Kinh Kim Cang Trong Dòng Lịch Sử

Ước Mơ Và Hiện Thực

Đối với đời sống tâm linh, Kinh Kim Cang Bát Nhã đã có tác dụng và đáp ứng như thế nào? Hai câu hỏi của Tôn giả Tu Bồ Đề đối với đức Phật ở trong Kinh Kim Cang rằng: “Thế nào là an trú chân tâm và thế nào là hàng phục vọng tâm?”, là duyên khởi để đức Phật chỉ bày Tuệ giác Kim Cang một cách rốt ráo cho thính chúng bấy giờ nói riêng và nói chung cho tất cả những ai đã từng có nhân duyên tu học nhiều đời đối với Kinh Kim Cang Bát Nhã. Tâm linh của con người mờ tối là do vô minh và bị buộc ràng trong khổ đau là do phiền não. Vô minh là gì? Vô minh là không thấy rõ Tứ thánh đế, không thấy rõ pháp duyên khởi, nên chấp ngã. Do chấp ngã, nên phiền não sinh khởi. Phiền não là tham dục, sân hận, ngu si và kiêu mạn. Vì vậy, phiền não là gốc của khổ đau và vô minh là gốc của mê lầm và sinh tử luân hồi. Nên, Kinh Kim Cang có tác dụng chặt đứt vô minh và phiền não nơi tâm thức của người nào có nhân duyên nghe, thọ trì, đọc tụng và thực hành theo nó, khiến cho tự tâm rỗng lặng mọi ý niệm về ngã và pháp, về phi ngã và phi pháp, làm dẫn sinh đời sống an lạc, giải thoát và giác ngộ hoàn tòan.

Nên, tác dụng của Kinh Kim Cang là làm cho tâm của hành giả an trú vững chãi vào tuệ giác và chính Tuệ giác Kim Cang nầy có khả năng chặt đứt hết thảy phiền não do chấp ngã và chấp pháp; chấp phi ngã và phi pháp để dẫn đưa hành giả trở về với tuệ giác thường trú không sanh diệt. Đối với xã hội, Kinh Kim Cang đề cao sự phát tâm bồ đề, hành đạo bồ tát đem lại lợi ích cho hết thảy chúng sanh bằng hành động vô niệm, vô vi, vô trú đối với ngã và pháp; đối với phi ngã và phi pháp. Thực hành Bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định và trí tuệ có nội dung của Tuệ giác Kim Cang là có khả năng chặt đứt mọi hệ lụy do các niệm tưởng đem lại, và có khả năng đem đến phước đức vô lượng cho bản thân và lợi ích vô cùng cho xã hội. Mọi sinh hoạt xã hội chỉ có công bằng, khi nào mọi hoạt động của con người tự thân và con người xã hội có nội dung vô ngã và xã hội chỉ phồn thịnh, khi nào hoạt động của con người vắng mặt hết thảy ý niệm ngã, nhân, chúng sanh và thọ giả.

Nên, trong Cư Trần Lạc Đạo Phú, Hội thứ hai, Vua Trần Nhân Tông nói: “Dứt trừ nhân ngã, thì ra Thực tướng Kim Cang; dừng hết tham sân, mới làu lòng mầu viên giác”.

Xã hội con người ngày nay càng lúc càng tranh chấp mãnh liệt giữa cá nhân với cá nhân, giữa cộng đồng nầy với cộng đồng khác, giữa khu vực nầy với khu vực khác, giữa quốc gia nầy với quốc gia khác, đều có gốc rễ từ nơi những ý niệm nhân ngã, từ nơi những ý niệm chúng sanh và phi chúng sanh, từ nơi những ý niệm quốc gia và phi quốc gia, tôn giáo và phi tôn giáo, hay từ nơi những ý niệm Phật pháp và phi Phật pháp. Do có phân biệt nhân ngã, nên có kỳ thị; do có kỳ thị, nên có phân biệt đối xử và do có phân biệt đối xử, nên có kỳ thị, có chia rẽ, có bạo động và chiến tranh. Vậy, muốn xã hội con người chấm dứt chiến tranh, thì trước hết tự thân của mỗi con người trong xã hội phải biết tu tập để dứt trừ lòng nhân ngã. Muốn đem lại sự hòa bình và phồn vinh lâu dài cho xã hội, không có con đường nào khác hơn là phải dứt trừ mọi ý niệm nhân ngã, chúng sanh, phi chúng sanh, pháp và phi pháp như Kinh Kim Cang đã đề nghị. Và ước mơ có một đời sống an toàn, cao thượng và hạnh phúc, có một xã hội văn minh, công bằng lẽ phải; có một môi trường sống xanh, sạch, đẹp và có một thế giới an bình mà lòng nhân ngã không dứt trừ, mọi phân biệt đối xử không dừng lại, không biết ứng dụng tiềm năng rỗng lặng, xuyên suốt và sắc bén của Kinh Kim Cang vào trên mọi lãnh vực của cuộc sống con người, thì mọi ước mơ hạnh phúc, hòa bình và an lạc của con người đều trở thành bọt bèo và huyễn hoặc! Lịch sử xã hội con người cũng đã chứng minh rằng, nơi con người nào, nơi xã hội và thời đại nào, có sự chứng ngộ Tuệ giác Kim Cang, thì nơi con người ấy, nơi xã hội và nơi thời đại ấy, có khả năng tự mở ra những hệ lụy tranh chấp nhân ngã, tranh chấp phe nhóm, để đi tới tự do, sống chung trong hòa bình và an lạc. Vũ trụ là một bản nhạc hòa âm tuyệt đối của mọi âm thanh, cung bậc, nên lúc nào và ở đâu, nó cũng rung ngân những âm thanh siêu tuyệt, kỳ diệu và nhất như. Trong lúc đó, âm thanh của kiếp người đa đoan nhân ngã, thị phi, nên vừa mở miệng đã trở thành khí tạp, hủy hoại đoàn thể, hủy hoại sinh môi, khiến rừng thiêng trở thành khí độc, khiến biển xanh sóng dậy thét gào!

