Giới Thiệu Kinh Lăng Già

V. Kinh Lăng Già (Laṅkāvatāra)- Những Vấn Đề Liên Quan Đến Phật Pháp

A. VẤN ĐỀ ĂN THỊT

Kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) dành hẳn 1 chương nói về việc không ăn thịt.

“Bấy giờ Đại Huệ Bồ tát lại nói bài tụng:

Bồ tát đại hữu tình

Chí cầu Vô thượng giác

Rượu thịt cùng tỏi hành

Được ăn hay không được

Kẻ ngu tham ăn thịt

Hôi dơ không xiết kể

Đồng như ác thú kia

Làm sao mà ăn được

Kẻ ăn có lỗi gì

Không ăn có đức gì

Xin nguyện đấng Thế Tôn

Vì con khai diễn hết.

Khi ấy Phật dạy Bồ tát Đại Huệ rằng:

Đại Huệ! Tất cả chúng sinh từ vô thỉ đến nay không ngừng qua lại trong sinh tử luân hồi, không khỏi có lần làm cha mẹ anh em con cái lẫn nhau, hoặc làm bà con, bè bạn, đầy tớ thân yêu... Sang đời khác họ sinh làm thân chim và thú, sao nỡ đem ăn thịt? Đại Huệ! Bồ tát đại hữu tình xem chúng sinh như thân mình, nghĩ rằng thịt đều do có mạng sống mà ra, làm sao nỡ ăn? Đại Huệ! Bọn quỷ la sát v.v.. nghe ta nói thế này còn bỏ ăn thịt, huống hồ những người trân quý pháp.”

Chúng ta sẽ xem xét vấn đề nầy qua quan điểm của 3 hệ phái; Phật giáo thời kỳ đầu, Đại thừa (Mahāyāna) và Kim Cang thừa (Vajrayāna)

Quan điểm Phật giáo thời kỳ đầu

Theo Luật tạng Thượng toạ bộ (Theravāda), thời Đức Phật có vị cư sĩ là trưởng làng, nhiều thợ săn làm việc cho ông ấy. Trước khi vị ấy đạt giác ngộ, các thợ săn thường cung cấp cho ông rất nhiều thịt từ việc săn bắt. Sau khi thọ trì giáo lý từ Thế Tôn, ông ấy chứng ngộ qua chánh kiến từ giáo lý Phật giáo Thượng toạ bộ nên ngừng ăn thịt. Tuy nhiên, những thuộc hạ vẫn tiếp tục đi săn và dâng thịt. Thay vào đó, vị ấy cúng thịt cho tỉ khưu mỗi khi họ đến nhà khất thực.. Ngoại đạo bắt đầu tấn công bằng cách nói rằng: “Cư sĩ thì không ăn thịt, nhưng đệ tử của Phật lại dùng. Thật là đáng sỉ nhục!” Nghe vậy, một số tỳ kheo, thỉnh cầu lời dạy của Phật.T rằng: “Chúng con cần làm gì trước những bình phẩm này, bởi chúng con đang ăn thịt?” Đức Phật sau đó thiết lập quy tắc về việc chỉ dùng ba loại thịt thanh tịnh với vài yêu cầu đặc biệt được đặt ra. Đó là, thịt của rắn, chó, ngựa và bò sẽ không được ăn cho dù phù hợp tam tịnh nhục. Bởi người Ấn Độ trong thời của Phật, xem thịt của những con vật này không sạch sẽ như thịt người. Đến nay, truyền thống Phật giáo Nam truyền vẫn giữ quy tắc này.

Ba loại thịt thanh tịnh (tam tịnh nhục) là:

1. Không thấy: mắt không thấy con vật bị giết vì ta;

2. Không nghe: không nghe từ ai đó mà ta tin tưởng rằng nó bị giết cho ta ăn

3. Không nghi: không nghi ngờ rằng nó đặc biệt bị giết cho ta ăn.

Quan điểm Phật giáo Đại thừa (Mahāyāna)

Theo Kinh Lăng già và Kinh Niết bàn, Đức Phật dạy cấm hẳn việc ăn thịt. Còn có những kinh khác, nhưng 2 bản kinh này cung cấp sự giảng giải chi tiết nhất. Kinh Lăng già giảng giải về nhiều lỗi lầm của việc ăn thịt như trong Chương 8 vừa nêu. Có 3 điểm chính:

1. Chúng sinh đều đã là cha mẹ của chúng ta từ vô thủy. Như thế, con vật mà chúng ta ăn hôm nay chắc chắn cũng từng là cha mẹ chúng ta. Ăn thịt này giống như ăn thịt cha mẹ hay con cái chúng ta. Vì vậy, sẽ là điều sai lầm khi người thế gian ăn thịt, huống là người xuất gia.

2. Động vật thấy người ăn thịt, chúng sẽ sợ hãi. Chúng ta biết rằng động vật theo một cách nào đó nhạy cảm hơn nhiều con người. Chúng biết ai là người ăn thịt và phân biệt mùi giữa người ăn thịt và người ăn chay. Đức Phật nói rằng khi người ăn thịt đến gần động vật, đặc biệt là những loài vật nhỏ, họ có thể làm con vật sợ hãi đến mức bất tỉnh. Cũng giống như cảm giác của con người khi thấy quỷ la sát, một loài quỷ được biết là ăn thịt người. Kết quả là, từ quan điểm của việc làm lợi lạc hữu tình chúng sinh, những người tu hạnh Bồ tát, những vị đã thọ giới Bồ tát và đang tu tập tâm từ bi, dứt khoát không ăn thịt.

3. Từ quan điểm của việc làm lợi lạc cả bản thân lẫn người khác, một điểm đặc biệt quan trọng cần chú ý. Nếu người ăn thịt sinh nếu tái về cõi súc sinh, họ chắc chắn sẽ là loài ăn thịt. Vì thiên hướng thích ăn thịt trong đời này để lại một thói quen mạnh mẽ tập khí thèm thịt lưu lại trong A lại da thức của họ. Khi họ đầu thai, thân thể có thể thay đổi, nhưng tập khí vẫn còn trong A lại da thức. Tập khí này rất mạnh, một số loài ăn thịt, chỉ vài giờ sau khi sinh ra, đã săn những con vật nhỏ dù chưa được dạy về điều đó. Bởi vì đã ăn thịt từ quá khứ, thói quen ăn thịt rất mạnh mẽ. Cộng thêm với sự thật là bây giờ chúng đã trở thành động vật, khiến chúng bị nghiệp báo si mê nên không thể phân biệt đúng sai.

Trong tương lai, nếu bị đầu thai làm súc sinh, loài có tập khí ăn thịt sẽ:

- Muốn ăn thịt và thịt mà thôi, bất kể trái cây và rau cỏ có ngon thế nào;

- Không biết về những lỗi lầm của việc ăn thịt;

- Không có khả năng lựa chọn.

