Phật Tổ Tam Kinh

(Giáo hải nhất vị, tùy cơ vạn sai, tín thuận tu hành giai ly khổ đắc lạc, dụ tự thực mật, trung biên giai điềm, diệc như ẩm hải, cự tế chúng sinh, giai đắc bão mãn).

Âm nghĩa Vô thượng Y vương tùy bệnh dữ dược, bệnh giả tùy bệnh phục chi, vật sinh thủ xả. Cái, chấp y chi nhất phương giả, ngộ sắc thân, chấp giáo chi thiên kiến giả, ngộ tuệ mệnh.

Nhiếp tụng kệ Kinh giáo phi lai nghĩa vị chiêm Do như thực mật trung biên điềm Hành trì tiệm nhập chân giai cảnh Pháp hoan thiền duyệt lưỡng tương kiêm.

VIỆT DỊCH

Chương thứ ba mươi chín: THUẬN THEO CHÍNH GIÁO Phật dạy: Người học đạo Phật, Phật giảng dạy gì, đều nên tin theo, ví như ăn mật, trong ngoài đều ngọt, kinh của ta cũng vậy.

(Biển giáo một vị, tùy cơ muôn khác, tin theo tu hành đều lìa khổ được vui, dụ như ăn mật, trong ngoài đều ngọt, cũng như uống nước biển, chúng sinh lớn nhỏ đều được no đủ).

Âm nghĩa Vua thầy thuốc cao nhất tùy bệnh mà cho thuốc, người ốm tùy bệnh mà uống thuốc, chớ sinh lấy bỏ. Bởi chỉ chấp theo một bài thuốc thì nguy cho sắc thân, thiên kiến chấp sai giáo lý thì nguy tuệ mệnh.

Kệ tóm tắt Kinh giáo thấm nhuần được chút nào

Như ăn mật ngọt tự ngoài vào

Tu trì ghi nhớ ngày sâu thẳm

Giáo lý thiền tư nhuận ích nhau.

NGUYÊN V ĂN

體道章四十 佛言。沙門行道。無如磨牛。身雖行道。心道不行。心道若行。何用 行道。動止四儀。是生滅法。心本不生。寂而常照。體斯理者。乃真 行道。 音義 心能體道。道重身輕。身雖行道。身疲道懈。畢陵伽所謂純覺遺身 者。是也。

攝頌偈 爲道從根愛欲除

如摘懸珠漸盡無。

PHIÊN ÂM

THỂ ĐẠO chương tứ thập Phật ngôn: Sa môn hành đạo, vô như ma ngưu, thân tuy hành đạo, tâm đạo bất hành, tâm đạo nhược hành, hà dụng hành đạo.

(Động chỉ tứ nghi thị sinh diệt pháp, tâm bản bất sinh, tịch nhi thường chiếu, thể tư lý giả, nãi chân hành đạo).

Âm nghĩa Tâm năng thể đạo, đạo trọng thân khinh. Thân tuy hành đạo. Thân bì đạo giải. Tất Lăng Già sở vị thuần giác di thân giả, thị dã.

Nhiếp tụng kệ Vi đạo tòng căn ái dục trừ Như trích huyền châu tiệm tận vô.

Ệ

VIỆT DỊCH

Chương thứ bốn mươi: THẤU ĐẠO

Phật dạy: Sa môn hành đạo, đừng như trâu kéo, tuy thân hành đạo mà tâm không theo. Nếu tâm theo đạo cần gì thân làm.

(Động tĩnh bốn nghi là pháp sinh diệt, tâm vốn không sinh, lặng mà thường soi; rõ được lý ấy mới đúng hành đạo).

Âm nghĩa Tâm hay thấu đạo, đạo trọng thân nhẹ. Thân tuy làm đạo, thân mệt ngại đạo. Ngài Tất Lăng Già thân là thuần giác ấy vậy.

Kệ tóm tắt Tu đạo trước trừ ái dục lên

Rồi qua biến dịch tiến dần lên.

NGUYÊN V ĂN

直心章四十一 佛言。夫為道者。如牛負重。行深泥中。疲極。不敢左右顧視。出離 淤泥。乃可蘇息。沙門當觀情欲。甚於淤泥。直心念道。可免苦矣。 五欲深泥。没溺可畏。非直心念道。何由出離乎。 音義 牛喻大心。負重喻荷擔大乘。深泥喻三有生死。楞嚴云。十方如來出 離生死皆以直心。心言直故。如是乃至終始地位。中間永離諸委屈 相。淨名云。直心。是菩薩淨土者。是也。

攝頌偈

牛履淤泥防失陷

念專離苦出迷途。

PHIÊN ÂM

TRỰC T ÂM chương tứ thập nhất

Phật ngôn: Phù vi đạo giả, như ngưu phụ trọng, hành thâm nê trung, bì cực bất cảm tả hữu cố thị, xuất ly ứ nê, nãi khả tô tức. Sa môn đương quán tình dục, thậm ư ứ nê, trực tâm niệm đạo, khả miễn khổ hỹ.

(Ngũ dục thâm nê, một nịch khả úy, phi trực tâm niệm đạo, hà do xuất ly hồ?)

Âm nghĩa Ngưu, dụ đại tâm, phụ trọng, dụ hạ đảm Đại thừa, thâm nê, dụ tam hữu sinh tử. Lăng Nghiêm vân: “Thập phương Như Lai xuất ly sinh tử, giai dĩ trực tâm, tâm ngôn trực cố, như thị nãi chí chung thủy địa vị, trung gian vĩnh ly chư ủy khúc tướng” . Tịnh Danh vân:

“Trực tâm, thị Bồ tát Tịnh độ giả”, thị dã.

Nhiếp tụng kệ

Ngưu lý ứ nê phòng thất hãm Niệm chuyên ly khổ xuất mê đồ.

VIỆT DỊCH

Chương thứ bốn mươi mốt: Ý NGAY THẲNG

Phật dạy: Ôi! Người tu đạo, như trâu chở nặng đi trong bùn lầy, mỏi mệt nhưng không dám trông hai bên, ra khỏi bùn lầy mới có thể nghỉ. Sa môn phải coi tình dục tệ hại hơn bùn lầy, thẳng tâm nhớ đạo thì khỏi khổ vậy.

(Năm dục bùn lầy, chìm đắm đáng sợ, nếu không thẳng tâm theo đạo, do đâu mà ra khỏi được?)

Âm nghĩa Trâu dụ đại tâm, mang nặng dụ trách nhiệm gánh vác Đại thừa, bùn sâu dụ cho sinh tử ba cõi. Kinh Lăng Nghiêm dạy: “Mười phương Như Lai xa lìa sinh tử, đều từ lòng thẳng thắn, bởi tâm thẳng lời thẳng cho đến địa vị trước sau, trung gian vẫn lìa tướng quanh co”. Kinh Tịnh Danh dạy: “Trực tâm là cõi tịnh của Bồ tát đó”.

Kệ tóm tắt

Bùn ái dục trâu mong thoát khỏi Nghĩ còn biến dịch khổ chưa yên.

NGUYÊN V ĂN

了法章四十二

佛言。吾視王侯之位。如過隙塵。擾擾不停。似有非實。視金玉之 寶。如瓦礫。積聚山髙。無益於道。視紈素之服。如弊帛。假以弊 形。不取飾好。視大千界。如一訶子。大千之廣闊。衆生之依報。有 漏善法。共業而成。觀之如訶子。未為小耳。《楞嚴》云。「空生大 覺中。如海一漚發。有漏微塵國。皆依空所生。漚滅空本無。況復諸 三有。」視阿耨池水。如塗足油。阿耨。宋言無熱惱。以龍得名。池 深廣也。以耨池之深廣。比智海。如涓滴耳。視方便門。如化寳聚。 化現法財。濟諸貧乏。視無上乗。如夢金帛。引導未悟。令生信樂。 視佛道。如眼前花。随機赴感。本自不生。視禪定。如須彌柱。識浪 境風。不能漂動。視涅槃。如晝夕寤。圓寂照中。離諸夢想。視倒 正。如六龍舞。六龍升降。本非正倒。随見妄執。生正倒想。若了見 妄。誰為正倒。視平等。如一真地。實際理地。不受一塵。視興化。 如四時木。造化之法。古今遷變。生住異滅。春夏秋冬。以因衆生業

縁。遂 有榮枯衰盛之相。若了縁起不思議觧脫法門。則知起唯法起。滅唯法

滅。須信道。「刦火洞然毫末盡。青山依舊白雲中。」 音義 悟王侯之貴。金玉之寶。紈素之服。大千之廣。阿耨之深。有爲諸 法。悉屬無常。了方便之門。無上之乗。正覺之華。禪定之柱。涅槃 之寤。倒正之龍。平等之地。興化之木。無爲諸法。悉皆如幻。然後 即如幻智。入非幻之門。即無常之觀。到真常之境。所謂。成就慧

身。不由他悟也。

攝頌偈 頌世間法 王侯隙塵金瓦礫 紈素之服如弊帛 大千沙界一訶子 阿耨池水比油滴

出世法

方便真乘求佛略

禪須彌柱涅槃寤

倒正龍舞興化轉

一真平等元非度。

PHIÊN ÂM

LIỄU PHÁP chương tứ thập nhị

Phật ngôn: Ngô thị vương hầu chi vị, như quá khích trần (nhiễu nhiễu bất đình, tự hữu phi thật), thị kim ngọc chi bảo, như ngõa lịch (tích tụ sơn cao, vô ích ư đạo), thị hoàn tố chi phục, như tệ bạch (giả dĩ tế hình, bất thủ sức hảo), thị đại thiên giới, như nhất ha tử (đại thiên chi quảng khoát, chúng sinh chi y báo, hữu lậu thiện pháp, cộng nghiệp nhi thành, quan chi như ha tử, vị vi tiểu nhĩ. Lăng Nghiêm vân: “Không sinh đại giác trung, như hải nhất âu phát, hữu lậu vi trần quốc, giai y không sở sinh. Âu diệt không bản vô, huống phục chư tam hữu”). Thị A nốc trì thủy như đồ túc du (A nốc Tống ngôn: “Vô nhiệt não” , dĩ long đắc danh. Trì, thâm quảng dã, dĩ nốc trì chi thâm quảng, tỷ trí hải như quyên trích nhĩ), thị phương tiện môn như hóa bảo tụ (hóa hiện pháp tài, tế chư bần phạp), thị Vô thượng thừa như mộng kim bạch (dẫn đạo vị ngộ, linh sinh tín nhạo), thị Phật đạo, như nhỡn tiền hoa (tùy cơ phó cảm, bản tự bất sinh), thị thiền định như Tu Di trụ (thức lãng, cảnh phong, bất năng phiêu động), thị Niết bàn như trú tịch ngụ (viên tịch chiêu trung, ly chư mộng tưởng), thị đảo chính như lục long vũ (lục long thăng giáng, bản phi chính đảo, tùy kiến vọng chấp, sinh chính đảo tưởng, nhược liễu kiến vọng, thùy vi chính đảo), thị bình đẳng như nhất chân địa (thực tế lý địa, bất thụ nhất trần), thị hưng hóa như tứ thời mộc (tạo hóa chi pháp, cổ kim thiên biến, sinh trụ dị diệt, xuân hạ thu đông. Dĩ nhân chúng sinh nghiệp duyên, toại hữu vinh khô suy thịnh chi tướng. Nhược liễu duyên khởi, bất tư nghì giải thoát pháp môn, tắc tri khởi duy pháp khởi, diệt duy pháp diệt, tu tín đạo, kiếp hỏa đỗng nhiên hào mạt tận, thanh sơn y cựu bạch vân trung).

Âm nghĩa Ngộ vương hầu chi quý, kim ngọc chi bảo, hoàn tố chi phục, đại thiên chi quảng, A nốc chi thâm, hữu vi chư pháp tất thuộc vô thường.

Liễu phương tiện chi môn, Vô thượng chi thừa, chính giác chi hoa, thiền định chi trụ, Niết bàn chi ngụ, đảo chính chi long, bình đẳng chi địa, hưng hóa chi mộc, vô vi chư pháp, tất giai như huyễn. Nhiên hậu tức như huyễn trí, nhập phi huyễn chi môn, tức vô thường chi quan, đáo chân thường chi cảnh, sở vị thành tựu tuệ thân, bất do tha ngộ dã.

Nhiếp tụng kệ

Thế gian pháp:

Vương hầu khích trần kim ngõa lịch

Hoàn tố chi phục như tệ bạch

Đại thiên sa giới nhất ha tử

A nốc trì thủy tỷ du trích.

Xuất thế pháp:

Phương tiện chân thừa cầu Phật lược Thiền Tu Di trụ Niết bàn ngụ ụ gụ Đảo chính long vũ hưng hóa chuyển

Nhất chân bình đẳng nguyên phi độ.

VIỆT DỊCH

Chương thứ bốn mươi hai:

HIỂU RÕ CÁC PHÁP

Phật dạy: Ta coi ngôi vua quan như bụi qua khe hở (rối rít không yên, tựa có không thật), coi báu vàng ngọc như sỏi sành (chứa nhóm như núi cao, chẳng ích gì cho đạo), coi mặc nhuyễn trắng như giẻ rách (mượn để che thân, không cần tốt đẹp), coi cõi đại thiên như hạt cải (cõi đại thiên rộng rãi thành được là từ pháp thiện hữu lậu thuộc chính báo của chúng sinh, coi như hạt cải, chưa hẳn đã nhỏ. Kinh Lăng Nghiêm còn dạy: “Hư không sinh trong tâm của chúng sinh như đám bọt sinh ở biển. Các cõi nước hữu lậu như vi trần, đều dựa hư không mà sinh ra. Bọt mất hư không vẫn không sao huống chi cả ba cõi”), coi nước ao A nốc như dầu bôi chân (A nốc nhà Tống dịch là không nóng não, vì rồng mà được tên. Ao sâu và rộng vậy, đem sâu rộng của ao ấy ví với biển trí như giọt nhỏ), coi cửa phương tiện như đống báu hóa hiện (của đạo pháp hóa hiện, giúp những kẻ nghèo thiếu), coi cỗ xe Vô thượng thừa như giấc mơ vàng lụa (dẫn dắt kẻ chưa giác ngộ để họ tin ưa), coi đạo Phật như hoa trước mắt (theo cơ cảm hóa, vốn từ chỗ bất sinh), coi thiền định như cột Tu Di (gió cảnh sóng thức, không thể rung động), coi Niết bàn như giấc ngủ ban chiều (ánh soi trong viên tịch, lìa mọi thứ mộng tưởng), coi đảo chính như sáu rồng múa (sáu rồng lên xuống vốn không phải là chính đảo, cái thấy chấp liều, sinh ra tưởng là chính đảo. Nếu rõ được là sai, cái thấy sai, thì không phải chính đảo), coi bình đẳng như chốn chân thực nhất (nơi lý thực tế không chấp một hạt bụi), coi hưng duyên giáo hóa như cây bốn mùa (phép của tạo hóa xưa nay đổi dời, sinh ra, trụ lại, biến khác, tiêu diệt, xuân hạ thu đông, bởi nhân nghiệp duyên của chúng sinh, nên có tướng vinh, khô, suy, thịnh. Nếu hiểu rõ được duyên khởi là pháp môn giải thoát không thể nghĩ bàn, tất biết khởi chỉ là pháp khởi, diệt chỉ là pháp diệt. Nên cần tin đạo: lửa kiếp cháy hoài, mảy lông cháy nốt, non xanh như cũ trong mây trắng).

Âm nghĩa Giác ngộ rằng: Vua quan cao quý, vàng ngọc quý hiếm, quần áo nhung tơ, cõi đại thiên to rộng, ao A nốc sâu thẳm là những pháp hữu vi, thuộc vô thường cả.

Rõ pháp môn là phương tiện, cỗ xe Vô thượng, bông hoa chính giác, cột trụ thiền định, giác tỉnh Niết bàn, sáu rồng đảo chính, nền đất bình đẳng, cỏ cây nhuận hóa, đạo pháp vô vi, tất cả như huyễn. Rồi sau tin trí như huyễn, vào cửa phi huyễn, từ quan niệm vô thường đến cảnh giới chân thường, thế là thành tựu chân trí tuệ, không cần do giác ngộ ở đâu đến vậy.

Kệ tóm tắt

Thế gian pháp:

Vua quan cát bụi, sỏi sành vàng

Gấm vóc sánh ngang giẻ rách tàn

Hạt cải so ba ngàn thế giới

Giọt dầu bôi gót nước sông Hằng.

Xuất thế pháp:

Phương tiện nói ra lý Phật thừa Thiền định Niết bàn cũng chẳng mơ ị g g Đảo chính rồng bay hưng hóa vật

Bình đẳng nhất chân vẫn lặng tờ.

NGUYÊN V ĂN

離繋章 夜多尊者出城。見瞎鳥而笑。弟子問故。尊者言。往世我欲出家。其 子被母所教。抱我足泣言。先殺子然後出家。我爲此子所障。不即出 家。曆劫至今。以道眼觀。徧於六趣。適見瞎鳥正是此子。憫其愚

迷。生死長逺。所以笑也。 扇母。尊者大迦旃延之母。欲再適他家。以尊者尚幼不遂其志。因名

扇繩。謂如扇欲飛爲繩所繋。

PHIÊN ÂM

LY HỆ CHƯƠNG Dạ Đa tôn giả xuất thành, kiến hạt ô nhi tiếu. Đệ tử vấn cố? Tôn giả ngôn: “Vãng thế ngã dục xuất gia, kỳ tử bị mẫu sở giáo, bão ngã túc khấp ngôn: Tiên sát tử nhiên hậu xuất gia. Ngã vị thử tử sở chướng, bất tức xuất gia, lịch kiếp chí kim, dĩ đạo nhỡn quan, biến ư lục thú, thích kiến hạt ô, chính thị thử tử, mẫn kỳ ngu mê, sinh tử trường viễn, sở dĩ tiếu dã” . Phiến mẫu: Tôn giả Ca Chiên Diên chi mẫu, dục tái thích tha gia, dĩ tôn giả thượng ấu, bất toại kỳ chí, nhân danh phiến thằng, vị như phiến dục phi, vi thằng sở hệ.

VIỆT DỊCH

CHƯƠNG LY HỆ

Tôn giả Dạ Đa ra khỏi thành, thấy con quạ mù, bật cười. Đệ tử hỏi cớ gì? Tôn giả đáp: “Đời xưa tôi muốn xuất gia, có đứa con được mẹ xui, ôm chân tôi khóc: Giết con trước đã rồi hãy xuất gia, tôi bị đứa con này ngăn trở, không xuất gia ngay được, nhiều kiếp đến nay, dùng mắt đạo nhìn khắp sáu ngả, chợt thấy con quạ mù, chính đứa con ấy, thương nó ngu mê, còn mãi trong sống chết, vì thế nên cười”.

Phiến mẫu: Mẹ ngài tôn giả Ca Chiên Diên muốn đi bước nữa, vì tôn giả còn nhỏ, không thể đi được nên gọi là cái quạt có dây buộc.

NGUYÊN V ĂN

總結 原夫。輪迴根本。愛欲爲區。故辭親以疏其本。出家以撤其區。四大

苦空。五隂非我。故剃髮以明其本空。息意以明其非我。 三界唯心。萬法唯識。故悔過則罪從心滅。無瞋而法本來空。行慈而

兼重賢。奉道而行法施。財施明福田平等。無畏乃兼利自他。會道而 行。明道而見。見諦而無念無修。見性則無人無我。離名離利而離 繋。了色了欲以降魔。無住而守中。淨意而真信。淨語淨身則忘機而 離怖。精進安樂乃淨行以發心。見佛知道。順教海之中邊。體道直 心。了法界之緣起。所謂。應觀法界性。一切唯心造。所謂。無不從 此法界流。莫不還歸此法界也。

Ê Â

PHIÊN ÂM

TỔNG KẾT

Nguyên phù: Luân hồi căn bản, ái dục vi khu. Cố, Từ thân dĩ sơ kỳ bản, Xuất gia dĩ triệt kỳ khu. Tứ đại khổ không, ngũ ấm phi ngã, cố Thế phát dĩ minh kỳ bản không, Tức ý dĩ minh kỳ phi ngã.

Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức, cố Hối quá tắc tội tòng tâm diệt, Vô sân nhi pháp bản lai không, Hành từ nhi kiêm Trọng hiền, Phụng đạo nhi hành Pháp thí, Tài thí minh phúc điền bình đẳng, Vô úy nãi kiêm lợi tự tha, Hội đạo nhi hành, Minh đạo nhi kiến. Kiến đế nhi Vô niệm vô tu, Kiến tính tắc vô nhân Vô ngã, Ly danh Ly lợi nhi Ly hệ, Liễu sắc Liễu dục dĩ Hàng ma, Vô trụ nhi thủ trung, Tịnh ý nhi chân tín, Tịnh ngữ Tịnh thân tắc Vong cơ nhi Ly phố, Tinh tiến An lạc nãi Tịnh hạnh dĩ Phát tâm. Kiến Phật Tri đạo Thuận giáo hải chi trung biên, Thể đạo Trực tâm Liễu pháp giới chi duyên khởi. Sở vị, ưng quán pháp giới tính, nhất thiết duy tâm tạo; sở vị, vô bất tòng thử pháp giới lưu, mạc bất hoàn quy thử pháp giới dã.

Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh.

