Hương Vị Giải Thoát

CHÙA DƯỢC SƯ ĐỨC TRỌNG - LÂM ĐỒNG Tỳ-kheo-ni HẢI TRIỀU ÂM toát yếu NHÀ XUẤT BẢN TỔNG HỢP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Lời giới thiệu

Sư trưởng Hải Triều Âm chuyên tâm quy hướng Tịnh-độ, nghiêm thân tiến đức lấy giới luật làm căn bản. Dùng Thiền pháp rửa vọng tâm để thanh tịnh ba nghiệp mới có thể hoàn mãn chí nguyện chuyển thế gian thành Tịnh-độ, mai sau vãng sanh An Lạc thế giới, trang nghiêm Vô-thượng

Bồ-đề.

Cuốn Hương Vị Giải Thoát này Sư trưởng đã cô đọng những vấn đề cốt tủy vô cùng giá trị của các bậc Đại Sư trong Thiền gia. Để lại hồng phạm cho các tùng lâm noi dấu.

Chúng con ngửa lên cầu học bậc Thầy trì pháp, trì luật, trì matika (các bài tóm tắt) và xin giới thiệu cho những ai muốn minh tâm kiến tánh, tìm về chính mình, nguồn an vui, hạnh phúc ngay hiện tại.

Tháng 1 năm Canh Tý (2020)

Trân trọng kính ghi Ni chúng Chùa Dược Sư

Hương Vị Giải Thoát

Soạn giả: AJahn Chah Người dịch: Phạm Kim Khánh Sư trưởng Hải Triều Âm toát yếu và giảng ngày 20-4-1992 (âl) tại Linh Quang tịnh thất

– Điểm chánh yếu trong phương pháp hành thiền của ngài AJahn Chah là tự hiểu biết mình, bằng cách luôn luôn tự quán chiếu, luôn luôn tỉnh thức, chuyên chú nhớ niệm thân tâm mình. Tất cả pháp hành chỉ là nhìn thẳng vào thân và tâm theo dõi sự sinh hoạt của nó.

– Hành thiền không phải để thành tựu điều gì mà để bỏ đi tất cả. Cũng không phải lúc ngồi thiền, hay lúc đi kinh hành mới thiền mà luôn luôn giác tỉnh, bất kể lúc đang làm gì. Luôn luôn giữ tâm sáng suốt trong hiện tại. Mỗi khi vọng tưởng phát sanh liền biết. Nhìn thẳng vào vọng tưởng, để vọng tưởng tan. Không để tâm xua đuổi, chỉ cần không theo vọng tưởng. – Phải tập nhẫn nhục và chịu đựng. Mỗi khi phiền não, hãy nhìn thẳng vào phiền não, tìm xét lý do, đừng để ngoại cảnh chi phối. Người khác tốt hay xấu không quan hệ đến ta nhiều. Giới luật giúp ta hành thiền dễ dàng chớ không phải là một loại khí giới để chỉ trích người khác.

– Thực hành giáo pháp là công trình vô cùng quan trọng. Nếu không có pháp hành, tất cả hiểu biết của chúng ta chỉ là hiểu biết cái vỏ bên ngoài. Cũng như ta có trái cây sẵn trong tay nhưng vô ích.

Hương Vị Giải Thoát 11

Chỉ khi ăn thật sự ta mới cảm nhận được mùi vị của trái.

– Giáo pháp đức Phật gồm bốn điều:

1. Thế gian là đau khổ.

2. Biết rõ nguyên nhân đau khổ.

3. Chấm dứt đau khổ.

4. Biết phương pháp để chấm dứt đau khổ.

Thí dụ như thân này, nếu chúng ta chỉ thấy hình thể bên ngoài thì không sao trốn thoát đau khổ. Ta thấy nó xinh đẹp có thật chất. Một em bé, một con thú, cũng như thế chỉ thấy bên ngoài. Cho nên mỗi khi thấy rồi liền vướng mắc hoặc yêu hoặc ghét, chụp lấy, nắm chặt để về sau bị nó cắn. Cũng như ta đến viếng một người bà con, được món quà, ta vô tình nhận quà, cất giữ trong bao, cuối cùng về đến nhà, giở ra thì… đầy rắn độc!

– Nếu ta thấy thật sự thân ta đáng thương hại và đáng chán, ta sẽ không bám víu vào thân này. Một khi đã sáng tỏ, ta sẽ ít ỷ lại vào thân ta. Dầu ta cười ta khóc, sự vật nào đã không bền vững thì vẫn không bền vững.

– Đức Phật dạy nên tách rời khổ và vui ra khỏi tâm. Tâm là tánh hiểu biết. Thọ là đặc tánh của khổ và vui. Khi tâm buông lung trôi theo những cảm xúc ấy gọi là bám níu (thủ). Đây là một sinh hoạt của tâm. Vui hay khổ là thọ. Đức Phật dạy tách rời tâm ra khỏi thọ, nghĩa là tâm phải hiểu biết và nhìn thẳng vào cái vui và cái khổ. Thí dụ: Khi ngồi thiền thấy an vui, không bận lòng. Chân đau nhức, không để tâm. Hương Vị Giải Thoát 13

– Tự tánh của tâm không vui không khổ. Khi có thọ, vui và khổ liền phát sanh. Nhận biết thọ vui thọ khổ không phải là ta, bóc nó ra. Ta thấy biết rõ ràng, không đắm chìm vào nó. Vui khổ ở ngoài. Ta chứng nghiệm khổ vui. Ta thấy biết tâm là tâm, thọ là thọ. Ta không bám chặt vào thọ cảm. Đức Phật tách rời thọ cảm bằng tuệ giác. Vậy Ngài có khổ vui không?

– Ngài biết có khổ vui nhưng không bám níu. Do vậy Ngài cắt đứt đau khổ.

Nếu không hiểu biết khổ vui chỉ là cảm xúc, ta nắm giữ nó, cho nó là mình, thì cả khổ vui đều là thuốc độc. Trí tuệ tách rời cả khổ vui ra khỏi tâm. Người điên rồ nắm giữ nó lại. Các bậc giác ngộ tẩy sạch chúng nó đi. Người không thông hiểu cho khổ và vui có hai giá trị khác nhau. Nhưng người thông hiểu thấy hai chữ như nhau.

– Con đường dẫn thoát ra khỏi đau khổ chính là hành thiền. Nghĩa là luôn luôn tỉnh thức ngay hiện tại. Chúng ta đang nghĩ gì? Đang làm gì? Điều gì xảy đến ta trong hiện tại? Quán chiếu như vậy, trí tuệ phát sanh. Thế gọi là thiền, gọi là tách rời tâm ra khỏi thọ. Ta trở thành người sáng suốt.

– Đến khi bệnh hoạn đau nhức, ta cố gắng thiền, cố gắng giác tỉnh, thọ là thọ, tâm là tâm. Chúng ta cần thấy rõ đau đớn hay thoải mái, nhưng không tự mình đồng hóa với chúng. Chúng ta ở trong sự thanh bình, ra ngoài cả hai thứ đau đớn và thoải mái. Quý vị phải thấu hiểu như vậy. Bởi vì đã không có một tự ngã thì khổ và vui nương vào đâu? Quý vị nên sống với trí tuệ. Như ta ở trong một ngôi nhà, cái nhà và người ở trong tuy liên quan với nhau, nhưng không phải một. Chúng ta nói rằng Hương Vị Giải Thoát 15 tách rời tâm và thọ nhưng trong thực tế, bản chất của chúng vẫn rời nhau. Công việc giản dị là nhận định được sở dĩ tâm và thọ không riêng biệt, chỉ vì vô minh chúng ta cứ bám níu vào nó.

– Do vậy đức Phật dạy ta phải hành thiền. Nếu chỉ hiểu biết suông với trí thức không thôi thì không đủ. Kiến thức do pháp hành và kiến thức do học hỏi, nghiên cứu, hai thứ cách xa nhau một trời một vực. Sự hiểu biết thâu thập bằng học hỏi không phải là hiểu biết thật sự của tâm, mà là tâm cố gắng bám chặt và giữ lại những điều học hỏi.

– Vài người nghĩ rằng: “Năm nay tôi bệnh suốt năm không hành thiền được”.

Đó là lời nói cuồng si. Người bệnh sắp chết cần phải hành thiền. Đức Phật dạy rằng:

“Ngay khi trọng bệnh hoặc lâm chung mới là lúc mà ta có thể thật sự hiểu biết và nhận thức hiện tại”.

– Có vài giáo viên nói rằng: “Nhiệm vụ đa đoan, không có thời giờ hành thiền”. Sư hỏi: “Trong khi dạy học ông có thời giờ để thở không?”. – Bạch Sư có! – Nếu công việc đa đoan mà ông vẫn thở, thì nơi đây ông đã rời xa giáo pháp.

– Thật ra pháp hành chỉ liên quan đến tâm và những cảm giác. Thiền không phải chạy theo hoặc tranh đấu để được. Trong khi làm việc ta vẫn thở. Chính thiên nhiên đã chăm lo để cho tiến trình thở vào thở ra được bình an. Những gì ta cần làm chỉ là thấy biết. Quý vị chỉ cần cố gắng nhìn trở lại mình và thấy cho rõ. Thế gọi là hành thiền. Hành thiền luôn luôn chúng ta thấy ở nơi ta, điều nào là phải, điều nào là sai một cách rất hữu hiệu. Trong Hương Vị Giải Thoát 17 khi ngủ ta thở, trong khi ăn ta thở, bất cứ ở đâu ta cũng thở. Nếu ta thấy hành thiền nghĩa là thực tập trí tuệ minh sát thì kiếp sống của chúng ta có giá trị nhiều như hơi thở. Bất luận ở đâu ta cũng có thời giờ.

