Có và Không

Phẩm thứ mười một : Quán sát về bổn tế

(Bổn tế hay bản tế có nghĩa là biên tế)

Đức Phật đã nói rằng; bản tế không thể được Sanh tử không có đầu; lại cũng không có cuối

Nếu không có đầu cuối; ở giữa làm sao có Nếu giữa là như vậy; trước sau cũng hoàn không

Nếu mà trước có sanh; sau có già và chết Không già chết có sanh; không sanh có già chết Nếu trước có già chết; thì sau phải có sanh Đều là không có nhơn; không sanh có già chết Sanh ra và già chết; không phải cùng một lúc

Có sanh tức có chết; cả hai không có nhơn Nếu mà đầu và sau; cũng đều không như vậy Vì sao lại không thật; vì chưa sanh già chết Các việc có nhân quả; có tướng tức có pháp Nhận và kẻ thọ nhận; do có tất cả pháp Không có cả sanh tử; bổn tế không thể được Tất cả pháp như vậy; bổn tế cũng đều không.

Sanh không từ đâu đến, chết không từ đâu đi. Đó là bản tế. Phải quán sát như vậy. Cho nên ở khoảng giữa không có gì để nói. Nếu sanh không có thì già cũng không có mà chết cũng lại không. Tất cả các pháp đều như vậy cả. Hành giả thực hành Trung Luận, nên luôn luôn phải suy nghĩ và thực hành về điều nầy. Tất cả các pháp đều do nhân duyên sanh và các pháp đều do nhân duyên diệt. Có thì có vậy; nhưng không vẫn hoàn không. Không vẫn là không vậy; nhưng sẽ biến thành có. Do vậy nên gọi là biên tế. Vì đây là những nhận biết có tính cách tạm thời, chứ không phải là chơn lý chơn thật của Phật Giáo. Vì Đức Phật vẫn thường hay nói: Các hành nghiệp đều bị vô thường chi phối và các pháp đều không có cái ta. Dầu cho pháp đó là của thế gian hay xuất thế gian đi nữa. Tất cả đều là như vậy. Ngay cả việc sanh và việc tử là những việc trọng đại của con người; nhưng trên thực tế, dưới cái nhìn của Trung Quán, nó chỉ là những cái gì tương đối có tính cách đối đãi của thế gian mà thôi. Trước và sau đều không có. Vì tâm chúng ta không khởi lên niệm chấp có ban đầu hay chấp có sau cùng hay ngay cả khoảng giữa cũng vậy. Không có cái gì gọi là bắt đầu cả, nên cũng không có cái gì gọi là chấm dứt. Sở dĩ có bắt đầu có chấm dứt là do tâm niệm của con người chấp chặt vào đối tượng mà thôi. Đã là người hiểu biết giáo lý nhà Phật, chúng ta không khó khăn mấy, khi học cũng như thực tập về biên tế nầy.

140

Thích NhÜ ñi‹n

Phẩm thứ mười hai:

Quán sát về sự khổ đau

Tự làm và người làm; cả hai không nhơn làm Cho nên nói các khổ; do vậy quả không thật Khổ khổ người tự làm; tức không từ duyên sanh Có nhơn có thân nầy; như có từ ấm sanh Nếu là ngũ ấm nầy; khác với ngũ ấm vậy Như vậy tức đúng lời; theo đó mà tạo khổ Nếu người tự làm khổ; lìa khổ sao có người Nghĩa là bởi người khác; chính mình tự làm khổ Khổ khổ người khác làm; mà làm người nầy vậy Nếu muốn lìa khổ não; sao có người nầy thọ Khổ khổ bị người làm; giữ lại kẻ làm nầy Lìa khổ sao có người; cho nên giữ việc nầy Nếu làm mà không thành; làm sao lại bị khổ Nếu bị người làm khổ; tức lại gọi tự làm Khổ không tên tự làm; pháp không tự pháp làm Bị có không chi phối; sao có bị làm khổ Nếu việc nầy thành khổ; cùng với khổ làm nên Cái nầy không tạo nên; hà huống không nhơn làm Không cần nói đến khổ; bốn loại nghĩa không thành Tất cả ngoài vạn vật; bốn nghĩa cũng không thành.

Bốn chủng loại đó là: tự tác, tha tác, cộng tác và vô nhân tác. Tự tác có nghĩa là tự mình tạo ra sự khổ đau. Tha tác là người khác tạo ra sự khổ đau. Cộng tác có nghĩa là cả hai đều tạo ra và cuối cùng là không ai tạo ra cả. Không có nguyên nhân và cũng chẳng có kết quả của sự khổ đau.

Sự đau khổ của con người thì không có giới hạn. Vì con người đã bị có và không chi phối; nhưng đứng trên lập trường của Trung Quán thì không có người làm nên, không có người nhận lấy cũng như không có cả hai nguyên nhân trên; nên cũng gọi là không ai gây ra cả. Vì vậy khi thực Có và Không 141 hành pháp quán nầy phải dựa theo tinh thần của Trung Quán mới thành tựu được pháp quán.

Những cái khổ về sanh, về già, về bệnh, về chết, về ái biệt ly, cầu bất đắc, oán tắn hội và ngũ ấm xí thạnh khổ v.v... chỉ là những cái khổ căn bản của con người khi có hình hài, tức phải có sự hủy hoại. Học Trung Quán chúng ta phải biết quán rằng: sanh không từ đâu tới; chết không từ đâu đi. Do vậy sự khổ cũng chỉ như vậy thôi. Sanh, già, bệnh, chết, khổ, vui v.v... cũng chỉ là những giả danh trong cuộc đời chứ không phải là những thật tướng vậy. Nếu quán sát như vậy thì 4 chủng loại bên trên không có cơ sở để thành tựu đối với hành giả thực hành Trung Quán vậy.

Phẩm thứ mười ba:

Quan sát về các hành

Như kinh Phật đã nói; chấp tướng hư cuồng vọng Các hành đều không thật; cho nên gọi hư cuồng Kẻ nhận hư cuồng vọng; trong ấy chấp chỗ nào Phật nói những việc nầy; tất cả đều vô nghĩa Các pháp đều sai biệt; biết rằng không có tánh Pháp cũng lại không tánh; tất cả pháp như vậy Nếu các pháp không tánh; tại sao gọi trẻ con

Cho đến tuổi già nua; có điều gì khác nhau Nếu các pháp có tánh; vì sao mà được khác Nếu các pháp không tánh; vì sao mà có khác Các pháp tức không khác; pháp khác cũng không khác

Như mạnh không thể già; già cũng không làm trẻ Nếu pháp là sai khác; sữa tức cũng giống lạc Lìa sữa có pháp nào; có thể tạo nên lạc Nếu có pháp không không; tức hợp pháp có không Thật không pháp bất không; sao được pháp có không Đức Phật dạy không pháp; vì lìa các chấp vậy

Nếu lại thấy có không; các Phật không đổi thay. Các hành đều vô thường; nghĩa là các pháp của thế gian và xuất thế gian đều biến đổi. Vì lẽ các hành đều không thật; nhưng chúng ta chấp vào sự tồn tại và hiện hữu của các pháp nên gọi là cuồng vọng. Đức Phật thấy rõ được điều đó nên nói rằng tất cả đều vô nghĩa. Vì các pháp luôn luôn sai biệt và các pháp không có tự tánh của nó. Khi các pháp luôn sai biệt, thì đâu có gì gọi là chủ tể. Đã không có chủ tể thì làm gì có kẻ làm và người bị làm hay kẻ được làm.

Sự biến đổi từ trẻ con đến tráng niên hay già nua v.v... chỉ là sự hóa hiện, cũng như sữa không tự biến thành lạc và lạc cũng chẳng biến thành sữa. Sở dĩ gọi là sữa hay lạc, vì do nhân duyên tác động mà thành vậy. Mà những nhân duyên ấy vì chúng ta chấp trước mà có; nên chúng đều vô thường là vậy. Nếu chúng ta lìa xa các pháp có không còn mất, sự hiện hữu, sự băng hoại v.v... thì chúng ta sẽ hiểu được

Trung Luận của Ngài Long Thọ.