VIỆT DỊCH

TỔNG KẾT Tổ Nguyên Uẩn Xét ra cỗi gốc luân hồi ưa muốn là vực sâu. Cho nên Từ thân để khơi gợi gốc ấy, Xuất gia để triệt phá khu ấy. Bốn đại, khổ không, năm ấm chẳng phải ta: Cho nên Cạo tóc để rõ gốc cây ấy vốn Không. Thôi để ý rõ ràng không phải là ta. Ba cõi duy tâm, muôn pháp chỉ từ ý thức, cho nên Hối quá thì tội trừ tâm diệt, Vô sân thì vốn là không, Làm lành kiêm Trọng bậc hiền, Phụng đạo mà làm Pháp thí, Tài thí rõ phúc điền là bình đẳng, Vô úy mà kiêm lợi tự tha, Hiểu đạo mà làm, Sáng đạo mà thấy. Thấy đúng mà Không niệm, không tu, Thấy tính mà Không ta (vô ngã), không người (vô nhân), Lìa danh, Lìa lợi mà Lìa ràng buộc, Rõ sắc, Rõ ưa muốn mà Dẹp ma, Vô trụ mà giữ trung đạo, Tịnh ý mà tin chân thật, Tịnh ngữ, Tịnh thân, thì Quên cơ mà Lìa sợ hãi, Tinh tiến An lạc thì Tịnh hạnh mà phát tâm. Thấy Phật Biết đạo Thuận giữa, bên biển giáo, Thể đạo Thẳng tâm Rõ duyên khởi pháp giới. Thế là xem đúng tính pháp giới tất cả tâm tạo ra. Thế là không gì chẳng từ pháp giới này lưu thông ra, không gì chẳng về pháp giới này vậy.

Phật dạy Kinh Bốn Mươi Hai Chương.

HẾT Ghi chú: + Phiên âm: Theo bản gốc tại Tổ đình Viên Minh.

+ Việt dịch: Cư sĩ Phúc Tế ghi theo lời giảng của Hòa thượng Thích Phổ Tuệ tại thảo am Quang Lãng, Phú Xuyên, Hà Tây -

1997.

LỜI CỦA HÒA THƯỢNG Kinh Bốn Mươi Hai Chương là nhan đề riêng của kinh này. Bởi văn kinh này chia làm 42 bài. Trong đó bao gồm tất cả giáo nghĩa của Đại, Tiểu thừa, có sự có lý.

Về sự: Đầu kinh ghi sự tích khi Đức Phật thành đạo thuyết pháp.

Về lý: 42 chương bao quát tất cả giáo nghĩa, Đại, Tiểu thừa ngay đây có thể biết được điều thiết yếu của đạo pháp.

Ba chương trước là Giáo, Hành, Quả chung cả ba thừa, lấy liễu thoát sinh tử làm gốc. Ba thừa là Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát. Ý chung cho cả ba thừa, đều bởi nhân là xuất gia, quả là liễu thoát sinh tử. Đó là nghĩa Giáo, Hành, Quả chung cho cả ba thừa.

Căn cứ vào hai nghĩa trên, thì phép thế gian hay phép xuất thế gian đều đã thu gồm vào cả không sót.

Từ chương thứ 9 đến chương thứ 38, giảng rõ thắng hạnh của Đại thừa không chung, bao quát cả lục độ vạn hạnh. Bởi nghĩa ấy tuy có đan xen giáo nghĩa Tiểu thừa, nhưng phần nhiều dạy rõ nghĩa Đại thừa, có thể nói là môn Tổng trì tất cả các pháp.

Rồi chương 3 nữa dạy chung là giáo phải tin, lý phải hiểu, hành phải tu. Chương cuối cùng tổng kết, dạy rõ dùng trí tuệ thật xét khắp tất cả các pháp.

Căn cứ như trên đã nói, thì nghĩa ba tạng 12 bộ kinh và các nghĩa cổ đức đời sau phương tiện dạy ra, đều không lìa kinh này và cũng là thứ pháp bảo đầu tiên được truyền sang Trung Quốc.

Triều nhà Đông Hán, vua Minh Đế, niên hiệu Vĩnh Bình năm thứ ba, vua mơ thấy người vàng hơn trượng bay đến sân nhà vua. Vua hỏi ông Phó Nghị, rồi sai bọn ông Thái Hâm đến Ấn Độ cầu kinh Phật, gặp hai ngài Ca Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan, dùng ngựa trắng chở kinh đến đất Lạc Dương (Trung Quốc).

Niên hiệu Vĩnh Bình thứ mười, dựng chùa Bạch Mã, phiên dịch kinh sách. Bộ Kinh Bốn Mươi Hai Chương được lưu thông vào Chấn Đán (Trung Quốc) sớm nhất, lời gần ý xa, người ta không xét nên ngài Thủ Toại lại chú thích qua, vị tăng Viên Diễn làm kệ tụng thâu tóm để lên đầu từng chương, lời văn vắn tắt, nghĩa lý rõ ràng. Ví như sao Hôm, sao Mai nổi ánh sáng mặt trời đều là mở trí quang của Phật Tổ, làm gương báu cho đời sau vậy.

Bản khắc gỗ cổ ở Việt Nam ta có kèm cả Kinh Di Giáo, Quy Sơn Cảnh Sách gọi là Phật Tổ Tam Kinh để ở chùa Báo Quốc thôn gọ ậ Bình Vọng, lâu ngày ván bị hư hỏng, đến năm Bính Ngọ (1906), ngài Nguyên Uẩn ở chùa Viên Minh (Quang Lãng, Phú Xuyên, Hà Tây) viết và khắc lại cả ba kinh có kèm theo cả kệ tụng và thêm âm nghĩa dưới phần chú thích của Tổ Thủ Toại. Nay tôi, để tỏ chút lòng tri ân, mạo muội cố gắng dịch ra tiếng Việt cả những bài tụng kệ thành thơ, để lên cuối mỗi chương. Dưới phần dịch văn kinh có dịch thêm giảng văn. Trước là khỏi phụ công sáng kiến của Cổ đức phát huy, sau là giúp cho sự thu hoạch của lớp sau được dễ hiểu. Hẳn cũng chưa hết được phần sai sót, kính mong được các vị cao minh chỉ cho, để sau này tái bản được hoàn thiện hơn.

TÙNG LÂM PHÁP YẾU 1. Tùng lâm lấy thanh nhàn làm hưng thịnh.

2. Tu hành lấy niệm Phật là ổn đáng. 3. Tinh tiến lấy giữ giới là thứ nhất.

4. Tật bệnh lấy bớt ăn là thang thuốc.

5. Trên phiền não nhẫn nhục là Bồ đề. 6. Trái phải không biện bạch là giải thoát. 7. Giữ chúng bậc lão thành là chân tình.

8. Làm việc lấy hết lòng là có công.

9. Lời nói lấy ngắn gọn và dứt khoát.

10.Lớn nhỏ lấy từ hòa để tiến đức.

11.Học hỏi lấy cần tập là cửa vào.

12.Nhân quả lấy rõ ràng là không lỗi. 13.Già chết lấy vô thường để nhắc nhở. 14.Việc Phật lấy tinh nghiêm là thiết thật. 15.Đãi khách lấy chí thành là cúng dàng. 16. Sơn môn bậc kỳ cựu là trang nghiêm. 17. Công việc lấy dự bị là không mệt. 18. Cư xử với chúng nhún nhường là có lý. 19.Qua hiểm nguy không rối loạn là sức định. 20.Cứu giúp lấy từ bi là cội gốc.

Hòa thượng Thích Phổ Tuệ soạn dịch

Phần hai

Kinh Phật Di Giáo

Hán dịch : Diêu Tần - Tam tạng Pháp sư Cưu Ma La Thập Chú thích : Sa môn Thủ Toại Âm nghĩa : Tổ Nguyên Uẩn Việt dịch : Kế đăng Sa môn Thích Phổ Tuệ

NGUYÊN V ĂN

遺教經

遺教經敇

大唐太宗文武聖皇帝施行。 出文館辭林六百九十三卷。 敇旨。法者。如來滅後。以末代澆浮。付囑國王大臣。護持佛法。然 僧尼出家。戒行須備。若縱情淫逸。觸塗煩惱。關涉人間。動違經 律。既失如來玄妙之旨。又虧國王受付之義。遺教經。是佛臨涅槃所 說。誡敕弟子。甚為詳要。末俗緇素。並不崇奉。大道將隱。微言且 絕。永懷聖教。用思弘闡。宜令所司。差書手十人。多寫經本。務盡 施行。所須紙筆墨等。有司準給。其官宦五品以上。及諸州刺史。各 付一卷。若見僧尼行業。與經文不同。宜公私勸勉。必使遵行。

PHIÊN ÂM

DI GIÁO KINH SẮC

Đại Đường, Thái Tông Văn Võ Thánh Hoàng đế thi hành, xuất Văn Quán Từ Lâm, lục bách cửu thập tam quyển.

Sắc chỉ, pháp giả, Như Lai diệt hậu, dĩ mạt đại nghiêu phù, phó chúc quốc vương, đại thần hộ trì Phật pháp. Nhiên tăng ni xuất gia, giới hạnh tu bị. Nhược túng tình dâm dật, xúc đồ phiền não, quan thiệp nhân gian, động vi kinh luật, ký thất Như Lai huyền diệu chi chỉ, hựu khuy quốc vương thụ phó chi nghĩa. Di Giáo Kinh, thị Phật lâm Niết bàn sở thuyết, giới sắc đệ tử, thậm vi tường yếu. Mạt tục truy tố, tịnh bất sùng phụng. Đại đạo tương ẩn, vi ngôn thả tuyệt. Vĩnh hoài thánh giáo, dụng tư hoằng xiển, nghi linh sở ty, sai thư thủ thập nhân, đa tả kinh bản, vụ tận thi hành. Sở tu chỉ bút mặc đẳng, hữu tư chuẩn cấp. Kỳ quan hoạn ngũ phẩm dĩ thượng, cập chư châu thứ sử, các phó nhất quyển.

Nhược kiến tăng ni hành nghiệp dữ kinh văn bất đồng, nghi công tư khuyến miễn, tất sử tuân hành.

VIỆT DỊCH

LỜI SẮC KINH DI GIÁO Đời đại Đường, vua Thái Tông Văn Võ Thánh Hoàng ban hành, xuất xứ ở quyển 693, bộ Văn Quán Từ Lâm.

Ý trong tờ sắc nói về đạo pháp, sau khi Đức Như Lai diệt độ bởi đời mạt lênh đênh, nên phó chúc cho vua quan giữ gìn Phật pháp. Tất nhiên tăng ni xuất gia phải đủ giới hạnh. Nếu buông lỏng rông rỡ gây nên phiền não, quan hệ giao thiệp với nhân gian, hành động trái với kinh luật, như thế đã mất ý màu nhiệm của Như Lai, lại còn thiếu luôn ý nghĩa nhà vua nhận sự phó chúc. Kinh Di Giáo là lời Phật lúc sắp Niết bàn, răn dạy đệ tử, tỏ rõ thiết yếu. Đời mạt pháp ở thế tục, cả xuất gia và tại gia đều không tôn thờ. Đạo lớn sẽ mất, lời tinh diệu mất theo. Nhớ mãi Phật dạy, nghĩ cách mở rộng, nên khiến sở, ty chọn lựa mười người viết, chép nhiều bản kinh để phát hành. Phàm dùng đến giấy bút gì có quan hữu tư phải cấp. Hàng quan ngũ phẩm trở lên cho đến quan nhỏ các châu, huyện đều cho một quyển.

Nếu thấy tăng ni hành nghiệp không đúng với kinh văn, nên công khai hoặc khuyên can họ cố gắng tuân theo.

NGUYÊN V ĂN

遺教經節目提綱說

前序分。後流通。中十九節正宗。三學全彰。六度略一。

經之有節。猶木之有枝。節以要名。經云略說法要。是也。 蓋華嚴法花。涅槃。大事始終已畢。別有一類。末法有緣。未得度 者。喻如長者會親友付家業長幼各安其所。唯一子最小。未能持業。

臨終殷勤。唯恐不及。 故四十二章經。如明師之訓蒙徒。循循善誘。文理昭彰。遺教經。如 慈父之囑幼子。反復丁寕。辭義切要。俾耳而目。皆思而修。顧復深

心。庶不孤負。今列二十一節。俾觀者提綱得目。歷節歸根云。 序分。正令全提。 持戒。六度根基。 製心。萬行樞要。 節量。自他兼利。 慚愧。內外莊嚴。 忍辱。善法寶藏。

正命。清凈法身。 直心。質直為本。 少欲。功德所生。 知足。安樂有余。（以上戒學） 遠離。事理俱遣。（定學） 精進。悲智雙融。（兼三學） 不忘念。理事雙照。（慧學） 禪定。寂而常照。（定） 智慧。照而常寂。（慧） 不戲論。解行相應。（慧兼定） 捨放逸。動靜一如。（定兼慧）

決疑。因果無差。 因緣。法界緣起。 一心。法身常住。（以上慧學） 流通。往復無際。 問。略施度何意。 答。以三五法。聞思而修。念念回施眾生。不 損一毛。而施彌沙界。

PHIÊN ÂM

DI GIÁO KINH TIẾT MỤC ĐỀ CƯƠNG THUYẾT Tiền Tự phận, hậu Lưu thông, trung thập cửu tiết Chính tông, tam học toàn chương, lục độ lược nhất. Kinh chi hữu tiết, do mộc chi hữu chi. Tiết dĩ yếu danh. Kinh vân lược thuyết pháp yếu, thị dã.

Cái Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, Niết Bàn đại sự thủy chung dĩ tất. Biệt hữu nhất loại, mạt pháp hữu duyên, vị đắc độ giả. Dụ như trưởng giả hội thân hữu phó gia nghiệp, trưởng ấu các an kỳ sở. Duy nhất tử tối tiểu, vị năng trì nghiệp, lâm chung ân cần duy khủng bất cập.

Cố Tứ Thập Nhị Chương kinh, như minh sư chi huấn mông đồ, tuần tuần thiện dụ, văn lý chiêu chương. Di Giáo kinh như từ phụ chi chúc ấu tử, phản phục đinh ninh, từ nghĩa thiết yếu, tỷ nhĩ nhi mục, giai tư nhi tu. Cố phục thâm tâm, thứ bất cô phụ. Kim liệt nhị thập nhất tiết. Tỷ quan giả đề cương đắc mục, lịch tiết quy căn vân.

Tự phận: Chính lệnh toàn đề.

Trì giới: Lục độ căn cơ.

Chế tâm: Vạn hạnh khu yếu.

Tiết lượng: Tự tha kiêm lợi.

Tàm quý: Nội ngoại trang nghiêm. Nhẫn nhục: Thiện pháp bảo tàng.

Chính mệnh: Thanh tịnh pháp thân. Trực tâm: Chất trực vi bản.

Thiểu dục: Công đức sở sinh.

Tri túc: An lạc hữu dư (dĩ thượng giới học). Viễn ly: Sự lý câu khiển (định học). Tinh tiến: Bi trí song dong (kiêm tam học). Bất vong niệm: Lý sự song chiếu (tuệ học). Thiền định: Tịch nhi thường chiếu (định). Trí tuệ: Chiếu nhi thường tịch (tuệ).

Bất hý luận: Giải hành tương ứng (tuệ kiêm định). Xả phóng dật: Động tĩnh nhất như (định kiêm tuệ).

Quyết nghi: Nhân quả vô sai.

Nhân duyên: Pháp giới duyên khởi. Nhất tâm: Pháp thân thường trụ (dĩ thượng tuệ học).

Lưu thông: Vãng phục vô tế.

Vấn: Lược thí độ hà ý? Đáp: Dĩ tam ngũ pháp, văn tư nhi tu. Niệm niệm hồi thí chúng sinh, bất tổn nhất mao, nhi thí di sa giới.

VIỆT DỊCH

LỜI NÓI ĐẦU CHỈ RÕ TỪNG TIẾT MỤC CỦA KINH DI GIÁO

Trước là phần Tựa, sau là phần Lưu thông, giữa là 19 tiết Chính tông, là ba môn học nêu rõ hoàn toàn, lục độ lược qua một phần.

Kinh, có từng tiết mục, cũng như cây có cành. Tiết, là lấy thiết yếu để đặt tên. Kinh dạy: Nói qua thiết yếu về giáo pháp ấy vậy. Bởi vì các kinh Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, Niết Bàn việc lớn trước sau đã xong, còn riêng một loại người có duyên về thời mạt pháp chưa được độ. Dụ như nhà trưởng giả họp thân hữu giao phó sự nghiệp gia đình, lớn nhỏ ai yên phận nấy. Chỉ còn một con út chưa có khả năng gìn giữ gia nghiệp, tới lúc lâm chung ân cần chỉ sợ không kịp.

Cho nên Kinh Bốn Mươi Hai Chương như thầy thông minh dạy học trò dốt phải khéo dỗ dần dần, văn chương, nghĩa lý rõ ràng.

Kinh Di Giáo như cha lành dặn con thơ (trăn trở) cặn kẽ, lời và nghĩa thiết yếu, khiến cho con từ nghe đến xem đều phải suy nghĩ để mà tu. Ngắm lại nỗi lòng sâu xa ngõ hầu không lơ là.

Nay liệt kê 21 tiết, khiến người xem nắm được giường mối, qua từng đốt rồi trở về đến gốc vậy.

Phần tựa: Những điểm chính yếu.

Giữ giới luật: Nền tảng của lục độ.

Kiềm chế: Tâm ý then chốt muôn nết.

Phải có tiết độ: Mình và người đều lợi cả. Biết hổ thẹn mình, xấu hổ: Với người thì nội ngoại cùng trang nghiêm.

Nhẫn nhục: Là kho báu chứa những pháp lành.

Cách sống chân chính: Pháp thân trong sạch.

Lòng dạ ngay thẳng: Thực thà chất phác là gốc. Ít ham muốn: Là nơi sinh ra công đức.

Biết đủ: An vui có thừa.

Xa lìa: Huyên náo. Tinh tiến: Lòng thương và trí tuệ cả hai đều hòa.

Không quên chính niệm: Soi rõ cả sự và lý (tuệ học).

Tâm nhập định: Là vắng lặng mà thường soi (định).

Hiểu rõ trí tuệ: Soi mà thường yên lặng (tuệ). Không bàn nhảm: Biết và làm hợp nhau (định gồm cả tuệ).

Bỏ thói buông thả: Động tĩnh như một (định kiêm tuệ). Quyết đoán không ngờ vực: Nhân quả không sai.

Lý nhân duyên: Khởi ra pháp giới.

Nhất tâm: Pháp thân thường trụ (từ đây trở lên là tuệ học).

Lưu thông: Đi lại thân không cùng.

Hỏi: Lược bớt độ bá thí là ý gì?

Đáp: Bởi tam học và ngũ độ nghe, nghĩ mà tu. Từng giây phút vẫn hồi hướng cho chúng sinh, không tổn hại một cái lông mà g g g ạ ộ g vẫn làm bá thí khắp pháp giới.

NGUYÊN V ĂN

佛遺教經。一名佛臨涅槃略説教戒經。 姚秦。三藏法師。鳩摩羅什。奉詔譯。鄖郊。鳯山。蘭若嗣祖沙門守

遂注。

PHIÊN ÂM

Phật Di Giáo kinh, nhất danh Phật Lâm Niết Bàn Lược Thuyết

Giáo Giới kinh.

Diêu Tần, Tam tạng Pháp sư Cưu Ma La Thập phụng chiếu dịch. Vân Giao, Phượng Sơn, Lan Nhã, tự tổ sa môn Thủ Toại chú.

VIỆT DỊCH

Kinh Phật Di Giáo là tên gọi kinh Giáo giới của Phật, lược thuyết khi Ngài sắp Niết bàn.

Đời Diêu Tần, ngài Pháp sư Tam tạng Cưu Ma La Thập vâng mệnh nhà vua dịch từ chữ Phạn sang chữ Hán. Quận Vân Giao núi Phượng, chốn Lan Nhã, bậc sa môn nối ngôi tổ là ngài Thủ Toại chú thích.

Ê

NGUYÊN V ĂN

序分

釋迦牟尼佛初轉法輪。度阿若憍陳如。最後說法。度湏跋陁羅。所應 度者。皆已度訖。於娑羅雙樹間將入涅槃。是時中夜寂然無聲。為諸

弟子略說法要。 諸佛悲願。赴感應機。出世度生。無縁不應。滅與不滅。皆方便焉。

示滅化儀。佛佛皆示。丁寧付囑。表悲願之不窮。在昔如來四十九 年。三百餘會。始従鹿野苑。終至跋㮛河。一大事因緣已畢。於此略

說法要。為後人之紀綱耳。

音義 此節結集略敍一代時教始終。以為此經之序分也。釋迦云能仁。姓 也。牟尼云。寂默。字也。陳如云。火器。姓也。阿若云。無知。名

也。 初轉法輪是菩提白凈法。最後說法是涅槃白凈法。以表智斷二德。須 陀羅云。好賢善賢。外道名也。娑羅云。堅固。雙樹者枝根相連榮枯 合理表破斷常二見。中夜寂然。表中道寂滅之理略說法要。為此經別

序之由。下二十節略說之法也。

PHIÊN ÂM

TỰ PHẬN Thích Ca Mâu Ni Phật, sơ chuyển pháp luân, độ A Nhã Kiều Trần Như, tối hậu thuyết pháp, độ Tu Bạt Đà La, sở ưng độ giả, giai dĩ độ ngật. Ư Sa La song thụ gian, tương nhập Niết bàn. Thị thời trung dạ, tịch nhiên vô thanh, vị chư đệ tử lược thuyết pháp yếu. (Chư Phật bi nguyện, phó cảm ứng cơ, xuất thế độ sinh, vô duyên bất ứng, diệt dữ bất diệt, giai phương tiện yên.

Thị diệt hóa nghi, Phật Phật giai thị, đinh ninh phó chúc, biểu bi nguyện chi bất cùng. Tại tích Như Lai, tứ thập cửu niên, tam bách dư hội, thủy tòng Lộc Dã uyển, chung chí Bạt Đề hà, nhất đại sự nhân duyên, dĩ tất ư thử, lược thuyết pháp yếu vi hậu nhân chi kỷ cương nhĩ).

Âm nghĩa Thử tiết, kết tập lược tự nhất đại thời giáo thủy chung, dĩ vi thử kinh chi Tự phận dã. Thích Ca vân: Năng nhân, tính dã. Mâu Ni vân: Tịch mặc, tự dã. Trần Như vân: Hỏa khí, tính dã. A Nhã vân:

Vô tri, danh dã.