– Chúng ta không thể bỏ chạy, lẩn trốn những cảm giác mà phải hiểu biết nó. Hiểu biết là ta đã làm chủ được mình trước những thọ cảm. Đức Phật gọi thế là hiểu biết thế gian. Thế gian này quả thực phức tạp. Nhưng giáo pháp của Phật không vượt ngoài khả năng chúng ta. Đi, đứng, nằm, ngồi chúng ta chỉ cần giữ tâm hiện hữu, tự biết mình và luôn luôn tự chủ. Có người bảo: “Bây giờ ta ngồi thiền định mai đây sẽ tập thiền tuệ”. Nói như thế không đúng. Định và tuệ cũng như lưỡi dao có mặt phải và mặt trái. Ta không thể phân chia. – Giới đức là cha mẹ của giáo pháp. Không làm gì sai quấy, tâm không bị dao động, dễ dàng an trụ và phát sanh trí tuệ. Giới Định Tuệ là con đường đưa các Hiền Thánh đến quả vị. Giới Định Tuệ tuy ba mà một. Đây là con đường giác ngộ.

– Hãy nhìn cái cây lớn lên, nở mộng, trổ hoa, sanh trái v.v… quay về quán chiếu bản thân. Chúng ta sinh ra và tồn tại nhờ các nguyên tố đất nước gió lửa. Mỗi phần trong thân đều biến đổi sanh trưởng chẳng khác gì cội cây. Nếu chúng ta thông hiểu sự vật trong thiên nhiên, ta sẽ tự hiểu biết chính mình. Hiểu biết bản chất thiên nhiên một cội cây, không có gì khác biệt với ngũ uẩn của chính ta. Hiểu biết như vậy tức là hiểu biết giáo pháp. Cho nên đi đứng nằm ngồi chúng ta phải giác tỉnh chuyên chú, theo dõi canh Hương Vị Giải Thoát 19 chừng tâm mình. Nhìn thấy cảnh vật bên ngoài cũng như thấy sự vật bên trong. Ai lãnh hội đầy đủ điều này ắt có thể hằng nghe lời dạy của đức Phật. Ta có thể nói Phật tánh, bản chất Phật. “Người hiểu biết” đã vững vàng an trú trong tâm mình. Kẻ này ngồi dưới gốc cây đang nghe lời dạy của đức Phật. Đi đứng nằm ngồi ta đều nghe đức Phật giảng dạy. Thấy nghe ngửi nếm ta đều nghe đức Phật ban huấn từ. Đức Phật chính là người hiểu biết ấy, bên trong cái tâm này. Người ấy hiểu biết giáo pháp, quán chiếu giáo pháp, tâm trở thành sáng tỏ. Nếu chúng ta tôn trí vững chắc đức Phật bên trong tâm mình ắt ta thấy tất cả mọi sự vật, quán chiếu tất cả và nhận thức rằng tất cả đều không có gì khác biệt với chúng ta. Người mà thấy được như vậy thì bất cứ ở đâu cũng thoải mái hài lòng. Người này lúc nào cũng được nghe lời Phật dạy. Nếu không được trí tuệ hiểu biết như vậy thì dầu trọn đời nghe chư Tăng giảng nói vẫn chẳng thể lãnh hội ý nghĩa giáo pháp.

– Đức Phật tuyên bố ngài Kiều Trần Như đã khai pháp nhãn. Pháp nhãn ấy trông thấy gì? Mắt ấy thấy rằng hậu quả của tất cả sanh là diệt. Thân ta diệt ngay từ trong trạng thái thơ ấu để trở thành thiếu nhi. Thiếu nhi đang tiếp tục diệt để vào thanh niên, rồi trung niên, đến lão niên, cuối cùng chấm dứt kiếp sống. Cây cối, núi non, tất cả đều mang một đặc tính sanh diệt như nhau. Như vậy tuệ giác đã được vững chắc tôn trí thâm sâu vào tâm não ngài Kiều Trần Như, khiến Ngài có đủ khả năng nhổ tận gốc rễ tất cả những bám níu vào cơ thể mình. Ngài không còn thấy Hương Vị Giải Thoát 21 thân này là tự ngã. Ngài không nhìn nó trong ý nghĩa Tôi, không bám níu vào nó. Thế là tận diệt thân kiến. Rồi hoài nghi cũng tận diệt. Rồi giới cấm thủ cũng tận diệt. [Thông thường danh từ giới cấm thủ được phiên dịch từ Phạn ngữ Sìlabbata-paràmàsa là sự bám víu chấp vào nghi thức lễ bái. Theo kinh điển, thân kiến, hoài nghi và giới cấm thủ là ba thằng thúc đầu tiên trong mười kết sử mà hành giả tận diệt được khi bước vào dòng Thánh (nhập lưu)]. Từ đấy ngài Kiều Trần Như vì đã nhổ tận gốc rễ thân kiến nên đã khai thông pháp nhãn, Ngài có lối nhìn mới mẻ. Trước kia Ngài hiểu giáo pháp nhưng chưa thấy giáo pháp, chưa tự mình đồng hóa với giáo pháp, chưa làm một với giáo pháp. – Cảm xúc vui tới, ta thọ lãnh. Cảm xúc khó chịu tới, ta không ưa thích. Đó là con đường thế gian của tất cả phàm tình. Người chánh kiến thấy rồi bỏ qua. Lá sen như tâm người giác ngộ. Nước ví cho ô nhiễm. Lá sen trầm mình trong nước. Nước không thể thấm vào lá sen. Tâm người tu cũng vậy. Thiện ác, khổ vui, chánh tà v.v… hành giả thấy tất cả, không bám víu vào thứ nào. Lợi suy, khen chê, khổ vui chính những hiện tượng này là duyên để giác ngộ. Chạy theo hay trốn tránh những thứ này là đang bị chìm sâu trong trọng lượng của thế gian, khó mà lẩn thoát.

– Đức Phật dạy dùng Giới Định Tuệ để tiêu diệt thế gian. – Thế gian ở đâu? – Ngay trong tâm mình! – Lòng ham muốn là chôn nhau cắt rốn của thế gian. Chấm dứt ham muốn là tiêu diệt thế gian. – Người không tu, không quán chiếu như ngồi trên ổ kiến, chịu kiến bu cắn mà Hương Vị Giải Thoát 23 cứ ngồi lì chịu khổ. Cảnh nghe vừa lòng liền đeo theo. Cảnh nghe trái ý liền giãy giụa. Tâm còn vô minh chỉ có đêm tối. Tuệ giác phát sanh tâm sáng tỏ. Vô minh và tuệ giác cùng ở một chỗ. Cho nên đức Phật kêu gọi đệ tử quay về khai tâm để tuệ giác phát sanh, khiến vô minh không còn chỗ đứng. Chỉ có tinh tấn khai triển tuệ giác mới tháo gỡ được vô minh. Phải đoạn trừ vô minh thì đạo mới được phát triển tốt đẹp. – Tà kiến cũng có mánh khóe của nó.

Người tu lúc nào cũng cảm thấy trong mình có hai người: một thế gian và một đạo nhân. Cứ tiếp tục diễn tiến cho đến khi tâm thành đạt tuệ minh sát (vipassana).

Đang cố gắng tạo những thành quả trong sạch trong pháp hành. Vừa thấy chúng nó ta liền chụp, bám chặt. Loại bám níu này được gọi là chấp pháp (vipassanù). Người tu cần để ý. – Trước khi Phật thành đạo được dâng cúng một bình bát. Ngài thả bát trên dòng sông nguyện rằng: “Nếu ta thành Phật bát sẽ trôi ngược đi lên”. Quả nhiên bát đi ngược dòng. Nêu biểu chánh kiến của Phật ngược dòng trôi chảy của tâm chúng sanh. – Tới gốc Bồ-đề, Ngài lại được dâng tám bó cỏ, nêu biểu tám pháp thế gian (tài lợi, suy hao, hủy nhục, đề cao, khen ngợi, chê hiềm, buồn khổ, mừng vui). Phật ngồi trên cỏ đã không bị chướng ngại mà còn coi như được trợ duyên nhập định, chiến thắng ma quân để thành đạo khi sao mai vừa mọc.

– Niết-bàn không thể nói bằng lời. Ta chỉ có thể đề cập đến các phương pháp Hương Vị Giải Thoát 25 để thành đạt Niết-bàn. Người chứng được Niết-bàn là đã viên mãn hoàn tất bổn phận mình.

Quy Ước và Giải Thoát

Sự vật trên thế gian, chỉ là những quy ước. Chúng ta thiết lập quy ước rồi thủ chấp chặt chẽ. Khiến vòng luân hồi triền miên không cùng tận.