Đức Phật thường dạy cho chúng ta các pháp đều không;

có nghĩa là Ngài dạy cho chúng ta đừng rơi vào chỗ chấp tướng, chấp ngã. Nếu còn chấp tức còn bị dính chặt vào sự đối đãi; mà còn đối đãi tức còn nằm trong vòng tương đối của thế gian, khó vào trong nhận thức của xuất thế gian được.

Phẩm thứ mười bốn : Quán về sự hòa hợp

Thấy và thấy kẻ thấy; đấy ba loại khác nhau Như vậy ba pháp khác; cuối không có hòa hợp Nhiễm và có thể nhiễm; kẻ nhiễm cũng lại thế Thêm vào các phiền não; tất cả đều như vậy Pháp khác đương hòa hợp; thấy rằng không có khác Tướng khác không thành vậy; thấy vậy hợp chỗ nào Không vậy thấy các pháp; tướng khác không thể được Có và Không 143 Cho nên tất cả pháp; đều lại không tướng khác Khác nhơn cũng khác khác; khác lìa khác không khác Nếu pháp từ nhơn sanh; pháp nầy không khác nhơn Nếu lìa nơi khác khác; hay trừ khác có khác Lìa nơi khác không khác; nên gọi không có khác Trong khác không khác tướng; không khác trong cũng không Không có khác tướng nầy; nên không bị sai khác Các pháp không hòa hợp; pháp khác cũng không hợp Kẻ hợp và hòa hợp; pháp hợp cũng đều không.

Thấy, được thấy và bị thấy là ba yếu tố khác nhau; chúng không phải là một. Do vậy nên không hòa hợp nhau. Vì các pháp có khác nhau về nhơn duyên để sanh khởi; nên cuối cùng cũng khác nhau về kết quả khi đã đến. Mà tất cả các pháp đều không có tướng; nên lìa tướng cũng không có pháp mà lìa pháp cũng không có tướng được. Các pháp thế gian cũng như các pháp xuất thế gian trên căn bản không có pháp nào giống nhau; nên gọi là không hòa hợp. Căn bản là như vậy cho nên khi nói hợp hay hòa hợp chỉ là cách mượn cớ chứ thật ra hợp hay không hòa hợp cũng đều không tất cả.

Ở đây người hòa hợp hay pháp hòa hợp chỉ là sự đối đãi để mà thành; chứ trên thực tế thì pháp cũng không hòa hợp mà người cũng không hòa hợp. Vì căn bản vốn là không. Tất cả chỉ là thay đổi hình tướng và vị trí mà gọi là hợp cũng như không hợp mà thôi. Nhiễm ô pháp thế gian cũng như có thể nhiễm và kẻ bị nhiễm cũng thế. Đây gọi là pháp hòa hợp của ba loại nhiễm;

nhưng trên thực tế ba loại nầy không thực tướng; chúng chỉ là giả danh để gọi những việc nhiễm ô của cuộc đời. Chúng giống như âm thanh, điện chớp, sóng gợn, gió thổi v.v... tuy có tác động vào hình tướng bị động và bị phân biệt; nhưng đó chỉ là những biến đổi của tâm thức, chứ không phải là

144

thực tướng của các pháp. Thực tướng của các pháp có nghĩa là không bị luật vô thường và khổ, không chi phối. Ở đây vẫn bị chi phối; nên Phật nói không hòa hợp là vậy.

Trung quán luận

Quyển thứ ba

Phẩm thứ mười lăm : Quán sát về hữu vô

(Có và Không)

Trong các duyên có tánh; việc ấy tức không phải Tánh từ các duyên sanh; có tên tạo các pháp Tánh nếu là kẻ làm; vì sao có nghĩa nầy Tánh tên là không làm; không đợi pháp khác thành Pháp nếu không tự tánh; vì sao có tánh khác Tự tánh và tha tánh; lại tên là tánh khác Lìa tự tánh tha tánh; làm sao có được pháp Nếu có tự tha tánh; các pháp tức có thành Có nếu không thành được; không sao gọi có thành Nhơn vì có các pháp; có khi hoại thành không Nếu người thấy có không; thấy tự tánh tha tánh Như vậy là không thấy; Phật Pháp nghĩa chơn thật Nếu pháp có tánh thật; ở sau không khác mấy Tánh nếu có khác tướng; việc ấy cuối không phải Phật hay diệt có không; như độ Ca Chiên Diên

Trong kinh đã có nói; lìa có cả lìa không Nếu pháp thật có tánh; vì sao mà sai biệt Nếu pháp không có tánh; vì sao mà sai biệt Định có tức thường còn; định không tức hay mất Vì vậy có kẻ trí; không hợp với có không Nếu pháp có tánh định; không không cũng là thường Trước có bây giờ không; tức là nghĩa mất còn.

Có và Không 145 Đây cũng là chương quan trọng của Trung Quán Luận mà chúng tôi đã lấy làm đề tựa cho quyển sách thứ 29 kỳ nầy. Năm 2000 cũng là năm đánh dấu nhiều sự kiện quan trọng của cuộc đời, của thiên niên kỷ thứ 3. Thông thường chúng ta hay dễ dãi với chính mình và để cho thời gian trôi qua một cách vô ích; ít ai tự hiểu rằng thời gian rất gấp rút, hãy dùng để gạn lọc tâm thức của mình và rọi soi chính mình theo tinh thần Trung Quán Luận để hiểu rõ chơn thật nghĩa hơn.

Tánh có nghĩa là cái căn bản của tinh thần, nó không là vật chất; nhưng tánh tự nó không có; tánh cũng không phải do các pháp khác tạo thành, mà tánh do từ các nhân duyên khác hòa hợp và sinh ra; cho nên tánh cũng còn có tên là tạo nên các pháp.

Nếu thực tế có tự tánh và tha tánh thì các pháp tức có thành tựu; nhưng trên thực tế có cũng không thể sinh được thì làm sao thành tựu được sự không. Nếu còn thấy có không, còn thấy tánh đây tánh kia; tức chẳng thấy được tánh gì cả. Vì sao vậy ? Vì nghĩa của Phật Pháp nằm nơi nghĩa chơn thật, chứ không nằm nơi đối đãi ấy.

Nếu thấy có tánh tức có tướng, có trước tức có sau, có còn tức có mất, có sanh tức có diệt; nhưng Phật thì không vậy. Không đối với Ngài cũng không mà có đối với Ngài cũng chẳng có. Nếu hành giả lìa cả có và không; đó chính là chơn thật nghĩa của Như Lai vậy.

Đến như định cũng vậy. Nếu nói có, tức thường còn. Nếu nói không tức hay mất. Do vậy là kẻ trí, tức người hiểu biết chân lý nầy phải biết rằng có không chỉ là sự đối đãi với nhau, chứ trí tuệ và định tỉnh thì không phải như vậy.

Nếu pháp trong thế gian và xuất thế gian có tánh định tỉnh cũng sai nốt. Vì lẽ nếu nói có thì không cũng thường còn. Cho nên phải có trước có sau, mà pháp thì không như vậy.

Không sanh cũng không diệt, không mất cũng không còn;

không đến cũng không đi; không còn cũng không mất; không

146

được cũng không thua, không có cũng không không. Đó chính là chơn diệu nghĩa của Có Không vậy.

