngoại giáo, xương minh nghĩa Không.

3. Đại Trí Độ Luận: chú giải Đại Phẩm Bát Nhã.

4. Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận, Đại Thừa Nhị Thập Luận: chú giải Thập Địa Kinh, thuyết minh Duy Thức Chánh Lý.

5. Tư Lương Luận, Vương Chánh Pháp Luân, Khuyến Vương Tụng: thuyết minh pháp môn tu hành của Bồ Tát.

Long Thọ không chỉ đả phá mà còn kiến lập, với học thuyết Tánh Không Duyên Khởi (Bát Bất Trung Đạo) và Bồ Tát Hạnh. Nhiều học giả kế thừa như Đề Bà, Thanh Mục, Thanh Biện, Nguyệt Xứng, đều là nhân vật sắc sảo.

Học giả thứ ba là hai anh em Vô Trước và Thế Thân, sinh khoảng 310–400 Công nguyên. Kinh điển Đại Thừa thời kỳ thứ nhất ẩn chứa học hệ Long Thọ, sau đó phát triển dựa trên học hệ Du Già của Vô Trước và Thế Thân. Kinh điển Đại Thừa giai đoạn 200–400 Công nguyên gồm Kinh Thâm Mật, Kinh Thắng Man, v.v. Vô Trước và Thế Thân xuất gia theo Hữu Bộ, sau hoằng dương Đại Thừa, đề xướng Pháp Tướng Duy Thức dựa trên học thuyết Du Già của Bồ Tát Di Lặc, cho rằng tất cả pháp đều “Có” (diệu hữu). Học thuyết Có của họ tương đối xa với Tánh Không của Long Thọ, hình thành hai học phái lớn của Đại Thừa, như hai bánh xe của một cổ xe. Theo truyền thuyết, Vô Trước nhập định lên trời Đâu Xuất thỉnh giáo Phật Di Lặc, ghi lại Du Già Sư Địa Luận (100 quyển), căn bản của Duy Thức Học, chỉ thuyết minh “Diệu Hữu” mà không nói “Tánh Không”. Do nhiều người chịu ảnh hưởng Long Thọ, chấp tất cả là Không, kể cả nhân quả, nên cái Không trở thành tà kiến. Duy Thức Học phát sinh để phá trừ tà chấp này, dùng cái Có để đối trị.

Chương V: Quan Niệm Khái Lược Về Lịch Sử Của Duy Thức Học

Duy Thức Học chiếm vị trí trọng yếu trong Phật học, trở thành học phái lớn với bối cảnh lịch sử riêng. Gần đây, cư sĩ Mai Hiệt Vân góp nhặt Duy Thức Học Sử Truyện (đã mất); Pháp Sư Mặc Thiền dịch Duy Thức Tư Tưởng Sử của Lệnh Văn (Nhật Bản), chưa xuất bản, bản thảo thất lạc, thật đáng tiếc. Trong thời kháng chiến, Pháp Sư Ấn Thuận sáng tác Duy Thức Học Thám Nguyên. Các sách như Chỉnh Lý Tăng Già Chế Độ Luận của Thái Hư, Phật Giáo Các Tông Phái Nguyên Lưu, Phật Giáo Các Tông Đại Ý của Hoàng Sám Hoa, Trung Quốc Phật Giáo Sử, Ấn Độ Phật Sử của Lữ Trừng, Các Quốc Phật Giáo Sử của Phật Học Viện Võ Xương, v.v., đều giảng về Duy Thức Học Sử, đáng để tham khảo. Hiện tại, chỉ có thể tường thuật đại khái lịch sử Duy Thức Học.

