Giới Thiệu Kinh Lăng Già

Quyển III

Chương 3, Vô thường (Anityatā).

Phẩm này bản dịch của Bodhiruci (Bồ đề Lưu chi) đã phân nhỏ thành 5 phẩm: Buddhacitta (Phật tâm phẩm), Lokayatika (Lô ca gia đà phẩm), Nirvāṇa (Niết bàn phẩm), Dharmakāya (Pháp giới phẩm) và Anityatā (Vô thường phẩm)]. Phẩm này trình bày về ý thành thân hay sự hình thành thân lưu chuyển trong luân hồi đều do tham ái, vô minh, nghiệp thức chuyển biến và ý phân biệt các tướng sai khác; đây cũng chính là nhấn mạnh đến nguồn gốc của nghiệp vô gián. Nó cũng nêu bật lên thế nào là Thể tánh của chư Phật. “Thể tánh của chư Phật là biết rõ như thật cả nhân và pháp đều vô ngã, diệt trừ hai loại chướng, xa lìa hai loại chủng tử, đoạn tận hai thứ phiền não”.

Ngoài ra nó cũng cho biết thế nào là tướng của các tông thú và tướng hư vọng phân biệt, thế nào là tướng trí thức và thế nào là trí cũng như thế nào là Niết bàn... Tất cả các tướng ấy đều “do các thứ tâm phân biệt, chứ không phải các pháp có tự tánh”. Nói về Jñāna (Trí), “Trí tức là nếu như thật rõ biết cảnh giới chỉ là giả danh, đều không thể đắc, thì không còn sở thủ; sở thủ không, cho nên năng thủ cũng không; năng thủ và sở thủ đều không, cho nên không khởi tâm phân biệt”. Tựu trung, đoạn dòng luân hồi tức liễu tri như thật nhân và pháp vô ngã, đoạn trừ nhị chướng, diệt tận phiền não, siêu việt nhị biên chính là thể tánh của Phật; đây cũng chính là Tathāgata garbha (Như Lai tạng).

Quyển IV

Chương 3; Vô thường (Anityatā).

được tiếp tục trong quyển thứ IV, cung cấp cho chúng ta những khái niệm thế nào là Như Lai Ứng Đẳng Chánh Giác, thế nào là tất cả các pháp không sanh không diệt, cũng như nhấn mạnh đến vấn đề hiện thực, như “Các hành vô thường, thị sanh diệt pháp”.

Quyển V

Chương 4; Hiện chứng (abhisamayaparivarto nāma caturthaḥ)

của hàng Bồ tát ở những cấp độ khác nhau trong sự thể nhập vào cảnh giới Thập địa, còn hàng Thanh văn Duyên giác khi nhập diệt tức là thứ lớp tương tục, cũng tức là vào diệt tận tam muội lạc tâm vô sở hoặc (định lạc diệt tận tâm không còn nghi hoặc).

Chương 5. Nêu ra những khái niệm nghi vấn Như Lai Ứng Đẳng Chánh Giác thường hay vô thường, cốt để nhấn mạnh đến “viễn ly thường vô thường mà hiện thường vô thường”, mục đích khiến cho chúng sanh thường phải quán chư Phật như thế mà không sinh ác kiến nhằm trừ diệt mọi ảo tưởng phân biệt, chứ không nên nói là thường vô thường, hễ còn một chút ý niệm tạo lập trong giác tưởng như thế, thì tất cả những ý niệm tạo lập những giác tưởng ấy đều là loạn tưởng sai lệch, và cho đến khi nào chỉ nơi tự tâm thấy rõ được như vậy thì không còn sai vạy. Nói về vô thường, phẩm này còn hiển thị rõ các tướng sanh diệt của Uẩn, Xứ và Giới; cũng như chỉ bày các tướng sai biệt của tự tánh các thức là vô ngã. Nó cũng đề cập đến khái niệm: khi Tam tánh thể nhập vào trong năm pháp, thì mỗi một đều có tự tướng của nó. Hơn nữa, Tam tánh, bát thức và nhân pháp vô ngã đều hòa nhập vào trong năm pháp. Danh và tướng trong năm pháp ấy là vọng tức là tánh biến kế. Vì nương vào tâm và tâm sở pháp phân biệt ấy câu hữu nhau mà sanh khởi, như mặt trời cùng ánh sáng của nó thảy đều là Tánh duyên khởi. Samyagjñāna (chánh trí) và như như không thể bị hoại diệt chính là Tánh viên thành. Tất cả các pháp đều do tự tâm biến hiện, cho nên sanh niệm phân biệt, do đó có tám loại phân biệt sanh khởi. Những khái niệm trên được tóm thâu trong kệ tụng như vầy:

“Năm pháp, ba tự tánh,

Và tám loại chủng thức,

Cùng nhân pháp vô ngã,

Đại thừa nhiếp hết thảy.

Danh tướng và phân biệt,

Nhiếp luôn hai tự tánh,

Chánh trí cùng như như,

Chính là tướng viên thành (Pariniṣpannalakṣaṇa)”.

Chương 6; Sát na (kṣaṇa): chỉ ra tất cả các pháp trong từng sát na đều có tướng hoại diệt. Đây cũng chính là cốt lõi nguyên lý vô thường.

Quyển VI

Chương 7: Biến hoá (Nairmāṇikaparivarto nāma saptamaḥ). Biến hoá ở đây ngầm chỉ cho sự biến hoá của đức Phật không phải từ nghiệp sanh, chẳng phải tức là Phật cũng chẳng phải là không phải Phật. Ví như bậc Điều Ngự cùng với các sự việc do hòa hợp tạo tác mà có. Hoá Phật cũng vậy, đầy đủ các tướng mà diễn thuyết các pháp, nhưng không thể nói cảnh giới sở hành là tự chứng thánh trí. Việc đức Phật thọ ký cho hàng Thanh văn chỉ là mật ý nói, chứ Phật cùng với hàng Nhị thừa không có sai khác, đều căn cứ vào sự đoạn tận hoặcvà chướng, thảy đều cùng một vị giải thoát.

Chương 8: Nêu ra những nghi vấn về sự tốt xấu của việc ăn thịt (Māṃsabhakṣaṇaparivarto nāmāṣṭamaḥ)

Chương 9: Đà la ni (Dhāraṇīparivarto nāma navamaḥ) mô tả chư Phật trong quá khứ, vị lai và trong hiện tại vì muốn hộ trì gia bị kinh này đều phải diễn thuyết kinh Lăng già.

Chương 10 thứ nhất, tức Sagāthaka (Kệ tụng phẩm)

Quyển VII

Chương 10 thứ hai. Trùng tuyên toàn bộ nội dung trong kinh đã diễn thuyết rộng nghĩa lý từ trước đến nay với 884 kệ tụng, cùng với một vài trang nhấn mạnh đến tầm quan trọng của lịch sử, cũng như những đặc thù bằng sự tiên tri những nhân vật lịch sử quan trọng sẽ xuất hiện trong tương lai.

Trên đây là sự tóm lược nội dung của 7 quyển với sự phân chia thành 10 phẩm chủ yếu dựa vào bản dịch của ngài Thật xoa nan đà (Śikṣananda) cũng như kết hợp với hai bản dịch của Guṇabhadra (Cầu na bạt đà la) và Bodhiruci (Bồ đề lưu chi).

IV. Tư Tưởng Chủ Đạo Trong Kinh Lăng Già (Laṅkāvatāra)

GIÁO LÝ:

1. Tự chứng Chân lý tuyệt đối

Trong chương mở đầu, phần Duyên khởi, ghi lại rằng khi Đức Phật nhìn cung điện trên thành Lăng già (Laṅkā) rồi mỉm cười nói:

"Các bậc Ứng chính đẳng giác ngày xưa cũng đều ở trong thành này diễn nói pháp mà Thánh trí đã chứng. Đó không phải cảnh giới ngoại đạo có thể suy lường, không phải cảnh giới của Thanh văn Duyên giác. Nay Như Lai cũng khai thị pháp này cho La bà na vương (Rāvana).”

Cho chúng ta biết nội dung kinh Đức Phật sẽ giảng nói về cảnh giới chứng ngộ của bậc Thánh trí.

Rồi vào chương sau, khi Bồ tát Đại Huệ tán thán Đức Phật xong, Đức Phật nhìn hội chúng rồi nhắc nhở rằng: “Nầy và Thiện nam tử con của các bậc Tối thắng và này Đại Huệ. Hãy hỏi đi. Như Lai sẽ dạy cho các ông về Tự chứng sở hành (pratyāmagati).’

Những lời dạy nầy khẳng định tầm quan trọng đặc biệt của kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) trong văn học Phật giáo Đại thừa (Mahāyāna), là luôn luôn nhấn mạnh trực giác chứng ngộ trong đời sống tu tập. Nên Thiền tông Trung Hoa rất coi trọng kinh Lăng già).

Đặc biệt, yếu nghĩa của Thánh trí tự chứng được nêu lên trong mối liên hệ mật thiết với Bồ đề tâm (bodhicitapāda), như thường được đề cập thường xuyên trong hệ kinh Bát nhã ba la mật đa như Kinh Kim Cang (Vajracchadikā Śūtra). Đây thật sự là bước đầu tiên và quyết định trong đời sống tâm linh của người Phật tử. Kinh Lăng già không nói đến phát tâm nữa, mà đi thẳng vào vấn đề. Đó là thể nhập cảnh giới Thánh trí tự chứng, đến ngay tức khắc (đốn), chứ không phải dần dần đến cứu cánh (tiệm). Đây như lời thúc bách người Phật tử vốn đã thấm nhuần giáo lý sở hành rồi, nay đi thêm 1 bước quyết đinh, để chính thức Nhập Lăng già (Laṅkāvatāra).

Liên hệ đến giáo lý phát Bồ đề tâm qua các kinh luận Đại thừa (Mahāyāna). Bồ đề tâm có 2 dạng. Tương đối và tuyệt đối.

Bồ đề tâm tương đối có 2 cấp độ:

1. Xuất phát từ lòng từ bi, hành giả quyết tâm nỗ lực giải thoát để cứu độ chúng sinh.

2. Hành giả hành trì thiền định (niệm Phật), mục đích nhằm đạt được phương tiện thiện xảo, để có năng lực cứu độ chúng sinh.