Tinh Thần Kinh Kim Cang Trong Triều Đại Nhà Lý

Vạn Hạnh Thiền Sư Với Tinh Thần Vô

Trú Vào thời Lý ( 1009 – 1226), Kinh Kim Cang Bát Nhã đã ảnh hưởng rất lớn trong thời đại nầy. Các Thiền Sư đời Lý phần nhiều dựa vào giáo lý của Kinh Kim Cang Bát Nhã để tu tập, hành đạo và độ đời. Vạn Hạnh Thiền Sư, theo Thiền Uyển Tập Anh, Ngài họ Nguyễn, người làng Cổ Pháp, phủ Thiên Đức, hiện nay là làng Đại Đình, xã Tân Hồng, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh, sinh khoảng năm 932, thiếu thời thông minh, nghiên cứu hiểu thông trăm luận, xem thường công danh, năm 21 tuổi xuất gia ở chùa Lục Tổ, cùng với Định Huệ thờ Thiền Ông làm Thầy. Chùa Lục Tổ với tên chùa đã giúp cho ta thấy hướng đi và sự tu học của Thiền Ông và học trò của Thiền Ông là Ngài Vạn Hạnh và Định Huệ đã ảnh hưởng đến tinh thần giác ngộ của Lục Tổ Huệ Năng đối với Kinh Kim Cang Bát Nhã như thế nào rồi.

Ngài Vạn Hạnh đã dạy cho Lý Thái Tổ an bang trị thế bằng tinh thần “vô trú” của Kinh Kim Cang, và chính tinh thần nầy đã đem lại sự bình trị cho đất nước hơn hai thế kỷ.

Vào ngày rằm, tháng 5, năm Ất sửu, Thuận Thiên 16 (1025 ), ở chùa Lục Tổ, Ngài Vạn Hạnh đã gọi đồ chúng đến dặn dò và nói bài thi kệ thị tịch như sau:

“Thân như điện ảnh hữu hoàn vô Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô Nhậm vận thịnh suy vô bố uý Thịnh suy như lộ thảo đầu phô”. Nghĩa là:

“Thân như ảnh, chớp có rồi không Vạn vật xuân tươi, thu héo mồng Quy luật thịnh suy không sợ hãi Thịnh suy đầu cỏ tợ sương hong”. Sau khi, Vạn Hạnh Thiền Sư đọc xong bài kệ thị tịch cho đồ chúng nghe, Ngài còn nói thêm: “Ngã bất dĩ sở trú nhi trú, bất y vô trú nhi trú”. Nghĩa là tôi an trú vào chỗ không an trú, an trú vào chỗ mà ý niệm vô trú không thể tựa vào. Nói xong, Ngài liền xả thân.

Đọc thi kệ và lời dặn cuối cùng của Thiền Sư Vạn Hạnh, ta thấy rõ cách nhìn về nhân sinh và vũ trụ của Ngài đã phản ảnh hết sức trung thực theo tinh thần của Kinh Kim Cang Bát Nhã.

Chẳng hạn, câu “Thân như điện ảnh hữu hoàn vô”, Ngài đã sử dụng biểu tượng “điện và ảnh” để diễn tả tính chất vừa hư ảo, vừa bất thực, vừa tạm bợ nhanh chóng của thân phận con người mà bài kệ trong Kinh Kim Cang Bát Nhã, Đức Phật đã diễn tả tính chất bất thực và hư ảo ấy của các pháp do duyên khởi hay các pháp hữu vi như sau:

“Nhất thiết hữu vi pháp Như mộng, huyễn, bào, ảnh Như lộ, diệc như điện Ưng tác như thị quán”.

Nghĩa là:

“Hết thảy pháp tương tác duyên khởi, như mộng, huyễn, bọt nước, ảo ảnh, như sương và cũng như điện chớp, hãy thường quán chiếu như vậy”.

Thân phận của con người, thân phận của mọi loài, thân phận của cỏ, cây, hoa, lá và ngay cả thân phận của mặt trời, mặt trăng, trái đất, núi rừng và biển cả, nếu đối với không gian vô cùng, thì chúng chỉ là những hạt bụi, những bọt nước, hạt sương; nếu đối với thời gian vô tận, thì sự tồn tại của chúng chỉ là những ráng nắng hay chỉ là những ánh chớp và nếu đối với thực tại vô ngã, thì chúng chỉ là mộng, là huyễn, là ảo ảnh, hoàn toàn không có ngã tính, không có tự thể thực hữu. Chúng có đó, rồi không đó, chúng không đó rồi có đó, đó là cái có, cái không của quy luật nhân duyên, nhân quả vận hành. Và ngay ở nơi có mà không và ngay ở nơi không mà có, đó là cái có và cái không thuộc về quán chiếu Bát Nhã mà Thiền Sư Vạn Hạnh cả một đời thường sống và thường chiêm nghiệm, rồi đúc kết và trao truyền lại cho tất cả chúng ta.

Câu hai: “Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô”, đây là cách nhìn xuyên suốt về quy luật sinh diệt, thăng trầm, tán tụ của mọi sự hiện hữu. Không có sự sinh ra nào mà không có sự hủy diệt kèm theo, không có sự đi lên nào mà không kèm theo sự đi xuống, không có sự vinh quang nào mà không kèm theo sự tủi nhục và không có sự xanh tươi nào mà không kèm theo sự úa tàn.

Đây là quy luật hết sức tự nhiên của các pháp hữu vi, nhưng quy luật nầy trở thành khắt khe và cay nghiệt đối với những ai chưa từng sống mà chỉ chuẩn bị và săn đuổi sự sống và nó lại càng cay nghiệt hơn đối với những ai đang bám víu vào những gì mà mình đã có, đang có như thân thể, cảm giác, tri giác, hay nỗ lực bám víu vào tiền tài, sắc đẹp, danh vọng,… Và nó lại càng cay nghiệt hơn đối với ai nỗ lực bám víu vào một cái tôi giữa trường đời biến thiên vô tận. Nhưng, quy luật nầy đối với Vạn Hạnh Thiền Sư, chúng chẳng có gì khắc nghiệt, chúng chẳng có gì để đáng sợ hãi cả. Và điều nầy ta sẽ thấy Ngài Vạn Hạnh đã nhấn mạnh hay biểu lộ phong thái hành xử của mình một cách ung dung và tự tại qua hai câu cuối: “ Nhậm vận thịnh suy vô bố uý, Thịnh suy như lộ thảo đầu phô”.