I. Sự Phát Nguyên của Duy Thức Học (431–350 trước Công nguyên)

Kinh giáo thời đại Phật Đà cho thấy tư tưởng Phật học phát nguyên sau khi Phật Thích Ca Mâu Ni ngộ đạo, dựa trên Kinh Phệ Đà và tư tưởng các tông giáo, triết học đương thời. Phật Đà có kiến giải đặc sắc, giác ngộ bối cảnh của mình và các tư tưởng khác. Tư tưởng Duy Thức Học chịu ảnh hưởng của sáu phái triết học Ấn Độ, đặc biệt là phái Phệ Đàn Đa, nhưng căn bản phát nguyên từ Kinh A Hàm của Phật Đà. Thành Duy Thức Luận phê phán tư tưởng Tiểu Thừa địa phương, tẩy trừ chấp trước để hiển bày bổn ý của Phật trong Kinh A Hàm. Các luận như Bách Pháp Luận, Ngũ Uẩn Luận, Đại Thừa Tập Luận, Du Già Sư Địa Luận (Bổn Địa Phần, Nhiếp Quyết Trạch Phần, Nhiếp Dị Môn Phần, Nhiếp Sự Phần), v.v., giải thích ý Kinh Tạp A Hàm. Duy Thức Học phát nguyên từ Phật giáo Căn Bản của Nguyên Thỉ, từ khi Phật chứng chánh giác (431 trước Công nguyên) đến thời các đệ tử cuối năm thứ nhất (khoảng 350 trước Công nguyên).

A. Kinh Phật

Kinh Phật bao gồm các kinh kiết tập lần thứ nhất sau Phật diệt độ, tức bốn bộ Kinh A Hàm. Kinh Tạp A Hàm thuyết minh Pháp Tướng của Duy Thức.

1. Ngũ Uẩn Tụng: Ngũ Uẩn gồm Sắc (vật chất), Thọ, Tưởng, Hành (Tâm Sở), Thức (Tâm Vương), là tư tưởng cơ bản của Pháp Tướng Duy Thức. Duy Thức Học phát huy Ngũ Uẩn Luận, Bách Pháp Luận, Tập Luận Đẳng Thích.

2. Duyên Khởi Tụng: Bốn bộ Kinh A Hàm thuyết minh Thập Nhị Nhân Duyên. Duy Thức dựa trên Tối Thắng Duyên Khởi Pháp Môn Kinh để kiến lập A Lại Da Thức Duyên Khởi. Thành Duy Thức Luận (8 quyển) thuyết minh sâu rộng mười hai Hữu Chi của Hoặc Nghiệp Khổ, quyết trạch giáo nghĩa Kinh A Hàm.

3. Tứ Đế Tụng: Tứ Đế là căn cứ của Duy Thức. Quả Dị Thục là Khổ Đế; Phiền Não và Nghiệp là Tập Đế; tu Ngũ Trùng Duy Thức Quán và chuyển tám Thức thành bốn Trí là Đạo Đế; chứng hai quả Chuyển Y là Diệt Đế. Duy Thức không thể rời đạo lý Tứ Đế. Thinh Văn Địa của Du Già Sư Địa Luận và Tập Luận thuyết minh sâu rộng Tứ Đế. Thành Duy Thức Luận (quyển 9) nói về Kiến Đạo Hiện Quán và 16 Tâm An Lập Đế của Kiến Đạo Sở Quán, đều quán chiếu Tứ Đế.

4. Xứ Giới Tụng: Giáo nghĩa mười hai Xứ, mười tám Giới được giải thích trong Ngũ Uẩn Luận, Đại Thừa Tập Luận, v.v., là Pháp Tướng của Duy Thức. Các dữ kiện chứng minh tư tưởng Duy Thức dựa trên Kinh A Hàm, thiên trọng về nhân quả. Học thuyết “chủng tử sinh hiện hành, hiện hành huân chủng tử” phát huy đạo lý nhân quả tinh tường. Như bài Tụng: “Các pháp nơi trong Thức Tạng, Thức nơi trong các pháp đều cũng như thế, lại lẫn nhau làm Tánh của Quả, cũng thường làm Tánh của Nhân”. Đây là đạo lý Nhân Quả của A Lại Da Duyên Khởi.

B. Đệ Tử Luận

Đệ Tử Luận chỉ các bộ luận như Lục Túc Phát Trí của Hữu Bộ, truyền thừa ở phương Bắc, do đệ tử thời đại thứ nhất hoặc thứ hai của Phật sáng tác, giải thích Kinh A Hàm. Các luận này không đi quá xa tư tưởng Phật Đà. Lục Túc Luận sớm hơn, thuộc thể tài hình thức; Phát Trí Luận, Đại Tỳ Bà Sa Luận muộn hơn, có tổ chức hệ thống, là căn cứ của Duy Thức Học. Phật học sau đó thuộc thời đại Bộ Phái phân liệt, phương Bắc truyền thừa tư tưởng “Pháp Hữu Ngã Không”, đồng tông phái với “Y Tha Hữu” của Duy Thức.