Bồ đề tâm tuyệt đối chính là sự chứng ngộ tánh không (śūnyata) của mọi hiện tượng. Lúc nầy, hành giả bước vào Kiến đạo (s: darśanamārga).

Như vậy mối liên hệ của Thánh trí tự chứng trong kinh Lăng già chính là phương diện tuyệt đối của Bồ đề tâm.

Điểm đặc biệt ở đây là Đức Phật bảo Bồ tát Đại Huệ hãy tu tập để đạt đến trạng thái Thể chứng nội tại (pratyāmagocara), chứ không phải đạt đến sự chứng ngộ thông thường như các pháp thiền định khác mà Đức Phật đã chỉ dạy cho hàng Thanh văn (Śrāvaka) trong giáo lý thời kỳ đầu. Trên phương tâm lý, cả 2 trạng thái thiền định nầy đều như nhau. Một nên là Trí tự chứng, một bên là Giác ngộ thông thường. Nội dung tư tưởng Lăng già nhấn mạng vào cảnh giới chứng nghiệm (gocara cảnh giới, sở hành), chứ không đơn thuần ngộ giải bằng trí. Đó là lý do giải thích tại sao Bồ đề Đạt ma dùng kinh nầy để truyền bá Thiền Phật giáo tại Trung Hoa.

Cho thấy kinh Lăng già chỉ dạy điều cốt tuỷ là tu tập theo đạo Phật không phải cốt chỉ nhìn thấy chân lý, mà phải thực hành chân lý đó và làm cho chân lý đó có tác dụng, làm lợi lạc cho mình và mọi người.

Muốn vậy, phải xoá bỏ nhị biên về sự nhìn thấy (ngộ) và hành trì (tu tập). Cách nhau bằng ý niệm chuyển y (parāvṛtti), tức yếu tố đột biến khi đã trải qua kinh nghiệm. Thấy là phải thực hành. Thực hành là phải thấu suốt. Ngoài ngôn ngữ ra, không có khoảng cách giữa hai khái niệm nầy.

Tóm lại kinh Lăng già nhấn mạnh đến thực hành hay thể nghiệm, nên nhan đề kinh có chữ nhập (vatāra) là ý nầy. Thật sự đi vào bằng chính sự thể nghiệm cảnh giới tự chứng (gatigocara).

2. Tự chứng và Ngôn ngữ.

Qua nhiều bản kinh thuộc hệ tư tưởng Đại thừa (Mahāyāna) cũng như kinh nầy, Đức Phật vẫn thường nhắc nhở chúng ta về hạn chế của ngôn ngữ không đủ để diễn tả trạng thái như thật của cảnh giới Thánh trí tự chứng. Trong kinh điển Phật giáo thời kỳ đầu, kinh Thánh cầu thuộc Trung bộ kinh (Majjhima Nikāya), cho biết khi Đức Phật thành đạo, ngài muốn nhập niết bàn (nirvāṇa) trở lại chứ không muốn chuyển pháp luân, vì thấy:

"Pháp này do Ta chứng được thật là sâu kín, khó thấy, khó chứng, tịch tịnh, cao thượng, siêu lý luận, vi diệu, chỉ người trí mới hiểu thấu. Còn quần chúng này thì ưa ái dục, khóai ái dục, ham thích ái dục. Đối với quần chúng như vậy thì thật khó mà thấy được định lý Idapacayatā Paticcasamuppāda (Y tánh duyên khởi pháp); sự kiện này thật khó thấy, tức là sự tịnh chỉ tất cả hành, sự từ bỏ tất cả sanh y, ái diệt, ly tham, đoạn diệt, Niết bàn. Nếu ta thuyết pháp mà người khác không hiểu Ta, thời như vậy thật phiền toái cho Ta, như vậy thật bực mình cho ta!".

Phạm thiên Sahampati biết được tâm tư của đức Thế Tôn, liền hiện đến đỉnh cầu Ngài ở lại đời để thuyết pháp. Cuối cùng, Ngài nhận lời của Phạm thiên theo bài kệ:

"Cửa bất tử rộng mở

Cho những ai chịu nghe.

Hãy từ bỏ tín tâm,

Không chính xác của mình

Tự nghĩ đến phiền toái,

Ta đã không muốn giảng

Tối thượng vi diệu pháp,

Giũa chúng sinh loài người".⁶⁰

Do dự khiến Thế tôn không muốn nói pháp là chỉnh ở điểm nầy. Chướng ngại vì vấn đề ngôn ngữ. Vì khi giảng nói, phải dựa vào phương tiện là ngôn ngữ. Tự bản chất ngôn ngữ là phân biệt, hạn cuộc trong phạm trù hoặc bối cảnh mà nó thông tin. Còn sát na (kṣaṇa) tối thượng của canh Thánh trí tự chứng thì không bị giới hạn, ảnh hưởng củ bất kỳ khuôn thước hạnh định nào. Mô tả chính xác và hay nhất về sự vật hay hiện tượng nào đó là ‘Như thị’ (tathatā), nhưng dù thế, vẫn còn bị lệ thuộc vào một khái niệm, đó là ngôn ngữ. Chừng nào ta vẫn là mình trong thế giới quy ước nầy, thì còn phải lệ thuộc vào những biểu tượng, khái niệm đó. Kinh Lăng già nhắc nhở, thức tỉnh mạnh mẽ chúng ta điều nầy khi nói đến Thánh trí tự chứng. Rằng ngôn ngữ không đủ để chứng tỏ chân lý.

Ngón tay chỉ trăng

Ngôn ngữ chỉ như ‘Ngón tay chỉ trăng’.⁶¹ Nên trong kinh Lăng già lặp lại nhiều lầ câu nói: ‘Như Lai không bao giờ dạy một pháp nào rơi vào văn từ’ (akṣarapatika; đoạ văn tự pháp). Ý ngài muốn dạy là ‘Đứng chấp vào văn tự Nade śanā ruta pāthā’hiniv é’satam’ . Từ ý nầy, các kinh luận về sau thường nói ‘ Trong suốt cuộc đời ngài từ khi chứng ngộ cho đến khi nhập niết bàn (nirvāṇa), Như Lai chưa từng nói ra một lời nào khi giảng thuyết hay khi trả lời.’⁶²

2. Thực tính (yathābūtam) và Huyễn ảo Tánh không (śūnyata)

Nhận thức thế giới và bản ngã như là thế giới và ngã thể là thấy được Thực tính (yathābūtam như thật). Điều nầy như là tiếng kèn thúc dục trong cả văn học Đại thừa (Mahāyāna) lẫn Tiểu thừa (Hinayāna). Cái thấy Như thật (yathābūtam) là chỉ cho nhận thức Thật chứng tự nội (pratyājñāna). Cái thấy Như thật (yathābūtam) nầy bao gồm yếu tố bí mật của mọi tôn giáo. Nếu ai sẵn sàng cảm thọ thì ‘tat’ (cái ấy) phải được cảm nhận bằng đức tin. Nhưng khi yêu cầu trí tuệ thù thắng thì ‘tat’ (cái ấy) phải được nhận biết bằng Thánh nhãn trí huệ (Āryaprajñācakṣus) chứ không phải bằng thiên nhãn (divya cakṣus) hoặc nhục nhãn (mānisa cakṣus).

Thế giới được nhìn thấy bằng bằng thiên nhãn (divya cakṣus) hoặc nhục nhãn (mānisa cakṣus) là thế giới ảo (māyā), Còn thế giới được phơi bày bằng trí tuệ là thế giới thật.

Thế nên nhiều thuật ngữ thuộc loại phản đề xuất hiện trong kinh Lăng già (Laṅkāvatāra), như Hữu (asti/ sat) và Vô (nāsti/ asat; Thường (sa’sata) và Đoạn (uccheda); Đặc thù/Tự tướng (svalakṣaṇa) và Tổng quát/Cộng tướng (s āmānyalakṣaṇa); Sở tướng/Chủ thể (lakṣya) và Năng tướng/Đối tượng (lakṣana); Sở thủ (grāhya) và Năng thủ (grāhaka); luân hồi (saṃsāra) và niết bàn (nirvāṇa); sinh (utp āda) và diệt (nirodha), Tác (kṛtaka), phi tác (akṛtaka), Trong (bāhyan) và ngoài (adhyāmaka); khác (anya) và không khác (ananya); nhất (ekatā) và phi nhất (anikatā) v.v…

Do đó, Kinh Lăng già tuyên bố thế giới được nhìn đúng như thật (yathābūtam) thì sẽ không bị rơi vào 4 mệnh đề hay tứ cú (catuṣkotika).⁶³ Trong Chương I Đức Phật đã nêu ra 108 phủ định. Miêu tả trung thực nhất trạng thái sự vật như được kinh nghiệm trong thế giới đặc thù nầy, theo như trong kinh, tương tự như so sánh trạng thái ấy với tính huyễn ảo (māyā) của nhà ảo thuật.

3. Giải thích Niết bàn (nirvāṇa)

Kinh Lăng già giải thích niết bàn (nirvāṇa) là trụ xứ của Chân như (tathatā), đồng nghĩa với Pháp thân (Dharmakāya), Thánh trí tự chứng (Pratyāmajñāna), đây là nơi mà trí phân biệt không thể vào được, vì nó luôn chia chẻ và thiết lập khái niệm để thủ chấp (gṛahana), nó liền thấy có cái sinh (utpāda) và có cái diệt (nirodha). Đạt đến cảnh giới niết bàn là thấy suốt thực tính các pháp như thật (yathābhūtam), vốn không sinh không diệt.

Nên niết bàn (nirvāṇa) và luân hồi (saṃsāra) là đồng nhất. Từ ý nghĩa nầy, các Thiền sư Trung Hoa phát triển thêm rất phong phú, với tư tưởng Phiền não tức Bồ đề, và như trong Pháp bảo đàn kinh, với bài kệ:

Bồ đề bổn vô thọ

Minh cảnh diệc phi đài

Bổn lai vô nhất vật

Hà xứ nhạ trần ai.