Phẩm thứ mười sáu : Quán sát về phược giải

(Trói buộc và giải thoát)

Các hành đến và đi; thường không hợp đến đi Vô thường hay không hợp; chúng sanh lại cũng vậy Nếu có chúng sanh đến; ấm giới và các nhập Năm loại muốn hết không; ai có đến đi vậy Nếu từ thân đến thân; đến đi tức không thân Nếu mà không có thân; tức không có đến đi Nếu các hành mất đi; việc nầy sau không phải Chúng sanh nếu có mất; việc nầy cũng như vậy Các hành sinh tướng diệt; không trói lại chẳng mở Chúng sanh như trước nói; không trói cũng chẳng mở Nếu thân gọi là trói; có thân tức không trói Không thân cũng không trói; vì sao mà có trói Nếu mà trói có trước; tức có trói và trói Nhưng trước thật không trói; chỉ có đến đi vậy Kẻ trói không giải thoát; chẳng trói cũng chẳng mở

Có trói tức có mở; trói mở chỉ một thôi Nếu không thọ các pháp; ta nay đã Niết Bàn Nếu người được như vậy; mất đi chỗ trói buộc Không lìa nơi sanh tử; cũng không rời Niết Bàn

Thật tướng nghĩa là thế; vì sao có phân biệt. Chúng ta hay có phân biệt thế nầy thế kia, vì chúng ta chấp vào không và chấp vào có. Sở dĩ chúng ta thấy có trói buộc. Vì lẽ chúng ta thấy mình có thân; nên phải cầu giải thoát. Như Lai đến đi trong tam giới không ngần ngại. Vì lẽ không có sự trói buộc trong sự đối đãi bình thường nầy. Vì chúng sanh có thân và thân ấy tự do hành nghiệp của mình Có và Không 147 sai sử chiêu cảm mà thành tựu; rồi cũng do chính hành nghiệp ấy nó dẫn dắt mình đi vào nhiều con đường tối tăm tội lỗi khác; nên phải cầu giải thoát ra khỏi chốn nầy. Trên thực tế các Đức Như Lai vào chốn hư không hay đi qua lỗ hổng nơi mũi kim cũng chỉ là một tướng; nhưng không bị dính mắc. Vì lẽ các vị giác ngộ không nằm vào trong tư thế chấp có hay là chấp không; còn chúng ta luôn luôn bị triền phược của thế gian lôi kéo nên mới phát sinh ra như vậy. Trên thực tế thì chẳng ai trói mình và mình cũng chẳng trói ai. Chỉ vì mình tự mình trói mình vào vòng luân hồi sanh tử; nên mình phải cầu ra khỏi. Khi cầu ra khỏi như vậy có tướng cầu và mong được cầu; chứ thực ra trên thực tế thì không có gì bị trói và không có gì để phải giải thoát hết. Vì tất cả các pháp đều như như bất động; chỉ có sự thay đổi tâm thức của mình mà hoàn cảnh xoay chuyển mà thôi.

Phẩm thứ mười bảy : Quán về nghiệp

Người hay hàng phục tâm; lợi ích cho chúng sanh Có tên là việc lành; hai đời các loại quả Đại Thánh nói hai nghiệp; tư và từ tư sanh Trong nghiệp có biệt tướng; nói các loại khác nhau

Phật nói về suy nghĩ; đó thuộc về ý nghiệp Chúng từ ý nghiệp sanh; tức do thân miệng tạo Thân nghiệp và khẩu nghiệp; làm và không tạo nghiệp

Như vậy trong bốn loại; có tốt lẫn không tốt Chúng từ phước đức sanh; tội cũng sanh như thế Ý chí tạo bảy pháp; hay thành các tướng nghiệp Nghiệp ở đến thọ báo; nghiệp luôn luôn tồn tại Nếu mất tức không nghiệp; làm sao sanh quả báo Giống như tướng của mầm; tất cả từ hạt sanh Từ đó sanh ra quả; lìa hạt không liên tục

Từ hạt có liên tục; từ tướng tiếp có quả Sanh tiếp quả kế sau; không mất cũng chẳng thường Như vậy từ tâm đầu; tướng của tâm sanh tiếp Từ đây mà sanh quả; lìa tâm không liên tục Từ tâm có liên tục; từ tướng tiếp có quả Nghiệp trước quả đời nầy; không mất cũng không còn Hay thành phước đức vậy; đó là mười nghiệp lành Hai đời năm món vui; tức sinh nghiệp báo sạch Nếu có phân biệt ra; trải qua nhiều vô số Cho nên nói việc nầy; hiểu nghĩa phải như vậy Nay lại nói thêm nữa; tùy theo nghiệp sanh báo Các Phật và Bích Chi; hiền thánh đều xưng tán Không mất pháp như thế; nghiệp như một tài vật Tánh nầy tức vô ký; phân biệt có bốn loại Thấy thật thì không mất; suy kỹ có mất đi Cho nên pháp không mất; các nghiệp có quả báo Nếu thấy thật có mất; nghiệp đến cũng giống vậy Tức được phá nghiệp nầy; như vậy thật quá xấu Tất cả các hành nghiệp; giống nhau hoặc không giống Một cảnh thân mới thành; lúc ấy sanh lần đầu Như vậy hai loại nghiệp; bây giờ thọ quả báo Hoặc nói thọ báo rời; chỉ còn dư báo thôi Nếu quả cũng mất luôn; cùng chết cũng mất đi

Như thế mà phân biệt; hữu lậu và vô lậu Tuy không mà chẳng mất; tuy có mà chẳng còn Nghiệp quả báo không mất; cho nên Phật dạy rõ Các nghiệp không gốc sanh; vì có vô định tánh Các nghiệp cũng không mất; vì chúng không sanh ra Nếu nghiệp mà có tánh; phải nói rằng thường còn Không tạo chẳng có tên; thường tức chẳng tạo ra Nếu do không tạo nghiệp; không làm mà có tội Không mất các phạm hạnh; mà có bất tịnh quá Từ đây phá tất cả; các pháp của thế gian Làm tội và làm phước; lại không có sai biệt

Nếu lời nghiệp quyết định; mà tự có tánh vậy Thọ quả báo vậy rồi; tiếp theo lại thọ nữa Nếu các nghiệp thế gian; do từ phiền não sanh Vậy phiền não không thật; làm sao nghiệp có thật Các phiền não và nghiệp; nên gọi là nhân duyên Phiền não và nghiệp không; huống gì đến thân thể Vô minh che lấp thảy; dây ái cột chặt lại Đây là gốc chánh vậy; không tức chẳng có khác Nghiệp không từ duyên sanh; không từ không duyên sanh Cho nên gọi có không; mà hay làm nên nghiệp Không nghiệp không người làm; làm sao có sanh quả Nếu mà không có quả; làm sao có người thọ Như thần thông Đức Phật; hay biến hóa làm người Việc biến hóa như thế; lại biến hóa tiếp tục Như lúc biến hóa đầu; gọi là kẻ tạo vậy Người biến hóa đã làm; đây có tên là nghiệp Các phiền não và nghiệp; kẻ tạo và quả báo Đều như huyễn như mộng; như cháy cũng như tiếng.

Nghiệp tiếng Phạn gọi là Karma, Trung Hoa dịch là nghiệp; tiếng Việt dịch rộng ra có nghĩa là những hành vi của chính mình tự tạo từ trong quá khứ rồi dẫn đến hiện tại và kế tục trong tương lai, rồi lại tiếp tục như thế mãi, trong vòng luân hồi sanh tử. Những điều nầy gọi là nghiệp. Sở dĩ có nghiệp vì chúng sanh vô minh không thấy rõ con đường luân hồi sanh tử và tiếp đến bị ái nhiễm buộc ràng, không tự làm chủ mình. Do vậy khó thoát khỏi sáu đường luân hồi trong ba cõi. Ái dục là động cơ để tạo nghiệp. Vô minh là cửa ngõ để nghiệp ghé vào nương tựa để tồn tại và chúng thay phiên nhau để canh giữ hành động của mỗi chúng sanh, rồi dẫn dắt chúng sanh mãi mãi vào sâu trong cạm bẫy của sanh tử.

Nghiệp tuy không có hình tướng; nhưng là kết quả của những việc làm cố ý tốt hoặc xấu để rồi mãi mãi lặn hụp trong chốn khổ ải trầm luân. Nói theo Trung Quán Luận thì

150

nghiệp không có bắt đầu và cũng không có chấm dứt; giống như tâm thức của con người, tuy không có hình tướng nhưng có thể làm nên sơn hà đại địa. Sơn hà đại địa có dáng dấp to nhỏ khác nhau; nhưng cuối cùng rồi cũng trở lại không. Vì lẽ ta đến từ chỗ không đến và ta đi từ chỗ không bắt đầu. Tâm, nghiệp, thức, vũ trụ, vạn hữu, sơn hà đại địa cũng đều như vậy.