Nên sẽ luân hồi (saṃsāra) dài dài. Và lại rơi vào súc sinh, vì chẳng có cách nào để không phải ăn thịt. Cứ thích ăn thịt khi có thể ăn thứ khác, thì việc phải trở thành động vật ăn thịt trong cõi súc sinh là kết quả tự nhiên.

Quan điểm của Phật giáo Kim Cang thừa

Kim Cang thừa (Vajracchadikāyāna), đại biểu chính cho Phật giáo Tây Tạng được phát triển theo hai giai đoạn:

Thời kỳ đầu liên quan đến truyền thống Nyingmapa (Cổ Mật), với giáo lý chính yếu là Dzogchen hay Đại Viên Mãn. Các Mật điển của Đại Viên Mãn chỉ rõ ràng ăn thịt theo cách nào đều không được phép.

Thời kỳ thứ hai liên quan đến cái phái Gelugpa, Kagyupa, Sakyapa và các trường phái khác của Phật giáo Kim Cương thừa ở Tây Tạng trừ Nyingmapa. Trong tất cả các Mật điển của thời kỳ này, quan trọng và cốt lõi nhất là Mật điển Thời luân Kim Cương. Mật điển và những bình giảng đều chỉ rõ rằng ăn thịt là không được phép.

Phật giáo Đại thừa phản đối việc ăn thịt, tại sao vài hành giả Tây Tạng lại ăn thịt? Điều này không phải kinh luật cho phép ăn mà vì những lý do khác. Vì, phần lớn cao nguyên Tây Tạng không thích hợp với việc trồng rau và lúa. Ở nơi có thể trồng trọt, mùa màng cũng không tốt lắm. Còn thiếu phương tiện vận tải khiến rất khó khăn liên lạc với thế giới bên ngoài. Đặc biệt ở những vùng đồng cỏ, chỉ có tsampa (lúa mạch nghiền rang) là nông sản chính. Vì vậy, những người sống ở vùng đồng cỏ không có lựa chọn nào khác ngoài việc ăn thịt bởi vì môi trường họ đang sống. Mặc dù giáo lý Đại thừa yêu cầu nghiêm ngặt việc ăn chay và hành giả Tây Tạng cũng biết ăn thịt là sai trái và không đúng với giáo lý Phật giáo Đại thừa, họ vẫn không thể ăn chay vì những lý do kể trên. Bởi thế, họ buộc phải ăn thịt, nhưng chỉ ba loại thịt thanh tịnh (tam tịnh nhục).

Thật tế có một số hành giả ở Tây Tạng ăn thịt, nhưng điều đó không có nghĩa là tất cả hành giả Tây Tạng đều như vậy hoặc kinh luật cho phép. Người ta không thể tìm thấy ở bất kỳ đâu dù trong Kinh điển Đại thừa hay các Mật điển của Kim Cương thừa cho rằng ăn thịt là được chấp nhận. ⁷⁸

Ngoài kinh Lăng già, kinh Niết bàn có nói đến việc nầy.

“Thiện nam tử! Từ nay về sau ta không cho phép các đệ tử Thanh văn ăn thịt. Khi nhận ở người đàn việt món thịt hiến cúng, nên quán tưởng đó như là thịt con mình.”

Bồ tát Ca diếp lại bạch Phật: “Thế Tôn! Tại sao Như Lai không cho phép ăn thịt?”

Phật dạy: “Thiện nam tử! Kẻ ăn thịt làm dứt mất hạt giống đại từ.”

Ca diếp lại bạch: “Vậy tại sao lúc trước Như Lai cho phép tỳ kheo ăn ba loại tịnh nhục?”

“Ca diếp! [Việc cho phép ăn] ba loại tịnh nhục ấy là tùy theo hoàn cảnh mà hạn chế dần dần.”…⁷⁹

B. Kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) và sự truyền thừa của Thiền tông Trung Hoa

Chủ trương trực giác siêu việt của Thiền và giáo lý về Tự chứng cảnh giới trong kinh Lăng già xác quyết môia liên hệ mật thiết giữa giáo lý Thiền và kinh Lăng già.

Đúng ra, giáo lý Thiền không phải xuất phát từ kinh Lăng già mà chỉ là giáo lý được kinh Lăng già xác nhận. Như kinh Lăng già nói, đời sống Phật giáo là đạt đến trí tuệ thâm nhập vào chân lý nằm sâu bên dưới của mọi hiện hữu.

Vào cuối Chương 2, Đức Phật xác định lại giáo lý tự giác, tức sự Chứng đạo của Phật, như vầy:

“Đó cũng như nhìn thấy bóng mình trong gương hoặc trên nước, cũng như nhìn bóng mình trong ánh trăng hoặc ánh đèn, lại nữa, cũng như nghe tiếng nói của mình dội lại trong thung lũng; hễ vọng cầu thì có vọng tưởng phân biệt phải trái; hễ có phân biệt phải trái thì không thoát khỏi thế kẹt hai đầu, tự nhiên chấp cái phải, nên tinh thần không thể “tịnh” được. Tịnh có nghĩa là lắng sạch hết sở cầu (hoặc hòa đồng với muôn vật); và lắng sạch hết sở cầu có nghĩa là đi sâu vào định, tự đó phát sanh thánh trí tự giác, và đó tức là Như Lai tạng (Tathagatagarba).”

Tất cả những gì cần cho con người để đạt tới “cảnh giới thánh trí tự giác"” đều sẵn đủ trong con người, song bị điên đảo vì những vọng tưởng chấp trước xông ướp (huân tập, tập khí) trong tâm từ đời vô thỉ. Nên cần có sự khai ngộ trực tiếp hoặc đơn truyền của chư Phật; tuy nhiên, cả đến chư Phật cũng không thể đánh thức ta đưa vào cảnh giới tự giác trừ phi ta tập trung hết khí lực bình sinh vào tâm nguyện tự mở trói. Nên kinh đề cao phép tham thiền làm phương tiện chứng tâm.

“Này Đại Huệ, kinh nói ra là tùy căn cơ của chúng sanh nên không hiển thị được chân lý “như thị”; lời nói không hiển thị được cái như thực. Đó giống như những dương diễm (mirage) phỉnh gạt lũ thú khát nước vọng hưóng tìm nước uống ở chỗ không hề có nước; cũng vậy, lời dạy của kinh là nhằm thỏa mãn trí tưởng tượng của phàm phu nên không hiển thị được thực tại, tức cứu cánh của Thánh trí tự giác. Này Đại Huệ, nên nương theo nghĩa, chớ chấp vào ngôn từ và giáo thuyết”.

Còn về mặt lịch sử, Bồ đề Đạt ma trao Kinh Lăng già cho Huệ Khả với lời phó thác:

“Ta có bộ kinh Lăng già gồm bốn cuốn, nay cũng giao cho ông, đó là cửa ngõ quan trọng đi vào tâm địa Như Lai. Ta từ khi rời Nam Ấn đến Đông Độ, thấy Xích huyện thần châu có khí tượng Đại thừa, cho nên vượt biển băng đồi tìm người nối pháp. Buổi đầu gặp gỡ chưa quen, như dại như khờ nói năng ngượng ngập. Nay truyền được cho ông, ý ta đã toại.”⁸⁰

Theo Cao tăng truyện của Đạo Tuyên vào đời Đường, Bồ đề Đạt ma trao bản sao bộ kinh Lăng già 4 quyển cho đệ tử đầu tiên của ngài là Huệ Khả, rồi bảo; “Theo như ta thấy ở Trung Hoa không có kinh nào ngoài kinh nầy, ông hãy giữ nó để tu tập thì tự nhiên sẽ cứu được đời.’