4. Bản thể Phật tính.

Hay Phật thể tính (buddhatā) là siêu việt tất cả khái niệm đối lập nhị biên, vượt lên tất cả bốn mệnh đề tứ cú (catuṣkotika) nói trên.

‘Nầy Đại Huệ, nếu Phật tính không phải là một đối tượng, cũng không phải là một nguyên nhân thì nó cũng không phải Hữu và Phi hữu, nó nằm ngoài 4 mệnh đề (tứ cú). Bốn mệnh đề là thuộc thế gian pháp. Khi nó (Phật tính) nằm ngoài 4 mệnh đề thì nó siêu việt 4 mệnh đề và người trí chấp nhận Phật tính bên ngoài 4 mệnh đề. Ý nghĩa tứ cú của Như Lai phải được người trí hiểu như thế.’⁶⁴

5. Ba dạng của Thánh trí (Āryājñāna)

Bản thể Phật tính tức Tự giác tính (svabuddhabuddhatā) là hình thức cao nhất của trí (jñāna). Kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) thuyết minh 3 loại trí:

1. Thế gian trí

2. Xuất thế gian trí

3. Siêu thế gian trí

4. Thế gian trí; Trí thức tương đối, thuộc pháp thế gian, được chỉ định bằng các ý niệm Hữu, Vô. Như các triết gia thường nhìn.

5. Xuất thế gian trí: Tri thức của hàng Nhị thừa, còn hạn cuộc trong những phạm trù Tự tướng/Đặc thù (sva lakṣaṇa) và Cộng tướng/Tổng quát (sāmālakṣaṇa). Được khơi dậy bằng ý nguyện (pranidhāna) và gia trì lực (adisthāna) của tất cả chư Phật. Tức là trí tuệ tối thượng được rót vào trong tâm của vị Bồ tát, với mong mỏi thiết tha cứu độ cùng khắp, hạnh nguyện phát ra như làn sóng điện, rung động mạnh mẽ khắp vũ trụ, làm chấn động đến chúng sinh hữu duyên.

6. Siêu thế gian trí: Trí tuệ tối thượng, sở đắc của chư Phật. Các ngài nhìn pháp giới từ cái nhìn tuyệt đối, pháp giới là nằm ngoài mọi thuộc tính, chưa từng sinh, không bao giờ đoạn diệt. Chính nhờ trí huệ tối thượng nầy mà các vị thể chứng Pháp vô ngã, từ đó đi vào bản chất nội tại, tức tự chứng (svapratyātma). Tâm của vị Bồ tát thoát khỏi mọi hình thức khả định mà thể nhập trong trạng thái tâm chứng gọi là Như huyễn tam muội thân (māyopamasam adhikāya), là thân khi Bồ tát nhập vào tam ma địa gọi là Như huyễn, khiến hành giả nhìn vào bản chất hiện hữu, thấy rằng hiện hữu không có ngã thể và giống như huyễn ảo (māyā).

Đây chính là Bồ tát thực hành Bát nhã trong hình thái cao nhất.

6. Học thuyết Tam thân

Chúng ta luôn luôn nghĩ rằng phẩm tính bất tử của bậc đại trí tuệ dường như là lẽ đương nhiên. Thật là điều hoàn toàn tự nhiên khi Phật giáo xem Đức Phật là Pháp thân, vĩnh viễn thường trụ, vẫn luôn thuyết pháp trên núi Linh Thứu, mặc dù Ngài đã nhập diệt sau tám mươi năm.

Trong kinh Pháp hoa phẩm Như Lai Thọ lượng, thứ XV, có ghi:

Như Lai đã đắc Vô thượng Chính đẳng Chính giác từ vô lượng a tăng kỳ kiếp, và từ đó đến nay, ta vẫn không ngừng thuyết pháp. Như Lai đã hóa độ cho vô lượng Bồ tát và an lập họ trong Phật trí, trải qua vô lượng vô biên kiếp ta đã hóa độ cho vô lượng chúng sinh được thành thục. Để giáo hóa chúng sinh, Như Lai dùng phương thiện xảo để bày cho họ thấy cảnh giới niết bàn; nhưng Như Lai không bao giờ nhập niết bàn, Như Lai vẫn còn đang thuyết pháp mãi mãi ở nơi này.

Khi Phật nhập sắp niết bàn, Ngài nói: “Sau khi Như Lai nhập diệt, người nào nào thấy pháp là thấy Như Lai.”

Câu nói này có thể xem như là lời khẳng định tính bất tử theo tâm lý thông thường. Nên không bao lâu sau khi Phật nhập niết bàn, giáo lý Nhị thân được nêu ra. Một thân là sắc thân (rūpakāya), tức thân vật chất; hai là pháp thân (dharmakāya), là thân của chân lý.

Về sau, theo kinh Kim quang minh, nói rằng thân Phật bền vững như kim cương, còn thân mà Ngài thị hiện chỉ là Hóa thân. ⁶⁵ Đúng thật Pháp thân là Giác ngộ, Pháp giới (Dharmadhātu) là Như Lai. Hai khái niệm này, một là Pháp thân bất hoại như kim cương, cấu tạo nên bản chất của sự giác ngộ; và một là sắc thân phải bị biến đổi, chuyển hóa hẳn đã xuất hiện rõ nét trong Phật giáo thời kỳ đầu. Qua đó, có thể đã có sự cảm nhận khác nhau giữa hai vị Phật, một Đức Phật đã nhập diệt với một Đức Phật đang hiện diện cùng họ, mà họ không thể nào quên đi được, trước khi hai vị Phật này được hình dung bằng thuật ngữ thân (kāya), và được nhìn ít nhất dưới hai khía cạnh, một vĩnh cửu, một tạm thời.

Giáo lý Đại thừa sơ kỳ khi chiêm nghiệm về Pháp tính Phật 法 性 佛 (Dharmatābuddha), về Căn bản Như Lai 根 本 如 來 (Mūlatathāgata), về Báo Phật 報 佛 (Vipākabuddha) và Hóa Phật 化 佛 (Nirmāṇabuddha) như là những vị Phật có thể khác biệt với nhau. Nhưng trong kinh Lăng già, thì không hề thấy xuất hiện một giáo lý nào về thân (kāya) cả. Thực ra, kinh nói về chư Phật bằng nhiều cách, nhưng không hề nói đến Phật trong hệ thống thân (kāya); bởi vì Hóa Phật (Nirmāṇabuddha) khác với Hóa thân (Nirmāṇakāya), mà Pháp tính Phật (Dharmatābuddha) cũng khác với Pháp thân (Dharmakāya). Để xác định được phẩm tính của một vị Phật trong thuật ngữ thân (kāya) thì phải đưa tư duy đi xa hơn việc xem Phật chỉ là Hóa Phật (Nairmanika), hoặc không phải là Hóa Phật. Quan niệm rạch ròi và mang tính dứt khoát về thân (kāya) dường như được khởi đầu với Du già hành tông (Yogācāra), do Vô Trước và những luận sư trước đó đề xướng.

Pháp thân (Dharmakāya) thường được nói đến trong kinh Lăng già, nhưng không phải như một thân (kāya) trong hệ thống Tam thân (Trikāya). Kinh Lăng già nói “Pháp thân của Như Lai”, “Pháp thân bất khả tư nghì”, “Pháp thân như ý sinh thân”, nhưng trong tất cả những trường hợp đó đều không có một sự tham chiếu nào đến khái niệm Tam thân (Trikāya) hay bất kỳ một thân (kāya) nào, ngoài việc thân (kāya) đó có nghĩa là một cái gì đó cụ thể cấu thành nên Như Lai tính (Tathagatahood) hay Phật tính (Buddhahood). Sau đây là những đoạn trong kinh Lăng già đề cập đến Pháp thân (Dharmakāya):

1. Khi nói đến việc đạt được Như Lai thân (Tathāga takāya) trong các cõi trời như là kết quả của sự liễu ngộ chân lý tâm linh tối thượng của Phật giáo Đại thừa, thì Pháp thân được dùng đồng đẳng với Như Lai, hiểu theo nghĩa là siêu việt bản chất ngũ pháp, do nó được cung cấp những thứ xuất phát từ trí Bát nhã, và tự thân an trú trong huyễn cảnh (māyāvishaya). Ở đây, ta có thể xem ba thuật ngữ này là đồng nghĩa: Pháp thân (Dharmakāya), Như Lai thân (Tathāgatakāya) và Như Lai (Tathāgata).

2. Như Lai thân cũng được nói đến khi Bồ tát đạt đến cảnh giới thiền định tùy thuận với như như của vạn pháp và những sự biến hóa của như như. Bồ tát đó thể chứng được Như Lai thân khi mọi tạo tác của tâm đều đoạn tận và trong tâm có sự chuyển y. Thân (kāya) đó cũng chẳng gì khác là Pháp thân.

3. Khi mô tả một Bồ tát được chư Phật làm phép quán đảnh vì đã vượt qua giai vị cuối cùng của Bồ tát địa trong quá trình tu tập, kinh nhắc đến Pháp thân mà cuối cùng vị đó sẽ thể chứng được. Đặc điểm của thân (kāya) này là vaśavartin (tự tại 自 在), và đồng nghĩa với Như Lai. Trong Phật giáo, vaśavartin được dùng theo nghĩa là quyền năng tối thượng, muốn là được, vì không có gì gây chướng ngại trên tiến trình thể hiện quyền năng đó. Ở đây, Pháp thân có thể được đồng hóa với Báo thân, là thân thứ hai trong Tam thân. Tại đây, vị Bồ tát ngồi trong điện Liên hoa, được trang nghiêm bởi vô số các loại châu báu, có những Bồ tát đồng phẩm vây quanh, và có chư Phật đưa tay chào đón. Không cần phải nói rằng tại nơi đây, vị Bồ tát đó được mô tả là đã chứng đắc chân lý Đại thừa, đã liễu ngộ được Nội không và Ngoại không, và đang an trú trong cảnh giới tự chứng.

4. Cũng thấy Pháp thân trong mối tương quan với những quy định đạo đức có thể đạt được trong cảnh giới tâm linh thuần túy. Thuật ngữ này giờ đây được dùng ghép với acintya (bất khả tư nghì) cũng như vaśavartin (tự tại).