Sơ chuyển pháp luân thị Bồ đề, bạch tịnh pháp, tối hậu thuyết pháp, thị Niết bàn bạch tịnh pháp. Dĩ biểu trí, đoạn nhị đức. Tu Bạt Đà La vân Hảo Hiền, Thiện Hiền, ngoại đạo danh dã. Sa La vân kiên cố, Song Thụ giả chi căn tương liên, vinh khô hợp lý, biểu phá đoạn thường nhị kiến. Trung dạ tịch nhiên, biểu trung đạo tịch diệt chi lý. Lược thuyết pháp yếu, vi thử kinh biệt tự chi do. Hạ nhị thập tiết lược thuyết chi pháp dã.

VIỆT DỊCH

TỰA Phật Thích Ca Mâu Ni ban đầu chuyển bánh xe pháp, độ ông A Nhã Kiều Trần Như, sau cùng thuyết pháp độ Tu Bạt Đà La. Ai đáng được độ đều đã độ xong. Ở rừng Sa La song thụ, sắp vào cõi Niết bàn, lúc ấy nửa đêm vắng ngắt không âm thanh, vì các đệ tử nói qua những pháp thiết yếu.

(Nguyện thương xót của chư Phật cảm ứng tới cơ, ra đời độ sinh không cơ duyên nào không cảm ứng, diệt với không diệt đều là phương tiện.

Phép giáo hóa thị diệt ra tịch diệt, Đức Phật nào cũng thế, cặn kẽ dặn bảo, nêu rõ nguyện thương xót không cùng. Xưa Đức Như Lai còn ở đời bốn mươi chín năm, hơn ba trăm hội, trước từ vườn Hươu, sau cùng đến sông Bạt Đề, một nhân duyên việc lớn đến đây đã xong, lược nói pháp thiết yếu là kỷ cương để lại cho sau mãi mãi).

Âm nghĩa Bài này trình bày qua việc trước sau kết tập một thời đại giáo pháp, chính đó là phần Tựa của kinh này. Chữ Thích Ca dịch là Năng nhân - hay làm việc thiện nhân từ, đồng thời là họ vậy. Mâu Ni dịch là Yên lặng, tức tên chữ vậy. Trần Như dịch là Hỏa khí (là lửa) tức họ. A Nhã dịch là Vô tri (không biết) tức là tên.

Thoạt đầu chuyển bánh xe pháp là chính giác trong sạch, thuyết pháp cuối cùng là Niết bàn trong sạch: để nêu rõ hai đức trí và đoạn. Chữ Tu Bạt Đà La dịch là Hảo Hiền, Thiện Hiền, chỉ tên người ngoại đạo. Sa La nghĩa là vững bền, song thụ (cây đôi thân song song với nhau) là cành gốc liền nhau, tươi khô hợp thớ, biểu hiện phá hai kiến chấp đoạn diệt và thường hằng. Nửa đêm yên lặng là tiêu biểu cái lý trung đạo tịch diệt. Nói qua pháp thiết yếu là lý do riêng trình bày của kinh này. Hai mươi tiết dưới đây là pháp nói lược.

NGUYÊN V ĂN

一節明持戒 汝等比丘。於我滅後。當尊重珍敬波羅提木叉。宋云「別觧脫」即 「具足戒」也。如闇遇明。貧人得寳。當知此則是汝等大師。若我住 世。無異此也。重戒如佛。佛常在焉。持浄戒者。不得販賣貿易。安 置田宅。畜養人民。奴婢。畜生。一切種植。及諸財寳。皆當逺離。 如避火坑。營求世利。業火加薪。志存無為。戒珠絕纇。不得斬伐草 木。懇土掘地。合和湯藥。占相吉㓙。仰觀星宿。推步盈虛。暦數算 計。皆所不應！節身時食。清浄自活。

草繫鵝珠。棄命守戒。古既如是。今何不然。術數休咎。邪命之習。

非清浄也。 不得叅預世事。通致使命。呪術仙藥。結好貴人。親厚媟嫚。皆不應 作！通使。呪藥。背涅槃道。結貴親嫚。順生死流。當自端心。正念 求度。端心正念。彼岸非遙。不得包蔵瑕疵。顯異惑衆。內不隱覆小 失。發露自心。外不顯衒非真。濫膺恭敬。於四供養。知量知足。衣

服臥具。身外無餘。飲食醫藥。 乞求知足。趣得供事。不應畜積。長餘不積。旅泊無累。此則略說持 戒之相。戒是正順解脫之本。故名「波羅提木叉」。結略戒相。持者

正順觧脫。犯者正順煩惱。開。遮。持。犯。具諸律部。大聖略囑。

務要遵行。 依因此戒。得生諸禪定。及滅苦智慧。是故比丘。當持浄戒。勿令毀 缺。若人能持浄戒。是則能有善法。若無浄戒。諸善功德皆不得生！

是以當知戒為第一安稳功德住䖏。 因戒生定。因定生慧。一代時教。唯此三法。無不該盡。衆生無始無

明業惑重障。以此三法圓具。則應念消落。一切善法功德。應念於此

建立者也。 音義 尊敬木叉者持戒之總相。不得販賣下略持戒之別相。因依此戒下。結 持戒之功能。謂因戒出三途。生定出六欲。發慧出三界修無漏成正覺 故云第一安穩功德住處也。 草繋。昔有比丘野行。被賊劫衣。賊懼發覺。欲盡殺諸比丘。賊中有 知比丘法不傷草木。即各以草繋之而去。諸比丘相謂曰。惟當護戒。 寕死不犯。王出見。贊嘆為解云云。 鵝珠。昔有比丘乞食。至穿珠家。珠師入內取食時。鵝見珠色似肉。 吞之。珠師持食施比丘。覓珠不見。以失王珠。心急。語比丘言。歸 我珠來。比丘自念。我當守戒。護彼生命。答言。誰得汝珠。乃至被 打。身血盡出。亦不肯言。時彼鵝來食血。珠師嗔打鵝死。乃實告 之。彼開鵝得珠。大哭悔過。詳在莊嚴論。

攝頌偈 珍重波羅提木叉 如暗遇明貧得寳

戒生禪定與慧光 第一安穩功德住 營求攀結總非宜 匿疵顯異多欺誤

四事供養知足時

端心正念自求度。

PHIÊN ÂM

Nhất tiết MINH TRÌ GIỚI Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Ư ngã diệt hậu, đương tôn trọng trân kính Ba la đề mộc xoa (Tống vân: biệt giải thoát, tức cụ túc giới dã), như ám ngộ minh, bần nhân đắc bảo, đương tri thử, tắc thị nhữ đẳng đại sư. Nhược ngã trụ thế, vô dị thử dã (trọng giới như Phật, Phật thường tại yên). Trì tịnh giới giả, bất đắc phiến mại mậu dịch, an trí điền trạch, súc dưỡng nhân dân, nô tỳ, súc sinh, nhất thiết chủng thực, cập chư tài bảo, giai đương viễn ly, như tỵ hỏa khanh (doanh cầu thế lợi, nghiệp hỏa gia tân, chí tồn vô vi, giới châu tuyệt lỗi). Bất đắc trảm phạt thảo mộc, khẩn thổ quật địa, hợp hòa thang dược, chiêm tướng cát hung, ngưỡng quan tinh tú, suy bộ doanh hư, lịch số, toán kế, giai sở bất ưng, tiết thân thời thực, thanh tịnh tự hoạt.

(Thảo hệ, nga châu, khí mệnh thủ giới. Cổ ký như thị, kim hà bất nhiên? Thuật số hưu cữu, tà mệnh chi tập, phi thanh tịnh dã).

Bất đắc tham dự thế sự, thông trí sứ mệnh, chú thuật tiên dược, kết hảo quý nhân, thân hậu tiết mạn, giai bất ưng tác (thông, sứ, chú dược, bội Niết bàn đạo, kết quý, thân mạn, thuận sinh tử lưu). Đương tự đoan tâm, chính niệm cầu độ (đoan tâm chính niệm, bỉ ngạn phi dao), bất đắc bao tàng hà tỳ, hiển dị hoặc chúng (nội bất ẩn, phú tiểu thất, phát lộ tự tâm, ngoại bất hiển thuật phi chân, lạm ưng cung kính). Ư tứ cúng dàng, tri lượng tri túc (y phục, ngọa cụ, thân ngoại vô dư, ẩm thực y dược, khất cầu tri túc), thú đắc cung sự, bất ưng súc tích (trường dư bất tích, lữ bạc vô lụy). Thử tắc, lược thuyết trì giới chi tướng. Giới thị chính thuận giải thoát chi bản, cố danh Ba la đề mộc xoa (kết lược giới tướng, “trì giả“ chính thuận giải thoát, “phạm giả” chính thuận phiền não. Khai, già, trì, phạm, cụ chư luật bộ, đại thánh lược chúc, vụ yếu tuân hành).

Nhân y thử giới, đắc sinh chư thiền định, cập diệt khổ trí tuệ.

Thị cố Tỷ khiêu! Đương trì tịnh giới, vật linh hủy khuyết.

Nhược nhân năng trì tịnh giới, thị tắc năng hữu thiện pháp.

Nhược vô tịnh giới, chư thiện công đức, giai bất đắc sinh. Thị dĩ đương tri, giới vi đệ nhất an ổn công đức trụ xứ.

(Nhân giới sinh định, nhân định sinh tuệ, nhất đại thời giáo, duy thử tam pháp, vô bất cai tận. Chúng sinh vô thủy vô minh, nghiệp hoặc trọng chướng, dĩ thử tam pháp viên cụ, tắc ứng niệm tiêu lạc. Nhất thiết thiện pháp công đức, ứng niệm ư thử kiến lập giả dã).

Âm nghĩa

Tôn kính Mộc xoa giả, trì giới chi tổng tướng, bất đắc phiến mại hạ, lược trì giới chi biệt tướng, nhân y thử giới hạ, kết trì giới chi công năng. Vị nhân giới, xuất tam đồ, sinh định, xuất lục dục, phát tuệ, xuất tam giới, tu vô lậu thành chính giác. Cố vân: Đệ nhất an ổn công đức trụ xứ dã.

Thảo hệ: Tích hữu Tỷ khiêu dã hành bị tặc kiếp y. Tặc cụ phát giác, dục tận sát chư Tỷ khiêu. Tặc trung hữu tri Tỷ khiêu pháp bất thương thảo mộc, tức các dĩ thảo hệ chi nhi khứ. Chư Tỷ khiêu tương vị viết: “Duy đương hộ giới, ninh tử bất phạm” . Vương xuất kiến, tán thán vị giải, v.v.

Nga châu: Tích hữu Tỷ khiêu khất thực, chí xuyên châu gia. Châu sư nhập nội thủ thực thời, nga kiến châu sắc tự nhục, thôn chi, châu sư trì thực, thí Tỷ khiêu, mịch châu bất kiến, dĩ thất vương châu, tâm cấp. Ngữ Tỷ khiêu ngôn: “Quy ngã châu lai!” Tỷ khiêu tự niệm: “Ngã đương thủ giới, hộ bỉ sinh mệnh”, đáp ngôn: “Thùy đắc nhữ châu”, nãi chí bị đả thần huyết tận xuất, diệc bất khẳng ngôn.

Thời bỉ nga lai thực huyết, châu sư sân đả nga tử, nãi thật cáo chi.

Bỉ khai nga đắc châu, đại khốc hối quá. Tường tại Trang Nghiêm luận.

Nhiếp tụng kệ

Trân trọng Ba la đề mộc xoa

Như ám ngộ minh, bần đắc bảo

Giới sinh thiền định, dữ tuệ quang Đệ nhất an ổn công đức trụ Doanh cầu phan kết tổng phi nghi

Lặc tỳ hiển dị đa khi ngộ

Tứ sự cúng dàng tri túc thì

Đoan tâm chính niệm tự cầu độ.

VIỆT DỊCH

Tiết 1: NÓI RÕ HẠNH TRÌ GIỚI

Này các ông Tỷ khiêu! Khi ta tịch diệt rồi, phải tôn trọng cung kính giới luật (Ba la đề mộc xoa nhà Tống dịch là biệt giải thoát, là giới cụ túc vậy), như tối gặp sáng, người nghèo được của báu. Nên biết như thế thời là bậc đại sư của các ông. Như ta còn ở đời cũng không khác vậy (trọng giới như Phật, Phật thường còn đó). Người giữ tịnh giới không được buôn bán trao đổi, không được tậu ruộng, làm nhà, nuôi người làm tôi tớ, súc vật, các của báu đều xa lìa như tránh hố lửa (tìm kiếm lợi ở đời, thêm củi cho lửa nghiệp, giữ chí không tạo tác, ngọc giới không có vết). Không được chém chặt cỏ cây, cuốc vườn, đào đất, điều hòa thuốc thang, xem tướng tốt xấu, thiên văn địa lý, bói toán lịch số, đều không nên làm. Ăn đúng thời tiết, tự sống trong sạch. (Tích Thảo hệ và Nga châu, bỏ tính mệnh giữ giới. Xưa đã như thế nay sao không giữ? Bói toán tướng số tốt xấu, cái tập quán sống gian tà không phải thanh tịnh).

Không được tham dự việc đời, thông tin đi sứ, chú thuật thuốc tiên, kết bạn người sang, thân quen sàm sỡ đều không nên làm (thông tin đi sứ, bùa thuốc, trái đạo viên tịch, giao kết với người sang, gần kề với kẻ nhảm là thuận dòng sinh tử). Tự mình phải ngay lòng chính niệm, cầu được độ thoát (lòng ngay niệm chính, bờ giác chẳng xa). Không được che giấu tội lỗi, bày trò lạ làm quần chúng mê hoặc (trong không che giấu lỗi nhỏ, giãi bày tâm mình, ngoài không bày trò huyễn thuật không thật, lạm nhận cung kính). Đối với bốn thứ cúng dàng biết mức biết đủ (quần áo, đồ nằm ngoài thân không thừa, ăn uống, thuốc thang, xin cầu biết đủ), cốt được đủ dùng không nên chứa góp (còn thừa không chứa, tạm nhờ không lụy). Đây là nói qua hình tướng trì giới. Giới là cái gốc chính thuận giải thoát. Bởi thế gọi giới luật (lược kết giới tướng, “giữ” thì chính thuận giải thoát, “phạm” thì chính thuận phiền não. Khai, già, trì, phạm là pháp cho phép ngăn giữ trọn vẹn hay sai phạm, có đủ ở các bộ luật. Đức Phật dặn qua, phải cần theo tu hành).

Nhân dựa vào giới này sinh được các phép thiền định và trí tuệ diệt khổ. Vì thế các Tỷ khiêu nên giữ giới trong sạch, chớ để hủy thiếu. Nếu ai hay giữ giới trong sạch, thế thì hay có phép lành. Nếu không có tịnh giới, mọi công đức lành đều không sinh được. Bởi thế nên biết giới là trụ xứ, công đức an ổn thứ nhất.

(Nhân giới sinh thiền định, nhân thiền định sinh trí tuệ, một thời giáo pháp của Đức Phật, chỉ ba phép này không gì không thu hết. Chúng sinh bị vô minh từ vô thủy, chướng nghiệp mê hoặc nặng. Dựa đầy đủ ba phép này thời nay một thoáng tiêu tan. Mọi công đức pháp lành được xây dựng ngay từ đây vậy).

Âm nghĩa Tôn kính giới là tướng chung giữ giới. Từ câu “không được buôn bán” trở xuống lược qua tướng riêng giữ giới. Câu “nhân dựa vào giới này” trở xuống kết thúc công năng giữ giới. Đó chính là nhân giới được ra khỏi ba đường, sinh thiền định ra khỏi sáu cõi dục, phát sinh trí tuệ ra khỏi ba cõi, tu nghiệp vô lậu thành ngôi chính giác. Cho nên nói là trụ xứ công đức an ổn thứ nhất.

Tích Cỏ trói: Xưa có Tỷ khiêu đi ở cánh đồng vắng, bị giặc cướp áo. Giặc sợ lộ chuyện muốn giết hết các Tỷ khiêu. Trong bọn giặc có kẻ biết phép Tỷ khiêu không hại cỏ cây, liền lấy cỏ trói vào rồi bỏ đi. Các Tỷ khiêu bảo nhau rằng: “Phải nên giữ giới, thà chết không phạm”. Vua ra thấy khen ngợi và cởi trói cho.

Ngỗng và ngọc: Xưa có vị Tỷ khiêu đi khất thực đến nhà thợ chuốt ngọc. Khi người thợ vào nhà trong lấy cơm, ngỗng thấy sắc ngọc màu đỏ tựa như thịt, liền nuốt vào. Thợ ngọc đem cơm cho Tỷ khiêu, tìm ngọc không thấy, vì lòng sợ mất ngọc của nhà vua, bảo Tỷ khiêu rằng: “Trả ngọc cho tôi”. Tỷ khiêu tự nghĩ: “Ta phải giữ giới, giữ mạng sống cho ngỗng”, liền đáp: “ Ai lấy ngọc của ông”, cho đến khi bị đánh, máu chảy hết, cũng không chịu nói. Khi ấy ngỗng đến ăn máu, thợ ngọc tức đánh chết ngỗng, Tỷ khiêu mới nói thực ra. Thợ ngọc mổ ngỗng, thấy ngọc, khóc to hối lỗi. Thuật rõ ở luận

Trang Nghiêm.

Kệ tóm tắt

Kính trọng ba giới Ba la đề mộc xoa

Như tối gặp sáng, nghèo được báu

Giới sinh thiền định và trí tuệ

Công đức an ổn bậc thứ nhất

Tìm kiếm kết thân đều không nên

Giấu lỗi khoe tài nhiều dối trá

Bốn việc cúng dàng cần biết đủ Lòng ngay chính ý cầu độ mình.

Ê

NGUYÊN V ĂN

二節言製心

汝等比丘。已能住戒。當製五根。勿令放逸。入於五欲。譬如牧牛之 人。執杖視之。不令縱逸。犯人苗稼。若縱五根。非唯五欲。將無涯

畔。不可製也。 前是因事立戒。防非止惡。今明慎護根門。常須管帶。如馬祖問石鞏 云。「汝作何所務。」鞏云。「牧牛。」祖云。「如何牧。」鞏云。 「鼻索常在手。一逥落草去。把鼻拽將來。」祖云。 「如是如是！」

亦如惡馬。不以轡製。將當牽人墜於坑陷。意馬難調。戒為轡勒。如 被刧害。苦止一世。五根賊禍。殃及累世。為害甚重。不可不慎！人 命。世財。苦唯現世。慧命。法財。貧苦永刧。輕重霄壤。得不慎 耶。是故智者製而不隨。持之如賊。不令縱逸。持心正觀。根。境本 空。物。我皆如。攀縁何起。假令縱之。皆亦不乆見其磨滅。妄情不

真。須臾變滅。 此五根者。心為其主。是故汝等。當好製心。五根虛妄。妄識為宰。 欲製妄宰。止。 觀雙行。心之可畏。甚於毒虵。悪獸。怨賊。大火。

越��

。未足喻也。世間毒悪未可喻者。蓋能害法身慧命。故也。 譬如有人。手執蜜器。動轉輕躁。但觀於蜜。不見深坑。妄心妄境。

味著彌堅。地獄深坑。躁動不覺。 又如狂象無鈎。猿猴得樹。騰躍踔躑。難可禁製。當急挫之。無令放 逸。狂象心猿。戒為鈎鎖。縱此心者。喪人善事。製之一䖏。無事不 辦。一念不生。諸縁頓息。是故比丘當勤精進。折伏汝心。知心本

空。當勤折伏。了境常寂。精進無疲。 音義 永嘉云。損法財。滅功德。莫不由斯心意識。蓋心意識一體三用。積 集名心。思惟名意。分別名識。 又有染凈二用。真如內熏。善積集。善思維。善分別。名凈用。所 謂。無不從此法界流。 無明外熏。惡分別。惡思維。惡積集。名染用。所謂。無量劫來生死 本。楞嚴云。輪轉生死。唯汝六根。安樂妙常。亦汝六根。更非他 物。 此經。先明持戒杖。按心牛。調意馬。製識象。護根門。持家賊。是 謂製之一處。 攝頌偈 五根勿緃五欲橫 如牛犯稼馬奔坑 殃及累生爲害重

好製其心智者能 邪心毒蛇惡獣比 怨賊大火亦同爾

緃此心時善事亡 製之一處悪縁止

PHIÊN ÂM

Nhị tiết NGÔN CHẾ T ÂM Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Dĩ năng trụ giới, đương chế ngũ căn, vật linh phóng dật, nhập ư ngũ dục, thí như mục ngưu chi nhân, chấp trượng thị chi, bất linh túng dật, phạm nhân miêu giá. Nhược túng ngũ căn, phi duy ngũ dục, tương vô nhai bạn, bất khả chế dã.

(Tiền, thị nhân sự lập giới, phòng phi chỉ ác. Kim, minh thận hộ căn môn, thường tu quản đới. Như Mã Tổ vấn Thạch Củng vân: “Nhữ tác hà sở vụ?” Củng vân: “Mục ngưu” . Tổ vân: “Như hà mục?” Củng vân: “Tỵ tác thường tại thủ, nhất hồi lạc thảo khứ, bả tỵ duệ tương lai”. Tổ vân: “Như thị như thị”).

Diệc như ác mã, bất dĩ bí chế, tương đương khiên nhân, trụy ư khanh hãm (ý mã nan điều, giới vi bí lặc). Như bị kiếp hại, khổ chỉ nhất thế, ngũ căn tặc họa, ương cập lũy thế, vi hại thậm trọng, bất khả bất thận (nhân mệnh, thế tài, khổ duy hiện thế, tuệ mệnh, pháp tài, bần khổ vĩnh kiếp, khinh trọng tiêu nhưỡng, đắc bất thận da). Thị cố trí giả, chế nhi bất tùy, trì chi như tặc bất linh túng dật (trì tâm chính quán, căn cảnh bản không, vật ngã giai như, phan duyên hà khởi?) Giả linh túng chi, giai diệc bất cửu kiến kỳ ma diệt (vọng tình bất chân, tu du biến diệt).

Thử ngũ căn giả, tâm vi kỳ chủ. Thị cố nhữ đẳng, đương hiếu chế tâm (ngũ căn hư vọng, vọng thức như tể, dục chế vọng tể, chỉ quán song hành). Tâm chi khả úy, thậm ư độc xà, ác thú, oán tặc, đại hỏa việt dật, vị túc dụ dã (thế gian độc ác, vị khả dụ giả. Cái năng hại pháp thân tuệ mệnh, cố dã).