II. Sự Manh Nha của Duy Thức Học (351–100 trước Công nguyên)

Thời đại Bộ Phái Phật giáo, sau Phật nhập diệt 200 năm, các đệ tử Tỳ Kheo chia tông lập phái. Theo Biện Tông Nghĩa Luận của Nam phương, [^54] Dị Bộ Tông Luân Luận của Bắc phương, Văn Thù Vấn Kinh, v.v., có đến 28 Bộ Phái, trong đó 18 Bộ chắc chắn có quan hệ với Duy Thức về học thuyết.

[^54]: Bộ luận này tên gốc Katha Vathu, dịch là Thuyết Sự hoặc Luận Sự. Chữ Katha dịch là “Thuyết” hoặc “Biện”; Vathu dịch là “Biện Sự”. Chúng tôi dịch là Biện Tông Nghĩa Luận, thuyết minh tông chỉ kiến giải các Tông Phái.

A. Nam Truyền Thượng Tọa Bộ

Miến Điện, Tích Lan, Xiêm La truyền thừa Phật giáo Thượng Tọa Bộ, tự xưng là Phật giáo thuần túy, chánh thống. Luận Tạng của họ bao hàm tư tưởng Duy Thức, như Pháp Tụ Luận thuyết minh Tâm và Sắc, thiên lệch về Tâm và Tâm Pháp, nói đến Cửu Tâm Luân, tức Tri Thức Luận, bình luận quá trình tri thức sinh sản:

5. Hữu Phần Tâm: Tâm an bình, vô niệm.

6. Năng Dẫn Phát Tâm: Tâm an bình hoạt nhiên, gặp cảnh giới khởi tâm không thận trọng, bị đọa.

7. Kiến Tâm: Trực giác của năm giác quan.

8. Đẳng Tầm Cầu Tâm: Khởi tâm tìm cầu đối tượng.

9. Đẳng Quán Triệt Tâm: Tìm cầu ba lần để thông suốt.

10. An Lập Tâm: Thông suốt đối tượng, cung cấp danh xưng.

11. Thế Dụng Tâm: Khảo sát, sinh tâm yêu thích hoặc không.

12. Phản Duyên Tâm: Đạt ấn tượng thâm hậu, nhớ ký ức.

13. Hữu Phần Tâm: Trở về ngôi vị ban đầu.

Cửu Tâm Luân trong Đại Thừa Duy Thức trình bày năm loại: không thận trọng, tìm cầu, phân biệt nhiễm tịnh, đẳng lưu. Nhận thức ngoại vật trải qua Cửu Tâm Luân, với Hữu Phần Tâm là Thức A Lại Da trong Thành Duy Thức Luận.

B. Đại Chúng Bộ

Đại Chúng Bộ đối lập Thượng Tọa Bộ từ sơ khởi, không phải hệ phái chánh thống. Họ thuyết minh mỗi cá thể có Thức Căn Bản, tức Thức A Lại Da.

C. Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ

Hữu Bộ phân hóa từ Thượng Tọa Bộ, thịnh hành hơn 400 năm tại Tây Bắc Ấn Độ và Trung Ương Á Tế Á, thời vua Ca Nị Sắc Ca. Hữu Bộ ảnh hưởng lớn đến Duy Thức, thu nhặt tổ chức tất cả Pháp Tướng. Nếu không có giáo lý, tư tưởng, ngã tưởng của Hữu Bộ, Duy Thức Học không thể phát sinh.

D. Kinh Lượng Bộ

Theo khảo chứng, Thành Thật Luận thuộc Kinh Lượng Bộ, có quan hệ lớn với Duy Thức Học:

14. Thuyết Huân Tập: Sắc và Tâm quan hệ huân tập, Tập là tập khí, tức chủng tử, tánh tập quán. “Gần son thì đỏ, gần mực thì đen” là ý nghĩa tập quán. Thuyết này liên quan đến Thức Căn Bản và Huân Tập Chuyển Thức.