5. Khi nói đến tính bình đẳng (samatā) của tất cả chư Phật theo bốn cách thì trong đó sự bình đẳng của thân (kāyasamatā; thân bình đẳng) được xem là một. Tất cả chư Phật cũng là Như Lai, Giác Ngộ, Ứng Cúng cùng bình đẳng về Pháp thân (Dharmakāya) và sắc thân (rūpakāya) với ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp, chỉ khác ở điểm các Ngài mang những thân tướng khác nhau trong những quốc độ khác nhau để giáo hóa chúng sinh.

Tóm lại, giáo lý Tam thân (Trikāya) trong kinh Lăng già:

Bên cạnh Pháp thân đã được xác định như các giáo lý khác, Báo thân (Sambhogakaya) là những nét trang nghiêm của bậc chứng ngộ, và Hóa thân (Nirmaṇakāya), nhằm đáp ứng nhiều tâm nguyện chúng sinh đang sống trong từng hoàn cảnh riêng biệt.

7. Trí huệ tối thượng và Nguyên nhân đầu tiên

Trí huệ tối thượng thành tựu trong Thánh trí tự chứng (Pratyāryatmāryajñāna) là vượt lên trên mọi ngôn thuyết, bất khả tư nghì. Thuộc về Phật pháp tính chứ không phải chúng sinh trong cảnh giới tương đối.

Trí huệ nầy không nằm trong phạm vi phân tích và khái niệm phân biệt, Vấn đề là, trí tuệ nầy khác với Nguyên nhân đầu tiên (kārana tác giả, người sáng tạo) trên phương diện nào, mà các triết gia quan niệm là thường hằng (nityā) và bất khả tư nghì (acintya)?

Kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) giải thích:

“Điều mà các triết gia tuyên bố là Nguyên nhân đầu tiên, quả thực không phải như thế, vì một nguyên nhân luôn luôn cần có cái gì đó bên ngoài chứ không thể là chỉ nguyên nhân riêng của nó được… Cái gì tương đối thì không thể thường hằng và luôn luôn ở trong phạm vi tư tưởng. Nếu chúng ta lấy một hiện tượng thuộc thế giới tương đối, thuộc lĩnh vực hành động làm nguyên nhân đầu tiên, từ đó tất cả hiện tượng khác đều có sự bắt đầu của nó, thì đây là lối suy nghĩ sai lầm.’⁶⁶

Những ai chẳng có chút ngạc nhiên hay hoảng sợ khi nghe rằng có một điều vượt ra ngoài năng lực tư duy của con người, kẻ đó là thuộc gia tộc Như Lai thừa (Tathatāyāna). Thế Tôn nói trong Kinh Lăng già (Laṅkāvatāra):

‘… Có khi Như Lai nói Tam thừa, có khi nói Nhất thừa, có khi nói Vô thừa. Tất cả những phân biệt nầy đều nhằm cho hàng phàm phu, những người có trí thấp kém, hay cho hàng có căn cơ trí tuệ cao. Còn việc nhập vào Chân lý tuyệt đối (Paramārtha Đệ nhất nghĩa đế) thì điều nầy phải vượt ngoài nhị biên. Khi đã an trú vào Vô tướng (nirābhāsa) thì làm sao thiết lập Tam thừa? Tất cả các loại như Thiền định (Dhyāna), Vô lượng (Apramāna) Vô sắc định (Ārūya), Tam ma địa (samādhi) và Diệt tưởng định (Nirodhasamāpati) đều không hiện hữu ở nơi nào có Duy tâm (Cittamātra).⁶⁷

8. Ẩn dụ cát sông Hằng.

Trong văn học Phật giáo, thúng ta thường nghe ẩn dụ cát sông Hằng. Trong kinh Lăng già (Laṅkāvatāra), Như Lai được ví như cát sông Hằng. Chúng ta theo Bồ tát Đại Huệ, tìm hiểu ý nghĩa nầy:

‘Bây giò Bồ tát Đại Huệ thưa hỏi, “ Bạch Thế tôn, Theo ngôn ngữ văn tự (deśanāpātha), ngài dạy rằng chư Như Lai trong quá khứ, hiện tại và vị lai giống như cát sông Hằng. Có phải điều ấy phải được hiếu theo nguyên nghĩa không? Hay có một ý nghĩa nào khác? Xin Thế tôn chỉ dạy cho con?”

Thế tôn dạy: “ Này Đại Huệ, đừng hiểu câu ấy theo nguyên nghĩa. Tại sao? Vì sự so sánh vượt ra ngoài thế giới nầy. Đó không phải là sự so sánh đúng đắn. Có điều gì tương tự trong đó nhưng không hoàn toàn chính xác. Khi Ta bảo rằng chư Như Lai như cát sông Hằng là nhằm làm cho kẻ phàm phu và những người tầm thường run sợ. Những người nầy, tuỳ theo thể cách cảm thọ và những vọng kiến mà các ngoại đạo chấp giữ, nghĩ rằng có một hữu thể thường hằng, hoặc không có, tiếp tục quay trên bánh xe hiện hữu, sinh diệt…’

Ngài dạy tiếp:

‘Nếu nghe rằng sự xuất hiện của chư Như Lai như hoa ưu đàm (udumbara) nở thì họ sẽ nản chỉ. Nhưng xét kỹ những người nào cần được dẫn dắt, Như Lai nêu trong kinh rằng sự xuất hiện của chư Như Lai là sự kiện hiếm hoi, hy hữu, như sự nở hoa của cây ưu đàm (udumbara).

Đoạn kinh sau, kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) cho thấy ẩn dụ đó là phương tiện thiện xảo (Upayakausalaya) để chỉ ra các yếu tính sau:

- Như Lai có thể bị dẫm đạp lên như chúng sinh đi trên cát, nhưng phảm tính cao khiết của Như Lai không hề bị phiền nhiễu lay động.

- Pháp thân bất diệt, trùng trùng sinh khởi như cát, dù trong lửa cũng không tiêu mất.

- Hào quang trí tuệ Như Lai phóng ra nhiều vô số lượng như cát

- Như Lai không bị ảnh hưởng vì biến động về chất lượng cũng như số lượng như cát, không hề ít đi, không bị biến chất.

- Như Lai luôn luôn sẵn sàng biểu hiện thệ nguyện (pranidhāna) cứu độ chúng sinh nhiều như cát.

- Như Lai thường đi dọc theo con đường đên niết bàn (nirvāṇa) như cát trôi theo dòng nước.

B. NỘI DUNG.

Như vậy, chúng ta đã biết rõ kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) nhằm chỉ đến tâm thức chứng ngộ sâu thẳm nhất của Như Lai, gọi là Thánh trí tự chứng. Nội dung sau nhắm chỉ rõ hàng Bồ tát được trang bị tri thức như thế nào để có thể đạt đến Thể chứng tự nội. Điều đó được còn gọi là Nền tảng triết học của kinh nghiệm Phật giáo.

I. Năm pháp:

Trước hết, tìm hiểu về từ Pháp. Theo từ nguyên, Pháp (dharma) có ngã căn là √ dhṛi, có nghĩa là cầm, nắm (hold), mang (bear), hiện hữu (exist), nội hàm luôn luôn có ý tưởng ‘tồn tại’.

Trong kinh luận Phật giáo, Pháp (dharma) có những nghĩa sau:

a./ chân lý (truth). ví dụ saddharma: diệu pháp, chánh pháp, dharmakaya: pháp thân: ,

- phép tắc (law), ví dụ: dharmacakra: pháp luân,

- tôn giáo (religion). Ví dụ: dharmaparydya: pháp môn.

b/ dùng với ý nghĩa tồn tại (existence); hiện hữu, hữu thể (being); đối tượng, sự vật (object/thing). Ví dụ như trong

sarvadharmaśūnyata (Nhất thiết pháp không); dharmanairātmya (Pháp vô ngã), v.v...

c/ Đồng nghĩa với đức hạnh (virtue). công chính (righteousness), chuẩn mực (norm), vừa trên phương tri thức (intellectual) vừa trên phương diện đạo đức (ethical). Pháp là tiêu chuẩn (standard) là phạm trù (category), tên gọi chung cho một hiện tượng hay ý niệm.

d/ Dùng theo nghĩa bao hàm nhất, gốm tất cả nghĩa nêu trên, trong trường hợp đó, để nguyên từ dharma chứ không dịch, không tìm một thuật ngữ tương đương theo ngôn ngữ khác. Ví dụ, dharma và adharma (phi pháp). (Pháp thượng ưng xả hà huông phi pháp (Kinh Kim Cang; Vajracchadikā)

Trong trường hợp nầy, dharma được dùng theo nghĩa rộng nhất, vừa không riêng giáo lý Phật pháp, vừa không phải là tiêu chuẩn đạo đức đối nghịch tà vạy, vừa chỉ đến sự hiện hữu thông thường. dharma ở đây bao gồm tất cả nghĩa ấy.

Năm pháp trong kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) có thể hiểu là phạm trù (category).

Để đạt được tinh thần của Như Lai thì phải biết 5 pháp nầy. Nếu không thì dễ rơi vào phán đoán sai lầm.

Lại nữa, này Đại Huệ! Có năm pháp (pañcadharmāḥ): Đó là, tướng (nimittaṃ), danh (nāma), vọng tưởng phân biệt (vikalpaḥ), như như (tathatā) và chánh trí (samyagjñānaṃ).

Này Đại Huệ! tướng (nimittaṃ), ⁶⁸ nghĩa là, những gì mà có các đặc điểm như: hình thể, khuôn khổ, tính đặc thù, màu sắc, dấu hiệu v.v… Những cái đó gọi là tướng.