Đức Phật cũng đã nói rằng các nghiệp báo không mất; tuy không có gốc gác sinh ra; nhưng nghiệp có tính cách vô định. Lành hay dữ, tốt hay xấu đều do tâm niệm và hành động của con người tự tạo nên, để từ đó tiếp tục nổi trôi trong sáu nẻo luân hồi. Ai là người trí, tức có sự hiểu biết về nhân quả và tội báo tức thôi không tạo nghiệp cho chính mình và cho người. Nếu không hiểu được điều nầy, tức không hiểu những lời dạy của chư vị Bồ Tát và chư vị Phật trong nhiều đời nhiều kiếp vậy. Có nhiều người bảo rằng những việc nầy của tôi làm đâu có ai biết. Đành là vậy, con người trong giới hạn của nó không thể hiểu hết được; nhưng những bậc cao hơn và có trí tuệ sẽ thấy chúng sanh tạo nghiệp không thiện nầy mà đau lòng. Ma Vương cũng như quỷ dữ sẽ vui theo, vì chúng có thêm bạn đồng hành. Cũng chính vì vô minh và ái nhiễm khiến cho chúng ta tạo mãi những ác pháp và để từ đó vào sâu trong sáu nẻo luân hồi vậy.

Đây là một phẩm tương đối dài trong Trung Quán Luận nầy và cũng là một phẩm rất có ý nghĩa. Chúng ta những Phật Tử xuất gia cũng như tại gia nếu nghiêm chỉnh thực hành lời dạy của Đức Phật cũng đủ thấy những lợi lạc hiển nhiên trong cuộc sống của mình, ở kiếp nầy hay dẫn đến kiếp sau, cả hiện tại dẫn đến tương lai... bao giờ con đường của chúng ta đi và đã chọn là con đường cao quý nhất.

Có và Không 151

Phẩm thứ mười tám : Quán pháp

Nếu ngã là ngũ ấm; vậy ngã có sanh diệt Nếu ngã khác ngũ ấm; tức không tướng ngũ ấm Nếu không có tướng ngã; làm sao có thuộc ta Không ngã không thuộc ngã; tên gọi trí vô ngã Kẻ được trí vô ngã; tức có tên thật quán Kẻ được trí vô ngã; người nầy rất ít có Trong ngoài ta thuộc ta; hết sạch không có gì Các thọ đều có mất; thọ mất tức thân mất Nghiệp phiền não diệt rồi; tên gọi là giải thoát Nghiệp phiền não không thật; vào không hí luận mất Chư Phật nói về ngã; hoặc hay nói vô ngã Trong pháp có thật tướng; không ta không không ta Các pháp có thật tướng; tâm làm ngôn ngữ mất Không sanh cũng không mất; yên lặng như Niết Bàn Tất cả thật không thật; lại thật lại không thật Không thật không chẳng thật; có tên là Phật Pháp Tự biết không theo khác; tịch diệt không hí luận Không khác không phân biệt; đây có tên thật tướng Nếu pháp từ duyên sanh; không tức không khác nhau Cho nên tên thật tướng; không mất cũng chẳng còn Không một chẳng phải khác; không còn cũng chẳng mất

Có tên các Đức Phật; giáo hóa vị cam lồ Nếu Phật không ra đời; Phật Pháp đã hết sạch

Các vị Bích Chi Phật; từ xa nầy sanh ra.

Thông thường chúng ta chấp về cái ta của mình và về cái thuộc về ta. Ví dụ ta thương người đó. Vì ta muốn người đó thuộc về ta và chính cái ta của mình cũng muốn người khác thương như vậy. Từ đây sẽ sinh ra một trạng thái bảo thủ, gìn giữ, không cho ai chạm vào cái ta đó và kể cả chững cái ta muốn thuộc về ta; nhưng trên thực tế, nếu cái ta và cái

152

thuộc về ta không như điều ta muốn, thì ta sẽ nguyền rủa, đuổi xua, nói xấu v.v... để bảo vệ cái ta của mình. Đây là chấp ngã và ngã sở; nhưng trên thực tế thì không có cái gì là ta và cũng chẳng có cái gì thuộc về ta cả. Kẻ nào quán sát như vậy thì được trí vô ngã. Những người như thế thật ít có. Chỉ có chư Phật và chư vị Bồ Tát đã lìa hết những sự chấp trước mới không có tâm phân biệt được.

Nghiệp và phiền não của chúng sanh mất đi hết, tức sự giải thoát sẽ hiện ra; nhưng trên thực tế thì nghiệp và phiền não cũng chẳng có; chẳng qua chỉ là những vấn đề luận bàn cho vui như vậy thôi.

Tâm ta, hành nghiệp của ta cũng như các pháp không sanh cũng chẳng mất; luôn luôn yên tĩnh như Niết Bàn. Bởi vì chúng sanh chấp vào có không, còn mất, được hơn, thua kém v.v... nên mới bị kẹt vào vô minh sanh tử như vậy Thật, có nghĩa là tướng chân thật của các pháp. Tướng ấy không mất cũng chẳng còn, không đến cũng không đi, vắng lặng như bất động; pháp ấy chẳng phải một mà chẳng phải khác một. Có nghĩa là trong sự tồn tại của cái nầy đã ẩn hiện cái mất mát của cái kia. Cái nầy đến thì cái kia đi, cái nầy còn thì cái kia mất. Chỉ thay đổi vị trí với nhau để tồn tại và để chi phối tâm thức lẫn hình hài của mỗi chúng sanh khi chưa giác ngộ. Do vậy nên nói không còn cũng không mất là thế.

Nếu chư Phật không ra đời để giáo hóa chúng sanh thì các pháp nầy đã hết sạch. Vì có sự hiện hữu của chư Phật; nên các pháp nầy được tỏ bày và vì sự thay đổi của các pháp; nên các vị Bích Chi Phật lại ra đời trong khi không có các Đức Phật ở thế gian nầy để giáo hóa. Do vậy chơn thật pháp vẫn luôn luôn tồn tại và không đến cũng chẳng đi;

không còn cũng chẳng mất là vậy.

Phẩm thứ mười chín : Quán về thời gian

Nếu nhơn là quá khứ; có vị lai hiện tại Vị lai và hiện tại; tức kết quả quá khứ Nếu trong lúc quá khứ; không vị lai hiện tại Trong vị lai hiện tại; sao gọi nhân quá khứ Không nhơn của quá khứ; tức không có vị lai Cũng chẳng có hiện tại; cho nên không hai lúc Có nghĩa là như vậy; tức biết ngoài hai thời Trên giữa dưới khác một; tất cả pháp đều không Lúc ở chẳng có được; lúc đi cũng chẳng xong Thời nếu không có được; làm sao nói tướng thời Có vật nên có thời; lìa vật sao có thời Vật thường không có chủ; hà huống hiện có thời.

Thời gian mỗi một quốc gia, một thế giới, một cõi tính khác nhau. Ví dụ ở Á Châu tính mỗi ngày có 12 tiếng đồng hồ; trong khi đó ở Âu Châu mỗi ngày có 24 tiếng. Ở Á Châu mỗi tuần có 10 ngày, gồm thượng tuần, trung tuần và hạ tuần. Trong khi đó ở Âu Châu mỗi tuần có 7 ngày và mỗi tháng có 4 tuần. Như vậy giữa Âu Châu và Á Châu về thời gian đã có khác nhau rồi. Trong khi Úc Châu là mùa hè thì Âu Châu là mùa đông. Đó là chưa nói cõi chư Thiên một ngày nhiều gấp 100 lần tại hạ giới. Nếu lên tới cõi trời Đẩu Suất thì một ngày tại đó bằng 1000 ngày (tức gần 3 năm) tại xứ Ta Bà nầy. Rồi một ngày ở cõi Tha Hóa Tự Tại bằng 1.600 năm ở cõi nầy. Như vậy thời gian đâu có gì để mà so sánh. Đây chỉ là những ngày tháng trong cõi Dục mà đã như vậy, huống gì ngày tháng tại cõi Sắc và cõi Vô Sắc; hay thời gian tại cõi Phật thì không bao giờ có bóng đêm chẳng hạn.