15. Thuyết Chủng Tử: Thiện pháp, ác pháp, Sắc Pháp, Tâm Pháp đều có chủng tử. Duy Thức không nói Sắc và Tâm huân tập, nhưng không ly khai Sắc Pháp.

16. Học Thuyết Kinh Lượng Bộ: Có Tế Ý Thức (Thức A Lại Da) và Thô Ý Thức.

Thế Thân thời niên thiếu nghiên cứu bốn bộ phái này, nên học thuyết của ông không thể tách rời tư tưởng của chúng.

III. Thời Kỳ Trưởng Thành của Duy Thức Học (Thế kỷ 1–3 Công nguyên)

A. Thời Đại Kinh Đại Thừa

Đại Thừa phát khởi khoảng 500 năm sau Phật nhập diệt, trước và sau thế kỷ thứ nhất Công nguyên, với hai giai đoạn: phát hiện Kinh Đại Thừa và sáng tạo Luận Đại Thừa. Đại Thừa Lục Kinh gồm Kinh Hoa Nghiêm, Kinh Giải Thâm Mật, Kinh Lăng Già, Kinh Như Lai Xuất Hiện Công Đức, Kinh Mật Nghiêm, Kinh Đại Thừa A Tỳ Đạt Ma. Hai bộ thứ tư và thứ sáu chưa dịch sang Hán văn; Kinh Hoa Nghiêm không còn Phạn bản, nhưng Kinh Lăng Già vẫn lưu hành. Tư tưởng chính là thuyết minh đạo lý Duy Thức, với Thức A Lại Da thứ tám luôn được đề cập. Luận thuyết A Lại Da Duyên Khởi và Đại Thừa Hành dựa trên các kinh này, cho rằng tất cả pháp do chủng tử A Lại Da biến hiện.

B. Thời Đại Luận Đại Thừa

Chỉ thời đại của Di Lặc và Vô Trước. Di Lặc là nhân vật tín ngưỡng, được cho là thầy của Vô Trước. Tác phẩm của Di Lặc gồm Du Già Sư Địa Luận, [^55] Đại Thừa Trang Nghiêm Luận Tụng, Phân Biệt Du Già Luận, Biện Pháp Pháp Tánh Luận, Biện Trung Biên Luận Tụng, là căn bản của Duy Thức Học, gọi là Du Già Di Lặc Học Phái. Vô Trước sinh tại Kiện Đà La, Bắc Ấn Độ, khoảng 310–390 Công nguyên, xuất gia theo Hữu Bộ, tu Tiểu Thừa, sau học Đại Thừa, sáng tác các luận thuyết minh A Lại Da Duyên Khởi. Ông nhập định lên trời Đâu Xuất học Duy Thức với Di Lặc, ghi lại Du Già Sư Địa Luận. Tác phẩm của Vô Trước gồm Hiển Dương Thánh Giáo Luận, Nhiếp Đại Thừa Luận, Đại Thừa A Tỳ Đạt Ma Luận, Biện Trung Biên Luận, Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Luận, Kim Cang Bát Nhã Kinh Luận, v.v. Hiển Dương Thánh Giáo Luận tóm lược Du Già Sư Địa Luận; Nhiếp Đại Thừa Luận kiến lập hạt tâm Duy Thức; Tập Luận kiến lập căn bản Pháp Tướng. Thế Thân dựa vào các luận này viết Duy Thức Nhị Thập Luận và Duy Thức Tam Thập Luận.

[^55]: Theo Huyền Trang Sở Truyện, Du Già Sư Địa Luận do Di Lặc nói; Tây Tạng và Phạn bản ghi là của Vô Trước.