Ý của Bồ đề Đạt ma muốn nói lúc nầy, ở Trung Hoa không có kinh nào khác ngoài kinh Lăng già có thể làm kim chỉ nam hướng dẫn cho người tu Thiền Phật giáo.

Trong Truyền đăng lục của Đạo Nguyên, còn ghi rõ hơn: “Ta có bản kinh Lăng già gồm 4 quyển trao truyền cho ông, trong nầy những giáo lý căn bản của Như Lai liên hệ đến tâm địa của ngài được trình bày. Kinh sẽ dẫn chúng sinh chúng sinh hữu tình đến chố tâm thức mở mang và chứng ngộ. Từ khi đến xứ nầy, ta đã bị đầu độc 5 lần, lần não cũng lấy kinh nầy ra mà thử nghiệm năng lực kỳ diệu của nó bằng cách đặt kinh lên trên tảng đá, và đá bị vỡ ra từng mảnh. Ta đi từ Nam Ấn Độ sang vùng đất phía Tây nầy và quan sát thấy rằng xứ Trung Hoa, người ta có có xu hướng Phật giáo Đại thừa. …”

Theo Tục Cao tăng truyện, ⁸¹ ban đầu tổ sư Đạt ma đến Trung Hoa truyền bá pháp thiền Đại thừa Ấn Độ, nêu lên tông chỉ “nương giáo ngộ tông”. “Giáo” đây là chỉ cho 4 quyển kinh Lăng già, còn cái gọi là “Tông” là chỉ cho “tự tánh thông” mà trong kinh Lăng già đề cập. Tổ sư Đạt ma cho rằng: “Muốn tự mình chứng ngộ thánh trí (nội chứng) thì trước tiên phải nương vào giáo pháp và từ đó mới giác ngộ cho người, do vậy nên gọi là “nương giáo ngộ tông”. Điều đó cho thấy rõ rằng bản thân tổ Đạt ma đã dùng kinh Lăng già làm bộ kinh điển y cứ căn bản. Trong Lăng già sư tư ký chép: “ Đệ tử Đàm Lâm ghi lại những hành trạng lời nói của thầy mình, tập hợp lại thành một quyển gọi là “Đạt ma luận”, còn sư Bồ đề thì lại lấy quyển yếu nghĩa “Lăng già” chuyên giải thích về các cách thức tọa thiền gồm 23 trang gọi là “Đạt ma luận”. Về sau Tổ sư Đạt ma truyền 4 quyển kinh Lăng già này cho tổ Huệ Khả, đồng thời còn dặn rõ: “ Ta xét thấy ở đất Hán này chỉ thích hợp với kinh Lăng già, nếu ông thực hành theo đó thì có thể độ được mọi người”. Tổ Huệ Khả cũng bảo các thầy Na, Mãn, v.v... lấy 4 quyển kinh Lăng già này làm tâm yếu, y theo đó mà nói năng hành xử thì sẽ không có gì phải hối tiếc. (Tục Cao Tăng truyện, quyển 19). Thể theo tâm nguyện của tổ sư Đạt ma, tổ Huệ Khả tiếp tục duy trì và truyền thừa kinh Lăng già. Đối với kinh Lăng già, tổ Huệ Khả chọn cách giải thích tự do, không câu nệ vào văn tự, không phụ thuộc vào huyền học. Các đệ tử của tổ Huệ Khả cũng rất xem trọng việc học tập nghiên cứu kinh Lăng già.”

Sau đến Ngũ tổ Hoằng Nhẫn, không truyền kinh Lăng già làm biểu tượng tâm ấn nữa, mà truyền Kinh Kim Cang (Vajracchadikā Śūtra). Và từ Lục tổ Huệ Năng trở đi, Thiền tông Trung Hoa thực sự đã khoác lên mình chiếc áo mới. Sự khai triển của Thiền Đông Độ (Trung Hoa) đã không theo tư tưởng chủ đạo trong kinh Lăng già, nghĩa là khuôn theo tư tưởng Ấn Độ. Hạt giống Thiền Lăng già mang sang trồng ở đất Trung Hoa không thích hợp để nẩy nở như tại phong thổ Ấn Độ. Tuy vẫn được hứng khởi bởi sinh hoạt và tinh thần Như Lai Thiền, Thiền tông Trung Hoa tạo ra những phương cách hiện thực riêng. Và đó là chỗ thể hiện tất cả năng lực sinh động và thích nghi kỳ diệu của Thiền tông.

Thử đặt vấn đề nếu lúc đó Ngũ tổ Hoằng Nhẫn vẫn truyền tâm ấn bằng kinh Lăng già, sau thời Lục tổ Huệ Năng vẫn nghiên cứu, tu tập, chuyên sâu vào giáo lý Thể chứng tự nội trong kinh Lăng già, thì Phật giáo Trung Hoa sẽ ra sao? Đến thời Huyền Trang có còn phải băn khoăn đi tìm kiếm tính nhất quán trong cách giải thích tư tưởng Phật học, để rồi ngài dừng lại để phát triển giáo lý Duy thức. Như chúng ta thấy đó chính là nội dung về Tâm lý học mà kinh Lăng già triển khai khi Đức Phật nêu mối liên hệ giữa Như lai tạng (thatāgatagarbha) với thức a lại da.

Thiền tông thịnh hành một thời, nay chia phần cho Duy thức.

Rồi sau đó, Khuy Cơ, đệ tử kiệt xuất của Huyền Trang tiếp tục con đường của thầy, giới thiệu Pháp tướng tông cho Phật giáo Trung Hoa, đây là tên gọi mới dành cho Duy thức, khi bên cạnh đó, Pháp Tạng, đang xiển dương tư tưởng Kinh Hoa Nghiêm (Avataṃsaka), được người đời mệnh danh là Pháp tánh tông. Lúc nầy Huyền Trang đã viên tịch. Uy thế trong triều đình nhà Đường suy giảm. lúc nầy Hoàng hậu Võ Tắc Thiên muốn tìm kiếm sự hậu thuẫn từ Phật giáo, bà đã chọn người đại biểu cho Pháp tánh tông chứ không phải là hậu duệ của Huyền Trang. Tư tưởng Kinh Hoa Nghiêm (Avataṃsaka) được lan toả. Cái học về Duy thức như một thời thịnh hành bay bổng trong khung trờì tư tưởng kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) lại chìm sâu.⁸²

VII. Kinh Lăng Già (Laṅkāvatāra) Trong Bản Nguyện Của Hàng Bồ Tát Đại Thừa

1. Tự tu hành Gia trì lực

Trong kinh Lăng già (Laṅkāvatāra), Đức Phật có đề cập đến Tha lực trong sự cứu độ và tu tập qua ý nghĩa Gia trì (Adhiṣṭhāna), xuất phát từ bổn nguyện của chư Phật. Nếu không có lực gia trì nầy ở phía Đức Phật như một tha lực thì hàng Bồ tát đù có đủ tinh cần và trí tuệ thông suốt cũng không thể nghiệm được chân lý tối thượng trong chính mình, và sau rốt, không đưa Bồ tát đến thể nhập trong hải hội chư Phật quá khứ, hiện tại và vị lai.