Thí như hữu nhân, thủ chấp mật khí, động chuyển khinh táo, đãn quan ư mật, bất kiến thâm khanh (vọng tâm, vọng cảnh, vị trước di kiên, địa ngục thâm khanh, táo động bất giác).

Hựu như cuồng tượng vô câu, viên hầu đắc thụ, đằng dược trác trịch nan khả cấm chế. Đương cấp tỏa chi, vô linh phóng dật (cuồng tượng, tâm viên, giới vi câu tỏa). Túng thử tâm giả, táng nhân thiện sự, chế chi nhất xứ, vô sự bất biện (nhất niệm bất sinh, chư duyên đốn tức). Thị cố Tỷ khiêu! Đương cần tinh tiến, chiết phục nhữ tâm (tri tâm bản không, đương cần chiết phục, liễu cảnh thường tịch, tinh tiến vô bì).

Âm nghĩa Vĩnh Gia vân: “Tổn pháp tài, diệt công đức, mạc bất do tư tâm, ý, thức”. Cái tâm, ý, thức nhất thể tam dụng: 1. Tích tập danh tâm, 2. Tư duy danh ý, 3. Phân biệt danh thức.

Hựu hữu nhiễm, tịnh nhị dụng. Chân như nội huân, thiện tích tập, thiện tư duy, thiện phân biệt danh tịnh dụng, sở vị: “Vô bất tòng thử pháp giới lưu”.

Vô minh ngoại huân, ác phân biệt, ác tư duy, ác tích tập, danh nhiễm dụng. Sở vị: “Vô lượng kiếp lai sinh tử bản” . Lăng Nghiêm vân: “Luân chuyển sinh tử duy nhữ lục căn, an lạc diệu thường, diệc nhữ lục căn, cánh phi tha vật” .

Thử kinh, tiên minh trì giới trượng. Án tâm ngưu, điều ý mã, chế thức tượng, hộ căn môn, trì gia tặc, thị vị chế chi nhất xứ.

Nhiếp tụng kệ Ngũ căn vật túng ngũ dục hoành Như ngưu phạm giá mã bôn khanh Ương cập lũy sinh vi hại trọng Hảo chế kỳ tâm trí giả năng Tà tâm độc xà ác thú tỷ Oán tặc đại hỏa diệc đồng nhĩ

Túng thử tâm thời thiện sự vong

Chế chi nhất xứ ác duyên chỉ.

VIỆT DỊCH

Tiết 2: KIỀM CHẾ T ÂM

Này các ông Tỷ khiêu! Đã hay giữ giới phải ngăn năm căn, chớ để buông thả vào với năm dục. Cũng như người chăn trâu, cầm gậy coi nó, không để thả rông, phạm lúa mạ người. Nếu thả năm căn, không những năm dục sẽ không bờ bến, không thể cấm được.

(Bài trước nhân việc lập giới ngăn trái bỏ ác. Bài này nói rõ cẩn thận giữ năm căn thường cần quản lý. Như Mã Tổ hỏi ngài Thạch Củng rằng: “Ông làm những việc gì?” Ngài Thạch Củng đáp: “Chăn trâu”. Ngài Mã Tổ hỏi: “Chăn trâu thế nào?” Ngài Thạch Củng đáp: “Thừng mũi thường ở tay, hễ xa rời đám cỏ, cầm mũi kéo trở lại”. Mã Tổ nói: “Phải rồi, phải rồi”).

Cũng như ngựa ác không dùng dây cương kiềm chế, sẽ kéo người ta ngã vào hầm hố (ý như loài ngựa khó điều phục, giới luật làm cương giám). Như bị cướp hại, khổ chỉ một đời, cái vạ giặc năm căn tai ương đến nhiều đời, bị hại đến nặng nề không thể không thận trọng (mạng người nơi thế gian, khổ chỉ một đời hiện tại, thân mạng trí tuệ và của đạo pháp, nghèo khổ nhiều kiếp. Nặng nhẹ như trời cách đất, há không cẩn thận ư?)

Vì thế người trí tuệ, ngăn cấm không theo, giữ năm căn như giữ giặc, không cho buông thả (giữ lòng quán sát chân chính, căn cảnh vốn không, cảnh vật và ta đều như nhau, duyên nào theo khởi?) Ví dù buông thả tâm ý, chẳng bao lâu thấy nó đều tiêu diệt (tâm tình huyễn vọng, không thực, giây lát biến mất).

Năm căn này thì tâm làm chủ, vì thế các ông phải giữ tâm cho tốt (năm căn dối trá, cái biết càn quấy như chủ, muốn kiềm tâm phải tu hành cả hai phép Chỉ và Quán). Tâm đáng sợ hơn so với rắn độc, thú dữ, giặc thù, lửa lớn bốc cao làm ví dụ chưa đủ vậy (độc ác ở thế gian chẳng thể so được dụ này. Bởi nó hay hại tuệ mệnh pháp thân).

Ví như có người, tay bưng bát mật chuyển động rảo bước, chỉ nhìn nơi mật không thấy hố sâu (tâm càn cảnh quấy dối trá, đắm say bền chắc, hố sâu địa ngục mải vội không biết).

Lại như voi điên không xiềng không xích, vượn khỉ gặp cây nhảy nhót tung tăng, khó cấm ngăn được. Phải kịp ngăn lại không để buông rông (voi điên, lòng vượn, giới làm khóa xích).

Buông thả lòng này, mất hết việc thiện của người. Ngăn ngừa một nơi, việc gì cũng xong (một thoáng không sinh, duyên trần tắt hẳn). Vì thế Tỷ khiêu phải cần tinh tiến, tự dẹp tâm mình (biết tâm vốn không, nên cần dẹp lại, rõ cảnh vật thường vẳng lặng, tinh tiến quên mệt mỏi).

Âm nghĩa Tổ Vĩnh Gia dạy: “Tổn của pháp, diệt công đức, không gì không bởi tâm thức này” . Bởi vì tâm, ý, thức một thể chất mà ba tác dụng:

1. Chứa góp gọi là tâm,

2. Nhớ nghĩ gọi là ý,

3. Phân biệt gọi là thức.

Lại nữa, nó có hai tác dụng nhớp nhơ và trong sạch. Chân như xông hun bên trong, chứa góp điều lành, nhớ nghĩ điều lành, phân biệt điều lành, gọi là tác dụng trong sạch. Thế là, không việc gì không từ pháp giới này lưu thông ra.

Vô minh hun xông bên ngoài, phân biệt ác, suy nghĩ ác, chứa góp ác, gọi là tác dụng nhớp nhơ. Thế là, cái gốc sinh tử rất nhiều kiếp. Kinh Lăng Nghiêm dạy: “Sống chết vòng quanh duy chỉ sáu căn của ngươi, yên vui màu nhiệm thường hằng cũng do sáu căn ngươi, không phải vật gì khác”.

Kinh này, trước dạy rõ cầm gậy giới, nẹt tâm trâu, điều phục ngựa ý, ngăn voi thức, giữ cửa năm căn, gìn giặc nhà. Thế là phép ngăn cấm vào một nơi.

Kệ tóm tắt Năm căn buông thả năm dục tung hoành Như trâu phạm lúa, như ngựa sa vào hố Vạ đến nhiều đời, làm hại nặng nề Người có trí có thể giữ tâm rất tốt Tâm gian tà ví như rắn độc, thú dữ

Cùng với giặc thù đống lửa lớn Buông thả tâm ấy mất hết việc thiện

Cấm vào một nơi - duyên ác thôi.

NGUYÊN V ĂN

三節明節量 汝等比丘。受諸飲食。當如服藥。於好於惡。勿生增減。趣得支身。 以除飢渴。藥因治病。食以充飢。好不生貪。惡不生恚。但支身行道 而已。復何增減乎。如蜂採花。但取其味。不損色香。比丘亦爾。受 人供養。趣自除惱。無得多求。壞其善心。多求則令他生惱。生惱則 善心退沒。譬如智者。籌量牛力所堪多少。不令過分以竭其力。忖己 德行而籌量。防心離過而無竭。

音義 節是節食。量是量力。戒經云。譬如蜂採花。不壞色與香。但取其味 去。比丘入聚然。不違戾他事。不觀作不作。但自觀身行。若正若不 正。是也。蜂。牛二喻。義兼能所。能者多求。退失所施之善心。壞 其自修之清節。故云。無得多求智者籌量不過自牛之所負以竭他牛之 所堪。故云。不令過分。所謂。飲食於人日月長。精粗隨分塞饑瘡。 纔過三寸成何物。何不將心仔細量。又云。衣食難非容易。何用般般

求細膩。粗茶淡飯且尋常。棉布麻衣隨分置。

攝頌偈

受諸飲食如服藥

不可取捨於好悪

趣得支身饑渴除

昧者多求生執著。

PHIÊN ÂM

Tam tiết MINH TIẾT LƯỢNG Nhữ đẳng Tỷ khiêu, thụ chư ẩm thực, đương như phục dược, ư hảo ư ác, vật sinh tăng giảm, thú đắc chi thân dĩ trừ cơ khát (dược nhân trị bệnh, thực dĩ sung cơ, hảo bất sinh tham, ác bất sinh hụy. Đãn chi thân hành đạo nhi dĩ, phục hà tăng giảm hồ?)

Như phong thái hoa, đãn thủ kỳ vị, bất tổn sắc hương, Tỷ khiêu diệc nhĩ, thụ nhân cúng dàng, thú tự trừ não, vô đắc đa cầu, hoại kỳ thiện tâm (đa cầu, tắc linh tha phiền não, sinh não tắc thiện tâm thoái một), thí như trí giả trù lượng ngưu lực, sở kham đa thiểu, bất linh quá phận, dĩ kiệt kỳ lực (thốn kỷ đức hạnh nhi trù lượng, phòng tâm ly quá nhi vô kiệt).

Âm nghĩa Tiết, thị tiết thực. Lượng, thị lượng lực. Giới kinh vân: “Thí như phong thái hoa, bất hoại sắc dữ hương, đãn thủ kỳ vị khứ, Tỷ khiêu nhập tụ nhiên, bất vi lệ tha sự, bất quan tác bất tác, đãn tự quan thân hành, nhược chính nhược bất chính, thị dã. Phong, ngưu, nhị dụ, nghĩa kiêm năng sở. Năng giả đa cầu, thoái thất sở thí chi thiện tâm, hoại kỳ tự tu chi thanh tiết. Cố vân: Vô đắc đa cầu, trí giả trù lượng, bất quá tự ngưu chi sở phụ, dĩ kiệt tha ngưu chi sở kham. Cố vân: Bất linh quá phận. Sở vị: Ẩm thực ư nhân nhật nguyệt trường, tinh thô tùy phận tắc cơ sang, tài quá tam thốn thành hà vật? Hà bất tương tâm tử tế lường? Hựu vân: Y thực nan, phi dong dị, hà dụng ban ban cầu tế nị, thô trà đạm phạn thả tầm thường, miên bố ma y tùy phận trí.

Nhiếp tụng kệ

Thụ chư ẩm thực như phục dược

Bất khả thủ xả ư hảo ố

Thú đắc chi thân cơ khát trừ

Muội giả đa cầu sinh chấp trước.

VIỆT DỊCH

Tiết 3: PHẢI CÓ TIẾT ĐỘ Ộ Này các Tỷ khiêu! Nhận những món ăn uống nên coi như uống thuốc, dù xấu dù tốt chớ sinh hơn kém, cốt được giúp thân để trừ đói khát (thuốc nhân chữa bệnh, ăn đỡ đói khát, tốt không sinh ham, xấu không sinh bực, chỉ giúp mình hành đạo mà thôi, sao lại sinh hơn kém?) Như ong tìm hoa chỉ lấy mùi hoa, chẳng tổn sắc hương, Tỷ khiêu cũng thế, nhận người cúng dàng cốt mình trừ não, không nên cầu nhiều, hại lòng lành họ (cầu nhiều, tất khiến họ phiền não. Sinh não, thời lui mất lòng lành). Ví như người trí tuệ đo lường sức trâu chịu được nhiều ít, chẳng khiến quá phận, sẽ kiệt sức trâu (xét đức hạnh mình mà đo lường, đề phòng tâm lìa lỗi mà không hết sức người).

Âm nghĩa Tiết là ăn sẻn. Lượng là lượng sức. Giới kinh dạy: “Ví như ong tìm hoa không hại sắc và hương, chỉ lấy vị ngọt đi, Tỷ khiêu vào xóm cũng thế. Không ngăn cản việc người, không xem làm hay chẳng làm, chỉ tự xét việc mình đúng hay không đúng, thế thôi. Ong, trâu hai dụ, nghĩa kiêm cả năng và sở. Người xin cầu nhiều, lui mất lòng lành nơi người cho, hoại mất khí tiết thanh cao mình tu. Cho nên nói rằng không được cầu nhiều. Người trí tuệ so lường không quá sức nặng của trâu mình, sức chịu đựng của trâu người khác. Cho nên nói rằng: chớ khiến quá phận. Thế là, ăn uống với người, ngày tháng dài, tốt xấu tùy phận lấp nhọc đói, qua ba tấc lưỡi thành vật gì, sao không đem tâm mà lường cho kỹ? Lại nữa, áo cơm khó không dễ dàng, cần gì cứ phải cầu ngon béo; chè xoàng, cơm nhạt, chỉ tầm thường, áo bông gai vải tùy phận thôi.

Kệ tóm tắt

Nhận món ăn uống như dùng thuốc

Tốt hay xấu không nên lấy bỏ Cốt giúp cho mình trừ đói khát Kẻ ngu cầu nhiều sinh tham đắm.

NGUYÊN V ĂN

四節明慚愧

汝等比丘。晝則勤心修習善法。無令失時。初夜。後夜。亦勿有廢！ 中夜誦經。以自消息。無以睡眠因縁。令一生空過。無所得也。當�� 無常之火。燒諸世間。早求自度。勿睡眠也！諸煩惱賊。常伺殺人。 甚扵怨家。安可睡眠。不自警窹。煩惱毒虵。睡在汝心。譬如黑蚖在 汝室睡。當以持戒之鈎。早併除之。睡虵既出。乃可安眠。不出而

眠。是無慚人。 蓋覆真性。增長無明。由睡眠之過患。是無慚愧也。昔者阿那律陁。 是佛堂弟。白飯王之子。出家之後。多樂睡眠。如來呵云。「咄咄！ 胡為寐。螺螄蚌蛤類。一睡一千年。不聞佛名字。」既聞佛呵。涕泣 自責。七日不眠。遂失雙目。佛令修樂見照明金剛三昧。乃得天眼。

故知先佛嚴戒。委曲重宣。苦口垂慈。誠不可忽！ 慚恥之服。於諸莊嚴最為第一。慚如鐵鈎。能製人非法。是故比丘。

常當慚恥。無得暫替。若離慚恥。則失諸功徳。有愧之人。則有善

法。若無愧者。與諸禽獸無相異也。 六道之中。可以整心慮。趣菩提。唯人道為能耳。人而不為是。謂無 慚愧也。慚愧若具足。法身之衣服。豈可無慚無愧。樂著睡眠。不進

道乎。慚者內自悔責。愧者發露自新。豈不美哉。 音義

古德云。饑悔喫飯困來眠。蓋黑蚖既出乃可安眠之時候也。 攝頌偈 晝夜勤修善法力 中夜誦經自消息

無以睡眠煩惱留

一生空過無所得。

PHIÊN ÂM

Tứ tiết MINH T ÀM QUÝ

Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Trú tắc cần tâm tu tập thiện pháp, vô linh thất thời, sơ dạ, hậu dạ, diệc vật hữu phế, trung dạ tụng kinh, dĩ tự tiêu tức, vô dĩ thụy miên nhân duyên, linh nhất sinh không quá vô sở đắc dã. Đương niệm vô thường chi hỏa, thiêu chư thế gian, tảo cầu tự độ, vật thụy miên dã. Chư phiền não tặc, thường tứ sát nhân, thậm ư oan gia, an khả thụy miên, bất tự cảnh ngụ, phiền não độc xà, thụy tại nhữ tâm, thí như hắc ngoan, tại nhữ thất thụy, đương dĩ tự trì giới chi câu, tảo tinh trừ chi. Thụy xà ký xuất, nãi khả an miên, bất xuất nhi miên, thị vô tàm nhân.

(Cái phú chân tính, tăng trưởng vô minh, do thụy miên chi quá hoạn, thị vô tàm quý dã. Tích giả A Na Luật Đà thị Phật đường đệ, Bạch Phạn vương chi tử, xuất gia chi hậu, đa nhạo thụy miên, Như Lai ha vân: “Đốt đốt hồ vi mị, loa sư bạng cáp loại, nhất thụy nhất thiên niên, bất văn Phật danh tự”. Ký văn Phật ha, thế khấp tự trách, thất nhật bất miên, toại thất song mục.

Phật linh tu nhạo kiến chiếu minh kim cương tam muội, nãi đắc thiên nhãn. Cố tri tiên Phật nghiêm giới, ủy khúc trùng tuyên, khổ khẩu thùy từ, thành bất khả hốt).

Tàm sỉ chi phục, ư chư trang nghiêm tối vi đệ nhất. Tàm như thiết câu, năng chế nhân phi pháp, thị cố Tỷ khiêu thường đương tàm sỉ, vô đắc tạm thế. Nhược ly tàm sỉ, tắc thất chư công đức. Hữu quý chi nhân, tắc hữu thiện pháp. Nhược vô quý giả, dữ chư cầm thú, vô tương dị dã.

(Lục đạo chi trung, khả dĩ chỉnh tâm lự, thú Bồ đề, duy nhân đạo vi năng nhĩ. Nhân nhi bất vi, thị vị vô tàm quý dã. Tàm quý nhược cụ túc, pháp thân chi y phục. Khởi khả vô tàm vô quý, nhạo trước thụy miên bất tiến đạo hồ. Tàm giả, nội tự hối trách. Quý giả, phát lộ tự tân, khởi bất mỹ tai).

Âm nghĩa Cổ đức vân: Cơ lai khiết phạn, khốn lai miên. Cái hắc ngoan ký xuất, nãi khả an miên chi thời hậu dã.

Nhiếp tụng kệ Trú dạ cần tu thiện pháp lực

Trung dạ tụng kinh tự tiêu tức

Vô dĩ thụy miên phiền não lưu

Nhất sinh không quá vô sở đắc.

VIỆT DỊCH

Tiết 4: PHẢI BIẾT HỔ THẸN Này các Tỷ khiêu! Ban ngày tâm cần tu tập phép lành, chớ để mất thời gian, chập tối, gần sáng cũng chớ bỏ qua, giữa đêm tụng kinh để tạm nghỉ ngơi, chớ vì nhân duyên ngủ mệt, khiến một đời buông qua không được gì cả. Nên nhớ, ngọn lửa vô thường đốt khắp thế gian, sớm cầu độ mình đừng ngủ nghỉ nhiều. Mọi giặc phiền não thường rình giết người, còn hơn kẻ thù, sao yên ngủ nghỉ, chẳng tự thức nhắc. Rắn độc phiền não, ngủ ở tâm người, ví như trăn đen, ngủ trong nhà người. Nên lấy cái móc trì giới của mình mau trừ nó đi. Rắn ngủ ra rồi, mới yên nghỉ được. Rắn ngủ chưa ra mà ngủ là người không biết xấu hổ.

(Che lấp tính chân như, thêm lớn nghiệp vô minh là do cái nạn ngủ nghỉ, không biết xấu hổ vậy. Thời xưa, ông A Na Luật Đà con vua Bạch Phạn, em họ Phật, sau khi xuất gia rất thích ngủ nghỉ. Phật quở rằng: “Chao ôi, ngủ làm sao, loài ốc trai sò hến một giấc ngủ ngàn năm không nghe tên chữ Phật” . Ông ấy nghe Phật quở rồi khóc tự trách mình, bảy ngày không ngủ, mù cả hai mắt. Phật bảo tu phép chính định nhạo kiến chiêu minh kim cương, mới được thần thông thiên nhãn. Vì thế nên biết Phật trước răn giữ giới nghiêm túc, cặn kẽ, nhắc đi nhắc lại đủ lòng thương đến đắng miệng, thực không coi nhẹ được).

Mặc áo hổ thẹn là cách trang nghiêm thứ nhất. Thẹn như có xích sắt, có khả năng ngăn ngừa cái phi pháp của người ta. Bởi thế, Tỷ khiêu thường phải hổ thẹn không lúc nào ngừng. Nếu lìa hổ thẹn, mất hết công đức. Người có hổ thẹn thì có phép lành. Nếu không có nó, so với cầm thú chẳng khác nhau vậy.

(Ở trong sáu ngả, có thể chấn chỉnh được ý nghĩ, tiến tới chính giác, chỉ có loài người là có khả năng đó. Người mà không biết nghĩ thì chính là kẻ không biết thẹn hổ. Biết đầy đủ thẹn hổ là áo mũ của pháp thân. Há rằng không thẹn không hổ, ưa thích ngủ nghỉ, không tinh tiến tu đạo ư? Thẹn là bên trong hối trách mình, xấu hổ là phát lộ tự đổi mới, há không tốt ư?)

Âm nghĩa Bậc cổ đức dạy: Đói thì ăn cơm mệt thì nghỉ. Bởi con trăn đen đã ra khỏi tâm mình, là cái thời gian có thể ngủ yên ấy vậy.

Kệ tóm tắt Ngày đêm cần tu sức phép lành Giữa đêm tụng kinh tự nghỉ ngơi

Chớ vì ngủ mệt sinh phiền não

Một đời uổng phí không được gì.