Như mười hai nhân duyên chỉ rõ, có thủ là có hữu, để có sanh, tiến tới lão tử ưu bi khổ não. Thí dụ con người sanh ra vốn không có tên. Gia đình thỏa thuận đặt tên để tiện sử dụng. Dân tộc Á Đông coi cái đầu là vật thiêng liêng, bị ai vỗ đầu coi như bị lăng mạ. Ai nấy đều công nhận như thế. Nhưng vào chùa họ lại tin rằng được Sư vỗ đầu sẽ mạnh khỏe sống lâu. Và họ đua nhau thỉnh Sư vỗ đầu. Đã thiết lập Quy Ước và Giải Thoát 27 tạo ra quy ước, phong tục, tập quán, chúng ta không nên mê muội để nó chi phối. Dĩ nhiên chúng ta phải sống thuận chiều để tránh mất lòng. Quy ước có lợi ích của nó, nhưng thực tế, nó là những cái không có thật sự. Ngay đến con người cũng do bốn chất đất nước gió lửa hợp thành, rồi cùng nhau đặt tên là người, cùng nhau sống cho thuận tiện. Như tiền bạc, do quy ước các quốc gia làm bằng giấy. Rồi người ta đâm chém nhau để giành giựt nắm giấy.

Thân thể, tiền bạc, nhà cửa, gia đình, con cái, danh giá v.v… trên sự thật đều là giả định, không có thực chất. Chỉ có điều là hiện tại ta tạm cần dùng nên phải hết lòng giữ gìn nhưng phải hiểu biết sự thật, chúng đều vô thường, vô ngã, không thật có, hễ bám níu vào sẽ đau khổ.

Vấn đề chánh tà cũng vậy. Có người cho thuyết trời sanh ra vạn vật để cho ta ăn là chánh. Người khác cho là tà. Đức Phật dạy nếu tranh luận sẽ không cùng, vì chánh tà chỉ là những quy ước thế gian đặt ra với nhau. Trên bình diện thực dụng, điều gì không tổn hại đến ta và kẻ khác, đức Phật gọi là chánh. Nhưng quan hệ là có trí tuệ thấy được thật tướng của vạn vật. Thường suy niệm về sanh, già, bệnh, chết sẽ từ từ giải quyết những vấn đề khó khăn ấy. Chúng ta học Phật pháp chỉ có một mục đích là giải thoát, không ôm ấp vấn vương những lo âu phiền lụy.

Nơi Ẩn Náu

Chỉ tập trung sự chú ý nơi tâm. Luôn luôn như vậy, không ngừng nghỉ, ắt ta sẽ nắm được điểm chánh yếu của pháp hành. Nếu ta giữ được đồng đều mức độ hiểu biết những xúc cảm vui buồn trong bốn oai nghi đi đứng nằm ngồi, biết rằng mình đang bám níu vào nó, bấy nhiêu là tốt rồi. Vì đã có tự giác, tức là đã được 50% pháp hành. Tiếp tục gia công tinh tấn, nhận thức hậu quả của cả hai khổ vui (chê khen) đều tai hại như nhau. Bất luận gì xảy đến tâm, vẫn một mực bình thản.

Thí dụ: Cái gì đây? Ta nhặt lên xem. Nhìn và thấy “ờ đây là cái chén”. Rồi đặt xuống. Điều này xấu, điều này tốt, ta thấy biết rồi bỏ qua không điên rồ bám lấy sự vật. Tâm thấy biết sự vật, khơi động trí tuệ, khai triển, quán chiếu sanh diệt hư vọng, sẵn sàng buông xả. Khi tâm đã có trí tuệ thì còn cầu gì hơn nữa?

Nơi Mát Mẻ

Là Chánh Kiến

Giáo pháp ngược với những thói quen của chúng ta, chân lý trái hẳn những tham vọng của chúng ta. Vì thế thực hành giáo pháp quả thật là khó. Bởi vì ta chưa làm chủ được chính ta. Những cảm xúc vui buồn luôn luôn lừa gạt ta. Vọng tâm và tri kiến hàng ngày của chúng ta là vô minh. Ta không nên để nó hướng dẫn trong đời sống. Nó đưa chúng ta xa chân lý. Người trí tuệ lắng nghe giáo pháp, dù ưa thích hay không, suy ngẫm hiểu thấu rồi mới tin, cũng không vội bác bỏ một cách mù quáng.

Trước kia Sư ở trong chúng. Sư bận rộn tâm trí vì người này như thế này, người kia như thế kia. Sư bỏ chạy vào rừng, lên núi Sư cũng không an. Hồi ấy Sư tu hạnh đầu đà, hành đạo nơi này nơi khác, luôn luôn tìm cái gì thích nghi với tâm mình, dĩ nhiên là chẳng bao giờ hài lòng. Nhớ xưa kia đức Phật chỉ một con chó rừng cho các Tỳ-kheo để ý. Nó đứng một lúc, bỏ chạy vào bụi, chạy ra, trở lại chạy vào một hang đá, chạy ra, nằm xuống, nhảy lên, chạy cuống cuồng v.v… Nó không an không phải tại đứng hay ngồi tại bụi rậm hay hang đá mà vì nó bị ve cắn hút máu.

Các Sư ở rừng, ở trong chúng, cho tới bây giờ ở Thiền Viện Quốc Tế vẫn không an. Cốt yếu là phải trị con ve. Nếu chúng ta chánh kiến, thấy rõ những cảm xúc buồn vui sanh diệt hư vọng thì chúng ta sẽ an. Nơi Mát Mẻ Là Chánh Kiến 33

Nếu chúng ta lấy cái que gạt con dòi ra khỏi đống phân, sống chết nó cố gắng trở về, vì phân là thức ăn và chỗ ở thích hợp của dòi. Cũng thế đầu óc chúng ta quay chạy trở về đống phân suy tư yêu ghét mừng lo của nó vì ở đó nó cảm nghe thoải mái dễ chịu. Quả thật là khó nên chúng ta không thể rời bỏ phương pháp tu hành.

Nếu có chánh kiến thì bất luận ở đâu ta cũng an. Sư đã có hành có kinh nghiệm và thấy rõ như vậy. Nơi ẩn náu chân thật, nơi an trú mát mẻ chính là chánh kiến, chớ tìm đâu khác.

Vui buồn, thoải mái hay bực bội có phải chính là ta không? Trong đây có thực chất không? Có thật sự hiện hữu không? Hay chỉ là những cảm giác chốc lát rồi tan biến? Sanh rồi diệt, cứ thế, mãi mãi, triền miên… chừng nào ta nhận thức lợi ích thiết thật của pháp hành, ta mới chịu gia công làm cho tâm trở nên Tốt. Dưới sông, khúc gỗ nếu không chìm, không bị tấp sang hai bên bờ, thì chắc chắn ra biển cả. Tâm ta nếu thoát ba độc tham sân si quyết chứng Niết-bàn.

Kết luận: Quý vị có biết đến đâu sự học sẽ chấm dứt không? Hay là quý vị cứ tiếp tục học mãi mãi như vậy? Cũng được, nhưng học chỉ là khảo sát bên ngoài, không phải nghiên cứu bên trong. Muốn học hỏi bên trong quý vị phải tìm hiểu mắt này, mũi này, lưỡi này, thân này, tâm này. Đó mới thật sự là môn học. Học trong sách chỉ là học bên ngoài, nên học mãi mãi, biết bao giờ hoàn tất viên mãn.

Khi mắt thấy hình sắc, hiện tượng gì xảy ra? Tai nghe thanh, mũi ngửi mùi, lưỡi Nơi Mát Mẻ Là Chánh Kiến 35 nếm vị, điều gì đã phát sanh? Thân xúc chạm, tâm đối pháp trần, có phản ứng gì? Vẫn còn tham sân si chăng? Ta có bị lạc lối trong sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp không? Ta có bị thọ khổ, thọ vui chi phối chăng? Đó là môn học bên trong. Môn học này cứ thành công thì chấm dứt.

Học mà không hành, không có thành quả. Như người chăn bò thuê, sáng sớm cho bò ra đồng ăn, chiều lùa trở về. Nhưng tự mình chẳng bao giờ được hưởng một giọt sữa. Chúng ta phải học, phải hành để có thành quả.

Cũng như người nuôi gà chỉ để hốt phân không lấy trứng. Chúng ta hãy thận trọng, học hành kinh điển để loại trừ ô nhiễm, đẩy lui tham ái, sân hận, si mê ra khỏi tâm. Học mà không hành, không có sự dứt bỏ, không đem lại hậu quả tốt đẹp nào. Vì lẽ ấy, Sư ví họ như những người nuôi gà chỉ để hốt phân mà chẳng được ăn trứng. Đức Phật muốn tu học kinh điển để từ bỏ lỗi lầm của thân miệng ý và phát triển những thiện nghiệp trên hành động. Giá trị thực sự của con người mới được tròn đủ. Nhưng nếu chúng ta chỉ nói giỏi mà hành động chẳng được như lời nói, hoặc hành động tốt mà tâm vẫn không tốt thì việc viên mãn chưa thể hoàn tất. Đức Phật bắt buộc chúng ta phát triển thiện pháp trên ba nghiệp thân miệng ý. Đây là kho tàng quý báu. Pháp học pháp hành phải tốt đẹp, phải đi đôi.