Nhậm vận, trong Toàn Việt Thi Lục và Hoàng Việt Thi Tập là “dụng vận”. Trong Việt Sử Tiêu Án là “Tuỳ vận”. Nhậm vận là vận hành theo quy luật tự nhiên; Tùy vận là theo sự vận hành của quy luật và dụng vận là ứng dụng sự vận hành theo quy luật. Hai câu nầy, Ngài Vạn Hạnh đã nói rõ sự chứng nghiệm tâm linh và phong cách ứng xử của mình đối với mọi hoàn cảnh, hay mọi tình huống xảy ra cho bản thân và xã hội.

Đối với bản thân, sống và chết là quy luật, là lẽ đương nhiên, nên chẳng có gì để ngạc nhiên đối với cái sống và cái chết, dù là chết trong lúc tuổi đang lên hay là chết trong lúc tuổi đã già. Lại nữa, sự mong manh của cuộc sống đời người, không phải là đến khi già nua, mà ngay ở nơi lứa tuổi cường tráng cũng mong manh như những giọt sương hong ở đầu ngọn cỏ vậy. Sự mong manh của cái thịnh hay cái suy, của cái sống hay cái chết, chúng không những không làm cho ta ngạc nhiên, không những không làm cho ta sợ hãi mà còn làm cho ta thanh thản trong khi sống và trong khi chết, trong khi lên và trong khi xuống, trong khi đến và trong khi đi, trong khi tụ và ngay cả trong khi tán nữa.

Đối với xã hội cũng vậy, cái đi sau là tiếp nối của cái đi trước và có thể làm cho xã hội phát triển và cực thịnh, nhưng đồng thời cái đi sau cũng có khi không có khả năng tiếp nối và phát triển cái đi trước, mà còn làm cho cái đi trước lụn bại suy tàn, cụ thể là Lê Long Đỉnh đã không tiếp nối được sự nghiệp của Vua Lê Đại Hành mà đã làm cho triều Lê lụn bại và cáo chung để mở màn cho một Triều đại Nhà Lý. Thật vậy, sự suy bại của một triều đại, hay sự thay ngôi đổi chủ của một chính phủ, còn nhanh hơn là sự chuyển dịch của một đời người. Nên, Ngài Vạn Hạnh đã cảnh báo cho Lý Thái Tổ hay bất cứ những ai đang nắm quyền lực trong xã hội rằng, không những cái suy của một đời người, hay của một triều đại, chóng tan biến như những hạt sương đầu ngọn cỏ mà ngay cả cái thạnh của đời người hay cái thạnh của một triều đại, cũng dễ tan biến một cách nhanh chóng như vậy không khác.

Do đó, Ngài Vạn Hạnh muốn nói cho tất cả chúng ta biết rằng, chính cái thịnh hay cái suy của con người hay của xã hội, cả hai đều không có tự tính, chúng thịnh hay suy đều lệ thuộc vào quy luật hợp ly của nhân duyên, và nếu ta nắm được quy luật nầy, thì ta có thể tự chủ được cuộc sống, thăng hoa được bản thân, và nếu ta là người nắm quyền lực của xã hội, thì ta có thể xây dựng và phát triển đất nước, đem lại sự giàu đẹp và văn minh cho xã hội mà chẳng có gì để lo lắng và sợ hãi cả. Bằng vào sự giác ngộ và nắm vững quy luật là “vạn pháp đều không có tự thể thực hữu và ly hợp là tùy thuộc vào nhân duyên”. Ngài Vạn Hạnh lại nói: “Tôi an trú vào chỗ không an trú, an trú vào chỗ mà ý niệm vô trú không thể tựa vào”. Do nắm vững quy luật mà Kinh Kim Cang đã hiển thị nầy, nên Ngài đã tự do hành đạo, sử dụng mọi phương tiện mà không hề bị bất cứ phương tiện nào trói buộc. Ngài đã sử dụng thiên văn, địa lý, sấm vỹ và ngay cả việc sắp xếp triều chính, nhưng Ngài vẫn “vô trú” đối với những cái đó. Phải chăng, Ngài Vạn Hạnh đã chứng nghiệm và ứng dụng giáo lý vô trú của Kinh Kim Cang Bát Nhã trong mọi hành động cứu nước giúp dân, làm lợi ích cho hết thảy chúng sanh của mình một cách triệt để.

Và do giác ngộ được ngã vô trú, nhân vô trú, chúng sanh vô trú, thọ mạng vô trú, pháp và phi pháp đều vô trú, nên Ngài Vạn Hạnh đã tùy duyên sử dụng vạn pháp để hóa độ chúng sanh mà Ngài không hề bị mắc kẹt đối với một chúng sanh nào hay đối với một pháp nào.

Làm lợi ích cho tất cả chúng sanh mà “vô trú”, nghĩa là không những chỉ vô trú ở nơi những phương tiện của hành động hoặc vô trú ở nơi ý hướng hay mục tiêu của hành động mà còn vô trú ngay cả nơi ý niệm trú hay không trú nữa. Tích cực hành động mà “vô trú”, tinh thần nầy Đức Phật đã dạy cho Tôn giả Tu Bồ Đề ở trong Kinh Kim Cang Bát Nhã như sau: “Phật bảo, nầy Tu Bồ Đề! Các Đại bồ tát, nên hàng phục tâm mình như thế nầy: Nếu có bao nhiêu loại chúng sanh, hoặc sinh ra từ trứng, từ thai, từ ẩm thấp, từ biến hóa; hoặc loài có hình sắc, hoặc loài không có hình sắc, hoặc loài có tri giác, hoặc loài không có tri giác, hoặc loài không phải có tri giác cũng không phải không có tri giác, ta hướng dẫn cho họ đều đi vào giải thoát ở trong Niết Bàn tuyệt đối. Làm cho vô lượng, vô số, vô biên chúng sanh giải thoát như vậy, mà kỳ thực ta không thấy có chúng sanh nào được giải thoát cả. Vì sao? Nầy Tu bồ đề! Vì nếu một vị Bồ tát mà còn có những vọng tưởng về một bản ngã, về một con người, về một chúng sinh và về một sinh mệnh thì không còn là vị Bồ tát chơn thực.