NGUYÊN V ĂN

五節明忍辱 汝等比丘。若有人來節節支解。當自攝心。無令瞋恨。亦當護口。勿 出惡言。若縱恚心。則自妨道。失功德利。忍之為徳。持戒苦行所不 能及。能行忍者。乃可名為有力大人！若其不能歡喜忍受惡罵之毒如

飲甘露者。不名入道智慧人也。 智慧眀則彼己不二。彼己不二。則惡美齊止。美惡齊止。則怨親等 觀。怨親等觀。則苦樂無寄。傅大士云。「忍心如幻夢。辱境若龜

毛。常能作此觀。逢難轉堅牢。」誠哉是言也！ 所以者何。瞋恚之害。則破諸善法。壞好名聞。今世後世。人不喜 見。當知瞋心甚於猛火。常當防護。勿令得入！劫功 賊。無過嗔恚！ 白衣受欲。非行道人。無法自製。嗔猶可恕。出家行道。無欲之人而

懷嗔恚。甚不可也！譬如青冷雲中。霹靂起火。非所應也。 廣明瞋之患害如此。皆因我見執著。迷不知反。故也。一念瞋心起。 百萬障門開。為煩惱之根。是三毒之火。俗諦可恕。出家佛子。可不

慎歟！可不慎歟！ 音義 忍辱第一道。佛説無為最。是持戒。苦行所不能及。蓋忍如寶藏。能 護善法之財。忍如清水。能滅嗔恚之火。忍如堅城。能防破戒之賊。 忍之德其利溥哉。 攝頌偈 若有人來傷害己 攝心無令瞋恨起 護口亦勿出悪言

若緃恚心失善利 忍勝持戒及堅苦 悪駡忍受如甘露 瞋火防燒功德林

出家行道除瞋妬。

PHIÊN ÂM

Ngũ tiết MINH NHẪN NHỤC Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Nhược hữu nhân lai, tiết tiết chi giải, đương tự nhiếp tâm, vô linh sân hận, diệc đương hộ khẩu, vật xuất ác ngôn, nhược túng hụy tâm, tắc tự phương đạo, thất công đức lợi, nhẫn chi vi đức. Trì giới, khổ hạnh, sở bất năng cập. Năng hành nhẫn giả, nãi khả danh vi hữu lực đại nhân. Nhược kỳ bất năng hoan hỷ nhẫn thụ, ác mạ chi độc, như ẩm cam lộ giả, bất danh nhập đạo trí tuệ nhân dã.

(Trí tuệ minh, tắc bỉ kỷ bất nhị. Bỉ kỷ bất nhị, tắc mỹ ác tề chỉ. Mỹ ác tề chỉ, tắc oán thân đẳng quan. Oán thân đẳng quan tắc khổ lạc vô ký. Phó Đại Sĩ vân: “Nhẫn tâm như huyễn mộng, nhục cảnh nhược quy mao, thường năng tác thử quán, phùng nạn chuyển kiên lao”, thành tai, thị ngôn dã).

Sở dĩ giả hà? Sân hụy chi hại, tắc phá chư thiện pháp, hoại hảo danh văn. Kim thế hậu thế, nhân bất hỷ kiến. Đương tri sân tâm, thậm ư mãnh hỏa, thường đương phòng hộ, vật linh đắc nhập. Kiếp công đức tặc, vô quá sân hụy. Bạch y thụ dục, phi hành đạo nhân, vô pháp tự chế, sân do khả thứ. Xuất gia hành đạo, vô dục chi nhân, nhi hoài sân hụy, thậm bất khả dã, thí như thanh lãnh vân trung, tích lịch khởi hỏa, phi sở ưng dã.

(Quảng minh sân chi hoạn hại như thử, giai nhân ngã kiến chấp trước, mê bất tri phản, cố dã. Nhất niệm sân tâm khởi, bách vạn chướng môn khai. Vi phiền não chi căn, thị tam đồ chi hỏa. Tục đế khả thứ, xuất gia Phật tử, khả bất thận dư? Khả bất thận dư?)

Âm nghĩa Nhẫn nhục đệ nhất đạo, Phật thuyết vô vi tối. Thị trì giới, khổ hạnh, sở bất năng cập. Cái nhẫn như bảo tạng, năng hộ thiện pháp chi tài. Nhẫn như thanh thủy, năng diệt sân hụy chi hỏa. Nhẫn như kiên thành, năng phòng phá giới chi tặc. Nhẫn chi đức, kỳ lợi phổ tai!

Nhiếp tụng kệ

Nhược hữu nhân lai thương hại kỷ

Nhiếp tâm vô linh sân hận khởi

Hộ khẩu diệc vật xuất ác ngôn

Nhược túng hụy tâm thất thiện lợi

Nhẫn thắng trì giới cập kiên khổ

Ác mạ nhẫn thụ như cam lộ

Sân hỏa phòng thiêu công đức lâm Xuất gia hành đạo trừ sân đố. g ạ

VIỆT DỊCH

Tiết 5: NHẪN NHỤC

Này các Tỷ khiêu! Nếu có người đến chia cắt thân mình ra từng mảnh, phải tự nén lòng, chớ nên giận bực, cũng nên giữ miệng chớ buông lời ác. Nếu buông lòng bực thì trở ngại đạo, mất lợi công đức, nhẫn đi là đức. Giữ giới, khổ hạnh, không thể bằng được. Ai hay thực hành đức nhẫn thì đáng gọi là bậc đại nhân có sức mạnh. Nếu không thể nhịn chịu lời độc, mắng nhiếc, như uống cam lộ thì không gọi là người vào đạo trí tuệ được.

(Trí tuệ soi rõ kẻ kia với mình không hai. Mình với người không hai thì tốt xấu đều thôi. Tốt xấu đều thôi thì oán thân coi như nhau. Oán thân như nhau, khổ vui không có chỗ dựa. Ngài Phó Đại Sĩ dạy: “Tâm nhẫn như chiêm bao dối, cảnh nhục như lông rùa, thường tu phép quán ấy, gặp nạn chuyển kiên lao” , thực thế, lời nói ấy. Tâm càng vững bền).

Tại vì sao thế? Cái hại giận bực phá mọi pháp lành, hủy hoại danh thơm. Đời này đời sau người không ưa thấy. Nên biết tâm giận còn hơn lửa dữ, thường phải phòng giữ, chớ để bốc lên. Giặc cướp công đức không gì hơn giận bực. Kẻ tại gia còn tham dục chưa phải là người hành đạo, bởi không có phép gì tự ngăn cấm nên còn tha thứ được. Người không có lòng dục, xuất gia tu đạo mà mang giận bực thật không nên vậy. Ví như trong đám mây lạnh, sét đánh tóe lửa, đều không nên vậy.

(Nói rõ rộng cái nạn, cái hại của giận bực như thế, đều bởi ngã kiến chấp trước, mê không biết tỉnh lại, vậy đó. Một thoáng khởi tâm giận, mở trăm vạn cửa chướng ngại là các gốc phiền não, là hố lửa ba đường. Kẻ tục lượng thứ cho họ, Phật tử xuất gia sao không cẩn thận được ư? Sao không cẩn thận được ư?)

Âm nghĩa Nhẫn nhục đạo thứ nhất, Phật dạy không gây sự, không tạo tác là hay nhất. Giữ giới, chịu khổ hạnh cũng không bằng. Bởi vì nhẫn như hòm của báu, hay giữ được của cho mọi pháp lành. Nhẫn như nước mát dập tắt lửa giận bực. Nhẫn như thành trì vững chắc, có khả năng phòng chống giặc phá giới. Đức của nhẫn nhục lợi đó rộng thay!

Kệ tóm tắt Nếu có ai đến làm hại mình Nén lòng chớ khởi lửa giận bực Giữ miệng cũng chẳng nói lời ác Nếu buông lòng bực mất lợi hay Nhẫn hơn giữ giới và chịu khổ Nhẫn coi mắng nhiếc như uống cam lộ Phòng lửa giận bực đốt rừng công đức Xuất gia hành đạo trừ bỏ ghen giận.

NGUYÊN V ĂN

六節明正命 汝等比丘。當自摩頭。以捨飾好。著壞色衣。執持應器。以乞自活。 壞衣持鉢。順佛律儀。乞食資身。是為正命。 自見如是。若起憍慢。當疾滅之！增長憍慢。尚非世俗白衣所宜。何 況出家入道之人。為解脫故。自降其身而行乞耶。折伏憍慢。入如來 家。謙下身心。順解脫理。

音義 善護於口言。自凈其志意。身莫作諸惡。此三業道凈云云。

攝頌偈

壞衣持缽乞自活

若起憍慢當除滅。

PHIÊN ÂM

Lục tiết MINH CHÍNH MỆNH

Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Đương tự ma đầu, dĩ xả sức hảo, trước hoại sắc y, chấp trì ứng khí, dĩ khất tự hoạt (hoại y, trì bát, thuận Phật luật nghi, khất thực tư thân, thị vi chính mệnh).

Tự kiến như thị, nhược khởi kiêu mạn, đương tật diệt chi, tăng trưởng kiêu mạn, thượng phi thế tục bạch y sở nghi, hà huống xuất gia nhập đạo chi nhân. Vị giải thoát cố, tự giáng kỳ thân nhi hành khất da (chiết phục kiêu mạn, nhập Như Lai gia, khiêm hạ thân tâm, thuận giải thoát lý).

Âm nghĩa Thiện hộ ư khẩu ngôn, tự tịnh kỳ chí ý. Thân mạc tác chư ác, thử tam nghiệp đạo tịnh, v.v. Nhiếp tụng kệ Hoại y trì bát khất tự hoạt

Nhược khởi kiêu mạn đương trừ diệt.

VIỆT DỊCH

Tiết 6: CHÍNH MỆNH

Này các Tỷ khiêu! Tự cạo đầu tóc, để bỏ vẻ đẹp, mặc áo hoại sắc, cầm bát hợp lượng, để xin nuôi mình (áo hoại sắc, bát hợp lượng, thuận Phật luật nghi, xin ăn, nuôi thân. Đó chính là cách sống chân chính).

Tự thấy như thế, nếu khởi kiêu mạn, phải mau diệt đi. Tăng thêm kiêu mạn, còn không phải là điều mà người bạch y ở thế tục nên làm, huống chi người xuất gia vào đạo. Vì việc giải thoát, tự biết nhún mình xuống mà đi xin (bẻ gãy kiêu mạn, vào nhà Như Lai, thân tâm nhún nhường, thuận lý giải thoát).

Âm nghĩa Khéo giữ gìn lời ăn tiếng nói, tự trong sạch ý chí mình. Thân chớ làm việc ác, thế là sạch cả ba nghiệp, v.v.

Kệ tóm tắt

Áo hoại cầm bát xin nuôi mình Khởi kiêu mạn phải trừ diệt đi.

NGUYÊN V ĂN

七節明直心

汝等比丘。謟曲之心與道相違。是故宜應質直其心。當知謟曲。但為 欺誑。入道之人。則無是䖏。是故汝等宜應端心。以質直為本。謟曲 多欺詐。直心是道場。

音義 凈名云。直心是菩薩凈土。菩薩成佛時。不諂眾生來生其國。是謂質

直為本。 攝頌偈

諂曲之心與道違

質直之心道場結。

PHIÊN ÂM

Thất tiết MINH TRỰC T ÂM

Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Siểm khúc chi tâm dữ đạo tương vi. Thị cố nghi ưng chất trực kỳ tâm. Đương tri siểm khúc, đãn vị khi cuống. Nhập đạo chi nhân tắc vô thị xứ, thị cố nhữ đẳng, nghi ưng đoan tâm, dĩ chất trực vi bản (siểm khúc đa khi trá, trực tâm thị đạo trường).

Âm nghĩa Tịnh Danh vân: “Trực tâm thị Bồ tát tịnh độ. Bồ tát thành Phật thời, bất siểm chúng sinh lai sinh kỳ quốc, thị vị chất trực vi bản”.

Nhiếp tụng kệ Siểm khúc chi tâm dữ đạo vi Chất trực chi tâm đạo tràng kết.

VIỆT DỊCH

Tiết 7: NÓI RÕ LÒNG NGAY

Này các Tỷ khiêu! Cái tâm nịnh hót tự trái với đạo. Bởi thế, nên giữ cái ngay thẳng nơi tâm. Phải biết nịnh hót chỉ là dối trá, người đã vào đạo không được như thế. Vì thế các ông phải giữ lòng ngay, lấy thực thà chất phác làm gốc (nịnh hót nhiều dối trá, lòng ngay là đạo trường).

Âm nghĩa Kinh Tịnh Danh dạy: “Tâm ngay thẳng là cõi tịnh của Bồ tát, Bồ tát thành Phật không nịnh chúng sinh sang nước mình. Thế là cái gốc thực thà ngay thẳng”.

Kệ tóm tắt Cái tâm nịnh hót trái với đạo

Tâm lòng ngay thẳng kết đạo tràng.

NGUYÊN V ĂN

八節明少欲 汝等比丘。當知多欲之人。多求利故。苦惱亦多。少欲之人。無求無 欲。則無此患。有求皆苦。無欲何憂。直爾少欲。尚應修習。何況少 欲能生諸功徳。少欲之人。則無諂曲以求人意。亦復不為諸根所牽。 行少欲者。心則坦然。無所憂畏。觸事有餘。常無不足。有少欲者。 則有涅槃。是名少欲。

少欲一法。功徳如此。直修少欲。別無功徳。尚可修習。況於觧脫涅

槃相應乎。 戒經云。心莫作放逸。聖法當勤學。如是無憂愁。心定入涅槃。其斯

之謂少欲。

攝頌偈

多欲多求增苦惱

少欲能入涅槃道。

PHIÊN ÂM

Bát tiết MINH THIỂU DỤC

Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Đương tri đa dục chi nhân, đa cầu lợi cố, khổ não diệc đa. Thiểu dục chi nhân, vô cầu vô dục, tắc vô thử hoạn (hữu cầu giai khổ, vô dục hà ưu?) Trực nhĩ thiểu dục thượng ưng tu tập, hà huống thiểu dục năng sinh chư công đức. Thiểu dục chi nhân, tắc vô siểm khúc dĩ cầu nhân ý, diệc phục bất vi chư căn sở khiên. Hành thiểu dục giả, tâm tắc thản nhiên, vô sở ưu úy. Xúc sự hữu dư thường vô bất túc. Hữu thiểu dục giả, tắc hữu Niết bàn, thị danh thiểu dục.

(Thiểu dục nhất pháp, công đức như thử, trực tu thiểu dục, biệt vô công đức, thượng khả tu tập, huống ư giải thoát Niết bàn tương ưng hồ?)

Âm nghĩa Giới kinh vân: “Tâm mạc tác phóng dật, thánh pháp đương cần học, như thị vô ưu sầu, tâm định nhập Niết bàn, kỳ tư chi vị thiểu dục”.

Nhiếp tụng kệ

Đa dục đa cầu tăng khổ não

Thiểu dục năng nhập Niết bàn đạo.

VIỆT DỊCH

Tiết 8: NÓI RÕ ÍT HAM MUỐN

Này các Tỷ khiêu! Nên biết người nhiều ham muốn, bởi nhiều cầu lợi, khổ não cũng nhiều. Người ít ham muốn, chẳng cầu chẳng ham, thời không có cái lo ấy (phàm hễ có cầu cạnh đều khổ, không ham muốn lo gì?) Thẳng thắn ít ham muốn còn nên tu tập, huống chi ít ham muốn hay sinh các công đức.

Người ít ham muốn thời không nịnh hót, mong cầu được lòng người, lại không bị các căn lôi cuốn. Người thực hành ít ham muốn thời tâm thản nhiên không lo sợ gì, chạm việc có thừa, thường không bị thiếu. Người ít ham muốn thì có Niết bàn, thế là thiểu dục (ít ham muốn).

(Một pháp ít ham muốn, công đức như thế, thẳng tu ít ham muốn không có công đức riêng còn có thể tu tập, huống chi ở đó còn có giải thoát Niết bàn tương ưng vậy!)

Âm nghĩa Giới kinh dạy: “Tâm không khởi phóng dật, phải chuyên cần học Phật pháp, như thế không lo buồn, định tâm vào Niết bàn. Chỗ đó là ít ham muốn” . Kệ tóm tắt Nhiều ham muốn, cầu cạnh thêm khổ não Ít ham muốn hay vào đạo Niết bàn.

NGUYÊN V ĂN

九節明知足 汝等比丘。若欲脫諸苦惱。當觀知足。知足之法。即是富樂安隱之 䖏。知足之人。雖臥地上。猶為安樂。不知足者。雖䖏天堂。亦不稱 意。不知足者。雖富而貧。知足之人。雖貧而富。不知足者。常為五 欲所牽。為知足者之所憐愍。是名知足。 知足。則心絶希冀。清净有餘。不知足者。貪愛轉增。苦輪難息。

音義 戒經云。不謗亦不嫉。當奉行於戒。飲食知止足。常樂在空閑。心定

樂精進。云云。 攝頌偈

不知足者富而貧 知足恬然心地好。

PHIÊN ÂM

Cửu tiết MINH TRI TÚC Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Nhược dục thoát chư khổ não, đương quán tri túc, tri túc chi pháp, tức thị phú lạc an ổn chi xứ. Tri túc chi nhân tuy ngọa địa thượng do vi an lạc. Bất tri túc giả tuy xử thiên đường diệc bất xứng ý. Bất tri túc giả, tuy phú nhi bần, tri túc chi nhân, tuy bần nhi phú. Bất tri túc giả, thường vi ngũ dục sở khiên, vi tri túc giả chi sở lân mẫn, thị danh tri túc.

(Tri túc, tắc tâm tuyệt hy ký, thanh tịnh hữu dư, bất tri túc giả, tham ái chuyển tăng, khổ luân nan tức).

Âm nghĩa Giới kinh vân: “Bất báng diệc bất tật, đương phụng hành ư giới, ẩm thực tri chỉ túc, thường lạc tại không nhàn. Tâm định nhạo tinh tiến...”.

Nhiếp tụng kệ

Bất tri túc giả phú nhi bần

Tri túc điềm nhiên tâm địa hảo.

VIỆT DỊCH

Tiết 9: NÓI RÕ HẠNH BIẾT ĐỦ Này các Tỷ khiêu! Nếu muốn thoát khỏi mọi thiểu não, nên quán biết đủ, cái phép biết đủ tức là cái nơi giàu vui yên ổn.

Người mà biết đủ tuy nằm trên đất cũng thấy yên vui. Người không biết đủ tuy sống thiên đường cũng chẳng vừa ý. Kẻ không biết đủ tuy giàu mà nghèo. Còn người biết đủ tuy nghèo mà giàu. Kẻ không biết đủ thường bị năm cái ham muốn lôi cuốn. Làm người biết đủ được mọi người thương yêu gần gũi. Thế gọi là biết đủ.

g g gọ (Biết đủ, thời tâm cắt đứt mong cầu, sự thanh tịnh có thừa, kẻ không biết đủ thì ham muốn, yêu thích gia tăng, vòng khổ khó dừng).

Âm nghĩa

Giới kinh dạy: “Không chê cũng không khen, phải vâng theo giới luật, ăn uống biết vừa đủ, thường vui ở chỗ nhàn vắng. Tâm kiên định ưa tinh tiến... ” .

Kệ tóm tắt Kẻ không biết đủ giàu mà nghèo

Biết đủ điềm nhiên tâm địa tốt.

NGUYÊN V ĂN

十節明遠離 汝等比丘。欲求寂靜無為安樂。當離憒閙。獨䖏閑居。心境清寂。孤

然乃則。靜䖏之人。帝釋諸天所共敬重。如善現尊者宴坐巖間。釋天 雨花之類。事跡非一也。是故當捨己衆。他衆。自。他徒衆皆應捨 離。空閑獨䖏。思滅苦本。安住涅槃。若樂衆者。則受衆惱。譬如大 樹。衆鳥集之。則有枯折之患。世間縛著。沒於衆苦。衆者事理有二 義。事則憒閙也。理者。「已」謂五蘊為衆。「他」謂一切煩惱為 衆。迷執五蘊。聚集煩惱。沒於生死。故當逺離身心見也。永嘉云。 「若見山忘道。則森羅眩目。音聲聒耳。雖山林獨䖏。何由靜也。若 見道忘山。則城隍閙市。心境脩然。萬法本閑。而人自閙。回光返

照。觸䖏皆渠。無一法可當情。亦無一法可當情者。得無所離。即除 諸幻耳。」 譬如老象溺泥。不䏻自出。是名逺離。樂衆心為累。逺離行以當修。 音義 大樹枯折。喻偏空涅槃。老象溺泥。喻三有生死。離此二衆。是真遠 離行。 釋天雨花。空生晏坐。帝釋散花。

問。何故。 曰。供養般若。 曰。此間無説。 曰:尊者無説。我亦無聞。無説無聞。是真般若。 古詩云。地窄不容揮塵客。室空那許散花天。是也。 空生。即善現尊者。善解空理故名空生。

攝頌偈 當離憒鬧獨閑居 思滅苦本自如如

若樂衆時受衆惱 譬如老象入泥途。

PHIÊN ÂM

Thập tiết MINH VIỄN LY Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Dục cầu tịch tĩnh, vô vi an lạc, đương ly hội náo, độc xử nhàn cư (tâm cảnh thanh tịch, cô nhiên nãi tắc). Tĩnh xử chi nhân, Đế Thích, chư thiên sở cộng kính trọng (như Thiện Hiện tôn giả, yến tọa nham gian, Thích thiên vũ hoa chi loại, sự tích phi nhất dã). Thị cố đương xả kỷ chúng, tha chúng (tự tha đồ chúng, ưng giai xả ly), không nhàn độc xử, tư diệt khổ bản (an trụ Niết bàn). Nhược lạc chúng giả, tắc thụ chúng não, thí như đại thụ chúng điểu tập chi, tắc hữu khô chiết chi hoạn. Thế gian phọc trước một ư chúng khổ (chúng giả, sự lý hữu nhị nghĩa. Sự tắc hội náo dã. Lý giả, kỷ, vị ngũ uẩn vi chúng, tha, vị nhất thiết phiền não vi chúng. Mê chấp ngũ uẩn, tụ tập phiền não, một ư sinh tử, cố đương viễn ly thân tâm kiến dã. Vĩnh Gia vân: Nhược kiến sơn vong đạo, tắc sâm la huyễn mục, âm thanh quát nhĩ. Tuy sơn lâm độc xử, hà do tĩnh dã? Nhược kiến đạo vong sơn, tắc thành hoàng náo thị, tâm cảnh điều nhiên. Vạn pháp bản nhàn nhi nhân tự náo, hồi quang phản chiếu, xúc xứ giai cừ.