Cho nên nói thời gian không đến không đi, không còn, không mất, không quá khư, không vị lai, không hiện tại là thế. Tất cả chỉ là đối đãi mà thôi.

Con người sở dĩ bị trầm luân trong sanh tử vì lẽ chỉ chấp vào cái điều mình hiểu biết, mà sự hiểu biết thì bao giờ nó cũng giới hạn. Lấy cái hữu hạn đó đem so lường với cái vô hạn của không gian thì không có một ý nghĩa nào cả. Từ ý niệm về quán sát thời gian nầy chúng ta nên tập cho tâm ta phải hướng về tánh chơn thật của pháp mà quán sát. Có như thế mới được lợi lạc nhiều hơn.

Phẩm thứ hai mươi : Quán về nhân quả

Nếu các duyên hòa hợp; tất có quả sanh ra Trong sự hòa hợp đó; cần gì hòa hợp sanh Nếu các duyên hòa hợp; trong đấy không có quả Sao gọi từ duyên sanh; hòa hợp sinh ra quả Nếu các duyên hòa hợp; trong ấy có quả rồi Hòa hợp trong ấy có; mà thật không thể được Nếu các duyên hòa hợp; trong ấy không có quả Gọi đấy là nhơn duyên; không nhơn duyên cũng vậy Nếu nhơn cùng quả nhơn; nhơn làm đã mất đi Nhơn nầy có hai hình; một và khác mất đi Nếu nhơn không cùng quả; nhơn gây đã mất đi Nhơn mất thì quả sanh; quả nầy không có nhơn

Khi các duyên hòa hợp; lúc ấy sanh ra quả Kẻ sanh và được sanh; tức cùng một lúc vậy Nếu quả sanh ra trước; các duyên hợp lại sau Điều nầy lìa nhơn duyên; nên gọi không nhơn quả Nếu nhơn biến thành quả; tức nhơn cho đến quả Như vậy nhơn sanh trước; sanh rồi lại sanh nữa Sao gọi nhơn mất đi; có thể sanh ra quả Lại nếu nhơn tại quả; sao gọi nhơn sanh quả Nếu nhơn bên cạnh quả; như thế sanh quả gì Thấy nhơn không thấy quả; cả hai cùng không sanh

Nếu nói nhơn quá khứ; sanh ra quả quá khứ Quả vị lai hiện tại; như vậy rốt không hợp Nếu nói vị lai nhơn; sanh ra quả vị lai Hiện tại quá khứ quả; cuối cùng không hòa hợp Nếu nói hiện tại nhơn; sanh ra hiện tại quả Vị lai quá khứ quả; rốt cuộc đều không hợp Nếu mà không hòa hợp; nhơn nào sanh ra quả Nếu mà có hòa hợp; nhơn nào sanh ra quả Nếu nhơn không có quả; nhơn nào sanh ra quả Nếu nhơn chẳng có quả; nhơn nào sanh ra quả Quả chẳng phải chẳng sanh;quả chẳng không chẳng mất Nếu quả chẳng có gì; không sanh cũng không mất Quả không có sanh ra; quả không có mất đi Quả nầy thức không vậy; không sanh cũng chẳng mất Nhơn quả là một vậy; việc nầy rốt không vậy Nhơn quả nếu khác nhau; việc nầy cũng không vậy Nếu nhơn quả là một; sanh được sanh là một Nếu nhơn quả khác nhau; nhơn cũng giống không nhơn Nếu quả có định tánh; nhơn do đâu mà sanh Nếu quả không định tánh; nhơn do đâu mà sanh Nhơn không sanh ra quả; tức không có tướng nhơn Nếu không có tướng nhơn; làm sao sanh ra quả

Nếu từ các nhơn duyên; mà sanh ra hòa hợp Hòa hợp tự không sanh; làm sao sanh quả được Do vậy quả không theo; duyên hợp không hợp sanh

Nếu không có quả nầy; nơi nào có pháp hợp.

Trong các pháp thế gian cũng như xuất thế gian, tất cả đều do nhân duyên hòa hợp mà có, rồi cũng từ nhân duyên không kết hợp được nữa nên lại tan rã. Điều nầy cho thấy rằng tất cả các pháp đều không nhất định. Nhưng cái gì sinh ra cái gì thì theo Ngài Long Thọ, không nhơn cũng chẳng quả, không quả cũng chẳng nhơn. Vì lẽ trong nhơn có quả và trong quả có nhơn. Ngoài nhơn không có quả, ngoài quả không có nhơn. Do vậy không thể nói cái nầy sinh ra cái kia

156

được, cũng chẳng thể nói cái kia sinh ra cái nầy. Cái nầy có trước rồi cái kia có sau v.v... tất cả đều bị nằm trong vòng đối đãi. Thật tế mà nói trong vô lượng kiếp đã có cái hòa hợp rồi và trong vô lượng kiếp đã có cái tan rã. Cái nầy phát sinh ra, thì cái kia phải nhường chỗ cho cái nầy tồn tại và cái nầy mất đi thì cái khác sẽ sanh ra. Chỉ đơn giản như vậy; nhưng con người vì chấp chặt vào tự ngã cũng như cố chấp nên khó hiểu và cũng không chịu cố gắng hiểu là các pháp đều không nhất định. Vì chúng luôn luôn thay đổi. Giống như thế ấy, Đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni của chúng ta đã thị hiện độ sanh ở cõi Ta Bà nầy có hình tướng, có sanh già bệnh chết; có nói pháp, có thị hiện độ sanh v.v..., nhưng Đức Phật trước khi Nhập Diệt đã bảo rằng: Trong 49 năm ta chưa nói một lời nào cả ! Vì sao vậy ? Vì lẽ trong quá khứ chư Phật đã nói những điều ấy; hiện tại chư Phật cũng chỉ nói những điều ấy và trong tương lai các vị Phật có ra đời ở xứ Ta Bà nầy hay ở bất cứ nơi nào trong tam thiên đại thiên thế giới đều sẽ nói những gì như chư Phật trong quá khứ đã nói vậy.

Một cái vòng tròn thì không có cái bắt đầu và cái cuối cùng. Cũng như thế ấy, sự sanh tử của chúng sanh không có cái chấm dứt cho một tập thể. Vì vòng luân hồi vẫn xoay;

chỉ có những chúng sanh nào muốn thoát ly tam giới thì hãy tự mình cố gắng vượt thoát ra khỏi cảnh giới khổ đau ấy do sự tự tu và tự học cũng như sự trợ lực của chư Phật và chư vị Bồ Tát. Khi hiểu được như vậy rồi thì có thể kết luận như trên là: Trong nhân có quả và trong quả có nhân; không có cái nào sinh ra cái nào cả.

Phẩm thứ hai mươi mốt : Quán về sự thành hoại

Lìa thành và cùng thành; trong ấy không có hoại Lìa hoại và cùng hoại; trong ấy cũng không thành Có và Không 157 Nếu lìa xa sự thành; sao gọi là có hoại Như lìa sanh có chết; việc nầy thật không phải Thành hoại cùng có vậy; sao gọi có thành hoại Như sanh tử thế gian; một lúc đều không thể Nếu lìa hoại để có; sao gọi ngay có thành Vô thường chẳng có gì; không ở nơi các pháp Thành hoại cùng không thành; lại lìa không có thành Cả hai loại không thể; sao gọi đang có thành Cuối cùng không có thành; chẳng cuối cũng chẳng thành Cuối tức không có hoại; chẳng cuối lại chẳng hoại Nếu như lìa thành hoại; đều không có các pháp Nếu đang lìa các pháp; lại chẳng có thành hoại Nếu tánh pháp là không; ai đương có thành hoại Nếu tánh thật là không; lại cũng chẳng thành hoại Thành hoại nếu là một; điều nầy không thể được Thành hoại nếu khác đi; việc nầy cũng không phải Nếu nghĩa do thấy nghe; tức có sanh diệt vậy Tức điều ấy hư vọng; nên thấy có sanh diệt Từ pháp không sanh pháp; lại chẳng sanh phi pháp Từ phi pháp không sanh; pháp cùng với phi pháp Pháp không từ tự sanh; cũng không từ khác sanh