“… Nhờ Phật lực gia trì nên Bồ tát ở trong tam muội không nhập niết bàn, nếu không có sự gia trì ấy thì Bồ tát không hóa độ chúng sinh, không hoàn thành Như Lai địa, lại còn đoạn dứt giống Phật. Bởi thế nên Phật vì Bồ tát mà nói các công đức lớn không thể nghĩ bàn của Như Lai, khiến họ rốt cuộc không nhập niết bàn, Thanh văn Duyên giác tham đắm pháp lạc tam muội, ở trong đó khởi tưởng là niết bàn.”

Về thuật ngữ Adhiṣṭhāna, gồm Adhi+ ṣṭhā nghĩa là căn bản, vị trí, năng lực. Hán dịch là Gia trì lực, có nghĩa là năng lực được trao thêm và giữ vứng. Là năng lực phát xuất từ ý nguyện của Đức Phật, với tâm từ bi và trí tuệ rộng lớn bao trùm toàn thể vũ trụ, gia trợ cho năng lực của Bồ tát để giữ vững, khích lệ vị ấy đi đến cảnh giới Thánh trí tự chứng.

“ Này Đại huệ! Chư Phật có hai thứ gia trì để nâng đỡ các Bồ tát, khiến các Bồ tát này đảnh lễ chân Phật thỉnh hỏi các nghĩa lý. Hai thứ gia trì ấy là khiến cho Bồ tát nhập tam muội, và hiện thân trước Bồ tát đưa tay lấy nước cam lộ rưới đầu.

Các đại Bồ tát nhờ hai thứ gia trì này mà diện kiến được hết thảy chư Phật. Nếu không nhờ gia trì thì không diện kiến được. Lại nữa, Đại Huệ! Các Bồ tát nhập được tam muội, hiện thần thông nói pháp, tất cả ấy đều nhờ hai lực gia trì của chư Phật. Đại Huệ! Nếu Bồ tát lìa sự gia trì của Phật mà thuyết pháp, thì phàm phu cũng có thể nói pháp. Như Lai ra đời, nhờ lực gia trì của Như Lai mà hết thảy núi rừng, cỏ cây, thành quách, cung điện và các nhạc khí đều phô diễn pháp âm, huống chi loài hữu tình. Những kẻ điếc, mù, câm, ngọng, đều được lìa khổ mà giải thoát. Đại Huệ! Năng lực gia trì của Như Lai có những tác dụng rộng lớn như vậy.”

Điểm nầy trong kinh Lăng già là một đặc trưng của Phật giáo Đại thừa, khi nhấn mạnh tinh thần Giác tha với lý tưởng Bồ tát đạo, khác hẳn với giáo lý Phật giáo thời kỳ đầu chú trọng tự lực, tự lợi.

2. Ý sinh thân

Ý sanh thân tức là khi ý phát khởi thì thân lập tức có mặt, tâm của chúng ta rất nhạy bén, nó có thể nhận biết tất cả vạn pháp, bất luận là pháp thanh tịnh hay nhiễm ô. Nếu theo Tỳ sa môn luận của Nhất thiết hữu bộ (Sarvāstivādin) được gọi là “Vận chuyển cực vi” hay “Vận chuyển vi tế”. Tâm này di chyển bằng sự di chuyển của ánh sáng và bằng năng lực di chuyển của tâm ý. Khi tâm phát sinh và di chuyển tiếp cận đến nơi thì thân liền hiện hữu ngay nơi đó. Chính vì vậy mới có sự xuất hiện thần thông. Muốn được như vậy chúng ta phải trải qua quá trình tu chứng Ý sanh thân. Kinh Lăng già nói:

“Này Đại Huệ! Thân do ý sinh có 3 loại, đó là:

1. Nhập tam muội ý sinh thân: là thân do nhập pháp lạc tam muội mà thành.

2. Giác pháp tự tính ý sinh thân: là thân do biết rõ tự tính các pháp mà thành.

3. Chủng loại câu sinh vô tác hành ý sinh thân: là thân sinh ra theo đủ các loài nhưng không có tác hành. Các bậc tu hành nhập sơ địa rồi dần chứng được các thân ấy. Đại Huệ! Sao gọi là thân do nhập pháp lạc tam muội thành? Đó là, ở các địa thứ 3, 4, 5, Không tam muội lìa hết thảy phân biệt, tâm tịch nhiên bất động, biển tâm không khởi sóng chuyển thức, hiểu rõ các cảnh tượng đều do tâm hiện, thật ra không có gì, ấy là thân do nhập pháp lạc tam muội mà sinh. Sao là thân "Giác pháp tự tính"? Đó là ở địa thứ 8 liễu tri các pháp như huyễn, không tướng, tâm chuyển các thức sở y, an trú định như huyễn và các định khác, có thể hiện vô lượng thần thông tự tại, như hoa nở, mau như ý khởi, như huyễn như mộng như bóng như hình, không phải do tứ đại tạo mà giống như do tứ đại tạo, các sắc tướng trang nghiêm đầy đủ, vào khắp các cõi Phật, hiểu rõ tự tính các pháp, ấy cũng là thân do giác ngộ tự tính các pháp mà sinh. Sao gọi là thân "chủng loại câu sinh vô tác hành"? Ấy là hiểu rõ tướng các pháp do chư Phật chứng đắc. Đại Huệ! Ông nên siêng quán sát ba loại thân ấy. Bấy giờ Thế Tôn lại nói bài tụng:

Phi thừa phi Đại thừa,

Phi thuyết phi văn tự.

Phi đế (chân đế) phi giải thoát,

Phi cảnh giới hữu vô.

Pháp Đại thừa sở chứng

Tự tại tam ma đề

Mỗi mỗi ý sanh thân,

Hoa trang nghiêm tự tại.”⁸³

Phi thừa và chẳng kiến lập Thừa, chính là Đức Phật muốn thuyết minh Nhất thừa (Ekayāna) qua ba dạng Y sanh thân.

Hai thứ ý sanh thân trước, Nhập tam muội ý sinh thân và

Giác pháp tự tính ý sinh thân thuộc về Đại thừa. Y sanh thân sau Chủng loại câu sinh vô tác hành ý sinh thân thuộc về phi thừa, nên bài kệ này chỉ tụng về Chủng loại vô hành tác ý sanh thân, chẳng thuộc thừa nào, chính là Phật thừa, hay Nhất thừa như trong kinh Pháp hoa (Saddharmapuṇḍarīka).