Bát chánh đạo có tám chi ở ngay chính bản thân: hai mắt, hai tai, hai mũi, một lưỡi, một thân. Còn tâm là người đi theo con đường ấy. Quý vị có bao giờ Nơi Mát Mẻ Là Chánh Kiến 37 thấy kinh điển dạy ngoài thân miệng ý chăng? Kinh điển, lời nói thì mênh mông bát ngát, nhưng chung quy chỉ dạy bấy nhiêu, không có gì khác. Ô nhiễm sanh ngay tại thân miệng ý và được chấm dứt cũng ngay thân miệng ý. Cả pháp học lẫn pháp hành đều nằm ngay tại nơi đây. Chỉ cần học chừng đó thôi là quý vị đã hiểu biết tất cả. Thà nói một lời đúng chân lý, còn hơn nói cả đời mà nói sai. Nếu không thực hành thì dầu có học cho đến chết đi nữa, quý vị cũng sẽ không thông hiểu được hương vị của giải thoát.

Cái Tâm Này

Cái tâm này bản chất là trong sạch. Sở dĩ hiện nay tâm ta không an vui, là vì nó mãi chạy theo những yêu ghét, buồn vui của đời. Tâm hay dao động là do bị cảm xúc lừa gạt. Người không chăm rèn luyện tâm mình quả thật là khờ dại. Cảm thọ khổ vui phỉnh gạt. Nếu tâm không được rèn luyện, sẽ lạc lối, bơ vơ và chỉ biết bám sát vào những xúc cảm buồn vui yêu ghét. Do đó tự quên mình. Người này nghĩ rằng: “Chính ta đang băn khoăn lo ngại”. Đâu có biết rằng bản chất của tâm vốn không dao động, bản lai vẫn thanh bình an lạc.

Giống như chiếc lá bản chất nó nằm im.

Ngọn gió thoảng qua, lá liền dao động.

Cái Tâm Này 39

Dao động của tâm cũng thế, phát sanh là do những cảm xúc. Tâm bám sát lấy cảm xúc, chuyển biến theo cảm xúc. Tâm nếu được rèn luyện, ắt không dao động. Nếu có trí tuệ hiểu thấu tận tường bản chất thật sự của những cảm xúc, ắt chúng ta không còn lo âu tư lự. Chính đó là mục tiêu của pháp hành.

Pháp Hành Thiền

Muốn cho thân có sức mạnh phải thúc đẩy, bắt nó vận động. Nhưng muốn cho tâm mạnh cần phải không nghĩ ngợi suy tư. Trạng thái tâm an trụ, tĩnh lặng, chỉ đạt được nhờ thiền.

Theo dõi hơi thở, không cần phải lo lắng quan tâm đến hơi thở dài hay ngắn, mạnh hay yếu. Cứ để hơi thở tự nhiên diễn tiến và ghi nhận sự diễn tiến tự nhiên ấy. Lúc thở vào, đoạn đầu của hơi thở tại chót mũi, đoạn giữa tại lồng ngực và đoạn cuối ở bụng. Khi thở ra, đoạn đầu của hơi thở ở bụng, đoạn giữa ở lồng ngực và đoạn cuối ở chót mũi. Đến lúc đã thuần thục, Pháp Hành Thiền 41 ta có thể không theo dõi hơi thở trọn vẹn từ mũi đến bụng nữa, mà chỉ chú tâm nơi chót mũi hoặc một điểm nào mà hơi thở chạm vào. Ghi nhận vào ra, vào ra. Trong hiện tại, chỉ tập trung nỗ lực vào nhiệm vụ đơn giản này. Luôn luôn có sự chú tâm hay biết, không có gì khác phải làm. Chỉ bình thường tự nhiên thở vào thở ra. Không bao lâu tâm sẽ yên ổn, hơi thở nhẹ nhàng vi tế. Đây là trạng thái hành thiền đúng cách.

Bất luận trạng thái tâm như thế nào, ta phải cố gắng hay biết, thấu hiểu nó.

Chú niệm và hay biết luôn luôn hiện diện. Những cảm xúc có thể phát sanh. Thí dụ đề cập đến Sơ thiền, ta nói có năm chi, tức là năm yếu tố của thiền: Tầm, sát (tứ), phỉ (hỷ), lạc và trụ (nhất tâm). Đến Nhị thiền thì hai chi đầu được loại. Ở Tam thiền ba chi đầu được loại. Đến Tứ thiền, cả lạc cũng được loại và thay bằng xả. Tầm là hướng tâm về đối tượng, như con ong bay hướng về hoa.

Sát đặt tâm lên đối tượng, như con ong bay vo vo vòng quanh hoa. Phỉ là thỏa thích, báo trước sẽ có lạc phát sanh. Có năm loại phỉ: Sự thỏa thích làm rùng mình rởn óc nổi da gà; sự thỏa thích chớp nhoáng; thỏa thích tràn ngập;

thỏa thích thanh thoát nhẹ nhàng như bông gòn bay theo gió; thỏa thích thấm nhuần toàn thân.

Lạc là an vui. Khách lữ hành mệt mỏi đi trong sa mạc, xa xa thấy cụm cây ao nước, thì lấy làm thỏa thích mừng rỡ, ví cho phỉ. Còn lạc là khi đến tận ao nước, tắm rửa và uống nước, được khoan khoái vui vẻ. Pháp Hành Thiền 43

Xả là tâm bình thản. Cũng đã tiềm ẩn ở Sơ thiền, Nhị thiền và Tam thiền. Nhưng đến Tứ thiền thì nổi bật lên.

Chi thứ năm là trụ. Cũng gọi là nhất điểm tâm. Quý vị có thể ngạc nhiên, làm sao tâm là “nhất điểm”, trong khi còn có năm chi thiền cùng hiện diện một lúc? Đó là vì tất cả đều hợp nhất, an trụ trên nền tảng vắng lặng. Hợp chung lại cả năm chi thiền được gọi chung là định (Samàdhi).

Năm đặc điểm này không làm xáo trộn trạng thái an định căn bản. Chúng ta không cần đề cập đến các tầng lớp Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền. Cứ gọi chung là tâm an lạc. Khi loại bỏ tầm và sát, những cảm giác phỉ lạc mạnh mẽ phát sanh, nước mắt có thể tuôn chảy. Nhưng khi trạng thái định vững mạnh sâu sắc thì phỉ cũng bị loại, chỉ còn lạc và trụ (nhất điểm tâm). Cuối cùng lạc cũng loại bỏ để thay bằng xả. Tâm đứng yên vững chắc, không dao động. Trong trạng thái này cả ngũ cái (tham dục, sân giận, hôn trầm, hoài nghi, trạo cử) đều tan biến.

Tuy nhiên, nếu năng lực tinh thần vẫn chưa đủ mạnh, chú niệm còn yếu, đôi khi một vài cảm xúc sẽ xen lẫn vào. Tâm an lạc nhưng dường như có một trạng thái lu mờ. Đây không phải là loại hôn trầm bình thường. Một vài cảm xúc biểu hiện, hoặc nghe một tiếng động, hoặc thấy một con chó v.v… không phải thật sự rõ ràng, nhưng cũng không phải là một giấc mơ.

Đó là vì năm pháp triền cái còn dư sót yếu ớt. Tâm hay bày trò phỉnh gạt, hành giả không thể nói một cách chính xác những Pháp Hành Thiền 45 gì đã xảy ra. Đang ngủ chăng? Không. Một giấc mơ? Không. Những cảm giác tương tợ thường phát sanh trong trạng thái vắng lặng. Nhưng nếu tâm thật sáng tỏ, chúng ta không hoài nghi những cảm giác, hoặc những hình ảnh tưởng tượng khác nhau đã phát sanh.

Nếu còn thắc mắc ta ngủ hay thức?

v.v… Đó là tâm bị lạc lối trong những cảm giác, như vầng trăng bị mây che, nên ánh sáng bị lu mờ. Khi tâm an lạc và kiên cố chú niệm sẽ không còn hoài nghi đối với những hiện tượng nói trên. Tâm sẽ thấu hiểu rõ ràng tất cả những gì phát sanh, đúng như sự thật. Không còn hoài nghi bởi vì tâm đã sáng ngời tỏ rạng. Tâm tiến đạt tới định (Samàdhi) là như vậy. Vài người cảm thấy khó nhập định. Tâm có định chỉ không đủ dũng mãnh kiên cố. Trong trường hợp này có thể dùng trí tuệ quán chiếu. Dùng trí tuệ thay năng lực của định. Trong thực tế, không cần thiết phải ngồi thiền. Chỉ tự hỏi mình: “Ê! Cái gì vậy?” và giải quyết vấn đề ngay tại đó. Người trí tuệ có thể không thật sự đạt đến tầng cao nhất của định, người này cũng phát triển tâm an trụ đầy đủ. Khi đã thấy chân lý, an lạc sẽ phát sanh.

Có người có tuệ minh sát và trí tuệ dũng mãnh nhưng không có nhiều tâm định. Họ suy tư buông lung, quán tưởng đầu này việc nọ. Cho đến khi tình cờ quán niệm về vui và khổ, họ thấy chân lý. Họ thiên về quán chiếu hơn là định tâm. Bất luận giờ phút nào, trong khi đi đứng nằm ngồi, họ có thể chứng ngộ giáo pháp. Do Pháp Hành Thiền 47 nhận thấy, do từ bỏ, họ đạt đến an lạc thanh bình. Họ thành tựu trạng thái an lạc, vì thấu triệt chân lý, vì không chút hoài nghi, vì tự chính họ đã nhận thấy. Người khác, ít trí tuệ, nhưng định dũng mãnh. Họ có thể nhập định nhanh chóng và thâm sâu nhưng không thể tự giác những ô nhiễm. Không thể giải quyết vấn đề.