IV. Sự Kiến Lập và Hoằng Truyền của Duy Thức Học (320–400 Công nguyên)

Bồ Tát Thế Thân kiến lập hệ phái Duy Thức Học, hoàn thành tư tưởng và tổ chức hệ thống. Thế Thân, anh em với Vô Trước, sinh khoảng 320–400 Công nguyên. Theo Huệ Khải Câu Xá Tự, Thế Thân sinh sau Phật nhập diệt 1100 năm; Khuy Cơ ghi 900 năm, với niên đại của Khuy Cơ thiết thực hơn. Thế Thân xuất gia theo Hữu Bộ, tu Tiểu Thừa, sau nghiên cứu Đại Thừa Pháp Tướng Duy Thức, sáng tác Duy Thức Nhị Thập Luận, phê bình tư tưởng ngoài tâm có cảnh giới của ngoại đạo và Tiểu Thừa, giải thích các vấn đề khó của Duy Thức. Duy Thức Tam Thập Luận (120 câu) kiến lập hệ thống Cảnh, Hạnh, Quả của Duy Thức Tướng, Duy Thức Tánh, Duy Thức Vị, với văn chương sâu sắc, ý nghĩa phong phú.[^56] Hai luận (50 bài Tụng) tập trung tư tưởng của các kinh, luận Duy Thức.

[^56]: Lời tựa sau của Đường Trầm Huyền Minh Thành Duy Thức Luận.

Sau Thế Thân, các học giả thi đua nghiên cứu, khiến Duy Thức Học thành tân học thuyết (thế kỷ 4–7), có thế lực lớn trong Phật học và triết học Ấn Độ. Học phái Trung Quán của Long Thọ vẫn thịnh hành, tạo tư thế đối lập với Duy Thức. Duy Thức xưng là phái Du Già (tương ưng), do các học giả tu hạnh Du Già. Từ Thế Thân trở đi, Tam Thập Luận được nhiều học giả nghiên cứu, vang bóng một thời. Các học giả Duy Thức gồm:

17. Trần Na (400–480 Công nguyên, Nam Ấn Độ): Đệ tử Thế Thân, chú trọng Nhân Minh, sáng tác Tập Lượng Luận, Nhân Minh Chánh Lý Môn Luận, Quán Sở Duyên Duyên Luận, Chưởng Trung Luận. Quán Sở Duyên Duyên Luận thành lập ý nghĩa Căn, Trần, Duy Thức; Tập Lượng Luận thiết lập ba phần Tâm Thể, có giá trị trong Phật học và triết học Ấn Độ.[^57]

[^57]: Tập Lượng Luận không có bản dịch Trung Quốc, Lữ Trừng dịch từ Tạng văn thành Lượng Luận Sao.

18. Đức Tuệ (Lâu Noa Mạt Để, 420–500): Đệ tử Thế Thân, tài năng xuất sắc, sáng tác Nhiếp Đại Thừa Luận Thích, chủ trương hai loại Chủng Tử: Bản Tánh Trụ Chủng và Tập Sở Thành Chủng Tánh.

19. An Huệ (Tất Sĩ La Mạt Để, 470–550, La La, Nam Ấn Độ): Đệ tử Đức Tuệ, sáng tác Câu Xá Luận Thích, Ngũ Uẩn Luận Thích, Duy Thức Tam Thập Tụng Luận Thích, Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh, Trung Biên Phân Biệt Luận Thế Thân Thích Quảng Sớ, v.v. Tư tưởng khác với Hộ Pháp, giải thích lý thâm sâu của Nhân Minh.[^58]

[^58]: Duy Thức Thuật Ký ghi: “Giải thích lý thâm sâu của Nhân Minh, khéo léo trình bày tận cùng các bộ luận…”

20. Hộ Pháp (Đạt Ma Ba La, 530–560, Thành Kiến Chí, Đạt La Tỳ Trà, Nam Ấn Độ): Sáng tác Thành Duy Thức Luận, giải thích Duy Thức Tam Thập Luận. Thông minh, uyên bác, trụ trì chùa Na Lan Đà, ẩn cư gần Bồ Đề Đạo Tràng, tịch ở tuổi 30 (hoặc 32). Tuyên dương “Chân Hữu Tục Không”, đối lập “Chân Không Tục Hữu” của Trung Quán. Cống hiến lớn cho Duy Thức, đệ tử gồm Giới Hiền, Huyền Trang.[^59]

[^59]: Tham khảo Đại Đường Từ Ân Pháp Sư Truyện.