Thập phương Phật độ trung

Duy hữu nhất thừa pháp

Vô nhị diệc vô tam

Trừ Phật phương tiện thuyết.⁸⁴

Phi thừa (hay Nhất thừa) vốn chẳng phải Đại thừa, nhưng phải nhờ nghĩa Đại thừa để hiển bày nghĩa Nhất thừa. Đó là nghĩa nhất quán trong kinh Lăng già cũng như kinh Pháp hoa (Saddharmapuṇḍarīka), Phẩm Phương tiện.

3. Bồ tát trong sự thể nhập Bồ đề tâm

Đến đây, chúng ta thấy tư tưởng chủ đạo của kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) là nhằm dẫn chúng ta đến sự thâm nhập trí tuệ thậm thâm trong tâm thức sâu kín nhất. Kinh chỉ ra, để thâm nhập vào cảnh giới đó, cần thực hành 2 phương pháp, luận lý và tâm lý. Phương diện luận lý đã rất rõ ràng. Còn về mặt tâm lý, có liên quan đến xã hội nơi mà đạo Phật đang hiện hành.

Đạo Phật là để thực hành, nên cần có nền tảng xã hội mà đạo đang góp phần chuyển hoá. Nên Đức Phật qua kinh Lăng già đã chuẩn bị cho hàng Bồ tát sứ mệnh như là thành viên trong cuộc sống cộng đồng. Đây là điểm khác biệt của giáo lý đạo Phật thời kỳ đầu và Đại thừa (Mahāyāna), giữa Tựgiác và Giác tha, yếu tố cần thiết dẫn đến Giác hạnh viên mãn của một vị Phật. Đó chính là Bồ đề tâm.

Qua bài kệ mở đầu của Đại Huệ:

Thế gian ly sanh diệt

Do như hư không hoa

Tri bất đắc hữu vô

Nhi hưng đại bi tâm.

…

Cho thấy rằng với cái nhìn của hàng Bồ tát, thế giới không thực, như ảo ảnh, cho đó là Không. Nhưng phải nhìn theo quan điểm Như thực (yathābhutam). Có nghĩa là bản chất của pháp giới không thể thâm nhập được nếu nhìn bằng tâm thức chưa vượt qua nhị biên hữu (sat) và vô (asat). Như tinh thần lời dạy của Đức Phật qua bài kệ trên: ‘Thế gian là cả một chuỗi dài sinh diệt nối tiếp nhau, hư giả như hoa đốm giữa hư không. Bởi vậy người trí (Bồ tát) đừng nên chấp có (hữu; sat) hay chấp không (vô; asat), vốn hàng chúng sinh phàm phu thường mắc sai lầm, mà khởi dậy tâm đại bi (Bồ đề tâm).

Ý ‘khởi dậy tâm đại bi (Bồ đề tâm)’ (nhi hưng đại bi tâm) lập lại trong 4 đoạn của bài kệ. Đây là điều quan trọng không phải trong tư tưởng chủ đạo của kinh Lăng già mà trong toàn bộ tư tưởng Đại thừa (Mahāyāna).

4. Vô công dụng hạnh (Anābhogacarya)

Nhìn thế giới là Không (śūnya), vượt qua các kiến chấp nhị biên để phát khởi Bồ đề tâm, đại bi tâm như trong kinh Lăng già. Khi đó, Bồ tát sẽ cùng tâm từ bi vận hành mà không có tác ý mong cầu nào, chỉ nương trên Trí mà hưng khởi tâm Bi. Đó gọi là Vô công dụng hạnh. Điều nầy đòi hỏi hàng Bồ tát phải có sự phát tâm vô cùng dũng mãnh, liên tục, không mệt mỏi mới có thể làm được và thành tựu sở nguyện.

5. Bồ tát không nhập niết bàn (nirvāṇa)

Chúng sinh vô số lượng. Nên Bồ đề tâm của Bồ tát cũng phải vô cùng tận. Nhìn mặt khác, chúng sinh vốn vô tự tánh (nihsvabhāva), nên Bồ tát thấy như huyễn. Nhưng trái tim với tâm đại bi rộng lớn vốn hiện hữu trên cuộc đời vốn tự nhiên như mặt trời, luôn toả chiếu mà không phân biệt. Tâm Bồ tát đến lúc thanh tịnh rồi nên lướt lên trên tương đối tính của có và không, nên không bao giờ ngừng vận hành do tính thiện đầy ắp trong tâm. Thế nên việc dấn thân cứu độ của hàng Bồ tát là không hạn cuộc thời gian. Chúng sinh giới còn, nguyện của Bồ tát còn. Nên Bồ tát không nhập niết bàn (nirvāṇa). Mà niết bàn của hàng Bồ tát lúc nào cũng có. Đó là Vô trụ xứ niết bàn (apratiṣṭhitanirvāṇa).

Suối Từ, Giang Điền

Lập hạ, Tân Sửu, 2021.

Tài Liệu Tham Khảo

- Bunyiu Nanjio, The Laṅkāvatāra Sūtra; Kyoto: The Otani University Press, 1923

- Dan Lusthaus. Buddhist Phenomelogy, 2003.

- D.T. Suzuki, Thiền luận I, Trúc Thiên (dịch). An Tiêm, Saigon, 1970.

- D.T. Suzuki, Studies in Laṅkāvatāra Śūtra, 2nd edition, 1957.

- ḌT. Suzuki, Laṅkāvatāra Śūtra a Mahāyāna text, London, 1932

- Đàm Tích Vĩnh 談 錫 永, Nhập Lăng Già Kinh Phạn Bản Tân Dịch 入楞伽經梵本新譯 Đài Bắc: Toàn Phật Văn Hóa Sự Nghiệp, 2005

- Sư bà Diệu Không, Lăng già Tâm Ấn Kinh. 1971,

- Thích Thanh Từ Kinh Lăng già Tâm Ấn, 1975.

- Thích Duy Lực, Kinh Lăng già, 1995,

- Thích nữ Trí Hải, Kinh Đại thừa nhập Lăng già, 2019

[1]Lăng già A bạt đa la bảo kinh, Cầu na bạt đà la (Gunabhadra) dịch, 4 quyển. T16n0670. [0479c24] 朝奉郎新差知登州軍州兼管內勸農事騎都尉借緋蘇軾書.

[2] Lăng già A bạt đa la bảo kinh, Cầu na bạt đà la (Gunabhadra) dịch, 4 quyển. T16n0670. [0479c10]吾觀震旦所有經教，惟《楞伽》四卷可以印心。」祖祖相授，以為心法。如醫之《難經》，句句皆理、字字皆法。後世達者神而明之

[3] D.T. Suzuki, Thiền luận I, Trúc Thiên (dịch). An Tiêm, Saigon, 1970.

– D.T. Suzuki, Studies in Laṅkāvatāra Śūtra, 2nd edition, 1957.