Bất luận đường lối nào cũng phải bỏ suy tư lầm lạc và các tình trạng mơ hồ hỗn loạn, định và tuệ phải đi chung không thể bỏ một trong hai.

Niệm (Sati) canh chừng những yếu tố khác nhau phát sanh. Nếu không có niệm thì coi như tâm không hiện hữu. Niệm hay biết và do niệm trí tuệ phát sanh. Dầu những lúc chúng ta không định, phải luôn luôn giữ chú niệm.

Bất luận ta làm gì phải thận trọng. Một ý thức hổ thẹn phát sanh vì một sai lầm. Khi sự chú tâm tăng trưởng, trạng thái buông lung sẽ tan biến. Cần phát triển chú niệm. Luôn luôn tự biết mình, phân biệt rành mạch những gì là đúng hay sai. Đạo sẽ tỏ rạng. Trí tuệ sẽ bừng dậy. Gom chung tất cả pháp hành, là Giới Định Tuệ. Trầm tĩnh, tự kiểm soát là Giới. Kiên cố tâm, vững chắc trong khuôn khổ của sự kiểm soát là Định. Thấu hiểu trọn vẹn, tận tường và đầy đủ trong mọi sinh hoạt là Trí tuệ.

Nếu tâm còn vọng động, không thể tập trung vào hơi thở, hãy thở vào thật dài thật sâu, rồi từ từ thở ra cho hết, cho đến khi không còn hơi trong lồng ngực nữa, ba lần như vậy, rồi trở lại sự chú niệm bình thường. Pháp Hành Thiền 49

Tâm an trụ một lúc rồi lại phóng dật. Hãy thở hơi thật dài thật sâu như trước, tâm luôn luôn theo dõi luồng hơi. Cứ tiếp tục như thế, lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ quen, tâm trở nên thuần thục và không còn bận bịu đến những gì xảy ra bên ngoài. Ngoại cảnh không còn nhập vào tâm. Chú niệm sẽ kiên cố vững chắc.

Theo dõi hơi thở một thời gian, hành giả thấy hơi thở càng ngày càng tế nhị… Cho đến khi luồng hơi mất tiêu, hành giả ngồi đó, trên thực tế vẫn thở, nhưng dường như không. Hành giả biết rõ hơi thở đã mất, nay chỉ lấy cái biết không còn hơi thở làm đề mục.

Tới đây có người chứng nghiệm, có người chưa. Ta chỉ cần giữ chú niệm vững chắc và dũng mãnh. Chỉ đơn giản ghi nhận rằng không còn hơi thở. Đây là loại định vững vàng và chắc chắn nhất. Hành giả có thể nghe thân mình nhẹ bổng dường như không có, như ngồi trong hư không. Chúng ta hãy giữ tâm vững chắc, an trụ, đừng để cảm xúc lạ quấy động. Ta có thể ở trong trạng thái này bao lâu cũng được. Những cảm giác đau nhức không còn làm bận rộn nữa. Khi tâm định đạt được mức độ này, ta có thể xuất thiền bất cứ lúc nào một cách thoải mái. Nếu có thể phát triển loại tâm định này và ngồi nửa giờ hay một giờ, tâm sẽ trở nên mát mẻ an ổn trong nhiều ngày. Bất cứ gì mà ta chứng nghiệm, tâm sẽ quan sát tỉ mỉ. Đó là thành quả của tâm định. Năng lực của tâm vi tế giúp cho Giới mạnh mẽ vững chắc. Giới thanh tịnh phát triển Định. Định kiên cố phát sanh Tuệ. Đây là sức mạnh dẫn đến Giác ngộ và Trí tuệ.

Pháp Hành Thiền 51

Tâm định đem lại rất nhiều an vui, thỏa thích ắt có luyến ái. Hành giả không còn muốn quán chiếu gì khác nữa mà chỉ thỏa thích trong cảm thọ nhàn lạc. Hành thiền lâu ngày dễ nhập vào định này mau lẹ. Vừa ghi nhận đề mục là tâm đã an định. Ta không muốn rời khỏi nó để quán chiếu gì khác. Ta đã bị dính kẹt vào trong thỏa thích ấy. Đó là mối nguy hại.

Nơi đây ta phải dùng cận định (upacàra samàdhi) nhìn vào sinh hoạt bên ngoài (các cảm giác thâu nhận từ thấy, nghe, ngửi, nếm v.v…) và đối chiếu với sinh hoạt bên trong (tâm bị dính kẹt). Nhìn ngoại cảnh với tâm an định sẽ phát sanh trí tuệ. Có quán chiếu nhưng an định không bị quấy động.

Nơi đây, ta khơi dậy ý nghĩ lên để quan sát, tìm hiểu nó, chớ không phải suy tư buông lung. Đây là cảm giác phát sanh từ tâm thanh bình an lạc. Đó là quán niệm để phát sanh trí tuệ.

Như vậy có chánh định và tà định. Tà định là khi nào tâm vắng lặng mà không hay biết gì. Như một lưỡi dao đã được mài dũa thật bén mà bỏ vô dụng. Người tu có thể tưởng mình đã đạt đến tột đỉnh. Định trong trường hợp này là kẻ thù, vì không phát sanh trí tuệ, không biết phải quấy.

Chánh định, dù ở tầng lớp nào, luôn luôn phải có sự hay biết, có chú niệm, để phát sanh trí tuệ. Người tu phải hiểu thấu chắc chắn điều này. Phải tỉnh táo hay biết từ đầu đến cuối. Loại định này mới không nguy hại.

Chánh định phát triển đầy đủ thì trí tuệ có thể phát khởi bất luận lúc nào. Mắt thấy tai nghe, sáu căn xúc chạm cảnh trần, dầu ở oai nghi nào, tâm vẫn luôn luôn rõ Pháp Hành Thiền 53 biết đầy đủ bản chất thật sự của những thọ cảm và không đeo níu. Khi tâm có trí tuệ, dầu ở oai nghi nào chúng ta cũng hay biết đầy đủ sự phát sanh của vui và khổ. Chúng ta buông bỏ cả hai, không bám níu cái nào. Tâm luôn luôn chú niệm và hay biết rõ ràng chân lý. Sự thấu triệt chân lý là tuệ minh sát. Người đời không thích đau khổ, chỉ thích hạnh phúc, không biết rằng trên thực tế, hạnh phúc là mặt trái của đau khổ. Cái đầu của con rắn thật sự là nguy hiểm vì nó có nọc độc. Nếu quý vị sờ đụng tới ắt bị cắn ngay tức khắc. Nhưng nếu ta chỉ nắm đuôi rắn thôi, ta cũng sẽ bị cắn như vậy. Bởi vì đầu và đuôi, cả hai đều thuộc về một con rắn. Cũng như thế, vui và khổ đều được phát sanh từ một nguồn gốc: Lòng tham muốn!

Thí dụ khi đạt được điều gì mà ta ưa thích, như tài sản sự nghiệp, danh vọng quyền thế v.v… thì ta vui vẻ thỏa thích. Nhưng trong thoải mái dễ chịu này vẫn thấp thoáng nỗi băn khoăn, lo lắng, bảo tồn, sợ mất. Có thể mất thật lúc nào không hay. Đến khi chết thì dù nắm bíu cũng phải buông bỏ. Cho nên tất cả hạnh phúc của thế gian đều có mầm mống đau khổ. Bởi vì nếu ta không chịu buông bỏ đuôi con rắn, rắn ắt quay đầu lại cắn. Như vậy, dù là thiện nghiệp hay bất thiện nghiệp, đều có đặc tính cột chặt chúng ta vào những kiếp sống triền miên, vô cùng tận của vòng luân hồi.

Nếu thân ta có thể nói, hàng ngày nó sẽ thì thầm với ta rằng: “Ông không phải là chủ tôi đâu”. Trên thực tế, nó vẫn luôn luôn nói với chúng ta như vậy. Thí dụ khi mập, khi ốm, khi đau bụng, khi nhức đầu, Pháp Hành Thiền 55 nó cứ tự diễn tiến theo con đường của nó. Thân này chẳng ai làm chủ nó được. Đức Phật gọi nó là cái rỗng không.

Bản chất cơ bản của vạn pháp là nhân duyên sanh cho nên nó vô thường, vô ngã. Chúng ta không chịu hiểu biết như vậy, cứ thủ chấp tà kiến rằng: Thân này chính là ta. Cảm thọ cũng là ta. Ta vui ta khổ. Thí dụ ta ra giữa một xa lộ nhộn nhịp xe cộ. Ta tức giận quát to: “Xe lớn không được tới đây, xe nhỏ phải chạy đi”. Nhưng đây là một xa lộ, đâu phải chỗ để quý vị ngồi chơi mát. Muốn yên thân chỉ có một cách là vào lề đường để tránh xe. Xa lộ là nơi để cho xe cộ chạy. Các pháp hữu vi cũng thế. Ngồi thiền, ta phiền rằng những tiếng động này quấy rầy ta. Quán chiếu ta sẽ thấy rằng chính ta đi ra ngoài phạm vi của mình. Tiếng động chỉ là tiếng động.