Lại nữa, nầy Tu Bồ Đề! Bồ tát thực hành bố thí không nên vướng mắc với bất cứ một thứ gì, nghĩa là không vướng mắc với sắc tướng, mà cũng không vướng mắc ở nơi âm thanh, hương thơm, mùi vị, xúc giác và ấn tượng để bố thí, Bồ tát hãy bố thí mà không vướng mắc ở nơi hình tướng vọng tưởng như thế. Vì sao? Vì Bồ tát bố thí không vướng mắc bởi hình tướng vọng tưởng, thì phước đức của họ không thể nào nghĩ và lường được”.36[36] Với tinh thần hành động một cách triệt để, mà tâm vô trú của Kinh Kim Cang Bát Nhã, khiến cho chàng trai tiều phu của xứ Rợ Hồ năm xưa ấy, đứng dậy, ứng đáp một cách sắc bén, chớp nhoáng và ngang tàng, chẳng có gì sợ hãi trước Ngũ Tổ giữa cõi tâm tông vô trước rằng: “Phật tính vốn bình đẳng không có Nam Bắc”, khiến cho Ngũ Tổ quát tháo và mỉm cười,

36[36] Dịch dựa theo bản La Thập, tr 749, Đại Chính 8 và có đối chiếu với Phạn văn.

rồi sau đó ấn chứng cho chàng trai tiều phu ấy trở thành Lục Tổ Huệ Năng.37[37] Đến thế kỷ thứ mười, Vạn Hạnh Thiền Sư đã tu tập tại chùa Lục Tổ, ở làng Dịch bảng, phủ Thiên Đức của Việt Nam lúc bấy giờ, và sự nghiệp trí thức cũng như sự nghiệp đức hạnh của Vua Lý Thái Tổ cũng đã được Vạn Hạnh Thiền sư giáo dục và tác thành ngay ở nơi ngôi chùa nầy.

Bởi vậy, không những triết lý hành động của Vạn Hạnh Thiền Sư chuyển tải 37[37] Lục Tổ Đại Sư-Pháp Bảo Đàn Kinh, Nguyên, Tông Bảo biên, Đại Chính 48. tinh thần của Kinh Kim Cang Bát Nhã, là hành động một cách triệt để mà vô trú, mà ngay cả triết lý và hành động của Vua Lý Thái Tổ cũng chuyển tải tinh thần ấy. Bằng tinh thần hành động triệt để mà vô trú của Kinh Kim Cang Bát Nhã, nên Vạn Hạnh Thiền Sư đã sử dụng tất cả mọi phương tiện để có thể phụng đạo giúp đời, và Vua Lý Thái Tổ cũng bằng tinh thần ấy, để lãnh đạo quốc gia, xây dựng và phát triển đất nước, đem lại hạnh phúc cho muôn dân.

Các Vua Lý Và Hành Hoạt

Năm 1018, vua Lý Thái Tổ đã cử Nguyễn Đạo Thành và Phạm Hạc sang Tống để thỉnh Đại Tạng kinh, đến năm 1020 thì Đại Tạng kinh mới đưa về Thăng

Long Năm 1023 vua sai người sao chép thêm một bản Đại Tạng Kinh nữa và đến 1027 lại tiếp tục sao chép thêm một bản Đại

Tạng Kinh nữa.

Năm 1034 vua Tống lại tặng cho triều đình Thăng Long một bộ Đại Tạng Kinh nữa, và năm 1036 vua Lý Thái Tông lại cho sao chép thêm một bản Đại Tạng Kinh nữa.

Như vậy, vào thời vua Lý Thái Tông tại đất nước Việt Nam chúng ta bấy giờ đã có ít nhất là sáu bộ Đại Tạng Kinh, trong đó có một bộ do vua Lê thỉnh từ Tống và năm bộ còn lại do Triều đình Nhà Lý thỉnh hoặc sao chép.

Do đó, vào thời điểm này việc nhu cầu học hỏi kinh điển của mọi thành phần xã hội rất lớn, và lẽ đương nhiên là các dịch bản Bát Nhã và Kim Cang Bát Nhã của các ngài Cưu Ma La Thập, Huyền Tráng, Chân Đế, Nghĩa Tịnh, Lưu Chi,… đã được phổ biến rộng rãi trong giới Tăng Ni, Phật tử cũng như các giới quyền qúy và giới nghiên cứu học thuật, và nó đã được các giới này chiêm nghiệm và ứng dụng vào đời sống.

Ta có thể thấy được sự học hỏi chiêm nghiệm nầy qua Hoàng đế Lý Thái Tông.

Sự kiện được ghi lại trong Thiền Uyển Tập Anh như sau: "Bấy giờ Hoàng đế Lý Thái Tông thường tham vấn thiền chỉ với Thiền Lão ở núi Thiên Phúc. Kim chùy vừa giáng thì óc liền thông. Nhưng, những lúc rãnh rỗi việc nước, vua lấy thiền duyệt làm vui, nhân cùng các bậc kỳ túc khắp nơi giảng cứu các chỗ dị đồng. Vua đời trước bảo: Trẫm nghĩ đến nguồn tâm của Phật Tổ, từ xưa thánh hiền chưa khỏi bị chê bai, huống là người hậu học. Nay, Trẫm muốn cùng các đại đức, sơ tỏ ý mình, mỗi vị thuật một bài kệ để xem chỗ dụng tâm ra sao". Tất cả đều chắp tay đồng ý. Mọi người đang tìm ý, Vua đã làm xong bài kệ: "Bát Nhã chân vô tông, Nhân không ngã diệc không. Quá hiện vị lai phật, Pháp tánh bản lai đồng".

Nghĩa là: “Bát Nhã thật vô tông, Người không, ta cũng không.

Phật trước, nay, sau nữa Pháp tánh bản lai đồng”.

Mọi người đều phục Vua có tài ứng đối lanh lẹ. Nội dung của bài kệ ấy, vua Lý Thái Tông đã nói đến Tính không của Ngã và Pháp qua cách nhìn của Kinh Kim Cang.

Các Thiền Sư Với Nghĩa Không

Và đọc Thiền Uyển Tập Anh, ta cũng thấy tư tưởng Không của Kinh Kim Cang Bát Nhã cũng đã ảnh hưởng sâu sắc với Thiền sư Định Hương.

Thiền sư Định Hương ở chùa Cảm Ứng, Ba Sơn, phủ Thiên Đức, họ Lã, người Châu Minh. Gia thế tu tịnh hạnh. Thời trẻ đến chùa Kiến Sơ tham học với Thiền sư Đa Bảo.

Sau khi ngộ đạo, đáp ứng lời mời của đô trưởng Thành hoàng sứ Nguyễn Tuân về trú trì chùa Cảm Ứng, tiếp Tăng độ chúng rất đông. Đến ngày 03 tháng 03 năm Canh Dần (1050) triều Lý Thái Tông, sư bệnh, gọi đồ chúng đến từ biệt và đọc bài kệ:

"Bản lai vô xứ sở Xứ sở thị chân tông.