Không từ nơi khác sanh; sao gọi có sự sanh Nếu pháp có được thọ; tức tùy theo mất còn Phải biết pháp thọ ấy; cũng thường cũng vô thường

Cho nên kẻ thọ pháp; không thuộc về mất còn Nhơn quả luôn tương tục; không mất cũng chẳng còn

Nếu nhơn quả sanh diệt; liên tục mà không mất Mất chẳng thể sanh ra; nhơn kia tức mất đi Pháp nằm nơi tự tánh; chẳng hợp với có không Niết Bàn xong liên tục; tức tùy nơi còn mất Nếu đầu tiên có diệt; tức không có cái sau Cái đầu nếu chẳng diệt; làm sao có cái sau Nếu như cái đầu mất; cái sau liền sanh ra

Mất lúc ấy có một; lúc sanh tức là có Nếu nói có sanh diệt; tức nghĩa cùng thời vậy Có nghĩa thân nầy chết; nghĩa là thân nầy sanh Ba đời đều như vậy; liên tục không mất còn Nếu ba đời chẳng có; sao gọi có liên tục.

Khi quán sát về sự thành trưởng và sự hoại diệt, chúng ta luôn tâm niệm rằng trong quá khứ nhiều đời, cho đến hiện tại và vị lai trong vô lượng kiếp khác nữa, thật ra không có cái gì sanh ra mà cũng chẳng có cái gì mất đi hết. Vì lẽ trong sự sống đã ẩn chứa sự chết và trong sự chết đã có sẵn sự sống. Chỉ vì tâm chấp còn, chấp mất, chấp thường, chấp đoạn của chúng sanh mà nghĩ rằng cái nầy còn, cái nầy mất. Cái nầy sinh ra cái kia; cái kia sanh ra cái nọ; nhưng trên thực tế, dưới cái nhìn của Trung Quán luận thì chẳng cái nào sinh ra cái nào cả. Do vậy mà chẳng có cái nào mất đi cả.

Các pháp hữu vi và vô vi trên thế gian nầy cũng thế. Tuy chúng ta thấy có thành, trụ, hoại, diệt; nhưng trên thực tế chúng không có tự tánh. Sở dĩ chúng ta thấy có sanh, có già, có bệnh, có chết là vì chúng ta chấp vào sự sanh, sự già, sự bệnh, sự chết v.v... nên tâm thức của chúng ta nương vào đó mà chấp còn, chấp mất v.v...; nếu tâm thức hiểu rằng mọi pháp không sanh mà cũng chẳng diệt. Vì trong cái nầy đã tồn tại có cái kia rồi. Từ đó chúng ta thấy rằng thế giới quan và nhân sinh quan của Phật Giáo rất thông thoáng, không bị gò bó bởi một vật gì sinh ra và mất sẽ như thế nào, mà điều căn bản vẫn là tự thể của mỗi pháp đều có ngay sự sanh diệt của nó.

Trung luận

Quyển thứ tư

Phẩm thứ 22 : Quán sát về Đức Như Lai

Lìa thân không lìa thân; nầy bị không liên tục Như Lai không có ấm; nơi nào có Như Lai Ấm hợp có Như Lai; tức không có tự tánh Nếu không có tự tánh; làm sao sanh ra khác Pháp nếu nhơn khác sanh; tức nhiên không có ngã Nếu pháp không có ngã; sao gọi là Như Lai Nếu không có tự tánh; làm sao có tánh khác Lìa tự tánh tha tánh; tên nào gọi Như Lai Nếu không nhơn ngũ ấm; trước đó có Như Lai Nên nay có thân nầy; nên gọi là Như Lai Nay thật không có thân; cũng không pháp Như Lai Nếu mà chẳng có thọ; nay đang thọ cái gì Nếu sau nầy mới thọ; có thọ không tên thọ Không có chẳng thọ pháp; nên có tên Như Lai Nếu mà một khác trong; Như Lai không thể được Năm loại tìm cũng không; vì sao thọ pháp trong

Lại cũng thọ năm ấm; không từ có tự tánh Nếu mà không tự tánh; sao gọi có tánh khác Như thật nghĩa nầy đây; thọ không kẻ thọ không

Sao gọi đang có không; nên nói Như Lai không Không tức không thể nói; không không chẳng thể nói

Cùng không cùng chẳng nói; chỉ nói giả danh thôi Tướng tịch diệt không có; thường vô thường cả bốn Tướng tịch diệt không có; cùng không cùng với bốn Nay thấy biết sâu xa; nên nói không Như Lai Tướng tịch diệt Như Lai; phân biệt có hoặc không Tánh không trong như vậy; suy nghĩ cũng chẳng thể

Sau khi Như Lai diệt; phân biệt có và không Như Lai vậy hí luận; vì người sanh hí luận Hí luận phá mắt huệ; tất cả khó thấy Phật Như Lai có thuộc tánh; tức là tánh thế gian Như Lai không thuộc tánh; thế gian cũng không tánh.

Như Lai chỉ là một danh từ để gọi những bậc đã giác ngộ tự tánh. Danh từ nầy không nằm trong sự đối đãi của có hoặc không, của thường hoặc không thường; nên không nằm trong bốn điều. Đó là hữu biên, vô biên, vừa hữu biên, vừa vô biên và chẳng phải hữu biên, chẳng phải vô biên. Sự thị hiện sanh ra của Như Lai hay sự tịch diệt của Như Lai cũng không có thật tướng. Nếu vì tướng tịch diệt của Như Lai mà khởi lên có không v.v... thì điều ấy cũng thật vô lý vậy. Vì lẽ những gì mà chúng sanh lấy con mắt của thế gian để quan sát, thì chúng luôn luôn có đối đãi. Chỉ khi nào đạt đến huệ nhãn thì mới có thể thấy được tánh chân thật của

Như Lai mà thôi.

Chính thế gian đã phân biệt đối đãi nên mới gọi là Như Lai tánh; trên thực tế thì tánh nầy cũng chẳng có. Sở dĩ có, vì có sự chấp chặt của chúng sanh mà có tánh Như Lai, mà trong thực tế như như của tánh không thì Như Lai vốn rỗng không, vô khứ, vô lai, không còn, không mất, không đến, không đi v.v...

Như Lai vốn chân thật. Do vậy dưới cái nhìn của Trung Quán không bị thay đổi bởi thời gian hay không gian. Như Lai tánh không bị biến đổi còn hay mất theo cái nhìn của thế gian, mà Như Lai vốn dĩ không. Do vậy không có gì để so sánh để gọi mất hay còn, đến hay đi. Sở dĩ có mất còn, đến đi là do tâm của con người chấp trước, dưới cái nhìn đối đãi;

nên mới như vậy. Vì lẽ bản tánh của Như Lai vốn rỗng không, chân thật. lìa đối đãi, nói năng; nên gọi Như Lai là bản thể chơn như của vạn hữu vậy

Phẩm thứ 23 : Quán về điên đảo

Từ ý tưởng phân biệt; sanh ra tham sân si Sạch không sạch điên đảo; tất cả do duyên sanh Nếu nhơn sạch không sạch; điên đảo sanh ba độc Ba độc vốn không tánh; nên phiền não không thật Pháp ta có và không; cuối cùng không gì cả Phiền não vốn vô ngã; có không cũng chẳng phải Ai có phiền não nầy; tức nhiên không đúng vậy Nếu lìa nầy mà có; phiền não tức không thực Như thân thấy năm loại; cầu mà chẳng có được Phiền não nơi tâm dơ; năm cầu không thể được Sạch không sạch điên đảo; tất cả không tự tánh Vì sao nhơn có hai; mà sanh các phiền não Sắc thanh hương vị xúc; và pháp làm sáu loại Đây là cả sáu loại; căn bản của ba độc Sắc thanh hương vị xúc; và thân thể sáu loại Đều không như giấc mộng; như thành Càn Thác Bà Như vậy trong sáu loại; làm sao sạch không sạch Giống như nhỏ rồi lớn; giống như hình trong gương Không nhơn mà tướng sạch; tức không có bất tịnh Nhơn sạch có không sạch; nên gọi là bất tịnh Không nhơn và không tịnh; cũng lại không có sạch Nhơn sạch và không sạch; lại cũng không có sạch