Bản chất của tất cả các pháp hữu vi là vô thường biến đổi. Chúng ta cứ thấy nó là thật. Chúng ta muốn đi tìm sự thật trong những sự vật không thật. Bất luận một người nào sống với các pháp hữu vi, tự đồng hóa với nó, nhận nó làm mình. Đức Phật dạy người này tất nhiên phải đau khổ. Ai muốn thoát khổ phải quán chiếu việc này. Chính sự bám níu (thủ) thành có sanh, không có thủ ắt không có sanh. Như vậy nếu đạt được gì ta không sanh (vui mừng), nếu mất gì ta không sanh (phiền não) đó là vô sanh. Đã vô sanh thì bất diệt. Cả hai sanh và tử đều bắt nguồn từ Ái và Thủ. Do đó đức Phật dạy: “Như Lai không còn trở thành (Hữu) nữa. Đời sống thánh thiện đã hoàn mãn. Đây là đời sống cuối cùng của Như Lai”. Ngài đã thông hiểu trạng thái vô sanh bất diệt như thế. Đó là điều mà đức Bổn Sư không ngớt kêu gọi Pháp Hành Thiền 57 hàng môn đệ nên thấu hiểu. Đó là pháp hành chân chánh.

Người không còn bám níu vào năm uẩn, không Ái và Thủ, Như Lai gọi người ấy là Bà-la-môn.

Nắng Trên Lá Xanh

Hòa-thượng Nhất Hạnh

– Ly nước táo lợn cợn những xác táo. Bé Thủy phụng phịu không uống đặt ly trên bàn rồi bỏ đi chơi. Nửa giờ sau bé về thấy ly nước trong vắt. Bé ngạc nhiên hỏi. Tôi trả lời: “Vì nó ngồi yên một lúc lâu cho nên bây giờ trong sáng như thế đó”. Bé càng ngạc nhiên: “Ông ơi, có phải ly nước táo bắt chước ông ngồi thiền phải không?”.

Bé Thủy chưa đầy bốn tuổi rưỡi đã hiểu thế nào là ngồi thiền mà không cần ai giải thích.

Nắng Trên Lá Xanh 59

– Chân ly rất bằng rất vững còn bạn chưa có một thế ngồi vững chắc. Xác táo tuyệt đối vâng theo luật tự nhiên mà từ từ rơi nhẹ xuống đáy ly. Còn tư tưởng của bạn thì lại như đàn ong ưa bay loạn xạ. Chính hai điều này đã gây cho bạn cảm tưởng là bạn sẽ không làm được như ly nước táo.

– Bạn cố gắng an tĩnh. Vì vậy bạn cảm như có một sự chống đối bên trong. Càng muốn yên càng nhiều tạp niệm. Bạn cho là “ma phá” hoặc “nghiệp nặng”.

Không phải đâu. Tư tưởng và cảm giác ta xuôi đi như một dòng sông. Ta chặn dòng sông là ta tạo nên một sức chống cự của nước. Dòng sông thì phải chảy, nhưng ta có thể hướng nó chảy theo đường của ta. Lại nữa, con nước nào tới sát nhập, từng bờ cỏ, từng khúc quanh mỗi mỗi ta đều thấy rõ.

Dòng sông tâm tư của chúng ta nếu được ý thức rõ ràng từng tư tưởng, từng cảm giác, từng cảm xúc, khi sanh, khi trụ, khi hoại, khi diệt thì sức “chống cự” sẽ biến mất. Ngồi thiền trước hết là theo dõi và quan sát. – Bây giờ ta có cảm tưởng là ta đã làm chủ được tình hình, dù dòng sông vẫn tiếp tục chảy. Ta cảm thấy an tĩnh. Nhưng đây không phải là cái an tĩnh của ly nước táo.

Tâm tư an tĩnh không có nghĩa là hóa đá hay chết cứng.

Cố nhiên tâm không phải chỉ có tư tưởng và cảm giác. Thọ, tưởng, hành, thức đều là tâm. Duy Thức Học nói có 8 Tâm vương và 51 Tâm sở.

Nắng Trên Lá Xanh 61

– Điều mà chúng ta có thể làm được là vận trí lên để soi rõ tâm, để nhìn mặt tâm.

Cảm xúc và tư tưởng chỉ là một phần của tâm như hoa lá là biểu hiện của cây, sóng là biểu hiện của dòng nước. Đàn áp chúng chẳng có lợi mà cũng không thể đàn áp được. Hãy quan sát chúng, nương chúng mà tìm về gốc nguồn của chúng nghĩa là của ta.

– Dưới sự chiếu rọi của mặt trời ý thức, dòng sông tâm tưởng trở nên hiền hòa.

Dòng sông tâm tưởng thay đổi một cách kỳ lạ, bởi vì nó cũng là một bản chất của tâm như mặt trời ý thức.

Bạn thử nghĩ đến liên hệ giữa màu lá cây với ánh sáng mặt trời. Hai thứ cùng một bản chất. Màu lá xanh sở dĩ có là nhờ vầng mặt trời. Nắng là lá cây xanh, Lá cây xanh là nắng.

Nắng chẳng khác lá xanh, Lá xanh chẳng khác nắng.

Bao nhiêu màu sắc kia, Cũng đều như vậy cả.

– Thành ra ta có hai tâm: Một dòng tư tưởng cùng cảm giác chảy trôi và một mặt trời quán niệm soi sáng.

Tâm nào chân chính? Tâm nào vọng tà? Hãy thong thả thưa bạn! Hãy buông lưỡi kiếm khái niệm xuống, đừng vội chém tâm bạn làm hai. Thật ra dù có muốn chém cũng không chém được. Bạn có thể tách rời màu xanh lá cây và ánh sáng mặt trời không? Mặt trời ý thức (Phật gọi là chánh niệm) là tâm năng quán. Tâm sở quán là dòng sông tư tưởng và cảm giác.

Nắng Trên Lá Xanh 63

– Bạn hãy quan sát những biến chuyển của tâm dưới ánh sáng quán niệm. Ngay hơi thở của bạn cũng đã biến đổi rồi và cũng trở thành không hai (bất nhị) đối với tâm năng quán. Các tư tưởng và cảm giác, tự thân chúng và tác dụng của chúng, dưới ánh sáng quán niệm tự nhiên biến đổi hẳn đi mà liên đới với tâm năng quán, dù bạn không có chủ ý phê phán hay đàn áp chúng.

Ngay khi bực bội lắm lắm, nếu bạn có thể ngồi yên, theo dõi hơi thở, đề khởi chánh niệm, chú ý thẳng tới nỗi bực bội ấy (đừng phê phán hay tìm nguyên nhân, cũng không nghĩ đến đàn áp hay làm nó tiêu tan). Bạn sẽ thấy nó biến thể từ từ, hòa hợp với tâm năng quán. Bất cứ một hiện tượng tâm lý nào đặt dưới tâm năng quán đều biến chuyển dần dần và sẽ mang màu sắc của tâm năng quán.

Ngồi thiền, chánh niệm soi tỏ để nhận diện mỗi suy tư và cảm giác, để biết sự phát sanh, tồn tại và hoại diệt của chúng, chớ không hề phán xét, đánh giá hay xua đuổi.

– Người ta thường nói chánh và tà xung đột nhau như ánh sáng và bóng tối. Thật ra ánh sáng và bóng tối không hề đối chọi nhau, bóng tối không chạy đi đâu, bóng tối trở thành ánh sáng.

– Làm thiền sinh ở chùa Từ Hiếu, tôi được dạy thực tập quán niệm trong khi làm cỏ, rửa chén, quét nhà v.v… theo phương pháp của Thiền sư Độc Thể trong Tỳ Ni Nhật Dụng Thiết Yếu. Thức dậy biết thức dậy, cài áo biết cài áo, rửa tay biết rửa tay v.v…

Chỉnh y thức đới Đương nguyện chúng sanh Nắng Trên Lá Xanh 65

Phục thắng thiện căn Bất linh tán thất.

Dịch:

Giải này buộc Nút này cài Thiện tâm gìn giữ Đêm ngày chẳng rơi.

– Như vậy quán niệm không những soi tâm mà còn soi thân. Mọi tư thế và động tác phải được ý thức chiếu soi. Hồi bé tôi nghe mẹ dạy chị tôi: “Con gái làm gì cũng phải có ý tứ”. Tôi tự mừng rằng mình là trai khỏi cần ý tứ. Ai ngờ, vào thiền, phải ý tứ trong mỗi động tác, ngay trong mỗi ý và mọi tứ. Các bà mẹ biết rằng ý tứ tăng duyên dáng cho cô con gái, vì có ý tứ cô không thể hấp tấp vụt chạc, trở thành khoan thai dịu dàng. Các bà mẹ dạy thiền mà không tự biết. Một Thiền sư có thể đoán định thời gian hành đạo của thiền sinh, thấy được thiền-chất nhiều hay ít trong tác phong và nhân cách.

– Bí quyết của Thiền là ý thức được sự sống trong từng giây phút, trí sáng chiếu soi tất cả tâm lý, cơ thể và hoàn cảnh trong từng chi tiết. Tâm ta phải có mặt với ta trong khi uống một chén trà, ý thức quán chiếu từng cử động của tay. Khi rửa bát cũng thế. Nếu cứ mong rửa cho xong để ngồi uống trà thì đến khi uống trà, ta cũng sẽ nghĩ đến chuyện khác khi nâng tách. Vì vậy hương vị trà sẽ biến mất. Ta sẽ luôn luôn bị hút về vị lai mà chẳng còn khả năng sống trong hiện tại.