Vô nhất pháp khả đương tình, diệc vô nhất pháp khả đương tình giả, đắc vô sở ly, tức trừ chư huyễn nhĩ).

Thí như lão tượng nịch nê, bất năng tự xuất, thị danh viễn ly (lạc chúng tâm dĩ vi lụy, viễn ly hạnh dĩ đương tu).

Âm nghĩa Đại thụ khô chiết dụ thiên không Niết bàn. Lão tượng nịch nê dụ tam hữu sinh tử. Ly thử nhị chúng, thị chân viễn ly hành.

Thích thiên vũ hoa: Không Sinh yến tọa, Đế Thích tán hoa.

Vấn : Hà cố?

Viết: Cúng dàng Bát nhã.

Vấn : Thử gian vô thuyết.

Viết: Tôn giả vô thuyết, ngã diệc vô văn Vô thuyết vô văn, thị chân Bát nhã. Cổ thi vân: Địa trách bất dung huy trần khách

Thất không na hứa tán hoa thiên.

Thị dã!

Không Sinh.

Nhiếp tụng kệ Không Sinh, tức Thiện Hiện tôn giả, thiện giải không lý, cố danh

Đương ly hội náo độc nhàn cư

Tư diệt khổ bản tự như như

Nhược lạc chúng thời thụ chúng não

Thí như lão tượng nhập nê đồ.

VIỆT DỊCH

Tiết 10: XA LÌA SỰ HUYÊN NÁO

Này các Tỷ khiêu! Muốn cầu vắng lặng vô vi yên vui, phải lìa náo nhiệt, một mình nhàn hạ (tâm cảnh vắng lặng mặc nhiên cô độc là hay). Người thuộc chốn tĩnh, Đế Thích cùng các vị trời đều kính trọng (như tôn giả Thiện Hiện ngồi yên trong hang, vua trời Đế Thích rải mưa hoa cúng, sự tích chẳng phải một). Vì thế nên bỏ kiến chấp chúng mình, người ta (mình khác mọi người đều nên rời bỏ). Ở một mình nơi nhàn vắng, nghĩ diệt gốc khổ (yên ở viên tịch). Nếu vui đông người, thời bị chúng não, ví như cây lớn mọi chim đến đậu thì có cái nạn khô gãy. Thế gian trói buộc chìm trong mọi khổ (về sự và lý, chữ “đông người” có hai nghĩa: sự thì ồn ào, lý “mình” là do năm uẩn tổ hợp, “tha” (khác) là tất cả phiền não tổ hợp. Mê chấp năm uẩn thu góp phiền não chìm trong sinh tử. Vì vậy hãy xa lìa kiến thức về thân tâm này. Tổ Vĩnh Gia dạy: Nếu thấy núi mà quên đạo thì sầm uất tối mắt, tiếng này giọng khác inh tai. Tuy ở rừng núi một mình. Do đâu mà tĩnh? Nếu thấy đạo quên núi thì nơi thành phố chợ nhộn tâm cảnh vẫn an nhàn. Muôn pháp vốn nhàn do người tự nhộn, quay ánh sáng tự soi, tới nơi chốn nào cũng đều thế cả. Không một pháp nào đối đãi với tình cảm được tới chỗ vô sở ly, thời trừ hết các huyễn).

Ví như voi già thụt xuống bùn sâu, không thể tự ra. Thế gọi là xa lìa (vui với chúng, tâm sẽ bị lụy, thì phải tu hạnh rời bỏ).

Âm nghĩa Cây lớn khô gãy ví dụ Niết bàn lệch một vế. Voi già sụt bùn dụ sống chết trong ba cõi. Lìa cả hai chấp này là thực hành chân chính sự xa lìa.

Trời Đế Thích mưa hoa: Ngài Không Sinh ngồi yên. Vua trời Đế

Thích rải hoa.

Ngài hỏi: Tại sao?

Đế Thích đáp: Cúng dàng Bát nhã.

Ngài Không Sinh nói: Ở đây không nói.

Đế Thích đáp: Tôn giả không nói, ta cũng không nghe.

Không nói không nghe thực là chân Bát nhã.

Thơ xưa viết: “Đất chật không cho khách vẫy phất

Nhà trống không, cho phép trời rải hoa”. Ấy vậy! Không Sinh là tôn giả Thiện Hiện (Tu Bồ Đề), bởi khéo giải lý không cho nên gọi là Không Sinh.

Kệ tóm tắt Nên lìa ồn ào ở một mình Nghĩ diệt gốc khổ tự như như Nếu vui với chúng, chịu chúng não Ví như voi già vào đầm lầy.

NGUYÊN V ĂN

十一明精進 汝等比丘。若勤精進。則事無難者。勤行精進。佛果决定可期。是故 汝等。當勤精進。譬如小水常流。則能穿石。若行者之心。數數懈 廢。譬如鑚火。未熱而息。雖欲得火。火難可得。是名精進。木中火 性。是火正因。若不加功藉縁。火終難得。若加功不已。如水性柔 弱。亦有穿石之期。比況勤。懈之得失如此。宜勉勵焉！ 音義 水。喻悲。火喻智。石喻愚癡。木喻邪見。常流鑽鐩喻精進。方便喻 不捨悲流。穿點愚癡之石。常生智火。燒除邪見之林。是真精進行。

攝頌偈 能勤精進事無難 小水常流穿石閒 勿如鑽火頻休歇 未熱息時得火艱。

PHIÊN ÂM

Thập nhất MINH TINH TIẾN

Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Nhược cần tinh tiến, tắc sự vô nan giả (cần hành tinh tiến, Phật quả quyết định khả kỳ). Thị cố nhữ đẳng, đương cần tinh tiến, thí như tiểu thủy thường lưu, tắc năng xuyên thạch. Nhược hành giả chi tâm, sác sác giải phế, thí như toàn hỏa vị nhiệt nhi tức, tuy dục đắc hỏa, hỏa nan khả đắc, thị danh tinh tiến (mộc trung hỏa tính, thị hỏa chính nhân, nhược bất gia công tạ duyên, hỏa chung nan đắc, nhược gia công bất dĩ, như thủy tính nhu nhược, diệc hữu xuyên thạch chi kỳ, tỷ huống cần giải chi đắc thất như thử, nghi miễn lệ yên).

Âm nghĩa Thủy, dụ bi; hỏa, dụ trí; thạch, dụ ngu si; mộc, dụ tà kiến; thường lưu, toàn toại, dụ tinh tiến, phương tiện, vị bất xả bi lưu, xuyên điểm ngu si chi thạch. Thường sinh trí hỏa, thiêu trừ tà kiến chi lâm, thị chân tinh tiến hành.

Nhiếp tụng kệ

Năng cần tinh tiến sự vô nan Tiểu thủy thường lưu xuyên thạch gian

Vật như toàn hỏa tần hưu hiết Vị nhiệt tức thời đắc hỏa gian.

Ệ

VIỆT DỊCH

Tiết 11: NÓI RÕ HẠNH TINH TIẾN

Này các Tỷ khiêu! Nếu siêng năng tinh tiến, thời chẳng có việc gì khó (tinh tiến tu, quả Phật quyết định, mong, có thể được). Vì thế các ông phải siêng tinh tiến, giống như giọt nước thường chảy thì xuyên thủng đá. Nếu tâm người tu hành luôn luôn lười bỏ, ví như dùi lửa chưa nóng mà thôi, tuy muốn được lửa, lửa khó thể được. Thế gọi là tinh tiến (tính lửa trong cây chính là nhân lửa, nếu không gia công nhờ duyên, kết cục khó lấy được lửa. Nếu gia công chẳng dừng, sẽ như tính nước mềm yếu cũng có thời kỳ xuyên thủng đá. Sánh ví được, mất, lười, siêng như thế, nên cố gắng vậy).

Âm nghĩa Nước, dụ lòng thương; lửa, dụ trí tuệ; đá, dụ ngu si; cây, dụ tà kiến; chảy luôn, dùi mài, ví như tinh tiến, phương tiện, là không bỏ lòng thương, xuyên thủng hòn đá ngu si. Thường sinh lửa trí đốt cháy khu rừng tà kiến, là thực hành chân tinh tiến.

Kệ tóm tắt Năng siêng tinh tiến, việc không khó

Nước nhỏ thường chảy khiến đá mòn

(Nước chảy mãi thời xuyên thủng đá)

Chớ như dùi lửa thường thôi nghỉ Chưa nóng nghỉ thời khó được lửa.

Ê

NGUYÊN V ĂN

十二不忘念 汝等比丘。求善知識。求善護助。無如不忘念。無忘之念。資正定 故。夫煩惱出於妄情。觀察法理以遣之。初觀之時。見理未明。心不 住理。要須念力。然後得觀。念以不忘為用。正心念法。審其善惡。 善者曾而不滅。惡者滅而不生。 若有不忘念者。諸煩惱賊則不能入。正念若不忘。煩惱不能生。 是故汝等。常當攝念在心。若失念者。則失諸功徳。若念力堅強。雖 入五欲賊中。不為所害。內若不動。外無能亂。 譬如著鎧入陣。則無所畏。是名不忘念。正念常存。魔軍克殄。

音義 古云。參禪要待尋師友。 敢保修行一世休。 又云。假饒達磨與釋迦。擬親早已成窠白。真至言哉！ 蓋由不忘念故。即無師之智現前。天真之道不昧。處處釋迦出世。時 時逹磨西來。不忘而忘。無念而念。是真護助。如實識知。其或不

然。未許駐脚在。 攝頌偈 護助無如不忘念 諸煩惱賊不得便 常當攝念在其心 念力堅強魔自遣。

PHIÊN ÂM

Thập nhị BẤT VONG NIỆM

Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Cầu thiện tri thức, cầu thiện hộ trợ, vô như bất vong niệm (vô vong chi niệm, tư chính định cố. Phù phiền não xuất ư vọng tình. Quan sát pháp lý dĩ khiển chi. Sơ quán chi thời kiến lý vị minh, tâm bất trụ lý. Yếu tu niệm lực, nhiên hậu đắc quán. Niệm dĩ bất vong vi dụng, chính tâm niệm pháp, thẩm kỳ thiện ác, thiện giả, tăng nhi bất diệt, ác giả, diệt nhi bất sinh).

Nhược hữu bất vong niệm giả, chư phiền não tặc, tắc bất năng nhập (chính niệm nhược bất vong, phiền não bất năng sinh).

Thị cố nhữ đẳng! Thường đương nhiếp niệm tại tâm. Nhược thất niệm giả, tắc thất chư công đức. Nhược niệm lực kiên cường, tuy nhập ngũ dục tặc trung, bất vi sở hại (nội nhược bất động, ngoại vô năng loạn).

Thí như trước khải nhập trận, tắc vô sở úy, thị danh bất vong niệm (chính niệm thường tồn, ma quân khắc điễn).

Âm nghĩa Cố vân:

Tham thiền yếu đãi tầm sư hữu,

Cảm bảo tu hành nhất thế hưu. Hựu vân: Giả nhiêu Đạt Ma dữ Thích Ca, nghĩ thân tảo dĩ thành khoa cữu. Chân chí ngôn tai!

Cái do bất vong niệm cố, tức vô sư chi trí, hiện tiền, thiên chân chi đạo, bất muội, xứ xứ, Thích Ca xuất thế, thời thời Đạt Ma tây lai. Bất vong, nhi vong, vô niệm, nhi niệm, thị chân hộ trợ, như thực thức tri, kỳ hoặc bất nhiên, vị hứa trú cước tại.

Nhiếp tụng kệ

Hộ trợ vô như bất vong niệm

Chư phiền não tặc bất đắc tiện

Thường đương nhiếp niệm tại kỳ tâm

Niệm lực kiên cường ma tự khiển.

VIỆT DỊCH

Tiết 12: KHÔNG QUÊN CHÍNH NIỆM

Này các Tỷ khiêu! Tìm bậc thiện tri thức, tìm người khéo giúp đỡ, không bằng không quên chính niệm (cái ý niệm không quên giúp được chính định vậy. Ôi phiền não sinh ra từ lòng càn quấy, quan sát lý chính pháp để trừ đi. Khi bắt đầu quán, thấy chưa rõ lý, tâm không ở lý, phải dùng sức nhớ nghĩ rồi sau quán được. Tác dụng của nhớ là không quên, tâm nhớ chính pháp rõ phần thiện ác. Thiện thì thêm mà không diệt, ác thì tiêu diệt mà không sinh). Nếu có nhớ không quên, thì mọi giặc phiền não không thể vào được (chính niệm nếu không quên, phiền não sinh ra sao được).

Vì thế các ông thường phải giữ chính niệm ở tâm. Nếu ai để mất chính niệm thì mất mọi công đức. Nếu sức chính niệm vững bền, tuy vào trong giặc ngũ dục vẫn không bị nó hại (trong nếu không khởi động, ngoài sao có khả năng khởi loạn?)

Ví như mặc giáp vào trận thì không sợ gì, thế gọi là không quên chính niệm (chính niệm thường còn, quân ma khắc tuyệt).

Âm nghĩa Đời xưa nói:

Tham thiền phải đợi tìm thầy bạn, Bảo đảm tu hành chỉ một đời.

Lại nói: Ví dù tổ Đạt Ma với Phật Thích Ca, so sánh sớm đã thành đúng chỗ: Lời nói thật hay!

Bởi từ nhớ không quên thì trí không thầy mà tự mình giác ngộ, hiện trước mắt đạo chân như không mờ. Đâu đâu cũng Phật Thích Ca ra đời (xuất thế), lúc nào tổ Đạt Ma cũng đến từ phía Tây. Không quên mà quên, không nhớ mà nhớ, thế thực là giúp đỡ chân chính, biết đúng như thực, nếu như không đúng như thế chưa cho chỗ đứng chân.

Kệ tóm tắt Giúp đỡ không bằng nhớ chẳng quên

Bọn giặc phiền não chẳng gây nên Chính niệm luôn luôn ghi tạc dạ

Ma tự tiêu tan sức niệm bền.

NGUYÊN V ĂN

十三明禪定 汝等比丘。若攝心者。心則在定。心在定故。能知世間生滅法相。定 水澄渟。森羅影現。是故汝等。常當精進修習諸定。隨機淺深。大小 諸定皆當修習。若得定者。心則不散。散心斬漸止。隨順定門。譬如 惜水之家。善治隄塘。行者亦爾。為智慧水故。善修禪定。令不漏 失。是名為定。若無定力。乾慧不免苦輪。定能資慧故。古云。「菩 薩清涼月。常遊畢竟空。衆生心水浄。菩提影現中。」若水濁。器

破。則月影不現耳。

音義 上而直指人心。反聞自性。乃至四禪八定。天臺止觀。大小淺深。皆 攝心之法慧無定。謂之乾慧。所謂將心持佛佛。何不自聞聞。定無 慧。謂之頑定。所謂參禪不妙悟。可謂癡禪矣。

攝頌偈

比丘攝心在定時

能知生滅諸法相

禪定隄塘蓄慧水

無定乾慧難倚仗。

PHIÊN ÂM

Thập tam MINH THIỀN ĐỊNH Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Nhược nhiếp tâm giả, tâm tắc tại định. Tâm tại định cố, năng tri thế gian, sinh diệt pháp tướng (định thủy trừng đình, sâm la ảnh hiện). Thị cố nhữ đẳng, thường đương tinh tiến, tu tập chư định (tùy cơ thiển thâm, đại tiểu chư định, giai đương tu tập). Nhược đắc định giả, tâm tắc bất tán (tán tâm tiệm chỉ, tùy thuận định môn). Thí như tích thủy chi gia, thiện trị đê đường, hành giả diệc nhĩ. Vi trí tuệ thủy cố, thiện tu thiền định, linh bất lậu thất, thị danh vi định (nhược vô định lực, can tuệ bất miễn khổ luân, định năng tư tuệ cố. Cổ vân: Bồ tát thanh lương nguyệt, thường du tất kính không. Chúng sinh tâm thủy tịnh, Bồ đề ảnh hiện trung, nhược thủy trước, khí phá, tắc nguyệt ảnh bất hiện nhĩ).

Âm nghĩa Thượng nhi trực chỉ nhân tâm, phản văn tự tính, nãi chí tứ thiền bát định, Thiên Thai chỉ quán, đại tiểu thiển thâm, giai nhiếp tâm chi pháp. Tuệ vô định, vị chi can tuệ. Sở vị tương tâm trì Phật Phật, hà bất tự văn văn? Định vô tuệ, vị chi ngoan định. Sở vị tham thiền bất diệu ngộ, khả vị si thiền hỹ.

Nhiếp tụng kệ Tỷ khiêu nhiếp tâm tại định thời

Năng tri sinh diệt chư pháp tướng

Thiền định đê đường súc tuệ thủy

Vô định can tuệ nan ỷ trượng.

VIỆT DỊCH

Tiết 13: NÓI RÕ T ÂM THIỀN ĐỊNH Này các Tỷ khiêu! Nếu thu được tâm, thời tâm ở định. Bởi tâm ở định, biết được các tướng các pháp sinh diệt ở thế gian (nước định lắng trong, san sát bóng hiện). Thế nên các ông thường phải tinh tiến tu tập mọi phép định (tùy cơ nông sâu, lớn nhỏ, các định đều phải tu tập). Nếu ai được thiền định thì tâm không tán loạn (tâm tán dần thôi, tùy thuận môn định). Ví như nghiệp nhà tiếc nước, khéo sửa bờ đê, người tu hành cũng thế.

Bởi trí tuệ là nước, khéo tu phép thiền định, khiến không rò rỉ mất. Thế gọi là định (nếu không có sức định, tuệ khô khan không tránh khỏi vòng khổ. Thiền định có khả năng giúp cho trí tuệ. Đời xưa dạy: Bồ tát như vầng trăng trong mát thường hiện diện hư không quang tạnh. Nếu tâm chúng sinh trong sạch, bóng chính giác hiện vầng trăng, nếu nước đục, đồ đựng vỡ, thời bóng trăng không hiện vậy).

Âm nghĩa Trên thì thẳng trỏ lòng người, nghe lại tính mình, cho đến bốn phép thiền, tám phép định. Phép chỉ quán của Tổ Thiên Thai lớn nhỏ nông sâu đều là thu nhiếp tán tâm. Tuệ không định bảo đó là tuệ khô khan. Thế là đem tâm giữ tâm Phật, sao không nghe tính nghe của mình? Định không tuệ bảo là định trơ. Thế là tham thiền không khéo giác ngộ, đúng gọi là ngu si vậy.

Kệ tóm tắt

Khi Tỷ khiêu thu tâm ở định Biết được mọi pháp tướng sinh diệt

Bờ đê thiền định chứa nước trí tuệ

Không định, tuệ khô khó nương tựa.

NGUYÊN V ĂN

十四明智慧 汝䓁比丘。若有智 。則無貪著。常自省察。不令有失。智為前導。不 可暫缺。是則於我法中。能得解脫。無慧名縛。有慧名解。若不爾 者。既非道人。又非白衣。無所名也。心與形乖。二名俱失。實智慧 者。則是度老病死海。堅牢舩也。般若實智。能度苦海。

亦是無明黑暗大明燈也。無明大夜。智燈能照。一切病者之良藥也。 三毒重病。智慧能治。伐煩惱樹之利斧也。煩惱根株。智刄能伐。是 故汝等。當以聞思修慧而自増益。從聞思修漸次増益。入三摩地。若 人有智慧之照。雖是肉眼。而是眀見人也。是名智慧。肉眼廓照。無 眀永滅。智慧之力也。故名眀見之人矣。

音義 般若實智照於人乘。謂之肉眼。照於天乘。謂之天眼。照聲聞乘。謂 之慧眼。照菩薩乘。謂之法眼。照最上乘。謂之佛眼。真妄交撤。即 凡心而見佛心。體用圓融。依肉眼而成慧眼。故名政法眼藏。亦號金 剛眼睛。復是堅牢船。乃至明見人也。古德頌云。天眼通非礙。肉眼 礙非通。法眼惟觀俗。慧眼直緣空。佛眼如千日。照異體還同。圓明 法界內。無處不含容。人人皆具足。物物總圓通。頂門開點處。從教

化滿空。容顏甚奇妙。光明照十方。是謂明見人也。

攝頌偈

有智慧人無貪著

從聞思修自開廓

明燈利斧及堅船

又為治病真良藥。

PHIÊN ÂM

Thập tứ MINH TRÍ TUỆ Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Nhược hữu trí tuệ, tắc vô tham trước, thường tự tỉnh sát, bất linh hữu thất (trí vi tiền đạo, bất khả tạm khuyết). Thị tắc, ư ngã pháp trung, năng đắc giải thoát (vô tuệ danh phọc, hữu tuệ danh giải). Nhược bất nhĩ giả, ký phi đạo nhân, hựu phi bạch y, vô sở danh dã (tâm dữ hình quai, nhị danh câu thất). Thật trí tuệ giả, tắc thị độ lão, bệnh, tử hải, kiên lao thuyền dã (Bát nhã thực trí năng độ khổ hải).

Diệc thị, vô minh hắc ám, đại minh đăng dã (vô minh đại dạ, trí đăng năng chiếu), nhất thiết bệnh giả, chi lương dược dã (tam độc trọng bệnh, trí tuệ năng trị), phạt phiền não thụ, chi lợi phủ dã (phiền não căn châu, trí nhận năng phạt). Thị cố nhữ đẳng, đương dĩ văn, tư, tu tuệ nhi tự tăng ích (tòng văn tư tu, tiệm thứ tăng ích, nhập Tam ma địa). Nhược nhân hữu trí tuệ chi chiếu, tuy thị nhục nhỡn, nhi thị minh kiến nhân dã, thị danh trí tuệ (nhục nhỡn khuếch chiếu, vô minh vĩnh diệt. Trí tuệ chi lực dã, cố danh minh kiến chi nhân hỹ).