[4] Trong Sử thi Rāmāyana, ban đầu được viết bởi Valmiki, bao gồm 24. śloka và 7 canto kể câu chuyện về hoàng tử Rama của thành phố Ayodhya ở Vương quốc Kosala, người vợ Sita bị bắt cóc bởi Ravana, vua quỷ (Raksasa) của đảo Lăng già (Laṅkā)

[5]S: Yakṣādhipati: 夜叉王

[6] ḌT. Suzuki, Laṅkāvatāra Śūtra a Mahāyāna text, London, 1932

[7] Theo bản Cầu na bạt đà la dịch (T16n0670)

[8] Hoá tướng: Hiện tướng biến hoá của lục đạo chúng sinh. Nghĩa khác, hoá tướng là những chúng sinh tin Phật, được chư Phật giáo hoá. Ý câu hỏi, vì sao có chúng sinh tin Phật, mà cũng có hàng ngoại đạo không chịu tin Phật? (Thái Hư Đại sư Toàn tập, quyển 24).

[9] Vô thọ thứ: chỉ hàng tam thừa hữu học, thấp hơn hàng tam thừa vô học.

[10] Chỉ hàng Tam thừa vô học. Những vị nầy đã đạt được thể mâu ni tịch tĩnh, không còn lãnh thọ pháp nào, siêu việt những cảnh tướng.

[11] Chỉ hàng Bồ tát.

[12] S: samādhi. Còn gọi chánh định, chánh thọ, đẳng trì.

[13] s: Alaya vijñāna: A lại da thức

[14] s; Mano vijñāna: mạt na thức

[15] Tiền ngũ thức và thức thứ 6.

[16] Tâm thức hư vọng biến chuyển, khởi diệt không ngừng.

[17] Khi giác ngộ rồi trở về chân tâm, không còn bị vọng thức chi phối.

[18] Hạng chúng sinh có thiện căn, tin Phật pháp.

[19] Hàng ngoại đạo

[20] Tâm sinh diệt của từng loại chúng sinh.

[21] S: Gandharva. Một trong tám loài Thiên long bát bộ theo thần thoại Phật giáo. Là những vị thần có gốc từ Ấn Độ giáo. Trước kia họ hung ác, sau được Phật chuyển hoá thành những vị hộ trì Phật pháp. Càn thát bà vốn quỷ thần âm nhạc ở cõi trời Đế Thích. không ăn rượu thịt, chỉ tìm hương thơm làm thức ăn, cùng với Khẩn na la phục vụ Đế Thích, là nhạc thần chuyên việc tấu nhạc ca hát. Càn thát bà còn là một trong 33 pháp tướng của Quan Âm Bồ tát. Càn thát bà trong tiếng Phạn có ý là biến hóa khôn lường. Ấn Độ xưa gọi ảo ảnh là “Càn thát bà thành”, trong kinh Phật thường dùng từ này để hình dung sự biến hóa vô thường của các pháp.

[22] Đám mây mỏng hoặc hơi nước di động. Sóng nắng, giữa sa mạc sức nóng khiến cho mắt nhìn như có hơi nước bốc lên từ xa.. Dùng để ám chỉ ảo tượng. e: wild horses (spring vapors). Trong Nam Hoa Kinh của Trang Tử gọi là Dã mã 野馬: “Dã mã dã, trần ai dã, sanh vật chi dĩ tức tương xuy dã” 野馬也, 塵埃也, 生物之以息相吹也 (Tiêu dao du 逍遙遊) Kìa hơi nước, kìa vẩn bụi, những vật sống lấy hơi mà thổi nhau.

[23] Gồm Tứ niệm xứ, Tứ như ý túc, Tứ chánh cần, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất bồ đề phần, Bát chánh đạo phần.

[24] Chân như chỉ có một, tại sao có tu, chứng, đốn, tiệm… khác nhau. Nên hỏi ‘Như thật có bao nhiêu thứ’.

[25] Tu theo phương pháp Tiệm ngộ, vượt qua thư lớp từng quả vị. Từ câu hỏi 1 đến 39, cùng 1 chân tâm lưu xuất, nhưng từ phương diện mê ngộ phân biệt thì có 5 pháp (danh, tướng, vọng tưởng, chánh trí, như như) không đồng. Mục đích của Bồ tát Đại Huệ là thỉnh Đức Phật giảng rõ tại sao có sự sai biệt bất đồng như vậy.

[26] Minh xứ: Y phương minh; Kỹ thuật: Công xảo minh, hai thứ trong Ngũ minh. 明處與伎術誰之所顯示 問五明法及世間伎能誰之所作。五明論者。一名內論。一切佛法是也。二名外論。有四種。謂因論。聲論。醫方論。工巧論。此五各能生智故云明處.

[27] Thể thơ hay kệ (s: gāthā) trong kinh văn Phật giáo. Xem Kệ tụng (偈頌). Là 1 trong 12 thể loại của kinh văn Phật giáo (Thập nhị bộ kinh 十二部經).

[28] Nguyên văn: Thành vị hữu kỷ chủng. 成為有幾種？云何名為論

Lăng già Tâm ấn của thiền sư Đan Hà giải thích thành là lý sở thuyết. Còn ngôn ngữ văn tự là năng thuyết. Thái Hư Đại sư toàn thư, q, giải thích, thành là chỉ cho Nhân minh trong Ngũ minh.

[29]阿 闍 梨; S: ācārya; P: ācāriya; T: lobpon [slob dpon]; J: ajari; dịch nghĩa là Giáo thụ (教 授) – thầy dạy đạo, ở đây đạo là pháp, là Quỹ phạm (軌 範) – thầy có đủ nghi quỹ, phép tắc hay Chính hạnh (政 行) – thầy dạy và sửa những hành vi của đệ tử;

Một trong hai vị thầy của một Sa di hoặc Tỉ khưu. Vị thứ hai là Hoà thượng (s: upādhyāya). Ai mới nhập Tăng già đều tự chọn hai vị nói trên làm thầy trực tiếp chỉ dạy.

Trong Thiền tông, danh từ A xà lê, hoặc gọi tắt là Xà lê được dùng chỉ chung các vị tăng, tương tự như danh từ Lạt ma tại Tây Tạng. Tại Nhật, danh xưng này chuyên chỉ các vị cao tăng của các tông Thiên Thai và Chân ngôn.

[30] Nguyên văn: 佛復有幾種？ 復有幾種生？

Câu đầu, hỏi về tam thân Phật (pháp thân, báo thân, hoá thân). Chủng không nên hiểu là loại, hay thứ bậc. Câu sau, ‘sanh’ chỉ cho Bản sanh, một trong 12 thể loại của Kinh, chính Đức Phật kể lại công nghiệp tu hành trong tiền kiếp. (Theo Lăng già Tâm ấn của thiền sư Hàm Thị).

[31] Nguyên văn: 自性及與心, 彼復各幾種？

Tự tánh (prakṛti): quan niệm của triết học phái Số luận (Sāṃkhya), cho rằng có 1 bản nguyên tạo thành thế giới, gồm 3 thành phần cư bản (gọi là đức guṇa), gồm thật (sattva), kích chất (rajas/tejas) và ế chất (tamas).