– Công việc hàng ngày để sinh sống cũng thế, tôi vừa làm vừa thở, những hơi thở nhẹ nhàng, hơi dài và có ý thức. Nắng Trên Lá Xanh 67

– Làm thế nào để thường chánh niệm? Tùy ý bạn. Hoặc theo lối của Thiền sư Độc Thể, hoặc theo dõi hơi thở v.v…

– Theo hơi thở bạn nuôi dưỡng chánh niệm được lâu.

– Trên bức vẽ nàng Mona Lisa, Leonardo da Vinci để một nụ cười thật nhẹ, nhẹ đến nỗi không hẳn là một nụ cười mà chỉ là ý muốn cười. Như thế cũng đủ khoan thư tất cả các bắp thịt trên mặt. Nuôi dưỡng chánh niệm có tác dụng khoan thư mầu nhiệm ấy, nó trả lại cho ta sự an lạc mà ta thường đánh mất.

– Cảm thấy mệt mỏi hoặc cáu kỉnh, bạn nên nằm dài, duỗi thẳng tay chân, buông thả cả thân tâm, chỉ theo dõi hơi thở. Đây là một phương cách phục hồi sinh lực rất thần hiệu và nhanh chóng.

– Bạn đã từng phát cỏ bằng cái phảng chưa? Để cho đỡ mệt, tôi phối hợp cử động của hai tay với hơi thở. Nếu làm thong thả, vừa làm vừa quán niệm thì tôi làm được khá lâu. Ông cụ hàng xóm cũng phối hợp hơi thở với cử động. Thì ra tất cả nông dân trong vùng này, đều đang thực tập

Thiền.

Xới đất, vun luống, tưới nước v.v… tôi đều có thể chánh niệm.

– Đừng để hoàn cảnh kéo ta đi theo như một dòng nước lũ. Kéo theo tất cả những gì nằm trên lối đi của nó. Mỗi khi tâm trí vẩn vơ đầy tạp niệm, ta hãy tự hỏi: Ta đang làm gì đây? Ta đã lãng phí cuộc đời ta bằng những cái này để làm gì? Như thế chánh niệm liền được thắp lên, hơi thở sẽ được theo dõi.

Nắng Trên Lá Xanh 69

– Suy nghĩ nhiều thì lao tâm. Thiền gia không làm việc tinh thần. Trái lại thiền bổ dưỡng.

– Nghĩ mà không biết mình nghĩ, cảm mà không biết mình cảm, đi không biết mình đi, ngồi không biết mình ngồi, đó là mê ngủ. Trong căn phòng tối ám ấy bật ngọn đèn chánh niệm lên, mê liền tỉnh. Phật là người thường chánh niệm. Ta thỉnh thoảng mới chánh niệm nên thỉnh thoảng mới làm Phật.

– Nguyên chữ Niệm, tiếng Pali là Sati, có nghĩa là ý thức đang nhớ rằng, đang biết rằng. Trong Niệm có yếu tố Định (tâm ý tập trung) và Tuệ (tâm ý thấy rõ). Định Tuệ là quả, Chỉ Quán là nhân. Chỉ là dừng lại. Quán là nhìn rõ. Hễ dừng lại thì tự nhiên thấy rõ. Dừng lại cái gì? Dừng sự quên lãng, sự tán loạn và tình trạng mê muội của tâm ý. Duy Thức gọi tình trạng này là “thất niệm” (mất chánh niệm). Rõ ràng dừng lại không phải là đè nén hay đàn áp mà là chuyển quên thành nhớ, chuyển mê thành tỉnh, chuyển thất niệm thành niệm. – Tác dụng của Thiền quán là chiếu rọi (mặt trời), nung nấu (lửa bung ngô) và ấp ủ (gà ấp trứng). Không có nỗ lực phân tích suy diễn mà chỉ có công phu tập trung bền bỉ.

Khán thoại đầu, khán nghĩa là nhìn. – Trong giấc ngủ, chánh niệm vẫn có tác dụng, công án vẫn âm thầm khán. Khi miên mật công phu tôi cũng thấy mình chánh niệm trong giấc mơ.

– Không suy tư là chỗ thiết yếu của

Thiền.

– Dưới tác dụng của quán chiếu, thực tại dần dần hiển lộ bản thân.

Nắng Trên Lá Xanh 71

– Chủ thể quán chiếu và đối tượng không tách rời nhau. Đây là điểm khác biệt căn bản xưa nay của Thiền học và Khoa học.

– Kinh Tứ Niệm Xứ dạy: Quán thân nơi thân, quán thọ nơi thọ, quán tâm nơi tâm, quán pháp nơi pháp.

Ý Kinh dạy không nên biệt lập chủ thể năng quán, tách rời đối tượng sở quán mà phải sống với đối tượng đó, phải đồng nhất với đối tượng đó.

– Giác quan của chúng ta là những cửa sổ mở ra bên ngoài và nhiều khi gió lộng vào nhà thổi bay tứ tán mọi vật. Nhiều người quen mở rộng giác quan mặc tình cho cảnh ngoài xâm chiếm, có khi đến nỗi nội tâm trống lạnh xác xơ mà vẫn không dám đóng cửa lại vì sợ cô độc, sợ phải đối diện với chính mình. – Sáu trần không phải là kẻ thù nhưng chúng ta phải hộ sáu căn nếu chúng ta chưa đủ sức mạnh để đương đầu. – Văn nghệ phải khai thị và trị liệu.

Đạo Phật gọi đức Thích Ca là Y Vương bởi vì sự giáo hóa được thực hiện trên sự chẩn định căn cơ tâm lý của từng trường hợp chúng sanh.

Loài người còn đầy khó khăn và phức tạp phải tìm cách tự vệ bằng phương pháp hộ sáu căn. Đây là điểm vô cùng quan trọng.

– Dưới ảnh hưởng của chánh niệm, bạn trở thành cẩn trọng, hiểu biết, ưu ái.

Phong thái của bạn nuôi dưỡng và làm đẹp cho quanh bạn, gia đình và xã hội theo bạn mà có thay đổi.

Nắng Trên Lá Xanh 73

– Hình sắc và âm thanh của thế giới bên ngoài không phải là giặc. Giặc chính là “thất niệm” nghĩa là Mê.

– Đối tượng nhận thức không thể tách rời chủ thể nhận thức.

Trong định Không vô biên xứ, ta đồng nhất với không gian vô biên.

Trong định Thức vô biên xứ, tâm thức ta bao hàm cả không gian. Trong định Vô sở hữu xứ, ta sống trong vũ trụ vô tướng.

Trong định Phi tưởng phi phi tưởng, ta sống trong vô phân biệt. Cho nên đối tượng sở quán không thể tách rời trí năng quán. Thân thể, núi sông kia, một khi được bạn nhận thức chính là tâm của bạn (tâm cảnh viên dung).

– Buông bỏ ý niệm trong và ngoài (xem Kinh Lăng Nghiêm).

– Ong dùng cách đi vài đường múa để báo cho đồng loại biết phương hướng và vị trí của một địa điểm có hoa. Loài người cũng diễn tả nội tâm bằng âm nhạc, điệu múa, hội họa, ngôn ngữ. Thiền gia chủ trương “bất lập văn tự”. Trung Quán Luận của Long Thọ Bồ-tát phá tất cả chấp. Đây là ý muốn đập vỡ tất cả chai bình để ta thấy được nước, thật vốn không tướng chai bình, không có khuôn khổ.

– Kiến thức là chướng ngại của Tuệ Giác. Phật gọi là sở tri chướng. Trí tuệ không phải là sự chất đống của kiến thức mà trái lại nó là sự vùng vẫy để ra khỏi những kiến thức ấy. Khi Copernic phát minh rằng trái đất xoay quanh mặt trời thì bao nhiêu ý niệm về Thiên văn Nắng Trên Lá Xanh 75 học cũ bị sụp đổ. Đức Thích Ca đưa ra thuyết vô ngã đã đảo lộn mối chấp kiên cố nhất của loài người. Nhưng nếu chấp vô ngã là chân lý thì lại vướng một sở tri chướng khác.

Ong, nhện và tò vò không có óc, không dự tính nhưng “biết làm” tổ, đứng vào hàng kiến trúc đẹp nhất. Khéo tay như thế nếu không phải chúng biết thì ai biết? Cây chanh biết đâm lá, nở hoa, kết trái. Xương sống, xương sườn của bạn nếu không phải bạn tự làm ra thì ai làm? Đó là công trình của cái Biết. Cái Biết bao trùm tất cả những cái biết khác trong đó có cái suy tư của bạn.

– Biết đã ở khắp thì hẳn có mặt cả ở trong trời xanh, trên Thái Hư, giữa Tinh Hà. – Ta tưởng tượng ta có cái Biết độc lập một mình, cư trú trong đầu ta, vươn ra ngoài để phân biệt sự vật. Thế là cái Biết của ta mất hết sự thật rồi.

– Không cần nói dài dòng: “Tôi biết gió đang thổi” mà chỉ cần vắn tắt một chữ “gió” là đủ. Vì có Biết nên mới biết có gió. Vì gió không thổi sao gọi là gió. Đức Khổng Tử nói: “Quân quân, thần thần, phụ phụ, tử tử”, nghĩa là vua làm vua, tôi làm tôi… ta có thể hiểu là “vua phải tròn bổn phận vua” hoặc “vua phải cho ra vua”.