21. Nan Đà (450–530): Thuộc phái Duy Thức, cùng hệ thống với Thắng Quân.

22. Tịnh Nguyệt (Mâu Đà Chiến Đạt La): Cùng thời An Huệ, Hộ Pháp, sáng tác Thắng Nghĩa Thất Thập Thích, Tập Luận Thích.

23. Thân Thắng (Bạn Đồ Thất Lợi): Cùng thời Thế Thân.

24. Hỏa Biện (Chất Trớ La Bà Noa): Cùng thời Thế Thân, ẩn sĩ tại gia, văn chương hay, bạn đạo cao thâm.

25. Thắng Hữu (Tỳ Thế Sa Mật Đa La).

26. Tối Thắng Tử (Thần Na Phất Đa La).

27. Trí Nguyệt (Nhã Na Chiến Đạt La): Đệ tử Hộ Pháp, sinh khoảng 561–634, sáng tác Tam Thập Luận Thích, truyền thừa tư tưởng thầy, ít độc đáo.

Duy Thức Học thời mười một Luận Sư đạt cực thịnh. Theo Từ Ân Truyện, Cao Tăng Truyện, Huyền Trang tiếp nhận truyền thừa từ Giới Hiền. Sau Huyền Trang, Pháp Xứng là học giả xuất sắc, sáng tác Tập Lượng Luận Thích, quan hệ đến Nhân Minh. Thời Nghĩa Tịnh, Pháp Xứng nghiên cứu Duy Thức, nhưng từ 650–750 Công nguyên, Phật giáo Ấn Độ suy tàn. Tịch Thiên sáng tác Bồ Đề Hành Kinh, Đại Thừa Tập Bồ Tát Học Luận, Đại Thừa Bảo Yếu Nghĩa Luận, Nhiếp Chân Thật Nghĩa Luận (không dịch sang Trung Quốc), đem lại thời kỳ hồi quang phản chiếu cho Phật giáo Ấn Độ.

V. Học Phái Duy Thức của Trung Quốc

1. Hệ Phái Huyền Trang

Ngài Huyền Trang truyền Duy Thức Học vào Trung Quốc, đồng thời thành lập Tông Duy Thức, được gọi là Sơ Tổ của Duy Thức. Khi dịch và chú thích Duy Thức Tam Thập Luận, ngài có ý định phiên dịch riêng mười bộ luận của mười Luận Gia. Về sau, theo lời thỉnh cầu của ngài Khuy Cơ, ngài gom mười bộ luận này dịch chung thành một bộ luận và truyền riêng cho ngài Khuy Cơ. Ngài Khuy Cơ nhận lời khẩu truyền của thầy, sáng tác 60 quyển Thuật Ký, xiển dương áo nghĩa của Duy Thức, được Gia Huệ Sĩ Lâm cống hiến những đóng góp lớn. Đồng thời với ngài Khuy Cơ, các vị như Huệ Quán, Lập Phạm, Nghĩa Tịch, Phổ Quang và Viên Trắc, trụ trì chùa Tây Minh, cùng nhau truyền bá học thuật này, được đời Đường tôn vinh là sáu Luận Gia. Ngoài sáu vị này, còn có Thần Phảng Tân La Nhơn (người Triều Tiên), trước tác Duy Thức Tập Yếu. Gia Huệ Sĩ Lâm cũng có trước tác Du Già Phật Địa Duy Thức Nghĩa Thú Kinh, tiếc rằng bộ này đã thất truyền.

Ngài Khuy Cơ được bí truyền học thuật của ngài Huyền Trang, nhưng các vị như Viên Trắc, Tân La Nhơn, Trí Biện Vô Ngại lại đối lập với ngài. Ngài Viên Trắc chỉ được dự thính ngoài cửa, nhờ đó sáng tác Duy Thức Sớ và Thâm Mật Kinh Sớ, hai tác phẩm này thời Đường từng được phiên dịch sang văn Tây Tạng. Đệ tử của ngài Từ Ân (tức ngài Khuy Cơ) có Huệ Chiếu và Nghĩa Trung. Ngài Huệ Chiếu có đệ tử là Trí Châu. Huệ Chiếu sáng tác Duy Thức Liễu Nghĩa Đăng, Trí Châu sáng tác Duy Thức Diễn Bí. Ngài Tây Minh (Viên Trắc) có các đệ tử như Thắng Trang, Đạo Chứng, Thái Hiền, v.v., cùng nhau truyền thừa Duy Thức, không để chấm dứt. Đây là thời kỳ Duy Thức vô cùng phát đạt. Kể từ ngài Từ Ân và ngài Tây Minh trở về sau, Tam Tạng Nghĩa Tịnh thường phiên dịch Duy Thức Bảo Sanh Luận.