Từ nơi các dấu hiệu này, mà các ấn tượng được sinh khởi, ví như cái bình v.v... Y theo đó, người ta có thể diễn đạt: “Đây là cái này, cái kia, mà không phải là cái khác”. Cái đó gọi là danh (nāma). ⁶⁹

Này Đại Huệ! Khi danh (nāma) được phát biểu rõ ràng như thế, và tướng (nimittaṃ) được xác định cụ thể, thì liền có vọng tưởng phân biệt (vikalpaḥ), “cấu trúc mang tính ngôn ngữ”, phát biểu rằng: “Đây là tâm”, “Đây là những gì thuộc về tâm.’. Từ đó, một tên gọi danh (nāma) được phát ra tương ưng với một hình thái, hay một đối tượng nào đó, có bản thể được nhận biết giống như thế. Cái đó, gọi là vọng tưởng phân biệt (vikalpaḥ) hay cấu trúc cấu trúc mang tính ngôn ngữ.’

Danh (nāma) và tướng (nimittaṃ) ấy, rốt ráo là “bất khả đắc”, như là các thực thể tính khi “kiến lập trí⁷⁰bị đập vỡ, và trong chiều kích hỗ tương tồn tại của tất cả mọi thứ, được xác định là không còn bị nhận thức và ấn tượng. Đó gọi là như như (tathatā) của các pháp.

Như như (tathatā) này, có thể được mô tả đặc tính như là “chân đế”, là “hữu thể”, là “biết trực tiếp”, là “tận cùng”, là “căn nguyên”, và là “tự tính”.

Điều này đã được tự thân Ta (Phật) và các đức Như Lai khác thể nghiệm, thi thiết đúng như thực, xác chứng, công khai tuyên bố, và diễn thuyết rộng rãi.

Hoặc có ai, chứng nghiệm điều này, hiểu được [sự thật] một cách chính xác toàn diện, không phải là thường tồn, cũng không phải đoạn diệt, thì lập tức vọng tưởng phân biệt (vikalpa) bị chấm dứt, liền phát sinh trạng thái tùy thuận với phương tiện của Thánh trí ngay trong nội tâm, đây là một trạng thái, mà đó không phải là kết quả đạt được do quá trình tranh luận của các triết gia, cũng không phải là sở đắc của hàng Thanh văn Duyên giác. Đó gọi là chánh trí (samyagjñānaṃ).⁷¹

1. Tướng (nimitta; appearance): hình thái, dạng mạo, ký hiệu, sắc thái bên ngoài có thể được ghi nhận biết bằng các giác quan.

2. Danh (nāma; name): Sự ghi nhận được kinh nghiệm tổng hợp lại, để có thể thông tin cho người khác, nên gán cho tướng một cái tên mang tính mô tả theo quy ước.

3. Phân biệt (vikalpa; distrimination): so sánh với cái khác, tác ý theo vọng tưởng theo ngã chấp của mình, sinh tâm chiếm hữu (thủ đắc) và ngã sở.

4. Như như (tathatā; suchness/thatness): nhưng vốn tự thể của tướng vốn là như vậy, không thể thủ đắc, không thể phân biệt năng thủ/ sở thủ; ngã/ ngã sở. Chưa từng sinh ra. Cũng chưa từng mất đi. Như kinh Pháp hoa (Saddharmapuṇḍarīka) nói:

Chư pháp tùng bổn lai

Thường tự tịch diệt tướng.⁷²

5. Chánh trí (samyagjñāna; e: right knowledge): Quán chiếu được như vậy chính là tuệ giác chân thật.

Như vậy, Năm pháp trong kinh Lăng già là nhằm chỉ ra tiến trình của tâm thức, hoạt dụng của kinh nghiệm tri thức, muốn gán những thuộc tính cho các hiện tượng (tướng) mà ta tiếp xúc, bằng vọng tưởng ngôn ngữ (verbal construction), ta đặt tên (danh) cho các sự vật, rồi trở lại, chính mình bị trói buộc vào những cấu trúc khái niệm (phân biệt) do mình tự tác ý. Bằng quán chiếu để nhận ra thể tính của sự vật vốn là như vậy (như như), không sinh không diệt, không thêm không bớt, v.v…. ta mới thoát ra được sự câu thúc của cấu trúc vọng tưởng, khiến ta phải trôi lăn từ cõi giới nầy đến kiếp sống khác. Nhận ra được như vật và thường an trú trong đó. gọi là Chánh trí.

Đây chính là tiến trình vắn tắt của tâm thức phàm phu đến trí tuệ của bậc Thánh.

II. Ba tánh

Có thể hiểu là ba hình thức của Trí (sva bhāvana lakṣaṇa traya: Tam tự tính tướng)

Sva bhāva nguyên nghĩa là ‘tự tính’ hay ‘sự hiện hữu như thật của nó trong chính nó’.

lakṣaṇa: dấu hiệu đặc biệt hay đặc điểm phân biệt sự vật nầy với sự vật khác. Hán thường dịch là tướng. Nhưng trong nội hàm nầy, có thể hiểu là tánh/tính (vd: Thị chư pháp không tướng, bất sinh bất diệt, bất cấu bất tịnh…. (sarvā dharmāḥ śūnyatā lakṣaṇā anutpannā, aniruddhā, amalā, avimalā)- Tánh Không của các hiện tượng là không sinh, không diệt, không dơ không sạch…..

Văn học tiếng Hán gọi tắt thuật ngữ nầy là Tam tánh, nhằm chỉ cho bản chất của trí, đồng thời nhắm vào đối tượng của trí, tức là sự hiện hữu. Sắp xếp thành ba là để xem cái trí nào, hay cái nhìn nào về hiện hữu là cần thiết cho sự đạt đến chân lý tối hậu là giải thoát khổ đau,

Như thế, ba tánh nhắm vào bản chất của trí hơn là đối tượng của trí.

1. Biến kế sở chấp (parikalpita svabhāva)- Nhận diện hiện hữu bằng hình thái của ảo giác

Nghĩa của từ parikalpa thường dùng trong kinh Phật là ‘sự tưởng tượng–imagination’ với nghĩa chung chỉ cho sự mê lầm; do vậy, từ phái sinh của nó, có nghĩa là ‘được tưởng tượng’, dạng quá khứ phân từ, parikalpita, còn gợi lên ý nghĩa chấp trước (Huyền Trang dịch từ nầy sang tiếng Hán là Biến kế sở chấp – là theo ý nghĩa nầy). Khi người ta tưởng tượng (sai lầm) về sự vật và trở nên chấp trước về điều ấy, thì thực tại và hiện hữu của vật được tưởng tượng ra là bị phủ nhận. Tánh ‘biến kế sở chấp, ’ do vậy, được mô tả là ‘không thực’ và ‘hoàn toàn không hiện hữu.’

2. Y tha khởi (paratantra svabhāva)- Nhận diện hiện hữu với hình thái phản ảnh tương tác

Y tha khởi tánh như là ‘môi giới ’ hay ‘trung gian’trong chức năng của nó như là sở y. Nó làm trung gian cho mối quan hệ giữa thế giới biến kế sở chấp và thế giới Viên thành thật tánh, như vậy, nó tạo nên bước nhảy khả hữu từ tánh biến kế sở chấp đến Viên thành thật tánh, vượt từ bờ bên nầy sang bờ bên kia. Đó là vì cả ahi tánh biến kế sở chấp và Viên thành thật tánh đều chủ yếu là chuyển hoá từ y tha khởi tánh mà thế giới vọng tưởng có thể trở thành thế giới Viên thành thật tánh thông qua trung gian của Y tha khởi tánh.

3. Viên thành thật (pariniṣpanna svabhāva)- Nhận diện hiện hữu đúng như thật tính của chính nó

Viên thành thật tánh có nghĩa là hoàn hảo, thực tại, đang tồn tại, và hàm ý ‘thực tại, ’ ‘chân thực’ ‘thực hữu, ’ hoặc ‘tuyệt đối.’ Không có nghĩa là thực tại nầy hiện hữu theo nghĩa bản thể luận (ontology) hoặc là nó được nhận biết theo cách nhận thức luận (epistemological). Đó là một thực tại hoàn toàn viên mãn của người tu đạo đã trải qua một tiến trình tu tập cam go. Điều nầy hàm ý rằng thế giới chân thực và thực tại không nên được tưởng tượng là hiện hữu một cách độc lập một cách siêu việt bên ngoài thế giới phàm tình nầy; thế giới thường nghiệm trở nên chân thực khi nó đã được hoàn thành trọn vẹn.

Tương quan giữa 3 tánh như sau:

Thế giới y tha khởi tánh (thế giới đồng nhất bất biến) như vậy đã chuyển thành thế giới biến kế sở chấp. Chỉ khi nào sự chấp trước và tưởng tượng hư vọng kia được tháo gỡ thì thế giới đồng nhất bất biến sẽ hoàn toàn thanh tịnh và Viên thành như một thế giới thanh tịnh; điều ấy có nghĩa là, biến kế sở chấp đã biến đổi và chuyển thành Viên thành thật tánh. Từ điều đã thảo luận ở trên, Y tha khởi tánh có thể được hiểu là sở y (āśraya) của hai tánh kia; nó chính là sở y trong khả năng của nó như là cốt yếu của tính tương quan. Trên nền tảng nầy của Y tha khởi tánh mà tánh biến kế sở chấp trình hiện chính nó, một mặt như là vọng tưởng, mà hàng phàm phu tin tưởng và trở nên bám chấp vào đó như là một tuyệt đối; mặt khác, Viên thành thật tánh được nhận ra trên cùng một sở y, bởi những người đã giác ngộ. Thế nên Y tha khởi tánh là nền tảng, để cho cả hai tánh biến kế sở chấp và Viên thành thật tánh trở nên khả hữu. Do vậy, chẳng có thế giới độc lập từ ảo tưởng của hàng phàm phu chưa giác ngộ, cũng chẳng có thế giới độc lập từ sự thanh tịnh của bậc thánh giác ngộ; cả hai thế giới biến kế sở chấp và thế giới Viên thành thật tánh là tương đối và tương quan với nhau, có nền tảng và bao quanh bởi Y tha khởi tánh.⁷³

Căn cứ trên ba tính cách này, những cách nhìn ngược chiều với thông tục (nhìn từ bản chất) thì nó được gọi là Tam vô tánh.

Tướng Vô tánh: các pháp, hiện tượng của vọng thức là hư huyễn không thực nên gọi là tướng không có thực tánh.