[32] Tâm: tức Thần ngã, vị thứ 9 theo triết học phái Số luận (Sāṃkhya),

[33] Tức tâm lượng. Chúng sinh chấp ngã, chấp pháp đều do tâm lượng mà ra.

[34] Nguyên văn: 云何念聰明？Niệm, thông minh tức là niệm và huệ, 2 trong 5 biệt cảnh tâm sở, chỉ cho người có trí tuệ. Bản dịch đời Đường: Niệm trí hà nhân hữu? 念 智何因有？ Bản dịch Bồ đề lưu chi đời Nguỵ: Hà nhân hữu hiệt huệ?

31外道有六節為師。又云西域兩月為時。年分六節 Ngoại đạo cho rằng 6 tiết là thầy. Tây Vức chia 1 năm thành 6 tiết, mỗi tiết 2 tháng.

[36] Phiên âm từ tiếng Sanskrit icchantika; dịch ý Đoạn thiện căn (斷善根), là người phá bỏ mọi căn lành của mình, hoặc Tín bất cụ túc (信不具足), là người không có đủ niềm tin vào Phật pháp. Người đã tiệt đoạn những căn lành và vì vậy, khó được cứu độ. Dù họ có tu tập tinh cần đến mức nào, họ cung không thể nào đạt giải thoát.

Thuật ngữ ‘icchan’ nguyên đề cập đến người thường có tâm trạng ham muốn dục lạc. Ở Ấn Độ, từ nầy đề cập đến những người theo chủ nghĩa hưởng lạc hoặc là những kẻ ham muốn đời sống thế tục. Trong Phật pháp, từ nầy nói đến những người thiếu những nhân duyên tu tập căn bản để thành Phật. Giáo lí này do Du già hành tông chủ trương. Các tông phái Phật giáo khác như Thiên Thai, Hoa Nghiêm phản bác thuyết này, cho rằng tất cả mọi chúng sinh đều có thể thành Phật. Thuyết nầy trở thành đầu mối của những cuộc tranh luận trong giới Phật học Á Đông sau này, được thảo luận rất kĩ trong tác phẩm Phật tính luận (佛性論).

[37] S; Ikṣvāku; p: Okkāka. Phiên âm: Ý ma di, Ý sư ma, Thanh ma, Y ma. Là vua Nhật Chủng đầu tiên của nước A du xà thuộc Trung Ấn độ. Còn gọi là Thiện sinh vương (Sujātā), Nhật chủng vương (Sūryavajra). Trong Phật giáo, vị vua này được nhận là tổ của dòng họ Thích ca. Cũng là một trong năm họ tộc của Tất đạt đa.

[38] Gọi tắt của từ Liên hoa tạng thế giới (蓮華藏世界), thế giới trang nghiêm và thanh tịnh theo hạnh nguyện của đức Phật Tỳ lô giá na (Vairocana, 毘盧遮那) được thuyết minh trong Kinh Hoa Nghiêm.

[39] S, P: Indra. Hán dịch: Thiên chủ, Đế. là thần Hộ pháp của Phật giáo, 1 trong 12 vị trời. Đế Thích đứng đầu cõi trời Đao lợi (trời 33), ở trong thành Thiện kiến trên đỉnh núi Tu di, thống lĩnh 4 vị Thiên vương nên gọi là Thiên chủ, Đế thích, Thích ca thiên vương, Thích ca nhân đà la. kinh Tạp A hàm quyển 2 (Biệt dịch) và kinh Tạp A hàm quyển 40, còn nêu ra các tên là: Thích đề hoàn nhân, Kiều thi ca, Nhân đề lợi. Đế Thích có lưới bằng hạt châu, ánh sáng của từng hạt châu phản chiếu với nhau trùng trùng vô tận.

[40] Hoá Phật (nirmāṇa buddha): Hiện thân trong từng quốc độ để giáo hoá từng loại chúng sinh. Báo sanh Phật, còn gọi Dị thục Phật (vipākaja buddha): Kết quả của sự thành tựu tu nhân nên thành Phật. Như như trí huệ Phật (tathāgatajñāna buddha): Thể tánh vô nhị, thân do trí huệ sinh.

[41] Biểu thị cho sự ly dục, hoàn toàn thanh tịnh. Đó là cõi trời cao nhất trong Tứ thiền thiên thuộc cõi Sắc, 1 trong 18 tầng trời cõi Sắc, 1 trong Ngũ tịnh cư thiên. Người tu Tứ thiền tối thượng phẩm được sinh về cõi trời này, quả báo ở đây thù thắng nhất trong cõi Sắc.

[42] S: siddhānta; có thể dịch nghĩa là Học thuyết (學說). Chỉ cho các giáo thuyết, giáo lí được chứng minh và lưu tồn của các bộ phái Phật giáo tại Ấn Độ. Thường gọi Tứ tất đàn (catvāraḥ siddhāntāḥ), là Bốn pháp thành tựu. Bốn tiêu chuẩn để trình bày sự thật. Giáo pháp mà đức Phật dùng để giáo hoá, dẫn dắt chúng sinh có thể được chia làm 4 phạm trù, Theo Luận Đại trí độ của Bồ tát Long Thọ, đó là:

1. Thế giới tất đàn, 2 . Các vị nhân tất đàn: 3. Đối trị tất đàn, 4. Đệ nhất nghĩa tất đàn.

[43] S: vinaya, phiên âm tỳ ni, tỳ nại da, nghĩa là điều phục. Hán dịch là Luật. Phần kinh văn ghi rõ giới luật, như là chỉ dẫn cho mọi sinh hoạt hằng ngày của tăng sĩ Phật giáo.

[44] Nguyên văn Hán: 何因百變易？ 云何百無受？Theo Câu xá luận, Bồ tát khi phát tâm Bồ đề cho đến khi thành Phật phải thực hành Bồ tát hạnh 100 kiếp. Trong khoảng thời gian đó, Bồ tát hiện thân trong các loại chúng sinh và các quốc độ để tu lục độ và vạn hạnh. Sự hiện thân đó dần dần xem như là sanh tử tuỳ nguyện. Vì vậy hàng Thanh văn (Śrāvaka), Duyên giác, Bồ tát vẫn còn trong tình trạng Biến dịch sinh tử. Còn chúng sinh phải chịu luân hồi (saṃsāra), sống chết nhiều lần là do ác nghiệp chiêu cảm, không được tuỳ nguyện, sống chết tự tại. Nên luân hồi (saṃsāra) sinh tử của chúng sinh được gọi là Phần đoạn sinh tử.

[45] Còn gọi Vô thọ, Vô sở thọ tam muội. Vô thọ là quả vị Vô dư niết bàn (nirvāṇa) sau 100 kiếp tu Bồ tát hạnh mới đạt được. Nên gọi là Bách vô thọ.

[46] Chỉ cho hàng Ngũ địa Bồ tát, còn ra vào thế gian để làm việc lợi sanh.