Nếu không có kẻ sạch; làm sao có sự tham Nếu không có bất tịnh; làm sao có sự sân Từ vô thường đến thường; cho nên gọi điên đảo Không trung không có thường; sao có nơi đến thường Nếu mà trong vô thường; hiểu vô thường không đến Không trung không vô thÜ©ng; làm sao không Çiên Çäo Có thể có kẻ biết; và nên dùng pháp ấy Tất cả tướng tịch diệt; sao gọi có đến đi

Nếu không có chấp pháp; tiếng gì gọi điên đảo Lời nói không điên đảo; tất cả chỉ có vậy Có đến không sanh đến; không đến không sanh ra Kẻ đến không sanh đến; không đến cũng không sanh Nếu mà lúc điên đảo; hoặc lúc không điên đảo Hãy nên tự quan sát; ai sanh ra điên đảo Các điên đảo không sanh; làm sao có nghĩa nầy Không có điên đảo vậy; sao có kẻ điên đảo Nếu thường lạc ngã tịnh; mà thật là có người Thì thường lạc ngã tịnh; cũng không có điên đảo Nếu thường lạc ngã tịnh; mà thật chẳng có gì Vô thường khổ bất tịnh; tất cả cũng đều không Như vậy điên đảo mất; vô minh cũng mất theo Khi vô minh mất rồi; các hành cũng không còn Nếu tánh phiền não thật; cái gì có lệ thuộc Sao gọi có thể đoạn; ai nên dứt tánh nầy Nếu phiền não không thật; không tánh cũng không thuộc Làm sao có thể dứt; ai dứt được tánh không.

Tham, sân, si vốn là ba độc của chúng sanh trong thế gian nầy phải đối diện. Do vậy mới có giới, định huệ để khử trừ đi. Đây là việc đối đãi để có thể làm thanh tịnh thân tâm; nhưng đứng trên quan niệm của Trung Quán, Ngài Long Thọ chủ trương rằng tham sân si vốn không, vì chúng không có tự tánh. Sở dĩ có tham sân si, vì do tư tưởng và tâm thức của mỗi cá nhân phân biệt mà có. Từ chỗ phân biệt nầy; nên mới sinh ra các điên đảo vọng tưởng. Rồi đến việc sạch không sạch v.v... đều do nhân duyên sanh và tất cả rồi cũng do nhân duyên mà hủy hoại đi.

Tánh ấy cũng giống như sự trẻ và sự già đồng thời cũng giống như hình trong gương. Nếu chấp chặt là mình có sự thay đổi ấy cũng không đúng, mà nói mình không phải là người ở trong gương ấy cũng không đúng. Vậy thì ai điên đảo đây ? Ai sanh ra chấp trước về tham sân si đây ? Có phải do chấp ngã mà sinh ra vọng tưởng chăng ? Rồi đến Có và Không 163 những sự việc như thường hằng, ngã sở, vui vẻ, yên ổn v.v... tất cả cũng đều do điên đảo mộng tưởng chấp chặt vào đó mà thành, chứ trên thực tế chúng không có tự tánh; mà đã không có tự tánh thì chẳng có cái nào sinh ra cái nào cả. Do như vậy cho nên khi điên đảo mất thì vô minh cũng mất theo, mà vô minh mất thì hành mất và tất cả những điên đảo vọng tưởng không còn tồn tại nữa. Lúc bấy giờ Như Lai tánh lại xuất hiện. Phiền não, điên đảo, vọng tưởng, tham, sân, si cũng giống như đám mây mù. Còn Như Lai tánh giống như mặt trời tỏa ánh sáng. Ánh sáng lúc nào cũng luôn luôn tồn tại; nhưng bị mây che khuất; nên chúng ta không thể thấy ánh sáng mặt trời. Từ điểm nầy chúng ta phải hiểu rằng do vô minh phiền não vọng tưởng che mờ trí tuệ; nếu những loại nầy không còn hiện hữu nữa thì trí tuệ tự nhiên hiển bày. Do vậy mà Ngài Long Thọ đã nhấn mạnh rằng tham sân si vốn không có gốc là thế. Cái nầy đến tức cái kia phải đi; cái nầy tồn tại tức cái kia phải ẩn hiện dưới một dạng thái khác vậy.

Phẩm thứ 24 : Quán về tứ đế

Nếu tất cả đều không; không sanh cũng không diệt

Như vậy tức không có; bốn pháp tứ diệu đế Nếu tứ đế không có; thấy khổ cùng lìa tập Lên diệt và tu đạo; như vậy cả đều không Việc nầy nếu là không; tức bốn quả cũng không Bốn quả đã không rồi; người chứng đắc cũng không Nếu tám hiền thánh không; Tăng bảo cũng không có Bốn đế không có rồi; Pháp bảo cũng chẳng có Pháp và Tăng cũng không; Phật bảo cũng chẳng nốt Như vậy nói về không; tức phá Tam Bảo vậy Pháp không lưu nhơn quả; cùng mất các tội phước

Lại cũng bị băng hoại; tất cả pháp thế tục Ta nay thật chẳng thể; biết không không nhơn duyên Và cũng biết nghĩa không; như vậy tự sanh phiền Chư Phật nương nhị đế; vì chúng sanh thuyết pháp Một là thế tục đế; hai là nhứt nghĩa đế Nếu người nào chẳng biết; phân biệt làm hai đế Ý sâu của Phật Pháp; chẳng thể hiểu nghĩa thật Nếu không nương tục đế; không thể chứng nghĩa một Không được đệ nhứt nghĩa; tức không vào Niết Bàn Không thể quán không được; gốc gác chính tự hại Như không rành chú thuật; không thể trừ rắn độc Thế Tôn biết pháp ấy; làm tướng lành cho thân Không độn căn cũng vậy; cho nên không muốn nói Từ đây chấp ngã không; nhưng mà ngã đã sanh Ta nay nói việc nầy; tuy không chẳng phải có Có không ở nghĩa nầy; tất cả pháp thành tựu Nếu không có nghĩa nầy; tất cả chẳng được gì Ta nay tự trải qua; nói đến cái ta nầy Như người cỡi ngực vậy; hãy quên lúc lên cỡi Nếu thấy được các pháp; chắc chắn có tánh vậy Tức thấy được các pháp; không nhơn cũng chẳng duyên

Thức là phá nhơn quả; kẻ tạo ra pháp nầy Cũng làm hại tất cả; vạn vật có sanh diệt Các nhơn duyên sanh ra; ta nói vậy chứ không Cũng có nghĩa giả danh; đây nghĩa trung đạo vậy Những pháp chưa hề có; chẳng từ nhơn duyên sanh

Tất cả các pháp nầy; không cũng không như vậy Nếu các pháp rỗng không; tức không có sanh diệt Như vậy tức không có; pháp tứ đế như vậy Nếu không từ duyên sanh; làm sao lại có khổ Vô thường là nghĩa khổ; định tánh không vô thường Nếu khổ có định tánh; làm sao sanh từ Tập Nếu mà không có Tập; nên phá nghĩa không vậy Khổ nếu có định tánh; tức không hợp với diệt

Nếu chấp vào định tánh; tức phá về Diệt Đế Khổ nếu có định tánh; tức không có tu đạo Nếu đạo có thể tu; tức không có định tánh Nếu không có khổ đế; và không tập diệt đế Có thể diệt khổ đạo; làm sao đến nơi nao Nếu khổ có định tánh; trước đến không thể thay Nay đây làm sao thấy; tánh nầy chẳng khác vậy Nếu thấy khổ không thật; đoạn Tập cùng đến Diệt Tu Đạo và bốn quả; việc nầy cũng chẳng phải Tánh của bốn thánh đạo; trước đó không thể được Các pháp nếu có chắc; nay sao gọi là được Nếu không có bốn quả; tức không có người chứng Cũng không có tám đạo; tức chẳng có Tăng bảo Bốn Thánh Đế không có; lại cũng chẳng Pháp bảo Không Pháp bảo Tăng bảo; làm sao có Phật bảo Nay nói vậy không nhơn; Bồ Đề làm giống Phật Nếu lại chẳng nhơn Phật; lại có tánh Bồ Đề Tuy rằng hay siêng năng; tu hành đạo giác ngộ Đầu tiên không tánh Phật; không thể được thành Phật Nếu các Pháp đều không; không có kẻ gây tội Chẳng không làm thế nào; để trở thành tánh định Nếu trong tội phước ấy; chẳng sanh ra quả báo