Thấy động tác chính là bản thân của chủ thể động tác rồi ta hé thấy cái dung lượng bao la của Biết.

– Tảng đá là sự tập hợp của nhiều nguyên tử do những lực tử điện kết hợp.

Nguyên tử không phải là một hạt vật chất bất động mà là một khoảng không gian.

Nắng Trên Lá Xanh 77

Trong đó những điểm li ti như chất tử (proton), trung hòa tử (neutron) và điện tử (electron) không ngớt di chuyển với tốc độ kinh khiếp, suýt soát tốc độ của ánh sáng (300.000 km/1giây). Tảng đá có thật là vô tri vô giác không?

– Thức A-lại-da, Biết là hàm chứa, duy trì và phát hiện quả dị thục.

Thức Mạt-na, có tác dụng bám chặt.

Thức Ý-thức, có tác dụng sáng tạo, vẽ vời, mơ mộng cắt xén.

Thức Yêm-ma-la, có tác dụng chiếu soi.

Biết không làm cho vạn vật sinh động.

Nó chính là vạn vật sinh động. Vũ khúc với vũ sinh không hai.

– Biết là Kiến phần mà cảnh là Tướng phần, hai yếu tố chẳng thể rời nhau của Thức (tâm cảnh nhất như).

– Phổi cần cho máu nên máu là của phổi.

Máu cần cho phổi nên phổi là của máu. Bộ phận nào trong cơ thể cũng có sự có mặt của tất cả những bộ phận khác (Hoa Nghiêm: Một là tất cả, tất cả là một).

– Khi nói một tế bào chứa đựng tất cả các tế bào khác, không phải là dung tích một tế bào có thể bao hàm tất cả tế bào. Mà chỉ nói sự có mặt của một tế bào, chứng minh được sự có mặt của tất cả các tế bào khác trong cơ thể. Sư Đạo Hạnh đời Lý nói: Hạt bụi này mà không thì cả vũ trụ cũng không (Tác hữu trần sa hữu, vi không nhất thiết không).

– Quán chiếu được lý trùng trùng duyên khởi, những ý niệm một nhiều, trong ngoài, lớn nhỏ đều tan rã.

Nắng Trên Lá Xanh 79

Thi sĩ Nguyễn Công Trứ:

Thiên thượng thiên hạ vô như Phật Nhỏ không trong mà lớn cũng không ngoài.

Kinh Hoa Nghiêm có những câu khiến người đọc ngạc nhiên, nếu người ấy chưa từng tham khảo lý trùng trùng duyên khởi.

Mỗi hạt bụi có vô số Phật Mỗi đức Phật đều có vô lượng Bồ-tát vây quanh.

Trong hiện tại ta thấy sự vật hiện hữu riêng biệt, cái này ở ngoài cái kia. Hiểu nghĩa duyên khởi, ta thấy tính cách riêng biệt là giả tạo: Một vật thể là do tất cả vật thể cấu thành, một vật thể chứa đựng tất cả các vật thể. Dưới ánh sáng quán chiếu, các chấp một nhiều, trong ngoài, lớn nhỏ đều tan vỡ. Kinh Hoa Nghiêm đưa ra hình ảnh màng lưới của vua Đế Thích.

– Trái tim ngừng đập là sinh mạng tắt. Mặt trời không có thì muôn loài hết sinh tồn. Cây nhờ mặt trời mới có các chất dinh dưỡng. Người và loài vật lấy cây cỏ làm thức ăn. Cơ thể ta vì vậy không có giới hạn. Chỉ thiếu không khí độ vài phút là ta phải chết. Không có hiện tượng nào trong vũ trụ không liên hệ đến ta, từ hạt sỏi trong lòng suối đến ngôi sao đang vận chuyển cách ta hàng triệu năm ánh sáng. Thi sĩ Walt Whitman nói: “Một lá cỏ cũng quan trọng như sự vận hành của các tinh tú”.

– Chỉ pháp quán này mới đập vỡ ngã chấp và pháp chấp một cách mau lẹ.

– Giáo nghĩa “tương tức” “tương nhập”

của Hoa Nghiêm, đưa ta ra khỏi những Nắng Trên Lá Xanh 81 kiến chấp, như chiếc xe lửa thoát khỏi đường ray để thành máy bay, tha hồ du hí trong hư không. Vì biết trái đất tròn đang quay, ta thoát kiến chấp trên dưới.

– Xin bạn trả lời câu hỏi này: “Những hiện tượng nương nhau sinh khởi và tồn tại, vậy cái tổng thể (le Tout) do đâu mà có?”.

– Người nấu ăn giỏi là người có tài sáng tạo. Thiền quán không phải là một sự bắt chước mà người thực tập thông minh thường tự tìm ngõ ngách mà đi.

– Ta hãy bỏ đi cái yên chí là nhắm mắt là thấy bên trong (của Tâm) và mở mắt là thấy bên ngoài (của Tâm). Định lực lớn là khi ta đã gạt bỏ được hết biến kế sở chấp phân biệt năng sở để sống làm một với thực tại. – Vì thấy muôn loài đồng thể nên tình thương khởi dậy. Tiểu trí thì tiểu bi mà đại trí thì đại bi. – Kinh Hoa Nghiêm:

Cảnh giới bất tư nghì giải thoát.

Thâu gọn muôn kiếp vào một niệm.

Đầu một sợi lông chứa ba đời Và có vô lượng cảnh giới Phật.

Thời gian cũng tương tức tương nhập.

– Một niệm chứa đựng thời gian vô tận, không gian vô cùng.

Thói quen phân biệt tâm và vật đã có gốc rễ quá sâu nơi ta. Kinh Tứ Niệm Xứ dạy quán thân, thọ, tâm và pháp để chống lại cố tật ấy.

– Người tu nhìn núi không là núi, sông không là sông nữa. Bởi vì núi sông đã tương nhập tương tức rồi.

Nắng Trên Lá Xanh 83

Tuy vậy muốn tắm, y vẫn phải lội xuống sông chớ không nên leo lên núi, vì trở về sinh hoạt hằng ngày thì núi vẫn là núi mà sông vẫn là sông. – Ý niệm tương duyên về vạn vật, Duy Thức Học gọi là y tha khởi, thiền giả khéo sử dụng nó để thể nghiệm thực tại chớ không xem nó như một sự thật.

– Pháp bổn vô pháp Phi hữu, phi không Nhược trí thử pháp Chúng sanh, Phật đồng.

Dịch:

Pháp cũng như không pháp Không có cũng không không.

Nếu hiểu được lẽ ấy Chúng sanh với Phật đồng.

– Chân không quán: Gotama! Ô hay! Ai bảo rằng Ưu bát đa la triệu năm mới có một lần nở. Tiếng hải triều kia, có chiếc tai nào chịu lắng mà lại không nghe? – Kinh Anuradha: Phật hỏi: Này Anuradha, ông nghĩ sao? Ông có thể thấy Như Lai nơi sắc không? – Bạch không.

Ông có thể thấy Như Lai ngoài sắc không? – Bạch không.

Ông có thể thấy Như Lai nơi thọ tưởng hành thức không? – Bạch không.

Ông có thể thấy Như Lai ngoài thọ tưởng hành thức không? – Bạch không.

Này Anuradha, chính ngay khi ta còn đây mà ông không tìm thấy ta thì tại sao ông lại cần biết, sau khi chết Như Lai còn hay mất? Nắng Trên Lá Xanh 85

– Diệu hữu quán.

– Công án khởi nghi tình đưa vào thực tại vô niệm.

– Tâm cảnh viên dung. Hoa Nghiêm bốn pháp giới vô ngại.

– Bát thức. Quán “tam tự tánh” (bỏ Biến kế, từ Y tha vào Viên thành thật).

Người ta thường nói thiền quán mà không gặp minh sư, có thể đi đến chỗ điên loạn.

Nhưng ngày nay minh sư hiếm lắm mà tà sư thì hằng hà sa. – Muốn tránh điên loạn, kiêng nhất chuyện xuất thần. Tứ Không Định chẳng phải là cần thiết.

– Chánh niệm rất thật dụng và cần thiết. Có chánh niệm là có tất cả. Đây là công phu hàng ngày.

Còn những pháp khác trong tập sách này, bạn lâu lâu mở ra xem lúc nào cũng được, không cần thiết lắm.

– Bạn đừng nói: “Tôi có làm xong cái này tôi mới an”. Vì xong cái này lại có cái khác. Phải an lạc ngay bây giờ. Nếu không thì không bao giờ có an lạc. Nếu muốn thì ngay giờ phút này có an lạc. Nếu không thì chỉ có hy vọng an lạc chớ không có an lạc thật.

– Phần đông chúng ta chỉ thấy chúng ta là sóng mà quên thể thật là nước. Chúng ta quen sống với sanh diệt mà quên hẳn tánh bất sanh diệt. Thì bao giờ sóng chẳng là nước, mà chúng ta chẳng đang bất sanh Nắng Trên Lá Xanh 87 diệt? – Chỉ cần biết tánh thể của ta là bất sanh diệt. Biết là nhận ra, là chánh niệm. Biết rồi, sanh diệt động gì được đến ta. Thích Nhất Hạnh viết ở rừng Othes đầu Thu Tân Dậu.