2. Hệ Phái Nhiếp Luận

Kinh luận của Duy Thức Học từ đời Đường trở về trước đã được phiên dịch từ lâu. Ngài Huyền Trang, trước khi sang Ấn Độ, cũng đã nghiên cứu các kinh luận này. Người truyền bá Duy Thức trước đời Đường là ngài Chân Đế. Ngài đã dịch các bộ luận như Nhiếp Đại Thừa Luận, Thức Chuyển Luận, Hiển Thức Luận, Quyết Định Tạng Luận, Đại Thừa Khởi Tín Luận, v.v. Lúc bấy giờ, nhiều người nghiên cứu và giảng giải Nhiếp Luận, khiến bộ luận này trở thành học phong một thời. Do đó, lịch sử ghi nhận sự xuất hiện của Địa Luận Tông trong lúc Nhiếp Luận Tông thịnh hành. Hai tông này, dù khác hệ phái, đều thuộc học phái Pháp Tướng. Ngài Chân Đế ở phương Nam được chân truyền của Vô Trước và Thế Thân, truyền đến nhà Trần và nhà Tùy. Các học giả Địa Luận ở phương Bắc phần nhiều bị biến tướng theo Nhiếp Luận. Ngài Chân Đế thành danh nhờ sự trao truyền của ngài Thế Thân qua việc khiển trách, từ đó chuyên tâm hoằng truyền sở học của mình làm chí nguyện.[^62]

[^62]: Thấy trong Phật Giáo Sử Trung Quốc của Hoàng Sám Hoa.

3. Hệ Phái Địa Luận

Hệ phái Địa Luận sử dụng Hoa Nghiêm Thập Địa Kinh Luận làm chủ yếu. Bộ luận này do ngài Thế Thân sáng tác, được Bồ Đề Lưu Chi, Lặc Na Ma Đề và Phật Đà Phiến Đa cùng dịch tại Lạc Dương. Nhờ một số học giả nghiên cứu, bộ luận này dần trở nên thịnh hành. Hoa Nghiêm Thập Địa Kinh Luận thuyết minh các cảnh giới hành trì của Bồ Tát Thập Địa, do Thức A Lại Da khi thành Tạng Như Lai duyên khởi, làm sáng tỏ tự tánh của Tâm thanh tịnh. Các học giả nghiên cứu Địa Luận gồm nhóm đệ tử của ngài Lặc Na Ma Đề và ngài Bồ Đề Lưu Chi. Do ở hai hướng khác nhau, họ truyền thừa thành hai hệ phái: Bắc Đạo và Nam Đạo. Hệ phái Nam Đạo do Huệ Quang, Pháp Thượng, v.v., làm Khai Tổ; hệ phái Bắc Đạo chịu ảnh hưởng Nhiếp Luận, thiên trọng truyền thừa Duy Thức, chọn Nam Đạo làm chánh thống.

Học phái Duy Thức từ đời Đường trở về sau được xem là tuyệt học, nhưng đến thời Tống, nhờ Thiền Sư Vĩnh Minh Diên Thọ sáng tác Tông Cảnh Lục, giáo lý Duy Thức mới được sáng tỏ sâu rộng. Đời Minh, Đại Sư Ngẫu Ích sáng tác Duy Thức Tâm Yếu, khiến Duy Thức sinh hoạt trở lại, vì các sớ giải thời Đường đã mất dần, khiến tuyệt học khó phục hưng. Đến năm Dân Quốc, cư sĩ Dương Văn Hội Nhân Sơn mang các sớ giải Duy Thức của nhà Đường từ Nhật Bản về Trung Quốc, phiên dịch, in ấn, phổ biến, giúp Duy Thức Học có dấu hiệu phục hưng. Từ năm Dân Quốc thứ mười trở về sau, Đại Sư Thái Hư, Âu Dương Tiệm (Cảnh Vô), Hàn Thanh Tịnh, v.v., mở hội lớn khai giảng kinh luận, hoằng truyền tuyệt học Duy Thức, khôi phục và duy trì đến ngày nay.

Bản Phụ