Chân tông như thị huyễn, Huyễn hữu tức Không Không". Nghĩa là:

Xưa nay không xứ sở, Xứ sở là chân tông.

Chân tông huyễn như vậy, Huyễn hữu là Không Không.

Trong bài kệ Thị Tịch, Thiền sư Định Hương đã nói đến Không Không, như là sự giác ngộ tối hậu của mình, khi chiêm nghiệm về các pháp hữu vi hư huyễn.

Không - không là một trong hai mươi nghĩa Không của bộ Đại Bát Nhã mà Ngài Huyền Tráng đã dịch từ thời đại nhà Đường.38[38] Không-không là Tánh không ở nơi cái Không. Tự tính của các pháp là Không đã đành, mà tự tính của cái Không cũng là không và cái ý niệm về Không, cái ý niệm ấy cũng không có tự thể thực hữu, chúng chỉ là huyễn hữu, nên gọi là Không

Không. Lại nữa, tất cả pháp đều là không, ý niệm về cái Không ấy cũng không nốt, vì thế mà gọi là Không Không.

38[38]Huyền Tráng -Đại Bát Nhã ba la Mật Đa Kinh 5, tr 23, Đại Chính 5.

Lại nữa, hữu cũng Không, vô cũng Không, thị cũng Không, phi cũng Không, phi thị cũng đều Không, vì thế mà gọi là Không Không.

Kinh Đại Bát Niết Bàn nói rằng: “Không Không, nó không đồng với sự chứng đắc về Không Không Tam Muội của các hàng Thánh giả Thanh văn.

Bồ Tát tu tập về ý nghĩa của Không là như vậy, nên gọi là Không Không.39[39] Lại nữa, Trí Độ Luận giải thích, thế nào là Không Không. Tất cả mọi vật đều 39[39] Đại Bát Niết Bàn Kinh 16, tr 461, Đại Chính 12.

không, cái không ấy cũng Không, nên gọi là Không Không. Lại nữa, đem Không mà phá vỡ nội Không, ngoại Không, nội ngoại Không, phá vỡ cả ba Không ấy, gọi là Không Không.40[40] Lại nữa, đọc Thiền Uyển Tập Anh, ta lại thấy, Tăng Thống Huệ Sinh (?-1064), đã đáp ứng lời mời của vua Lý Thái Tông vào trai tăng ở Đại Nội. Trong dịp này vua nói với Tăng Thống Huệ Sinh rằng:

“Trẫm nghĩ nguồn tâm của Phật Tổ, người học chớ nên chỉ trích nhau, xin cùng thạc đức các phương, mỗi vị bày tỏ 40[40] Đại Trí Độ Luận 31, tr 287, Đại chính 25. điều hiểu biết của mình, để xem chỗ dụng tâm của qúy vị ra sao?”. Tăng Thống Huệ Sinh liền đáp ứng bằng bài kệ:

"Pháp bổn vô như pháp Phi hữu diệc phi không Nhược nhơn tri thử pháp, Chúng sanh dự Phật đồng.

Tịch tịch lăng già nguyệt, Không không độ hải chu.

Tri không không giác hữu, Tam muội nhậm thông chu”.41[41] 41[41] Thiền Uyển Tập Anh, tr 57, bản trùng khắc Triều Lê, tháng 4, năm Vĩnh Thạnh thứ 11. Khắc chữ “địch ”. Địch có nghĩa là tiến lên, mở đường, đạo phải, lấy dùng. Nhưng, Thầy Lê Mạnh Thát, LSPGVN III, tr 247, Nxb T.P Hồ Chí Minh 2002, đã phiên âm là “chu = 週 ”. Chumới đúng âm Nghĩa là:

Pháp vốn như không pháp, Không có cũng không không.

Nếu người biết pháp này, Chúng sanh cùng Phật đồng. Trăng lăng già lặng lặng, Thuyền vượt biển không không.

Biết không không, biết có Thiền định tự viên dung.

Tư tưởng Không Không mà Tăng Thống Huệ Sinh nói cho vua Lý Thái vận của thi kệ nầy. Có thể người khắc bản in đã khắc chữ “chu” thành chữ “địch”. Do đó, tôi đã sử dụng theo cách phiên âm của Thầy Lê Mạnh Thát và dịch “thông chu” là viên dung.

Tông, đó là Tánh Không mà Bát Nhã Tâm Kinh hiển thị rằng: "Trong Tánh Không ấy, không có Sắc, thọ, tưởng, hành, thức; không có Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý; không có Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không có Nhãn giới cho đến không có Ý thức giới; không có Vô minh cho đến không có cái hết Vô minh; không có Lão tử và không có cái hết Lão tử; không có Khổ, Tập, Diệt, Đạo; không có trí, không có đắc, vì không có cái để đắc".

Hay là nói theo cách của Đại Trí Độ Luận: Không Không, nghĩa là hữu cũng không, vô cũng không, thị cũng không, phi cũng không, phi thị cũng đều không.42[42]

Sắc Không Con Đường Ngộ Đạo

Từ Không - Không của Tăng Thống Huệ Sinh, ta đi tới tư tưởng Sắc không của Thái Hậu Ỷ Lan.

Thái Hậu Ỷ Lan là hoàng hậu của vua Lý Thánh Tông đã từng Nhiếp chính 42[42] Đại Trí Độ Luận 33, tr 287, Đại Chính 25. trong thời gian vua Lý Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành năm 1069 và là Thái Hậu của vua Lý Nhân Tông. Thái Hậu đã từng hỏi thiền sư Thông Biện về ý nghĩa Phật, Tổ và lịch sử phát triển Phật giáo. Thái Hậu Ỷ Lan rất nhân từ đức hạnh, người đời bấy giờ xưng tụng là Quan Âm nữ, nghĩa là người con gái của Bồ Tát Quán Thế Âm.

Thái Hậu Ỷ Lan thường mời Quốc Sư Thông Biện vào cung để tham vấn yếu chỉ của thiền và đã hiểu sâu được yếu chỉ, nên Thái Hậu có làm bài kệ ngộ đạo có ghi lại trong Thiền Uyển Tập Anh, trang 21 như sau:

"Sắc thị không, không tức sắc, Không thị sắc, sắc tức không.