Phi tự nhiên tánh: các pháp hiện hữu, từ thế giới ý niệm đến thế giới sự vật hiện tượng, chúng luôn luôn tương tác lẫn nhau để hình thành tướng trạng và tên gọi, không có cái gì tự nhiên mà có nên gọi là tánh không tự nhiên.

Thắng nghĩa vô tánh: đây là chân tánh, tánh không hư vọng, là vô ngã tánh, là duy thức thực tánh.

Liên hệ 5 pháp với 3 tánh

Tướng

= Biến kế sở chấp tánh (parikalpita svabhāva)

Danh

Phân biệt = Y tha khởi tánh (paratantra svabhāva)

Như như

= Viên thành thật tánh (pariniṣpanna svabhāva)

Chánh trí

III. Hai loại trí (Nhị đế)

Có nghĩa là sự nhận biết về chân lý. Trong Kinh Lăng già (Laṅkāvatāra), Đức Phật thuyết minh có 2 dạng: Thế tục đế và Đệ nhất nghĩa đế (paramārtha). Và sau nầy, ngài Long Thụ với Trung quán luận, đã phân tích rõ ý nghĩa nầy thành hệ thống, gọi là Nhị đế (satya): Chân đế (paramārtha satya) và Tục đế (vyavah āra satya)

1. Thế đế/Tục đế/Thế tục đế (vyavahāra satya); Sự thật có được từ kinh nghiệm thực tiễn, theo quy ước thế gian, quy định theo tập quán, phong tục, văn hoá từng nơi…

Một thuật ngữ khác là samvṛitti satya, có nghĩa là sự thật bị che phủ, bởi khái niệm, bởi Biến kế sở chấp (parikalpita svabhāva), không thể thấy được thể tánh Như như, như thật đang là của các pháp.

2. Chân đế (paramārtha satya), chính là Đệ nhất nghĩa đế (Paramārtha), chính là cái nhìn thuộc Viên thành thật tánh (pariniṣpanna svabhāva), khi đã có sự chuyển y. vượt qua khỏi Biến kế sở chấp (parikalpita svabhāva), không nhìn các pháp theo sự thật quy ước có tính tương đối, mà vào hẳn thực tại tuyệt đối.

Đây chính là hai tầng nhận thức Thực tại.

“ Như ông vua hay người gia trưởng cho các con của mình các thứ đồ chơi trông giống như nai hay cá con vật khác, dỗ dành làm cho chúng vui, cuối cùng cho chúng những con vật thật. Như Lai cũng vậy, nhờ vào các hình thức khác nhau phản ãnh các thật tính, Như Lai dậy các đệ tử chân lý tối hậu, được chứng nghiệm trong tâm thức sâu thẳm nhất của chúng.”

Qua lời dạy nầy trong kinh Lăng già (Laṅkāvatāra), còn có 2 loại Trí:

a/. Quán sát trí (Pravicayabuddhi): Pravicaya có nghĩa là tìm tòi xuyên suốt, khảo sát tường tận. Trí tuyệt đối tướng ưng với Viên thành thật tánh (pariniṣpanna svabhāva). Trí vượt khỏi phân tích luận lý, không thuộc mệnh đề tứ cú.

b/. Kiến lập trí (Pratiṣthāpika): Đây là trí của luận lý, điểu động cuộc sống hàng ngày của chúng ta. Không phải thuộc lĩnh vực tuyệt đối. Có 4 kiến lập:

1. Tướng (lakṣaṇa): các tướng đặc thù.

2. Kiến giải (dṛṣṭa): sở kiến

3. Nguyên nhân (hetu)

4. Hữu thể (bhāva).

Kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) khuyên Bồ tát tránh các biên kiến nầy để đạt đến cảnh giới chứng ngộ, vượt qua cách nhìn xác định cũng như phủ định về các hiện tượng.

IV . Nhị vô ngã

1. Định nghĩa Tự ngã (Ātman)

Theo kinh Lăng già (Laṅkāvatāra), Tự ngã (Ātman) là cái gì đó có tính chất thực thể trong sự sở hữu một số tính chất. Ngã là nhân tố tự do, không bị ràng buộc bởi nguyên lý tương đối.

Chúng ta không có những nhân tố tự do như thế, mà sự hiện hữu như một thực thể bị chi phối bởi nhân và quả. Muốn được tự tại, thực tính đó phải được giải thoát.. Gọi là Vô ngã. Có nghĩa là không có ngã thể (sva bhāva thực tính) trong các sự vật cá biệt đang hiện hữu, dừng trụ một lúc, rồi sau cùng biến mất theo quy luật thường tình. Trong trường hợp nầy. Vô ngã (Nairātmya) chính là Vô tự tánh (Niṣhsvabhāva). Vì Uẩn Xứ Giới không có xác định điều gì có tính cách ngôi vị cố hữu trong chúng. Hoàn toàn không có ‘tôi’ và ‘của tôi’ trong 18 phạm trù đó.

2. Bốn dấu hiệu của Phật giáo Đại thừa (Mahāyāna)⁷⁴ (Tứ pháp ấn)

1. không (śūnya)

2. bất sinh (annutpada)

3. bất nhị (advaita)

4. vô tự tánh (niṣhsvabhāva).

Bốn dấu hiệu nầy thâu tóm toàn bộ ý nghĩa siêu hình học của Đại thừa (Mahāyāna). Giáo lý Vô ngã là 1 phần trong 4 dấu hiệu đó.

3. Nhân vô ngã

Theo kinh Lăng già (Laṅkāvatāra): “Thế nào là nhân vô ngã? Là lìa ngã và ngã sở, ấm giới nhập họp, vô minh nghiệp ái sanh. Nhãn sắc v.v… nhiếp thọ chấp trước sanh thức, tất cả các căn tự tâm hiện. Thế giới chúng sanh là tướng tự vọng tưởng của tàng thức thành lập hiển bày. Như dòng sông, như chủng tử, như đèn, như gió, như mây, sát na lần lượt hoại. Thô động như khỉ vượn, ưa chỗ bất tịnh như ruồi lằn, không nhàm chán như gió thổi lửa. Nhân tập khí hư ngụy từ vô thủy như bánh xe đạp nước. Sanh tử lăn lộn trong các cõi, thọ các thứ thân sắc. Như huyễn thuật, thần chú, máy động hình đi. Khéo biết tướng kia gọi là trí nhân vô ngã”.

Như vậy, Đức Phật dạy con người là một tập hợp của các uẩn, giới, xứ, chúng sinh được hình thành do nhân duyên nên không thể mang ngã tính. Sự việc con người ý thức về mình, nghĩ mình là một chủ thể, có ngã, linh hồn là vì con người có tâm thức, sự vận hành các thức lại có gốc là nghiệp, và khát ái, tức là cái gốc mười hai chi phần duyên khởi. Do nghiệp lực và như là tập khí, thức vận hành không ngừng, tạo ra những hình ảnh, những ý tưởng, tạo ra sự sinh diệt luân hồi, thế giới bên ngoài, bên trong con người đều là giả, là tưởng tượng.

4. Pháp vô ngã.

“Thế nào là pháp vô ngã trí (Dharrma Nairātmya jñānam)? Nghĩa là biết ấm giới nhập vọng tưởng tự tánh. Như ấm giới nhập lìa ngã và ngã sở. Ấm giới nhập chứa nhóm, nhân nghiệp ái ràng buộc, lần lượt làm duyên cho nhau mà sanh khởi, không diêu động, các pháp cũng vậy. Lìa tướng vọng tưởng, sức vọng tưởng tự tướng cộng tướng chẳng thật. Đây là phàm phu sanh, chẳng phải Thánh hiền. Vì tâm, ý, ý thức, năm pháp, ba tự tánh lìa. Đại Huệ! Đại Bồ tát phải khéo phân biệt rằng tất cả pháp là vô ngã”.

Tức là thể nghiệm rằng các uẩn, giới, xứ được định tính bằng bản chất của sự phân biệt sai lầm. Vì uẩn, giới, xứ chỉ là một sự tích tập của các uẩn và phải chịu nhân duyên hỗ tương ràng buộc nhân quả với nhau bằng sợi dây khát ái và nghiệp, nên không có nhân tố tạo sanh nào trong chúng cả. Các uẩn vốn không có các tướng đặc thù và tướng tổng quát. Kẻ ngu vì phân biệt lầm lạc mà tưởng ra tính phồn tạp của các hiện tượng, còn người trí thì không như thế. Khi nhận ra rằng tất cả các sự vật đều không có tâm, ý, ý thức, năm pháp, ba tự tính, vị Bồ tát sẽ biết thế nào là pháp vô ngã.

Qua đó, có thể khẳng định rằng thế giới hiện hữu là do sự phân biệt của tâm, do sự giao thoa giữa chủ thể tâm vật lý (uẩn) với đối tượng bên ngoài (giới) và với các quan năng nhận thức (xứ). Đấy là do duyên sinh, vì duyên sinh nên tất cả đều không có tự tính, tức là vô ngã. Nhận ra điều đó là vô ngã thì Nhân hay Pháp đều vô ngã.

C. CÁC HỌC THUYẾT CHÍNH

Từ tư tưởng trong kinh Lăng già (Laṅkāvatāra), những học thuyết quan trọng của Phật giáo được triển khai có hệ thống.

Tư tưởng chủ đạo của luận giải là Thánh trí tự chứng, là trạng thái tâm thức thanh tịnh qua đó Chân lý tuyệt đối được hiển bày. Thế thì khi trực tiếp cảm nhận Chân lý tuyệt đối thật là khó diễn đạt hoặc trình bày, khó có thể chia sẻ cho người khác bằng lý luận được. Nhưng không thể chia sẻ thì nhận thức khó vận hành. Tự chính kinh nghiệm thì không có nội dung, nó phải được tri thức trao cho nội dung để khiến nó có thể được sử dụng trong đời sống thường tình. Các học thuyết rút ra từ kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) cũng được xem như vậy. Học thuyết Duy tâm cũng những giáo lý khác nhằm giải thích kinh nghiệm tâm linh của hàng Bồ tát. Đây chỉ là yếu tố phụ cho những điều được rút ra từ kinh Lăng già), dù là Tâm lý học, Luận lý học hay Siêu hình học, v.v…

1.- Duy tâm (cittamātra). Học thuyết về Tám thức

Kinh Lăng già nói, tám thức như nước và sóng, không có sự sai biệt, cũng như không có sự sai biệt của các con sóng của biển; cũng vậy, không thể biết được sự chuyển biến của các thức trong tâm. Vì nếu tất định chúng dị biệt, sẽ không có tính nhân quả. Và vì, như mộng huyễn các thứ, chúng không có định tính.