Âm nghĩa Bát nhã thật trí, chiếu ư Nhân thừa vị chi nhục nhỡn, chiếu ư Thiên thừa vị chi thiên nhỡn, chiếu Thanh văn thừa vị chi tuệ nhỡn, chiếu Bồ tát thừa vị chi pháp nhỡn, chiếu Tối thượng thừa vị chi Phật nhỡn, chân vọng giao triệt tức phàm tâm nhi kiến Phật tâm. Thể dụng viên dung, y nhục nhỡn nhi thành tuệ nhỡn. Cố danh chính pháp nhỡn tạng. Diệc hiệu kim cương nhỡn tình, phục thị kiên lao thuyền, nãi chí minh kiến nhân dã. Cổ đức tụng vân:

Thiên nhỡn thông phi ngại

Nhục nhỡn ngại phi thông

Pháp nhỡn duy quan tục

Tuệ nhỡn trực duyên không

Phật nhỡn như thiên nhật Chiếu dị thể hoàn đồng Viên minh pháp giới nội Vô xứ bất hàm dung Nhân nhân giai cụ túc Vật vật tổng viên thông Đỉnh môn khai điểm xứ Tòng giáo hóa mãn không Dung nhan thậm kỳ diệu Quang minh chiếu thập phương Thị vị kiến nhân dã.

Nhiếp tụng kệ Hữu trí tuệ nhân vô tham trước Tòng văn tư tu tự khai khuếch Minh đăng lợi phủ cập kiên thuyền Hựu vi trị bệnh chân lương dược.

VIỆT DỊCH

Tiết 14: NÓI RÕ TRÍ TUỆ Này các Tỷ khiêu! Nếu có trí tuệ, thời không tham đắm, luôn ngẫm xét mình, không để mắc lỗi (trí tuệ đi trước dẫn đường không thể tạm thiếu). Thế thời, ở trong pháp ta hay được giải thoát (không có tuệ gọi là trói buộc, có trí tuệ gọi là cởi). Nếu không, đã không phải là người tu đạo, cũng chẳng phải người tại gia, không gọi được là gì cả (tâm trái với hình, hai danh đều mất). Người thực trí tuệ, thời là cái thuyền bền chắc vượt qua biển già, bệnh, chết vậy (Bát nhã thật trí qua được bể khổ).

Cũng là ngọn đèn lớn sáng soi vô minh đen tối (đêm lớn vô minh, đèn trí soi sáng), là thuốc hay cho tất cả các bệnh vậy (bệnh nặng ba độc, thuốc trí tuệ hay trị), là búa sắc bén chặt cây phiền não (cỗi gốc phiền não do trí chặt được). Vì thế các ông nên lấy tuệ nghe, nghĩ, tu tự thêm lợi ích cho mình (từ nghe, nghĩ, tu dần thêm ích lợi vào ngôi chính định). Nếu ai có ánh sáng trí tuệ, tuy là mắt thịt nhưng lại là người có kiến thức sáng vậy (mắt thịt soi rộng, vô minh dứt hẳn. Sức trí tuệ như vậy, cho nên gọi là người có kiến thức thông minh).

Âm nghĩa Trí Bát nhã soi ở cõi Người đấy là mắt thịt, soi ở cõi Trời gọi là thiên nhãn, soi ở cõi Thanh văn gọi là mắt tuệ, soi ở Bồ tát gọi là pháp nhãn, soi ở Tối thượng thừa gọi là mắt Phật. Nên biết, thực giả giao triệt, ngay tâm phàm mà thấy tâm Phật, thể dụng tròn hòa, nương mắt thịt mà thành mắt tuệ. Do vậy gọi là tạng chính pháp nhỡn, cũng gọi là con ngươi kim cương. Cũng chính là thuyền bền chắc cho đến là người có kiến thức thông minh vậy. Bậc cổ đức viết bài tụng rằng:

Mắt trời nhìn xuống, đâu chướng ngại

Mắt thịt chướng ngại, không thông suốt

Mắt đạo pháp chỉ nhìn thấy tục đế

Mắt trí tuệ thẳng thấy hư không

Mắt Phật như nghìn mặt trời Soi thể khác lại như nhau Trong pháp giới tròn sáng Không chốn nào không bao dung Người người đều đầy đủ Vật vật thảy viên thông Khai điểm nơi cửa đầu Pháp giáo hóa khắp hư không Vẻ mặt thật lạ lùng màu nhiệm Sáng soi khắp mười phương Thế là người thông minh có kiến thức vậy!

Kệ tóm tắt Người có trí tuệ không tham đắm Từ nghe, nghĩ, tu, tự mở rộng Đèn sáng, búa sắc với thuyền bền Lại là thuốc hay chữa bệnh dữ.

NGUYÊN V ĂN

十五不戲論 汝等比丘。若種種戲論。其心則亂。雖復出家。猶未得脫。語黙動 靜。乖於軌則。能令心亂。違觧脫理。是故比丘。當急捨離亂心戲 論。若汝欲得寂滅樂者。唯當善滅戲論之患。是名「不戲論」。若滅 戲論。虛妄分別。涅槃之樂可庶幾乎！

音義 戲論又二。一。迷自性理生。二,著法相事生。未了三界唯心萬法唯 識。凡有言說皆是虛妄。若達從無住本。立一切法。一切世法無非佛 法。古云。但得本莫愁末。得末者未必得本也。故經云。如來是眞 語。實語。如語。不誑語。不異語者。

攝頌偈

種種戲論令心亂

欲得寂滅當除斷。

PHIÊN ÂM

Thập ngũ BẤT HÝ LUẬN Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Nhược chủng chủng hý luận, kỳ tâm tắc loạn. Tuy phục xuất gia, do vị đắc thoát (ngữ mặc động tĩnh, quai ư quỹ tắc, năng linh tâm loạn, vi giải thoát lý). Thị cố Tỷ khiêu, đương cấp xả ly, loạn tâm hý luận. Nhược nhữ dục đắc tịch diệt lạc giả, duy đương thiện diệt hý luận chi hoạn, thị danh bất hý luận (nhược diệt hý luận, hư vọng phân biệt, Niết bàn chi lạc khả thứ cơ hồ).

Âm nghĩa Hý luận hữu nhị: nhất, mê tự tính lý sinh; nhị, trước pháp tướng sự sinh. Vị liễu tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức. Phàm hữu ngôn thuyết giai thị hư vọng. Nhược đạt tòng vô trụ bản, lập nhất thiết pháp, nhất thiết thế pháp, vô phi Phật pháp. Cổ vân: “Đãn đắc bản mạc sầu mạt, đắc mạt giả vị tất đắc bản dã”. Cố kinh vân: “Như Lai thị chân ngữ, thật ngữ, như ngữ, bất cuống ngữ, bất dị ngữ giả”.

Nhiếp tụng kệ

Chủng chủng hý luận linh tâm loạn

Dục đắc tịch diệt đương trừ đoạn.

VIỆT DỊCH

Tiết 15: KHÔNG BÀN NHẢM

Này các Tỷ khiêu! Nếu luôn luôn bàn tán, đùa cợt, thì tâm tán loạn. Lại nữa, tuy là xuất gia đấy, còn chưa giải thoát được (nói năng động tĩnh trái với khuôn phép, hay khiến tâm loạn, trái lý giải thoát). Vì thế Tỷ khiêu phải gấp rời bỏ nói, bàn, đùa cợt loạn tâm. Nếu ông muốn được vui tịch diệt, duy phải khéo diệt cái nạn đùa cợt, bàn tán. Thế gọi là không hý luận (nếu diệt phân biệt, hý luận càn quấy, niềm vui Niết bàn có thể hy vọng).

Âm nghĩa Đùa cợt có hai nghĩa: Một là sinh ra từ mê chấp lý tự tính, hai là sinh ra từ chấp, mắc sự pháp tướng. Chưa rõ được lý “tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức”. Phàm có nói bàn gì đều là hư vọng, nếu suốt được gốc không, từ đấy lập ra tất cả pháp, thì mọi pháp thế gian, không trái với Phật pháp. Đời xưa dạy: “Chỉ được gốc chớ lo ngọn, được ngọn chưa hẳn được gốc vậy” . Bởi thế Kinh Kim Cương dạy: “Như Lai nói lời đúng, lời nói thực, lời nói như pháp, lời nói không dối, lời nói không khác”. Kệ tóm tắt Luôn luôn đùa cợt khiến tâm loạn

Muốn được tịch diệt phải trừ dứt.

NGUYÊN V ĂN

十六捨放逸 汝等比丘。於諸功徳。常當一心。捨諸放逸。如離怨賊。大悲世尊所 說利益。皆已究竟。汝等但當勤而行之。大悲方便。分別說三。究竟 涅槃。唯一乗道。若於山間。若空澤中。若在樹下。閑䖏靜室。念所 受法。隨力所受。思惟修習。勿令忘失。常當自勉。精進修之。勉勵 勤進。防退失焉。無為空死。後致有悔。生死流浪。後悔何益。

我如良醫。知病說藥。服與不服。非醫咎也。佛說法藥。治煩惱病。 聞不信服。非佛咎也。又如善導。導人善道。聞之不行。非導過也。 佛為大導師。引導衆生。令至涅槃正道。不信不行。是誰之過歟。

音義 放謂放蕩。逸謂奔逸。經云。聚緣內搖。流外奔逸。是也。蓋學如逆 水行舟。不進則退。心似長途走馬。易放難收。若能捨諸放逸。一心 而行。譬如順水揚帆。歸家得路。一切功德。不離法身。所謂不嫉不

行。而速而至矣。

攝頌偈

於諸功德恒在心 捨諸放逸如離怨 良醫知藥說藥方 路師導人行路長。

Ê Â

PHIÊN ÂM

Thập lục XẢ PHÓNG DẬT

Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Ư chư công đức, thường đương nhất tâm, xả chư phóng dật, như ly oán tặc. Đại bi Thế Tôn, sở thuyết lợi ích, giai dĩ cứu kính. Nhữ đẳng đãn đương, cần nhi hành chi (đại bi phương tiện, phân biệt thuyết tam, cứu kính Niết bàn, duy Nhất thừa đạo). Nhược ư sơn gian, nhược không trạch trung, nhược tại thụ hạ, nhàn xứ, tĩnh thất, niệm sở thụ pháp (tùy lực sở thụ, tư duy tu tập), vật linh vong thất, thường đương tự miễn, tinh tiến tu chi (miễn lệ cần tiến, phòng thoái thất yên). Vô vi không tử, hậu trí hữu hối (sinh tử lưu lãng, hậu hối hà ích?) Ngã như lương y, tri bệnh thuyết dược, phục dữ bất phục, phi y cữu dã (Phật thuyết pháp dược, trị phiền não bệnh, văn bất tín phục, phi Phật cữu dã). Hựu như thiện đạo, đạo nhân thiện đạo, văn chi bất hành, phi đạo quá dã (Phật vi đại đạo sư, dẫn đạo chúng sinh linh chí Niết bàn chính đạo, bất tín bất hành, thị thùy chi quá dư?)

Âm nghĩa Phóng, vị phóng đãng. Dật, vị bôn dật. Kinh vân: “Tụ duyên nội dao, lưu ngoại bôn dật, thị dã. Cái, học như nghịch thủy hành chu, bất tiến tắc thoái. Tâm tự tràng đồ tẩu mã, dị phóng nan thu”.

Nhược năng xả chư phóng dật, nhất tâm nhi hành, thí như thuận thủy dương phàm, quy gia đắc lộ. Nhất thiết công đức, bất ly pháp thân, sở vị bất tật bất hành, nhi tốc nhi chí hỹ.

Nhiếp tụng kệ

Ư chư công đức hằng tại tâm

Xả chư phóng dật như ly oán Lương y tri dược thuyết dược phương Lộ sư đạo nhân hành lộ trường.

VIỆT DỊCH

Tiết 16: BỎ THÓI BUÔNG THẢ

Hàng Tỷ khiêu các ông đối với các công đức thường phải một lòng, bỏ mọi phóng dật như tránh quân thù. Đức đại bi Thế Tôn, nói lợi ích gì đều được rốt ráo. Các ông chỉ nên chăm chỉ thực hành (bởi lòng đại bi nên phương tiện phân biệt nói ra ba thừa, rốt ráo Niết bàn duy một Phật thừa). Nếu ở trong núi, hoặc trong đầm không nước, hoặc dưới gốc cây hay nơi nhàn, nhà tĩnh, nhớ pháp đã thụ (tùy sức đã chấp nhận, suy nghĩ rồi thực hành), chớ để mất. Thường phải tự cố gắng tinh tiến tu hành (cố gắng cần tiến đề phòng lui mất vậy), không làm chết uổng, về sau lại hối (sống chết trôi dạt, sau hối ích gì?)

Ta như lương y biết bệnh nói thuốc, uống hay không uống, phải đâu lỗi của thầy thuốc (vì thế cho nên, Phật nói thuốc pháp chữa bệnh phiền não, nghe mà không tin chịu, chẳng phải lỗi Phật). Lại như người lãnh đạo tốt, đưa người đến đường thiện, người nghe không theo, không phải lỗi người dẫn đường (Phật là bậc đại đạo sư, dẫn đưa chúng sinh đến đường chính Niết bàn, không tin, không theo là lỗi của ai?)

Âm nghĩa “Phóng” là buông thả.

“Dật” là bồn chồn. Kinh Lăng Nghiêm dạy:

“Hợp duyên trần dao động bên trong, bôn dật lưu thông ra ngoài.

Bởi vì, học như chèo thuyền ngược nước, không tiến thì thoái, tâm giống như ngựa chạy đường dài, dễ phóng khó thu” . Nếu hay bỏ thói buông thả, một lòng tu hành, ví như thuận nước giương buồm, về nhà có lối. Hết thảy công đức không lìa pháp thân, thế là, không vội vàng, không đi đâu mà mau chóng đến vậy. Kệ tóm tắt

Với các công đức hằng ở tâm

Bỏ thói buông thả như kẻ oán

Lương y biết thuốc nói phương thuốc

Thầy dẫn đường đưa người đi đường dài.

NGUYÊN V ĂN

十七令決疑 汝等若於苦等四諦有所疑者。可疾問之。無得懷疑。不求決也。四諦 法中有疑未決。我當決之。爾時世尊如是三唱。人無問者。衆黙不 問。所以者何。徵也。衆無疑故。釋不問之故也。時阿㝹樓䭾觀察衆 心。即「阿那律陁」。梵音小異。宋云「無滅」。以天眼觀察衆意。 而白佛言。「世尊。月可令熱。日可令冷。佛說四諦。不可令異。水

火之性。可令無定。佛說真實。決定不虛。 佛說苦諦實苦。不可令樂。苦是世俗果。諦當審實。決㝎無樂。集真 是因。更無異因。集是世俗因。集諸不善業。故決定是招苦之因。苦 若滅者。即是因滅。諸苦所因。貪欲為本。若滅貪欲。無所依止。因

滅故果滅。滅苦之道。實是真道。更無餘道。滅諦。出世真果。即涅 槃也。道諦。即斷煩惱。出世真因。無別道也。世尊。是諸比丘。於 四諦中。決定無疑。於此衆中。若所作未辦者。見佛滅度。當有悲

感。未證無生忍。不了法身常住爾。 若有初入法者。聞佛所說。即皆得度。親聞佛誨。無不蒙益。譬如夜 見電光。即得見道。暫得心開。未能究竟。若所作已辦。已度苦海 者。但是作念。『世尊滅度。一何疾哉！』」自雖已度。湣未度。故 作念興嘆。阿㝹樓䭾雖說此語。「衆中皆悉了達四聖諦義。 世尊欲令此諸大衆皆得堅固。以大悲心。復為衆說。未徹未辦。聞佛 滅度。或生退沒。末後慇懃。委曲慰喻。

音義 疑與信對。疑心不決則信道不真。信道不真則邪魔易亂。故如來徹底 大悲。叮嚀三唱。令已度。則自性自度。懷疑。則求佛決疑。因緣合 離。時節欲過。常當一心。勤求出要。莫待龍華道後。方乃問津。其 為計亦左矣。古云。 蓮花荷葉報君知。 出水何如未出時。 江北江南問王老。 一狐疑了一狐疑。 此下。略明因緣時節。令眾一心也。

攝頌偈

佛語真實無虛妄 信行功德固難量。

PHIÊN ÂM

Thập thất LINH QUYẾT NGHI Nhữ đẳng! Nhược ư khổ đẳng tứ đế hữu sở nghi giả, khả tật vấn chi, vô đắc hoài nghi, bất cầu quyết dã (tứ đế pháp trung hữu nghi vị quyết, ngã đương quyết chi). Nhĩ thời Thế Tôn, như thị tam xướng, nhân vô vấn giả (chúng mặc bất vấn), sở dĩ giả hà? Trưng dã? Chúng vô nghi cố (thích bất vấn chi cố dã). Thời A Nâu Lâu Đà quan sát chúng tâm (tức A Na Luật Đà, Phạn âm tiểu dị, Tống vân Vô diệt, dĩ thiên nhỡn quan sát chúng ý), nhi bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Nguyệt khả linh nhiệt, nhật khả linh lãnh, Phật thuyết tứ đế bất khả linh dị (thủy hỏa chi tính, khả linh vô định, Phật thuyết chân thật, quyết định bất hư).

Phật thuyết khổ đế, thật khổ, bất khả linh lạc (khổ, thị thế tục quả, đế đương thẩm thật, quyết định vô lạc). Tập chân thị nhân, cánh vô dị nhân (tập, thị thế tục nhân, tập chư bất thiện nghiệp cố, quyết định thị chiêu khổ chi nhân). Khổ nhược diệt giả, tức thị nhân diệt (chư khổ sở nhân, tham dục vi bản, nhược diệt tham dục, vô sở y chỉ), nhân diệt, cố quả diệt. Diệt khổ chi đạo, thật thị chân đạo, cánh vô dư đạo (diệt đế, xuất thế chân quả, tức Niết bàn dã, đạo đế, tức đoạn phiền não, xuất thế chân nhân, vô biệt đạo dã). Thế Tôn! Thị chư Tỷ khiêu, ư tứ đế trung, quyết định vô nghi, ư thử chúng trung, nhược sở tác vị biện giả, kiến Phật diệt độ, đương hữu bi cảm (vị chứng vô sinh nhẫn, bất liễu pháp thân thường trụ nhĩ).

Nhược hữu sơ nhập pháp giả,văn Phật sở thuyết,tức giai đắc độ (thân văn Phật hối, vô bất mông ích). Thí như dạ kiến điện quang, tức đắc kiến đạo (tạm đắc tâm khai, vị năng cứu kính). Nhược sở tác dĩ biện, dĩ độ khổ hải giả, đãn thị tác niệm: Thế Tôn diệt độ, nhất hà tật tai (tự tuy dĩ độ, mẫn vị độ cố, tác niệm hưng thán). A Nâu Lâu Đà, tuy thuyết thử ngữ, chúng trung giai tất liễu đạt tứ thánh đế nghĩa.

Thế Tôn, dục linh thử chư đại chúng, giai đắc kiên cố, dĩ đại bi tâm, phục vị chúng thuyết (vị triệt vị biện, văn Phật diệt độ, hoặc sinh thoái một, mạt hậu ân cần ủy khúc úy dụ).

Âm nghĩa Nghi, dữ tín đối. Nghi tâm bất quyết, tắc tín đạo bất chân, tín đạo bất chân tắc tà ma dị loạn. Cố Như Lai triệt để đại bi, đinh ninh tam xướng. Linh dĩ độ, tắc tự tính tự độ. Hoài nghi, tắc cầu Phật quyết nghi. Nhân duyên hợp ly, thời tiết dục quá, thường đương nhất tâm, cần cầu xuất yếu. Mạc đãi Long Hoa đạo hậu, phương nãi vấn tân, kỳ vi kế diệc tả hỹ. Cổ vân:

Liên hoa hà diệp báo quân tri,

Xuất thủy hà như vị xuất thì.

Giang Bắc, Giang Nam vấn Vương lão,

Nhất hồ nghi liễu nhất hồ nghi.

Thử hạ, lược minh nhân duyên thời tiết, linh chúng nhất tâm dã.

Nhiếp tụng kệ Phật ngữ chân thật vô hư vọng

Tín hành công đức cố nan lường.

VIỆT DỊCH

Tiết 17: CÒN NGỜ THÌ HỎI

Các ông nếu thấy khổ, tập, diệt, đạo, tứ thánh đế có chỗ nào còn ngờ, nên mau hỏi đi, không được mang ngờ, không cầu quyết đoán (trong pháp tứ đế có gì còn ngờ chưa quyết, ta sẽ quyết đoán cho). Khi ấy Đức Thế Tôn ba lần xướng lên như thế, không có ai hỏi (đại chúng lặng yên không hỏi), tại sao như thế? Không ai còn ngờ (giải thích nguyên cớ không hỏi vậy).

Khi ấy, ngài A Nâu Lâu Đà xem xét tâm đại chúng (tức A Na Luật Đà, âm Phạn có khác, nhà Tống dịch là Vô diệt, dùng thiên nhỡn xem xét tâm ý đại chúng), rồi bạch Phật rằng: Lạy Đức Thế Tôn! Mặt trăng có thể làm nóng lên được, mặt trời có thể nguội lạnh đi. Phật giảng tứ đế không thể khác được (tính của nước và lửa có thể dung hòa không nhất định, Phật dạy chân thật, quyết định không dối).

Phật giảng khổ đế, thật khổ, không thể biến khổ thành vui (khổ là quả thế tục, là chân lý xác đáng quyết định không vui). Tập, chân thực là nguyên nhân, không phải là cái gì khác (tập là nhân thế tục.

Bởi, tập đủ thứ nghiệp bất thiện, nên quyết định là gieo nhân khổ). Khổ, nếu mà diệt tận, thời nhân diệt hết (cái nhân của mọi khổ, thời tham dục là gốc, nếu diệt tham muốn, còn đâu ra chỗ nương nhân). Nhân diệt, bởi vậy quả diệt. Đạo diệt khổ, chân thực là đạo, không thể có con đường nào khác (diệt đế thực là nhân quả xuất thế gian tức Niết bàn vậy, Đạo đế, tức đoạn trừ phiền não, đúng thực là nhân xuất thế gian, không có con đường nào khác vậy). Lạy Đức Thế Tôn, hàng Tỷ khiêu đây, đối với tứ thánh đế, quyết định không còn ngờ, ở trong chúng đây, nếu có ai việc tu hành chưa xong, thấy Phật diệt độ sẽ có thương cảm (đấy là chưa chứng pháp nhẫn vô sinh, không hiểu rõ pháp thân thường còn vậy).