Sắc không câu bất quản, Phương đắc khế chơn tông".

Nghĩa là:

Sắc là không, không tức sắc, Không là sắc, sắc tức không.

Sắc không đều chẳng quản, Mới được hợp chơn tông.

Tư tưởng Sắc không là một trong những tư tưởng chủ yếu của Bát Nhã Tâm Kinh.

Tư tưởng nầy, trong Tâm Kinh Bát Nhã của Phạn được diễn tả như sau:

“Iha Śāriputra rūpaṃ śūnyatā, śūnyataiva rūpam/ rūpān na pṛthak śūnyatā, śūnyatā yā na pṛthag rūpam/ yad rūpaṃ sā śūnyatā, yā śūnyatā tad rūpam// evam eva vedayā - saṃjñā - saṃskāra – vijñānāni//”.

Nghĩa là: “Nầy Xá Lợi Tử! Sắc là tánh Không, chính tánh Không là sắc. Sắc chẳng khác tánh Không, tánh Không chẳng khác sắc. Sắc ấy chính là tánh Không, tánh Không ấy chính là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức cũng đều như vậy”.

Và đoạn kinh này trong Bát Nhã Tâm Kinh dịch bản Hán của ngài Huyền Tráng là:

"Xá Lợi Tử! Sắc bất dị Không, Không bất dị sắc; sắc tức thị Không, Không tức thị sắc, thọ, tưởng, hành, thức diệc phục như thị".43[43] Nghĩa là:

"Nầy Xá Lợi Tử! Sắc chẳng khác gì Không, Không chẳng khác gì Sắc, Sắc chính là Không, Không chính là Sắc; thọ, tưởng, hành, thức cũng đều như vậy.

Kinh nói:

"Sắc chẳng khác Không, Không chẳng khác Sắc".

Là xác định Sắc và Không là hai pháp riêng biệt, nhưng chúng lại thống hợp với 43[43] Huyền Tráng, Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh, tr 848, Đại Chính 8.

nhau không hề tách rời và luôn luôn có mặt trong nhau.

Như vậy, Sắc có mặt ở đâu, thì Không có mặt ở đó; Không có mặt ở đâu, thì Sắc có mặt ở đó. Chúng tương nhập vào nhau và bất nhị. Lại nữa, Kinh nói:

"Sắc tức là Không, Không tức là Sắc".

Hai chữ "tức là" của Kinh xác định rằng: Sắc và Không, không phải là hai, mà chúng cũng không phải là một. Chúng có mặt trong nhau và cùng nhau hiện hữu. Chúng cùng nhau hiện hữu mà “Không” chính là tự thể của chúng.

Như vậy, trong bài kệ ngộ đạo của Ỷ Lan Thái Hậu, hai câu đầu là nêu rõ sự trực nhận chân lý bản nhiên và hai câu sau là phong thái sống và hành động sau khi đã giác ngộ.

Và như vậy, qua những thi kệ ngộ đạo của vua Lý Thái Tông, Thiền sư Định Hương, Tăng Thống Huệ Sinh và Thái Hậu Ỷ Lan, ta cũng còn có Thiền sư Viên Chiếu (999- 1090 ) với thi kệ:

"Thân như tường bích bĩ đồi thời Cử thế hốt hốt thục bất bi Nhược đạt tâm không vô sắc tướng Sắc không ẩn hiện nhậm thôi di".44[44]

Nghĩa là:

Thân như tường vách khi xiêu đổ, Vũ trụ thoáng chốc quen chẳng buồn.

Nếu đạt tâm Không, vô tướng sắc, Sắc Không ẩn hiện tự chuyển luân.

44[44] Thiền Uyển Tập Anh, tờ 11, bản trùng khắc Triều Lê, tháng 4, năm Vĩnh Thạnh, thứ 11, bài kệ thị tịch của Thiền Sư Viên Chiếu, câu thứ 3, thiếu chữ “tướng = 相”.

Thiền sư Đạo Huệ ( ?- 1172), thời vua Lý Anh Tông, có thi kệ Thị Tịch nói về sắc thân và diệu thể (tánh không) như sau:

"Địa thủy hỏa phong thức, Nguyên lai nhất thiết không.

Như vân hoàn tụ tán, Phật nhật chiếu vô cùng".

Hựu vân:

"Sắc thân dự diệu thể, Bất hiệp bất phân ly.

Nhược nhân yếu chân biệt, Lô trung hoa nhất chi". Nghĩa là:

“Đất, nước, gió, lửa, thức, Nguyên lai hết thảy Không. Như mây tan rồi tụ, Trời Phật chiếu vô cùng”.

Lại nói:

“Sắc thân cùng diệu thể, Chẳng hợp, chẳng lìa xa.

Nếu ai cần biết rõ, Trong lò một cành hoa”.

Và thiền sư Minh Trí (?- 1196), học trò của ngài Đạo Huệ, thông minh, hiểu rõ tông chỉ của kinh Viên Giác, Nhân Vương, Pháp Hoa và sách Truyền Đăng, dạy dỗ đồ chúng không biết mỏi mệt, Ngài đã diễn tả tư tưởng Sắc Không qua một dạng không ảnh mà cũng không hình, sắc thân chính là cái không ảnh, không hình ấy, qua bài kệ Thị Tịch như sau:

"Tùng phong thủy nguyệt minh, Vô ảnh diệc vô hình

Sắc thân giá cá thị Không không tầm hưởng thinh".45[45] 45[45]Thiền Uyển Tập Anh, tr 24a., bản Lê Triều, Vĩnh Thạnh ,Thập Nhất Niên, Tứ Nguyệt, Cốc Nhật Trùng Khắc.

Nghĩa là:

"Gió tùng trăng nước tỏ Không ảnh cũng không hình Sắc thân là cái đó Không- Không tiếng vọng tìm".

Như vậy, ta thấy tư tưởng Không của Bát Nhã đã phát triển sâu rộng trong đời sống đạo, chiêm nghiệm đạo và chứng đạo của các thiền sư đời Lý và ngay cả hàng vua chúa như Lý Thái Tông, Lý Thánh Tôn, Lý Nhân Tông và Thái Hậu Ỷ Lan.