“Lại nữa, này Đại Huệ trong tám thức có hai chức năng tổng quát được nhận rõ là, lĩnh hội hay hiện thức và phân biệt hay sự phân biệt thức. Như một tấm gương phản chiếu. Này Đại Huệ giữa hai thức ấy tức lĩnh hội và phân biệt các đối tượng. Không có gì khác nhau cả, chúng là duyên của nhau. Thế rồi này Đại Huệ, cái thức lãnh hội vận hành vì có chuyển biến xảy ra trong tâm do một tập khí kỳ bí. Trong khi đó, này Đại Huệ cái thức phân biệt các đối tượng vận hành là do tâm phân biệt của thế giới đối tượng và do tập khí chồng chất bằng những lý luận sai lầm từ vô thỉ”.

Hệ thống các chức năng thuộc về tâm được gọi là tâm tụ (cittakalasa) hay thức thân (vijñāna kāya). Tám thức của hệ thống này là:

1. Nhãn thức (Cakshur vijñāna),

2. Nhĩ thức (Srotra vijñāna),

3. Tỷ thức (Ghana vijñāna),

4. Thiệt thức (Jihvā vijñāna),

5. Thân thức (Kaya vijñāna),

6. Ý thức (Mano vijñāna),

7. Mạt na (Manas) và

8. A lại da (Alaya).

Chức năng tổng quát của tám thức này, có 2 yếu tố được nhận rõ là:

+ Hiện thức (kayati vijñāna): Khả năng lĩnh hội

+ Sự phân biệt thức (prativikalpa): Khả năng phân biệt

Hai khả năng của thức nói trên đều có nguyên nhân gần nhất của nó là tập khí (习 气 – vāsanā) hay huân tập (熏 習 ) là thức được xem như xấu xa ô nhiễm (Hán dịch ác 惡 hay quá ác 過 惡) tức xấu xa về đạo đức hay sai lầm về lý luận vì nó tạo ra một thế giới bên ngoài và khiến cho chúng ta chấp vào thế giới ấy rồi cho là thực và tối hậu. Cái chức năng đôi này thực ra là một sự phân chia chỉ có tính cách tương đối cũng như sự phân biệt chức năng của từng thức, cụ thể là A lại da, Mạt na và Manovijñāna (Ý thức 意 識) cũng chỉ có tính cách tương đối.

Điều không thể nêu định đích xác là do đâu mà hình thành cái chức năng đôi; lĩnh hội và phân biệt ấy? Câu hỏi đặt ra như thế cũng là câu hỏi của phân biệt (của tập khí từ vô thỉ). Điều ta cần nhớ khi nghiên cứu duy thức (duy tâm) là chúng ta đang đứng trước một thực tế phân biệt sai lầm hư dối vốn có từ vô thỉ. “Ta dùng nhận định này để tránh những hành động sai lầm và để nỗ lực thoát ra khỏi chúng”

Có 4 bốn lý do khiến thức sanh khởi là:

Sự chấp chặt một thế giới bên ngoài mà không biết đó là của chính cái tâm.

Sự ràng buộc vào hình tướng và tập khí chồng chất từ vô thỉ do những lý luận hư ngụy và quan điểm sai lầm.

- tính chất thế giới tự nội vốn có trong tâm thức.

Ham muốn các hình sắc và vẻ dáng bề ngoài.

+Chức năng và sự vận hành của A lại da

Do bị ảnh hưởng của tập khí vốn đã chất chứa bằng những sai lầm từ vô thỉ, nên cái hiện đang có cái tên là A lại da thức, kèm theo là bảy thức kia tạo sinh khởi cho một trạng thái. Gọi là nơi trú ẩn của vô minh. Giống như biển lớn trong đó gió mạnh cuồn cuộn nhưng dưới sâu vẫn bất động, tức là phần A lại da tự nó vốn tồn tại không gián đoạn, hoàn toàn vượt khỏi hư giả của vô thường, không liên hệ gì với học thuyết ngã, ngã thể và hoàn toàn thanh tịnh trong bản chất của nó.

Cái biết A lại da bị cơn gió của nguyên lý đặc thù tức cảnh giới (vishaya) tạo nên những đợt sóng sinh diệt không dứt; phân biệt chấp thủ, phiền não dục vọng tranh nhau mà hiện hữu, chính cái nhân tố mang tính chất là Ý (manas). Khi Ý (manas) vận hành thì các hệ thống khác vận hành. Cho nên những bản kinh khác khởi đầu bằng Ý (manas) và ý thức. Có sự sinh trưởng và đoạn diệt của chúng từng lúc một. Chúng được sinh ra bằng nguyên nhân là sự phân biệt sai lầm và bằng các điều kiện (duyên) như hình thức tướng trạng và đối tượng được nối kết chặt chẽ với nhau.

+ Chức năng và sự vận hành của Mạt na (manas; Ý)

A lại da có chứa chức năng rõ rệt nhất gọi là hiện thức, như một tấm gương nhận hình ảnh của các sự vật. Nhận mà không phân biệt suy nghĩ, nó là vô ký, không có hoạt tính tích cực, trong A lại da có những chủng tử thiện và ác, nhưng nó vượt lên trên sự phân biệt, mang tính bình đẳng. Do tính chất này nên gọi là Như lai tạng (Tathàgatagarbha). Thế nhưng trước mặt ta thấy hoàn toàn khổ đau do phân biệt là kết quả của sự vận hành của toàn bộ hệ thống thức.

Chức năng của Ý (manas) là chấp trì suy nghĩ về A lại da. Chức năng ấy là chức năng tổng quát thứ hai của nhận thức. Tức sự phân biệt các đối tượng (sự phân biệt thức), phân biệt các sự vật. Sự phân biệt này của Ý (manas) nhằm vào đối tượng là A lại da (vô ký hay trung tính) gồm các chủng tử thiện và ác. Sự phân biệt này của Ý (manas) đã định tính cho A lại da không còn là chính nó như lúc ban sơ nữa. A lại da có đặc tính riêng và vận hành theo ý của manas. Vậy Ý (manas) có hai tác dụng:

Suy nghĩ về A lại da và cho rằng A lại da là một cái ngã.

Khiến A lại da nhìn thấy nó là một đối tượng.

Từ đó các chủng tử nghiệp đang chìm đắm trong cái tâm tuyệt đối bỗng thức dậy mà phát triển hiện hành, rồi được nhận thức bằng năm giác quan, đồng thời bị phân biệt bởi ý thức (Manovijnàna). Thế là hình thành một thế giới đặc thù gọi là cái được nhìn thấy được hiển bày (sở kiến) rồi cứ tưởng là thực, từ đó khởi sinh mọi khổ đau. Có thể hiểu Ý (manas) là dục, là ý muốn. Một mặt nó nhìn vào A lại da, một mặt nó nhìn vào ý thức, nó thu thập tin tức dữ kiện về sáu thức kia và gián tiếp ra lệnh cho chúng.

+ Chức năng và sự vận hành của Ý thức (Manovijñāna)

Sáu thức còn lại (Nhãn thức, Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức, Thân thức và Ý thức), trong đó Ý thức là quan trọng nhất. Nó phân biệt hình thức, nội dung do các giác quan đem lại. Nó cũng thu nhận những dữ kiện từ A lại da vốn đã bị Manas (Ý) phân biệt để làm chất liệu tư duy cho chính nó. Vậy ý thức một cách nào đó đã nhận chỉ thị của Ý (manas), ý thức trực tiếp phân biệt một thế giới đối tượng bằng sự trợ giúp của năm thức ngũ quan. Thế là sáu thức này làm duyên của nhau, hỗ trợ cho nhau, liên kết với nhau.

“Này Đại Huệ, theo cùng với hệ thống năm thức, có cái gọi là ý thức (tức chức năng suy nghĩ của thức), từ đó thế giới đối tượng được phân biệt và những hình tướng bên ngoài được phân định, ngay đó thân thể vật lý có được chỗ sinh thành của nó. Những ý thức và các thức khác không nghĩ rằng chúng bị ảnh hưởng lẫn nhau và không nghĩ rằng chúng sinh ra từ sự ràng buộc nhau, rằng sự phân biệt là thứ nhằm vào những phẩm hạnh của chính cái tâm”

Ta thấy Ý (Manas) có chức năng phân biệt. Ý thức cũng có chức năng phân biệt. Nhưng sự khác biệt giữa Manas (Ý) và Ý thức là gì?

- Manas (Ý) là nguyên lý phân biệt có đối tượng là A lại da.

- Còn Ý thức thuộc về trí thức, phân biệt cái thành quả nói trên của Manas. Nó phối hợp năm thức thuộc giác quan có đối tượng là thế giới vật lý bên ngoài.

Tuy nhiên, Ý (Manas) và Ý thức đều vận hành và vận hành đồng thời (thực ra chỉ là dữ kiện nội dung A lại da đã bị phân biệt). Vậy về mặt vận hành hay thực tiễn, Ý thức quả thực quan trọng vô cùng. Chính nó thực hiện sự thấy biết. Vậy chức năng quan trọng của Ý thức là phân biệt, chấp trước vào thế giới bên ngoài và như thế nó mang dữ kiện “thức ăn” mà nuôi dưỡng A lại da bằng chủng tử có thói quen phân biệt. Các chủng tử này phải làm đối tượng cho Manas (Ý) chấp trước phân biệt và gán cho nó ý niệm về một cái ngã. “Ý thức được khiến vận dụng thì do nó phân biệt một thế giới đối tượng và trở nên chấp trước vào thế giới ấy là do tập khí đa dạng nuôi dưỡng A lại da. Manas (Ý) được tăng trưởng theo ý niệm về ngã và những thứ thuộc về ngã”.