[47] Chỉ cho hàng Bồ tát thất địa (Viễn hành địa) đã dứt sạch hành ấm. Xuất thế gian còn nhiều nghĩa khác. Đây chỉ theo ngữ cảnh 108 câu hỏi của Đại Huệ.

[48] Danh hiệu các Đức Phật quá khứ. Biểu thị lý ‘Bất nhị vô tướng’. Để hiển bày nghĩa chân thật.

[49] Nam nữ lâm còn có tên là Thi đà lâm. Trong rừng có loại cây mà trái giống như người nam, người nữ, nên còn gọi là Nam nữ lâm. Khi trái chín có màu sắc tươi đẹp. Trái chín rụng xuống, vỡ ra như thây người chết (thi đà), mùi thối xông lên rất khó chịu. Nên rừng đó có tên là Thi đà lâm. Các đệ tử Thanh văn (Śrāvaka) thời Đức Phật thường đến đây để tu tập pháp quán bất tịnh. (Lăng già Tâm ấn, Thiền sư Hàm Thị).

[50] S: karītakī; phiên âm ha lê lặc, trái ha tử.

[51] s: Āmalī: phiên âm yêm ma la, a ma lặc. Những loại trái cây ở Ấn Độ.

[52] S; Kailāsa: phiên âm Kê la bà, Khai lạp sa. Một tr. 5 ngọn núi trong rặng Hi mã lạp sơn. Trên đỉnh có hồ nước, chảy vào các sông Sarayū, sông Ayodhyā, rổi nhập vào sông Hằng. Dưới núi có Luân vi sơn (cakravāda), Kim Cang sơn (Vajrāsaṃhāna), phong cảnh rất đẹp, tạo thành đối thể hòa hợp cương nhu.

[53] Như Tu bồ đề trong Kinh Kim Cang (Vajracchadikā Śūtra)

[54] Thích nữ Trí Hải (dịch), Kinh Đại thừa nhập Lăng già. 2019, p.15.

[55] Sdd, trang 16.

[56] DT. Suzuki, Laṅkāvatāra Śūtra

[57] Sdd.

[58] Sdd.

[59] Một cách giải thích khác: Sáu căn, sáu trần, và sáu thức cộng lại, thành ra thập bát giới (18). Nhân cho sáu phiền não căn bản (tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến) thành 108 (18x6=108). Hoặc trên phương diện tích cực, nhằm chuyển hoá phiền não, 108 là: 7 thất Bồ đề phần + Bát thánh đạo+ Thập bát giới + Tam vô lậu học (giới định huệ)= 36. Công phu hành trì như vậy trong 3 thời (quá khứ, hiện tại, vị lai). 36 x 3=108.

Theo văn hóa phương Đông, tạo thành nhân vật trong văn học, như 108 anh hùng Lương Sơn Bạc (Thủy hử truyện của Thi Nại Am, hoặc huyền bí như 108 ngôi sao trong Tử vi đẩu số ( 36 sao Thiên cương, 72 sao Địa sát).

[60] Ht. Thích Minh Châu.

[61] Kinh Thủ lăng nghiêm (Śūraṃgama), ‘Nhất thiết tu đa la giáo, như tiêu nguyệt chỉ’,

[62] Như lai bí mật kinh (thatāgataguhya sutra). Nguyệt Xứng, Nhập Trung quán luận.

[63] 1. Xác định 2. Phủ định ( không A); 3. Xác định kép (vừa A vừa không A); 4. Phủ định kép (vừa không A vừa chẳng phải không A).

[64] DT. Suzuki. Laṅkāvatāra Śūtra,

[65] nirmitaṁ kāyaṁ

[66]ḌT. Suzuki, Studies in Laṅkāvatāra Śūtra, p: 59ff.

[67] ḌT. Suzuki, Laṅkāvatāra Śūtra, p: 65.

[68] Nimitta; e: sign: dấu hiệu hay ký hiệu. Hán dịch tướng 相; hoặc tượng 像. Phân biệt với lakṣaṇa cũng dịch là tướng 相, có khi dịch tánh, có nghĩa yếu tính, trạng thái hay đặc điểm,

[69] Tên goi, danh xưng để mô tả, y cứ nơi các tướng.

[70] S: Pratishthapikabuddhi, Suzuki giải thích trong Studies in Laṅkāvatāra sutra.p.165, p. 421, là trí mà y theo đó, mệnh đề được thiết lập (the intelligence where by a proposition is setup).

[71] Ḍ.T. Suzuki, Laṅkāvatāra Śūtra, ch, 6, LXXXIV, bản Anh ngữ, Tham khảo bản dịch Trí Hải, trang 144.

[72] Phẩm Phương tiện.

[73] Gadjin.M. Nagao. Trung quán và Du già hành tông, Thích Nhuận Châu dịch, 2020.

[74] Tương ứng với Tam giải thoát môn: Không, Vô tướng, Vô nguyện.

[75] s: kartā: người tạo tác, tác giả.

[76] s: nirguṇaḥ: vô phẩm chất, tính. Do guṇa: đức, phẩm chất, tính. Nirguṇaḥ: vượt ra ngoài phẩm đức, phẩm tính. Hán dịch: ly cầu na.

[77] DT. Suzuki. Laṅkāvatāra Śūtra.

[78] Khenpo Tsultrim Lodro Dịch giả Anh Ngữ: Dekyi Drolma Nhà xuất bản: Larong Books Wisdom Light Series.

[79] Kinh Đại Bát Niết Bàn – Phẩm Tánh Như Lai – Phần 1.

[80]吾有楞伽經四卷。亦付與汝。即是如來心地要門。吾自離南印來此東土。見赤縣神州有大乘氣象。遂逾海越漠爲法求人。際會未諧如愚若訥。今得汝傳授。吾意已終。(Sa môn Thường Niệm, Phật Tổ Lịch Đại Thông Tải [佛祖歴代通載], (T 2036, 548c11 16).

[81]續燈正統, Zokutōshōtō): 42 quyển, do Biệt Am Tánh Thống (別庵性統, khoảng hậu bán thế kỷ 17) nhà Minh biên tập, san hành vào năm thứ 30 (1691) niên hiệu Khang Hy (康熙). Bộ này được biên tập với ý muốn nối tiếp bộ Ngũ đăng hội nguyên (五燈會元). Đây là tác phẩm ghi lại những mẫu chuyện hành trạng của khoảng 2.300 vị cao tăng thuộc 2 dòng phái Lâm Tế, Tào Động trong vòng 600 năm, từ cuối thời Nam Tống cho đến thời nhà Minh.

[82] Dan Lusthaus. Buddhist Phenomelogy, 2003, Chap.XV.

[83] Thích nữ Trí Hải (dịch), Kinh Đại thừa Lăng già. Quyển 4, chương III, Vô Thường, trang 185.

[84] Kinh Pháp hoa (Saddharmapuṇḍarīka). Phẩm Phương tiện. 十方佛土中，唯有一乘法，無二亦無三，除佛方便說.