Hương Vị Cho Cuộc Đời

Và qua sự diễn đạt ngộ đạo về Không, đã được các Thiền sư, cư sĩ, Phật tử đời Lý đọc tụng và hành trì một cách có hiệu quả trong đời sống đạo của chính họ và đã ảnh hưởng đến những sinh hoạt nhất định của xã hội.

Đối với bản thân, tư tưởng Kim Cang Bát Nhã đã giúp cho họ thấy rõ không những Ngã là không mà Pháp cũng không, và không những ý niệm về Ngã là không mà mọi ý niệm về pháp cũng không. Không những ý niệm về ngã đã không mà ý niệm về vô ngã cũng không và không những ý niệm về pháp là không còn, mà ý niệm về vô pháp cũng hoàn toàn vắng bặt.

Như vậy, khi họ nhận ra được sự thật đó và họ sống với sự thật đó, thì họ không còn sợ hãi trước cái lẽ sống chết, còn mất, thăng trầm của kiếp người hay những biến thiên của xã hội và cuộc đời. Nhờ vậy, họ đóng góp những gì cho đất nước, cho xã hội, cho cuộc sống con người, bằng chính sự giác ngộ lẽ sắc không của họ. Các Thiền sư, Vua chúa và Phật tử đời Lý có nhiều thi kệ nói về Lý tánh Bát Nhã, nói về Không, nói về Vô ngã và Vô pháp của Kinh Kim Cang, nhưng ta chưa tìm ra được một bản kinh nào thuộc về Văn tự bát nhã, do các ngài chú giải hay dịch thuật cả, điều nầy chắc chắn có nhiều lý do, mà ta cần chiêm nghiệm và nghiên cứu, để có thể thấy rõ được vấn đề.

Tuy nhiên, vào thời Lý, đất nước ta đã có ít nhất là đến sáu bộ Đại Tạng Kinh được lưu hành, chắc chắn trong đó, các dịch bản Kinh Bát Nhã như: Phóng Quang Bát Nhã, do Ngài Vô La Xoa dịch, vào thời Tây Tấn; Quang Tán Bát Nhã, do Ngài Trúc Pháp Hộ dịch, vào thời Tây Tấn; Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật, Tiểu Phẩm Bát Nhã Ba La Mật, Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật, Bát Nhã Tâm Kinh, do Ngài Cưu Ma La Thập dịch, vào thời Diêu Tần; Đạo Hành Bát Nhã, do Ngài Chi Lâu Ca Sấm dịch, vào thời Hậu Hán;

Đại Minh Độ Kinh, do Ngài Chi Khiêm dịch, vào thời Ngô; Ma Ha Bát Nhã Sao Kinh, do Đàm Ma Ty Cộng Trúc Phật Niệm dịch, vào thời Tiền Tần; Đại Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh, 600 cuốn, do Ngài Huyền Tráng dịch, vào đời Đường và rất nhiều kinh thuộc văn hệ Bát Nhã đã được các vị Pháp Sư khác, dịch từ Phạn sang Hán vào thời Tống và trước Tống, chắc chắn các dịch bản nầy cũng đã được lưu hành tại Việt Nam vào thời Lý, làm nền tảng cho sự học tập, nghiên cứu, ứng xử và chứng ngộ cho Tăng Ni Phật Tử bấy giờ, và nó là chất xúc tác, tạo nên sinh lực làm hưng vượng nền đạo đức và hương vị tâm linh, văn minh, văn hóa vàng son của dân tộc Việt Nam vào thời đại Nhà Lý.

TUỆ TRUNG THƯỢNG SỸ VỚI NGHĨA NHƯ CỦA KINH KIM CANG

Khuôn Mặt Nổi Vượt Giữa Rừng

Thiền Tuệ Trung Thượng Sỹ là một trong những khuôn mặt lớn về Phật học của Phật giáo đời Trần, nhất là đối với Thiền học. Tuệ Trung Thượng Sĩ có tên là Trần Tung, sinh năm 1230 và mất 1291,46[46]con trưởng của Yên Sinh Vương - Trần Liễu. Ông ta còn có tước hiệu Hưng Ninh Vương, đã cùng với Trần Hưng Đạo và Trần Quang Khải đánh bại Nguyên Mông.

Tuệ Trung Thượng Sỹ rất được vua Trần Thánh Tông quý trọng, nhất là về mặt trí tuệ và phong cách sống của ông. Tuệ Trung Thượng Sỹ là bậc Thượng Sỹ ở trong giới tuệ học bấy giờ. Tên của ông 46[46] Theo Lê Mạnh Thát, Lịch sử PGVN, tập 3, trang 759, Nxb Tp HCM 2002. đã nói lên con người và phong cách hành xử của ông, nên vua Trần Thánh Tông đã giao Thái tử Khâm tức là vua Trần Nhân Tông sau này, cho ông giáo dục. Vua Trần Nhân Tông đã viết bài thơ ca ngợi Tuệ Trung Thượng Sỹ ngay nơi bức chân dung của ông và bài thơ này đã được ghi lại ở trong Thượng Sỹ hành trạng như sau:

Giá lão cổ chùy Nhân nan danh mạc Lương hoàng khúc xích Thái đế đạc lạc Năng phương năng viên Năng hậu năng bạc Pháp hải độc nhãn Thiền lâm tam giác. Lê Mạnh Thát dịch:

“Đây bậc Cổ chùy

Người đâu dễ vẽ Thước góc Lương hoàng

Mõ chuông Thái đế Hay tròn hay vuông Mỏng dày đủ vẻ Biển pháp một mình Rừng thiền ba phía”.47[47]

Đối với vua Trần Nhân Tông, thì Tuệ Trung Thượng Sỹ là một con người có tài năng đa dạng, không dễ gì định vị kích thước để tạo nên một bức ảnh chính xác về ông hay chính cuộc đời của ông. Tuệ Trung Tượng Sĩ, theo vua Trần Nhân Tông là con mắt độc nhất của biển pháp bấy giờ (Pháp hải độc nhãn), và là người có khả năng dạy dỗ và đáp ứng nhu cầu thiền học cho ba bậc thượng, trung và hạ 47[47] Theo Lê Mạnh Thát, Lịch sử PGVN, tập 3, trang 776, Nxb Tp HCM 2002 căn của xã hội, hay thiền học của Tuệ Trung Thượng Sỹ hàm chứa giáo nghĩa đầy đủ cả ba thừa, gồm Thanh văn thừa, Duyên giác thừa và Bồ-tát thừa, và đầy đủ cả ba mặt tự giác, giác tha và giác hạnh viên mãn mà vua Trần Nhân Tông gọi Thiền học của Tuệ Trung Thượng Sỹ là Thiền lâm tam giác, nghĩa là rừng thiền đầy đủ cả ba mặt. Vua Trần nhân Tông còn nhận xét:

“Thượng Sỹ bẩm tính thanh cao, nổi tiếng thuần hậu. khí lượng thâm trầm, phong thái nhàn nhã”.