Như thế Ý thức vận hành phân biệt chấp trước thế giới bên ngoài theo sự phân biệt chấp trước vào A lại da của Manas (Ý), đồng thời Ý thức cung cấp nội dung cho A lại da để cho Manas (Ý) phân biệt.

2. Như Lai tạng (thatāgatagarbha)

Và giờ đây, Bồ tát Đại Huệ thưa Phật điều này: Như Lại tạng được Thế Tôn miêu tả trong kinh điển. Và chính nó được Ngài trình bày, thật sự xác định rõ ràng qua bản chất thanh tịnh trong sáng v.v. mang ba mươi hai tướng tốt và có trong thân tất cả chúng sinh.

“Nó đã được Thế Tôn miêu tả là thường hằng bất biến, tịch tĩnh và vĩnh hằng, [nhưng lại] bị bao bọc bởi các uẩn, giới, xứ, sự vật; là ô uế bới tham, sân, si và hư vọng phân biệt, tương tự như viên ngọc có giá trị lớn bị những thứ cấu bẩn vây phủ.

“Thế thì học thuyết Như Lai tạng, thưa Thế Tôn, không phải tương đồng với Ngã thuyết của các giáo chủ ngoại đạo hay sao? Bạch Thế Tôn, các giáo chủ ngoại đạo cũng dạy một Ngã thuyết như ‘người tạo tác⁷⁵

(kartā) thường hằng (nityaḥ), vô phẩm chất (nirguṇaḥ), ⁷⁶ mà tồn tại, có mặt khắp nơi, bất biến’?

“Thế Tôn nói: Này Đại Huệ, bài dạy Như Lai tạng của ta thật sự không giống Ngã thuyết của các giáo chủ ngoại đạo. Nhưng, này Đại Huệ, sau khi các vị Như Lai thực hiện bài giảng về Như Lai tạng mang ý nghĩa tính không, hiện thực tối cao, niết bàn, vô sinh, vô tướng, vô nguyện v.v… họ các vị Như Lai, A la hán, Chính Đẳng Chính Giác trình bày cảnh giới vô phân biệt, vô tướng để tránh những dấu hiệu hoảng hốt trước tính vô ngã của kẻ phàm phu, với [chính ngay] bài dạy hướng đến Như Lai tạng này.

…

“Này Đại Huệ, chính vì lí do này mà bài dạy Ngã thuyết của giáo chủ ngoại đạo không giống bài dạy Như Lai tạng. [Chư vị Như Lai] thuyết giảng giáo lí Như Lai tạng để lôi kéo các giáo chủ ngoại đạo chấp trước ngã thuyết ra.”

…

Cho nên, này Đại Huệ, ông với tư cách tuân thủ [thuyết] Vô ngã và Như Lai tạng của Như Lai phải phát triển điều này để tà kiến của ngoại đạo chấm dứt.”⁷⁷

Trong dòng trôi lăn của sanh tử và giải thoát, ngoại đạo đều chủ trương có ‘ngã’. Đối với sanh tử mà nói, thì ngã là tác giả. Khi giải thoát, ngã sẽ lìa sanh tử nên luôn luôn an lạc. Phật nói vô ngã (nirātman), là điều mà ngoại đạo, cũng như những người thông thường không dễ gì tin và chấp nhận được. Không có ngã, thì ai là kẻ tạo nghiệp, ai chịu quả báo? Không có ngã, thì sự giải thoát không phải là bằng với sự không có gì cả ư? vô ngã và niết bàn (nirvāṇa) mà Phật nói, là chỗ sợ hãi của ngoại đạo và những kẻ phàm phu ngu si thông thường. Bất đắc dĩ, đành phải lấy Chân như nói là Như lai tạng, rất gần với quan niệm Thần ngã của ngoại đạo. Đi sâu vào lý giải nội dung của Như lai tạng (thatāgatagarbha), thấy rằng nó khác với Thần ngã, thật sự đó là Chân như ‘lìa vọng tưởng, vô sở hữu.’ Không khởi lên kiến chấp về ngã, về pháp, từ ba môn giải thoát (trīṇi vimokṣa mukhāni) hướng đến Phật đạo. Như lai tạng là phương tiện để dẫn dụ và giáo hóa ngoại đạo, cho nên là ‘Tạng vô ngã của Như lai.’

Liên hệ giữa Như lai tạng và tạng thức (a lại da; ālayavijñāna)

Như lai tạng (tathāgata garbha) là nơi nương tựa (āśraya), thức a lại da (ālayāvijñāna) là sự nương tựa, vốn là hai hệ tư tưởng khác nhau. Trong các bộ luận của Vô Trước (Asaṅga), Thế Thân (Vasubandhu), tuy dùng chân như (tathatā) để giải thích Như lai tạng, nhưng chưa nêu mối liên hệ giữa Như lai tạng (thatāgatagarbha) với thức a lại da. Kinh Lăng già, Đức Phật phối hợp mối quan hệ này.

“Này Đại Huệ! Cái vừa có tính chất thiện vừa có tính chất bất thiện, đó là 8 thức. Tám thức đó là gì? Là Như lai tạng mang tên thức tạng tâm, ý, ý thức, và 5 thức thân.”

Thức tạng chính là tạng thức – thức a lại da. Theo ý nghĩa đặc thù, thức thứ 8 a lại da gọi là tâm (citta), thức thứ 7 gọi là ý (mano), 6 thức trước gọi là thức (vijñāna). Kinh nói ‘8 thức’, lại nói ‘Như lai tạng gọi là thức tạng (tâm), ’ đây là đồng nghĩa Như lai tạng với a lại da, thức thứ 8.

Sự kết hợp Như lai tạng và a lại da làm thức thứ 8, hẳn phải là dựa vào tâm tánh bổn tịnh (prakṛti pariśuddha citta), bị khách trần phiền não che lấp (āgantuka kleśa āvṛta) mà ra.

Như lai tạng (thatāgatagarbha) và Kinh Thắng Man

Kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) nói: “Như lai tạng thức tạng này, tâm tưởng của tất cả Thanh văn, Duyên giác thấy được, tuy tự tánh thanh tịnh nhưng vì bị khách trần che lấp nên vẫn thấy bất tịnh.”… “Ta dùng thần lực kiến lập nên nghĩa này, khiến phu nhân Thắng man và các Bồ tát, v.v., có đầy đủ trí bén nhạy tuyên dương diễn thuyết tên gọi Như lai tạng và thức tạng, và cùng sanh 7 thức, nhằm (khiến) Thanh văn (không) chấp trước, thấy nhân và pháp đều vô ngã. Phu nhân Thắng man nương oai thần của Phật để thuyết về cảnh giới Như lai tạng, chẳng phải là cảnh giới của Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo, Như lai tạng thức tạng duy chỉ là cảnh giới trí huệ của Phật và các bậc Bồ tát có trí bén nhạy nhờ vào nghĩa này.”

Kinh Lăng già dựa vào kinh Thắng man, nhưng có giải thích thêm một bước. “Như lai tạng có tự tánh thanh tịnh, mà bị khách trần phiền não, phiền não bậc thượng làm nhiễm ô, (là) cảnh giới không thể suy lường của Như lai, ” đúng là điều mà kinh Thắng man đã nói. Theo thuyết Như lai tạng, bị khách trần phiền não che lấp (hoặc bị làm ô nhiễm); theo thuyết a lại da, là được tích tập (hoặc huân tập) bởi chủng tử tạp nhiễm. Trong kinh Lăng già, hai thuyết này đã được thống nhất lại.

Lăng già nói: “Tạng của Như lai là nhân thiện và bất thiện, có khả năng tạo ra tất cả sanh thú;… ngoại đạo không biết, cho đó là tác giả. Do từ vô thỉ đã bị tập khí hư ngụy huân tập, nên gọi là thức tạng, sanh ra vô minh trụ địa, cùng [sinh khởi] với 7 thức. Nó giống như sóng biển, luôn luôn sanh ra không ngừng, lìa cái lỗi về vô thường, lìa lý luận chấp ngã, tự tánh không có cáu bẩn, rốt ráo thanh tịnh.”

Sự thống nhất của Như lai tạng và thức a lại da, có thể nói là đặc sắc của kinh Lăng già! Thức a lại da được kinh Lăng già đặt trọng tâm vào chân như, nên được giải thích là ‘chân tâm.’ Như lai tạng là chỗ nương tựa của sanh tử và niết bàn: kinh Thắng man rõ ràng đã đề cập đến rằng Như lai tạng là chỗ nương tựa của tất cả pháp:

“Bạch Thế tôn! Vì có Như lai tạng nên nói có sanh tử, đó gọi là thiện thuyết.”

“Như lai tạng lìa tướng hữu vi, Như lai tạng thường trụ bất biến, vì vậy Như lai tạng là chỗ nương tựa, là cái duy trì, là cái tạo dựng. Bạch Thế tôn! [Như lai tạng] là [Phật] pháp không lìa, không đoạn, không thoát ra, không đổi khác, là không thể suy lường. Bạch Thế tôn! Cái mà làm chỗ nương tựa, duy trì, tạo dựng nên pháp hữu vi thuộc đoạn, thoát ra, đổi khác, bên ngoài ấy, là Như lai tạng.”

Tóm lại, tiếp nối kinh Thắng man, kinh Lăng già đã giải thích thêm một bước. Kinh Thắng man không nói đến thức a lại da, kinh Lăng già kết hợp Như lai tạng và thức a lại da (tạng) làm thức thứ 8. Điều nầy chúng ta thấy kinh Lăng già (Laṅkāvatāra) dung hòa và làm điểm xuất phát cho Duy thức.

Các luận sư Đại thừa thường dẫn đoạn kinh sau để giải thích về Như lai tạng: “Như lai tạng với tự tánh thanh tịnh này tuy bị ô nhiễm bởi phiền não khách trần và phiền não hiện khởi, nhưng vẫn là cảnh giới bất tư nghị của Như Lai. Vì sao? Thiện tâm sát na kṣaṇika kuśala citta, Hán dịch là sát na thiện tâm 剎 那 善 心 không phải là bị nhiễm ô bởi phiền não.”