Tức là lìa tội phước; nhưng lại có quả báo Nếu nghĩa từ tội phước; mà sanh ra quả báo Quả từ tội phước sanh; sao gọi là không được Nay phá tất cả pháp; các nhơn duyên nghĩa không

Tức phá về thế tục; còn thân pháp sở hữu Nếu phá thành nghĩa không; tức hợp vô sở tác Không làm mà có làm; không làm có tên làm Nếu có quyết định tánh; thế gian có nhiều loại Tức không sanh không diệt; thường trụ lại không mất Nếu không có không nầy; chưa được cũng chẳng được Lại không trừ phiền não; lại không khổ cuối cùng Cho nên trong kính nói; nếu thấy các nhơn duyên

Tức như hay thấy Phật; thấy khổ tập diệt đạo.

Sau khi Đức Phật thành đạo, lần đầu tiên trong thế gian Ngài chuyển pháp luân để nói pháp Tứ Diệu Đế và thành lập Tăng Đoàn. Đây là theo phép của Tục Đế mà hành xử để sau nầy Phật dẫn dắt mọi chúng sanh đi vào đệ nhất nghĩa đế. Đệ nhất nghĩa đế cũng có nghĩa là Đạo Đế hay Niết Bàn an lạc. Tuy các pháp của thế gian và xuất thế gian đều huyễn; nhưng mượn những sự hư ảo nầy để hiển bày chân diệu nghĩa. Đó là ý hướng của chư Phật khi độ sanh. Nhưng chúng sanh trong cõi Ta Bà nầy tất cả đều bị sự chấp trước ràng buộc; nên mới sinh ra điên đảo vọng tưởng và từ sự điên đảo vọng tưởng nầy nên mới sinh ra phiền não và từ phiền não sẽ sinh ra những khổ lụy khác. Nếu thấy tất cả các pháp đều do nhân duyên sanh, ngay cả Tứ Diệu Đế; thì chắc chắn sẽ thấy được bản thể của chư Phật và hiểu rõ được thế nào là khổ, thế nào là tập, thế nào là diệt và thế nào là Đạo. Nếu không hiểu và cứ chấp vào những hình tướng giả huyễn ấy, thì đời sẽ không bao giờ thấy được chân như bản thể của chính mình.

Đức Phật cũng đã ví dụ như người không rành chú thuật thì không thể trừ khử được rắn độc. Rắn độc đây là sự chấp trước và chú thuật đây chính là quán về nhân duyên. Nếu không thấy được nhân duyên, tức không thấy được các pháp. Từ đó sẽ sinh ra sự chấp chặt về Tứ Đế hay về các loại hình tướng của thế gian. Tội phước tuy có đó; nhưng thực thể lại không. Tuy không nhưng không phải là không có địa ngục. Vì lẽ địa ngục chỉ hiển bày khi tâm thức bị đọa lạc. Nếu tâm con người luôn luôn thanh tịnh thì cảnh giới cũng lại thanh tịnh.

Nếu tâm con người bất tịnh thì cảnh giới cũng bị ảnh hưởng theo. Đây là nhân duyên, đây là nhị đế vậy. Khi hiểu rõ được quan niệm nầy tức hiểu được Phật Pháp và hiểu được tánh

Phật của mỗi người.

Phẩm thứ 25 : Quán về Niết Bàn

Nếu các pháp đều không; không sanh cũng không mất Đoạn gì và mất gì; nên gọi là Niết Bàn Nếu các pháp không không; tức không sanh không diệt Dứt gì và mất gì; nên gọi là Niết Bàn Không được cũng chẳng đến; không mất cũng chẳng còn Không sanh cũng chẳng mất; nên tên gọi Niết Bàn Niết Bàn không tên gọi; tức có tướng già chết Cuối cùng không pháp có; lìa cả tướng già chết Nếu Niết Bàn có thật; tức Niết Bàn hữu vi Cuối cùng có một pháp; nên phải có vô vi Nếu Niết Bàn có thật; sao có tên không thọ Không có chẳng từ thọ; nên có tên là pháp Trên không có Niết Bàn; làm sao có nơi chốn Niết Bàn chẳng có không; nơi nào nói có không Nếu không là Niết Bàn; sao gọi tên chẳng thọ Sau đó không có thọ; nên có tên không pháp Thọ các nhơn duyên rồi; luân chuyển trong sanh tử Không thọ các nhơn duyên; có tên là Niết Bàn Như trong kinh Phật nói; đoạn có đoạn không có Có thể hiểu Niết Bàn; không có cũng chẳng không

Nếu nghĩa về có không; tạo nên Niết Bàn vậy Có không tức giải thoát; việc nầy không phải vậy

Nếu nghĩa là có không; tạo thành Niết Bàn vậy Niết Bàn chẳng không thọ; cả hai từ thọ sanh Có không chung hợp thành; sao gọi tên Niết Bàn Niết Bàn tên vô vi; có không là hữu vi Có không chung hai việc; sao gọi là Niết Bàn Cả hai không cùng nơi; như sáng tối không đủ Nếu không có chẳng không; tên gọi là Niết Bàn

Này chẳng có chẳng không; cho nên sinh phân biệt Phân biệt chẳng có không; như vậy tên Niết Bàn Nếu do có không thành; chẳng có chẳng không thành Sau khi Như Lai diệt; không gọi có hoặc không Lại chẳng nói có không; không có và chẳng không Như Lai bây giờ đây; không nói có hay không Lại chẳng nói có không; không có và chẳng không Niết Bàn và thế gian; không có ít phân biệt Thế gian và Niết Bàn; lại không ít phân biệt Niết Bàn là thật tế; và cùng với thế gian Như vậy cả hai là; không thể phân biệt được Tịch rồi có không nầy; hữu biên và thường hằng Các thấy nương Niết Bàn; tương lai và quá khứ Tất cả các pháp không; sao có biên vô biên Lại biên lại vô biên; chẳng có chẳng không biên Làm sao có sai khác; sao có thường không thường Lại có lại chẳng có; không thường chẳng vô thường Các pháp không thể được; lìa tất cả hí luận Không người lại chẳng nơi; Phật lại không nói gì.

Khi Đức Phật còn tại thế thật ra Ngài nói rất ít về Niết Bàn và Ngài cũng rất hiếm khi trả lời cho các đệ tử về Niết Bàn. Ngài luôn nói rằng: Trạng thái ấy như củi hết lửa tắt vậy thôi.

Có nơi nói là không sanh diệt; nhưng nếu đã dùng đến ngôn ngữ, tức có đối đãi. Do vậy mà Đức Phật rất ít nói.

Niết Bàn chẳng hữu vi mà cũng chẳng vô vi. Niết Bàn cũng chẳng phải chẳng có, mà cũng chẳng phải chẳng không. Tất cả đều như như bất động. Không nên phân biệt có hoặc không nơi trạng thái của Niết Bàn. Vì Niết Bàn lìa ngôn ngữ và sự đối đãi nầy. Nhiều người đi tìm Niết Bàn; nhưng Niết Bàn không phải là một nơi chốn nên không thể tìm được. Nếu cứ nhìn từ sự đối đãi để đánh giá một trạng thái không còn sanh diệt nữa thì mãi mãi vẫn còn xa xôi lắm đối với Niết Bàn vậy. Tóm lại chúng ta có thể hiểu rằng: Niết Bàn là một trạng thái chứng đạo, lìa nói năng và sự đối đãi thường tình của thế gian.