Nếu ai mới vào đạo nghe lời Phật dạy pháp, thì đều được độ (đích thân nghe Phật dạy, không ai đều không nhờ lợi ích). Ví như đêm tối thấy bóng chớp sáng, tức khắc thấy được đạo (tâm tạm thời hé mở nhưng chưa được rốt ráo). Nếu ai việc tu hành đã xong, đã vượt qua biển khổ, chỉ nghĩ đến rằng, Đức Thế Tôn diệt độ sao mà chóng thế (mình tuy đã được độ nhưng còn ai đây chưa được độ, bởi vậy cất lên ý niệm than thở). Ngài A Nâu Lâu Đà tuy nói lời ấy trong chúng thảy đều thông suốt nghĩa tứ thánh đế.

Đức Thế Tôn muốn cho hết thảy đại chúng đây đều được kiên cố. Với lòng thương xót rộng lớn lại vì đại chúng mà nói (chưa giác ngộ triệt để, nghe Phật diệt độ, nghi hoặc sinh thất vọng, cuối cùng ân cần cặn kẽ nhủ bảo).

Âm nghĩa Ngờ đối với tin. Tâm ngờ không quyết đoán, thì tin đạo không thực. Cho rằng đạo không thực thì tà ma dễ rối loạn. Cho nên, lòng thương xót của Đức Như Lai triệt để, cặn kẽ ba lần xướng lên, khiến ai đã được độ thời tự tính tự độ lấy mình. Còn mang ngờ, thời cầu Phật quyết đoán. Hợp ly do nhân duyên, thời tiết sắp qua, thường phải nhất tâm cầu đạo thiết yếu xuất thế. Chớ đợi sau hội Long Hoa mới hỏi đến thì kế hoạch ấy cũng muộn vậy. Đời xưa dạy: Hoa lá của sen báo cho biết Ra khỏi nước sao bằng lúc chưa ra Sông Bắc, sông Nam hỏi Vương lão Qua một ngờ rồi, lại sinh một ngờ nữa. Từ đây trở xuống lược rõ nhân duyên thời tiết khiến đại chúng chú ý nhất tâm. Kệ tóm tắt Lời Phật chân thật không dối trá

Tin làm công đức vẫn khó lường.

NGUYÊN V ĂN

十八明因緣 汝等比丘。勿懷悲惱。若我住世一刼。會亦當滅。會而不離。終不可 得。緣起之法。固不可留。 自利利人。法皆具足。積萬行。成萬徳。演教海利羣機。兼濟之道。 悉具備矣。若我久住。更無所益。佛乆住則衆生不起難遭想。不種善 根。貪著五慾。不求出苦。故佛示滅耳。應可度者。若天上人間。皆 悉已度。成道四十九載。應度度畢無餘。其未度者。皆亦已作得度因 縁。清浄法眼戒定慧蔵。內則付囑摩訶迦葉諸大弟子。外則付囑囯王 大臣。令慧命不斷。為後後因縁耳。

自今已後。我諸弟子展轉行之。則是如來法身常在而不滅也。世尊囑 累。行之不絶。則法身常存焉。是故當知世皆無常。會必有離。勿懷 憂惱。世相如是。還流不住曰「世」。形質可狀曰「相」。應會示 生。寧無㓕乎。當勤精進。早求解脫。以智慧眀。滅諸癡闇。勤精進 而智慧明。癡闇㓕則脫諸苦。世實危脆。無牢強者。有為虛假。今昔

皆然。 我今得滅。如除悪病。此是應捨。罪悪之物。假名為身。沒在生老病 死大海。佛身無為。示同有為。令衆生知身過患。早悟法身也。何有 智者得除滅之。如殺怨賊。而不歡喜。身為苦本。衆苦所依。衆生妄

執為實。不求出要。大聖知生死皆幻。示生死而化物。 音義 因緣和合。虛妄有生。因緣別離。虛妄名滅。悟生滅法。是聲聞乘。

解因緣理。是緣覺乘。了法緣起。是菩薩乘。此皆以智明滅癡暗也。

PHIÊN ÂM

Thập bát MINH NHÂN DUYÊN Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Vật hoài bi não. Nhược ngã trụ thế nhất kiếp, hội diệc đương diệt, hội nhi bất ly, chung bất khả đắc (duyên khởi chi pháp, cố bất khả lưu). Tự lợi lợi nhân, pháp giai cụ túc (tích vạn hạnh, thành vạn đức, diễn giáo hải, lợi quần cơ, kiêm tế chi đạo, tất cụ bị hỹ). Nhược ngã cửu trụ, cánh vô sở ích (Phật cửu trụ, tắc chúng sinh bất khởi nan tao tưởng, bất chủng thiện căn, tham trước ngũ dục, bất cầu xuất khổ, cố Phật thị diệt nhĩ). Ưng khả độ giả, nhược thiên thượng nhân gian giai tất dĩ độ (thành đạo tứ thập cửu tải ưng độ, độ tất vô dư). Kỳ vị độ giả, giai diệc dĩ tác, đắc độ nhân duyên (thanh tịnh pháp nhỡn, giới định tuệ tạng. Nội, tắc phó chúc Ma Ha Ca Diếp, chư đại đệ tử. Ngoại, tắc phó chúc quốc vương, đại thần, linh tuệ mệnh bất đoạn, vi hậu hậu nhân duyên nhĩ).

Tự kim dĩ hậu, ngã chư đệ tử, triển chuyển hành chi tắc thị Như Lai pháp thân thường tại, nhi bất diệt dã (Thế Tôn chúc lũy, hành chi bất tuyệt, tắc pháp thân thường tồn yên). Thị cố đương tri, thế giai vô thường, hội tất hữu ly, vật hoài ưu não, thế tướng như thị (hoàn lưu bất trụ viết thế, hình chất khả trạng viết tướng, ứng hội thị sinh, ninh vô diệt hồ?) Đương cần tinh tiến, tảo cầu giải thoát, dĩ trí tuệ minh, diệt chư si ám (cần tinh tiến, nhi trí tuệ minh, si ám diệt, tắc thoát chư khổ).

Thế thật nguy thúy, vô lao cường giả (hữu vi hư giả, kim tích giai nhiên).

Ngã kim đắc diệt như trừ ác bệnh, thử thị ưng xả tội ác chi vật.

Giả danh vi thân, một tại sinh lão bệnh tử đại hải (Phật thân vô vi, thị đồng hữu vi, linh chúng sinh tri thân quá hoạn, tảo ngộ pháp thân dã). Hà hữu trí giả, đắc trừ diệt chi, như sát oán tặc, nhi bất hoan hỷ (thân vi khổ bản, chúng khổ sở y, chúng sinh vọng chấp vi thật, bất cầu xuất yếu. Đại thánh tri sinh tử giai huyễn, thị sinh tử nhi hóa vật).

Âm nghĩa Nhân duyên hòa hợp, hư vọng hữu sinh. Nhân duyên biệt ly, hư vọng danh diệt. Ngộ sinh diệt pháp, thị Thanh văn thừa. Giải nhân duyên lý, thị Duyên giác thừa. Liễu pháp duyên khởi, thị Bồ tát thừa. Thử, giai dĩ trí minh diệt si ám dã.

VIỆT DỊCH

Ề Tiết 18: NÓI RÕ VỀ LÝ NHÂN DUYÊN

Tỷ khiêu các ông! Chớ mang buồn não. Nếu ta còn ở đời một kiếp nữa, họp cũng phải tan, họp mà không tan, quyết không thể được (các pháp từ duyên khởi, nên không thể bền được).

Pháp lợi mình lợi người đều đầy đủ (góp muôn hạnh thành muôn đức, diễn biển giáo pháp lợi ích cho quần cơ kiêm con đường cứu giúp ắt hẳn đầy đủ). Nếu ta ở lâu nữa cũng không ích lợi gì (Phật ở đời lâu, chúng sinh không khởi tư tưởng khó gặp, không trồng gốc lành, tham đắm năm dục, không cầu ra khỏi khổ. Vì vậy Phật thị hiện diệt độ). Ai nên độ và có thể độ được, dù trên trời hay ở nhân gian đều độ cả rồi (thành đạo 49 năm, nên độ đã độ hết, không còn sót). Còn ai chưa độ đều cũng gây nhân duyên được độ (pháp nhỡn thanh tịnh, tạng giới định tuệ. Trong, thì phó chúc cho ngài Đại Ca Diếp cùng các đệ tử lớn. Ngoài, thì phó chúc cho nhà vua, các quan đại thần, khiến tuệ mệnh không đoạn tuyệt, làm nhân duyên mãi mãi về sau nữa).

Từ nay về sau, đệ tử của ta, chuyển đổi nhau làm. Thế thời, pháp thân Như Lai, thường còn không mất (Thế Tôn dạy bảo, làm đi không dứt, thời pháp thân thường còn vậy). Vì thế nên biết, thế gian vô thường, tụ hội rồi sẽ xa lìa, chớ mang buồn lo, tướng đời như thế (trôi chảy không ngừng gọi là thế gian, hình chất thành dáng thế là tướng, đã tụ hội sinh ra rồi há không tiêu diệt ư?) Phải cần tinh tiến, sớm cầu giải thoát, dùng ánh sáng trí tuệ diệt trừ những mê tối (chuyên cần tinh tiến thì trí tuệ sáng, mê tối diệt thời thoát khỏi mọi khổ). Đời thực mong manh, không có bền chắc (đã có tạo tác đều là hư dối, từ trước đến nay đều thế).

Ta nay được tịch diệt như trừ bệnh ác. Đây là cái vật tội ác nên bỏ. Giả dối gọi là thân, chìm trong biển lớn sống, già, bệnh, chết (thân Phật vốn không có, thị hiện ra như có, báo cho chúng sinh biết, thân là lỗi lo để sớm giác ngộ pháp thân vậy). Có bậc trí tuệ nào trừ diệt được nó như giết quân thù mà không vui mừng (thân là gốc khổ, chỗ dựa của mọi khổ, chúng sinh mê chấp làm thực, không tìm chỗ thiết yếu cầu ra, bậc đại thánh biết sống chết đều là huyễn thuật, coi sinh tử như vật huyễn hóa).

Âm nghĩa

Nhân duyên hòa hợp một cách giả dối thì có sinh. Nhân duyên biệt ly một cách giả dối gọi là diệt. Giác ngộ được pháp sinh diệt là bực Thanh văn thừa. Giải được cái lý nhân duyên là bực Duyên giác thừa. Thấu được pháp duyên khởi là bực Bồ tát. Những cái đó đều là dùng ánh sáng trí tuệ diệt hết mê tối vậy.

NGUYÊN V ĂN

十九明一心 汝等比丘。常當一心。勤求出道。涅槃正道。一切世間動。不動法。 皆是敗壞不安之相。欲界六天為動法。色。無色界壽命刧數長久。外

道計以為常。名不動法。 音義 經云。三界唯心萬法唯識。不了唯心唯識之旨。向外馳求。皆是敗壞 不安之相。若達能變能現之體。常當一心。即是涅槃常住之相。所

謂。不離世間超世間。不出魔境入佛境也。 夫戒為三學之本。心為六度之源。終始本源。所謂。開示眾生悟入佛

知見也。 汝等且止。勿得復語。時將欲過。我欲滅度。是我最後之所教誨。應 會時節寧容乆留。最後垂範。付囑斯在。化儀舒卷。情。謂杳亡。方 便門中。那無指註。法華會上。金口親宣云。「為度衆生故。方便現 涅槃。」廣如〈壽量品〉。其知此者。則靈山一會。儼然未散矣。豈 不韙歟。若謂不然。諒非吾道。何也。欲得不招無間業。莫謗如來正 法輪。

音義 此節結上十九節略說法要付囑流通之意。

汝等二句應法花。止止不須説。我法妙難思二句。結前序。皆已度訖 一句。時將欲過二句。應法花。方便現涅槃一句。結前序。是時中夜 二句。是我最後二句。應法花。以方便力故。為五比丘説二句。結前 序。為諸弟子略說法要二句。釋結此經之名。以成流通之本也。

蓋以無盡大悲。無問自說。故不待請經名而後説也。略說略結。必使 信聞奉行。化化不絕。故此經。一名。佛臨涅槃略說教戒。從略說得 名也。一名。佛遺教。從略結得名也。其旨深哉！

今統論華嚴乃顯實智之始。經云。諸法從本來常自寂滅相。是也。法 花。是結實智之終。經云。止止不須説。我法妙難思。是也。名為滿

字。 四十二章。乃開權智之始。經云。以方便力故。為五比丘説。是也。 遺教是結權智之終。經云。為度眾生故。方便現涅槃。是也。名為半

字。 故原夫如來應世。不違權實二門。究竟而曾無二智。又要之大事因

緣。不離半滿二字。本來而唯是一心。實外無權。半邊非滿也。

PHIÊN ÂM

Thập cửu MINH NHẤT T ÂM Nhữ đẳng Tỷ khiêu! Thường đương nhất tâm, cần cầu xuất đạo (Niết bàn chính đạo). Nhất thiết thế gian, động, bất động pháp, giai thị bại hoại bất an chi tướng (Dục giới lục thiên, vi động pháp; Sắc, Vô sắc giới thọ mệnh kiếp số trường cửu, ngoại đạo kế dĩ vi thường, danh bất động pháp).

Âm nghĩa

Kinh vân: “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức”. Bất liễu duy tâm duy thức chi chỉ, hướng ngoại trì cầu, giai thị bại hoại bất an chi tướng. Nhược đạt năng biến năng hiện chi thể, thường đương nhất tâm, tức thị Niết bàn thường trụ chi tướng. Sở vị: Bất ly thế gian siêu thế gian, bất xuất ma cảnh nhập Phật cảnh dã.

Phù giới, vi tam học chi bản. Tâm, vi lục độ chi nguyên, chung thủy, bản nguyên. Sở vị: Khai thị chúng sinh, ngộ nhập Phật chi tri kiến dã. Nhữ đẳng thả chỉ, vật đắc phục ngữ, thời tương dục quá, ngã dục diệt độ, thị ngã tối hậu chi sở giáo hối (ứng hội thời tiết, ninh dung cửu lưu, tối hậu thùy phạm, phó chúc tư tại, hóa nghi thư quyển, tình vị diểu vong, phương tiện môn trung, na vô chỉ chú? Pháp Hoa hội thượng, kim khẩu thân tuyên vân: Vị độ chúng sinh cố, phương tiện hiện Niết bàn, quảng như Thọ Lượng phẩm. Kỳ tri thử giả, tắc Linh Sơn nhất hội nghiễm nhiên vị tán hỹ. Khởi bất vĩ dư? Nhược vị bất nhiên, lượng phi ngô đạo, hà dã? Dục đắc bất chiêu Vô gián nghiệp, mạc báng Như Lai chính pháp luân).

Âm nghĩa Thử tiết, kết thượng thập cửu tiết lược thuyết pháp yếu, phó chúc lưu thông chi ý.

“Nhữ đẳng”, nhị cú ứng Pháp Hoa “chỉ chỉ bất tu thuyết, ngã pháp diệu nan tư”, nhị cú. Kết tiền tự,

“giai dĩ độ hất”, nhất cú.

“Thời tương dục quá”, nhị cú ứng Pháp Hoa, phương tiện hiện Niết bàn, nhất cú. Kết tiền tự, “Thị thời trung dạ”, nhị cú, “thị ngã tối hậu”, nhị cú ứng Pháp Hoa “dĩ phương tiện lực cố, vị ngũ Tỷ khiêu thuyết” nhị cú. Kết tiền tự, “vị chư đệ tử lược thuyết pháp yếu”, nhị cú.

Thích kết thử kinh chi danh, dĩ thành lưu thông chi bản dã. Cái dĩ, vô tận đại bi vô vấn tự thuyết. Cố bất đãi thỉnh kinh danh nhi hậu thuyết dã. Lược thuyết, lược kết tất sử tín văn phụng hành, hóa hóa bất tuyệt. Cố thử kinh: Nhất danh “Phật lâm Niết bàn lược thuyết giáo giới”, tòng lược thuyết đắc danh dã. Nhất danh “Phật Di Giáo”

tòng lược kết đắc danh dã, kỳ chỉ, thâm tai!

Kim thống luận, Hoa Nghiêm nãi hiển thật trí chi thủy. Kinh vân: “Chư pháp tòng bản lai thường tự tịch diệt tướng”, thị dã. Pháp Hoa, thị kết thật trí chi chung. Kinh vân: “Chỉ chỉ bất tu thuyết, ngã pháp diệu nan tư”, thị dã. Danh vi mãn tự. Tứ thập nhị chương, nãi khai quyền trí chi thủy. Kinh vân: Dĩ phương tiện lực cố, vị ngũ Tỷ khiêu thuyết, thị dã. Di Giáo thị kết quyền trí chi chung. Kinh vân: Vị độ chúng sinh cố, phương tiện hiện Niết bàn, thị dã. Danh vi bán tự.

Cố, nguyên phù Như Lai ứng thế, bất vi quyền thật nhị môn. Cứu kính nhi tằng vô nhị trí. Hựu, yếu chỉ đại sự nhân duyên, bất ly bán mãn nhị tự. Bản lai nhi duy thị nhất tâm. Thật ngoại vô quyền, bán biên phi mãn dã.

VIỆT DỊCH

Tiết 19: NÓI RÕ NHẤT T ÂM Này các Tỷ khiêu! Thường hằng nhất tâm, cần tìm lối ra (đường chính Niết bàn). Tất cả thế gian, pháp động hay không động đều là tướng bại hoại không yên (Sáu trời cõi dục là pháp động, cõi sắc, cõi vô sắc, mạng sống số kiếp lâu dài, ngoại đạo kế chấp là thường hằng gọi là pháp bất động).

Âm nghĩa

Kinh dạy: “Ba cõi duy tâm, muôn pháp duy thức”, không thấu được ý duy tâm duy thức, quay ra bên ngoài chạy đua tìm kiếm, đều là cái tướng bại hoại không yên. Nếu suốt đời được cái thể năng biến, năng hiện, thường phải nhất tâm, tức là cái tướng Niết bàn thường trụ. Bởi thế cho nên nói là không lìa thế gian mà đã siêu xuất thế gian rồi, không ra khỏi cảnh ma, mà vẫn vào cảnh Phật.

Giới là gốc của tam học. Tâm là nguồn của Lục độ. Trước và sau, gốc và nguồn. Đó chính là tri kiến của chư Phật mở, bảo cho chúng sinh để giác ngộ mà chứng nhập tri kiến Phật.

Các ông, thôi đi, không được nói nữa, thời gian đã sắp qua rồi, ta sắp diệt độ, đây là lời dạy cuối cùng của ta (nên hiểu thời tiết, không cho phép lưu lại lâu, khuôn phép cuối cùng dặn lại ở đây, cái phép giáo hóa thì mở, cuốn, thức tình thì mờ mịt, trong cửa phương tiện, há rằng không chỉ bảo ư? Trên hội Pháp Hoa đích thân miệng Phật đã dạy. Vì lý do độ chúng sinh phương tiện hiện Niết bàn, phẩm Thọ Lượng đã nói rộng. Ai biết được ý này, thời một hội ở núi Linh Thứu còn nguyên chưa giải tán vậy. Há không tốt ư? Nếu bảo là không đúng, thực không phải là đạo của ta, sao thế? Muốn không bị nghiệp Vô gián đừng phỉ báng xe chính pháp của Như Lai).

Âm nghĩa Bài này, lược nói pháp thiết yếu, kết thúc 19 bài trên là cái ý phó chúc, lưu thông.

Hai câu“nhữ đẳng”

- (các ông) thì ứng hợp với hai câu trong kinh Pháp Hoa: “Thôi thôi không nói nữa.

Đạo pháp của ta màu nhiệm khó nghĩ bàn”. Kết thúc một câu ở bài tựa trước “đều đã độ xong”.

Hai câu “thời gian đã sắp qua, ta sắp diệt độ” ứng hợp với kinh Pháp Hoa, phẩm Phương tiện hiện Niết bàn một câu.

Kết thúc một câu ở bài trước “bây giờ khoảng giữa đêm” . Hai câu “cuối cùng của ta” ứng hợp với kinh Pháp Hoa “nên lấy sức phương tiện vì năm vị Tỷ khiêu nói”, hai câu. Kết thúc ở bài tựa trước “vì các đệ tử lược nói pháp thiết yếu”, hai câu.

Giải thích kết thúc tên kinh này, để thành cái gốc lưu thông. Bởi vì lòng đại bi vô tận nên dù không ai hỏi mà Phật tự nói. Cho nên không đợi ai hỏi tên kinh rồi sau mới nói vậy. Chữ lược thuyết là sơ lược tổng kết ắt khiến cho người nghe vâng theo tu hành, và cũng là để việc giáo hóa không đoạn tuyệt. Bởi thế cho nên kinh này gọi là lời lược thuyết dạy bảo khi Phật sắp Niết bàn. Từ nói vắn tắt mà đặt tên. Thực là ý sâu xa.

Nay, bàn tóm lại: Kinh Hoa Nghiêm là bắt đầu, nêu rõ trí chân thực. Kinh nói: “Các pháp từ trước đến nay thường là tướng vẳng lặng”, ấy vậy. Pháp Hoa là cuối cùng, kết thúc trí chân thực. Kinh dạy: “Thôi thôi không nói nữa, đạo pháp của ta màu nhiệm khó mà nghĩ bàn” gọi là chữ “mãn” (đầy đủ, xong, hết).

Kinh Bốn Mươi Hai Chương là bắt đầu mở trí quyền thừa. Kinh dạy: “Vì dùng sức phương tiện nói cho năm ông Tỷ khiêu”. Kinh Di Giáo là kết thúc, cuối cùng của trí quyền thừa. Kinh dạy: “Vì độ cho chúng sinh, phương tiện hiện ra Niết bàn” ấy vậy gọi là chữ