Vạn Sự Quy Như

Như vậy, Kinh Kim Cang Bát Nhã đã ảnh hưởng đến phong cách và cuộc đời của Tuệ Trung Thượng Sỹ như thế nào? Ta hãy đọc bài thơ Vạn Sự Quy Như của ông, để có thể thấy sự chứng nghiệm của ông về hữu và phi hữu, về vô và phi vô bằng Tuệ giác Kim Cang trong bài thơ này. Tùng vô hiện hữu, hữu vô thông Hữu hữu vô vô ất cánh đồng Phiền não Bồ - đề nhân bất nhị Chân Như vọng nghiệp tổng giai không Thân như huyễn kính, nguyệt như ảnh Tâm nhược thanh phong, tính nhược bồng Hưu vấn tử sinh ma dữ Phật Chúng tinh củng bắc, thủy triều đông.

Nghĩa là:

Từ vô hiện hữu, hữu vô thông, Hữu hữu, vô vô, ắt hẳn đồng, Phiền não, Bồ - đề vốn không khác, Chân Như, vọng niệm thảy đều không. Thân như gương ảo, như bóng nguyệt, Tâm tợ gió thanh, tính cỏ bồng, Đừng hỏi tử sinh, ma và Phật, Muôn sao chầu Bắc, nước chầu đông.

Như vậy, qua bài thơ ta thấy, Tuệ Trung Thượng Sỹ đã đập vỡ mọi ý niệm nhị biên mà thể nhập thực tính Trung đạo hay là thực tướng Bát Nhã.

Bằng Tuệ giác Kim Cang, Tuệ Trung Thượng Sỹ đã trực nhận, hữu và vô hay có và không là hai mặt của một thực tại.

Ngay nơi hữu mà vô, ngay nơi có mà không; ngay nơi vô mà hữu hay ngay nơi không mà có. Hữu và vô hay không và có, chúng không hề tách rời nhau mà luôn có mặt trong nhau. Cho đến thân và tâm, sống và chết, ma và Phật cũng vậy. Chúng không bao giờ tách biệt nhau. Thân và tâm, sống và chết, ma và Phật tất cả đều là không có tự tính, hết thảy bản tính của chúng đều là Như.

Như mà Tuệ Trung Thượng Sỹ đã đề cập ở trong bài thơ này, chính là nghĩa Như của các pháp, mà Kinh Kim Cang bản dịch của Ngài La Thập gọi là Như Lai. “Như Lai giả, tức chư pháp như nghĩa”.48[48]Và ở trong bản Phạn văn, đức Phật đã nói với Tôn giả Tu-bồ-đề rằng: “Như Lai là để gọi cho Chân Như; Như Lai là để gọi cho pháp tính bất sinh; Như Lai là để gọi cho sự đoạn tận của các pháp; Như Lai là tên gọi của Tuyệt đối bất sinh”.49[49] 48[48] 即諸法如義, tức chư pháp như nghĩa, La Thập, Đại Chính 8, tr. 751a27.

49[49] Như Lai là để gọi cho Chân Như, tiếng Phạn: bhūtatathatāyā etad adhi-vacanam. Như Lai là để gọi cho Pháp Tính Bất Sinh, tiếng Phạn: anutpādadharmatāyā etadadhivacanam. Như Lai là để gọi sự đoạn tận của pháp, tiếng Phạn: dharmocched-asyāitad-adhivacanam. Như Lai là tên gọi của Tuyệt Đối Bất Sinh, tiếng Phạn: atyantānutpannasyāitad- adhivacanam. (Buddhist Sanskrit Texts, số 17, tr. 84). Tuyệt đối bất sinh là Niết-bàn hay là Tính Không của pháp giới. Tính Không ấy là Như. Như thì không còn khởi hiện mọi ý tưởng về ngã hay phi ngã, về nhân hay phi nhân, về chúng sanh hay phi chúng sanh, về thọ mạng hay phi thọ mạng, về pháp hay phi pháp mà ở trong Kinh Kim Cang Bát-nhã đức Phật đã dạy cho Tôn giả Tu-bồ-đề và thính chúng lúc bấy giờ mà trong bản Phạn văn ta có như sau:

“Hỡi Tu-bồ-đề! Vì chính các vị Bồ-tát Đại sĩ, thì không có khởi hiện ý tưởng tự ngã, không khởi hiện ý tưởng chúng sanh, không khởi hiện ý tưởng sĩ phu và không khởi hiện ý tưởng thọ mạng.

Hỡi Tu-bồ-đề! Chính những vị Bồ-tát Đại sĩ, cũng không khởi hiện ý tưởng về pháp và về không phải pháp.

Hỡi Tu-bồ-đề! Và chính họ cũng không còn khởi hiện về ý tưởng và về không phải ý tưởng.

Hỡi Tu-bồ-đề, tại sao? Vì nếu những vị Bồ-tát Đại sĩ còn hiện khởi ý tưởng về pháp, thì chính họ còn có mắc kẹt tự ngã, còn có mắc kẹt chúng sanh, còn có mắc kẹt sĩ phu và thọ mạng”.

Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Tại sao? Vì đối với Bồ-tát Đại sĩ, thì không còn nắm giữ cái hiểu về pháp hay không phải pháp.50[50] Tự thân của các pháp là Như, nên vô cũng Như mà hữu cũng Như; hữu hữu cũng Như, mà vô vô cũng Như; phiền não cũng Như, mà Bồ-đề cũng Như; Chân Như cũng Như, mà vọng niệm cũng Như;

thân cũng Như, mà tâm cũng Như; sống 50[50] Buddhist Sanskrit Texts số 17, tr.76.

cũng Như, mà chết cũng Như; ma cũng Như, mà Phật cũng Như; đông cũng Như mà bắc cũng Như.

Tóm lại, đối với Tuệ giác Kim Cang, thì bản tính của các pháp là rỗng lặng, bình đẳng, nên không có pháp nào là không Như. Vì vậy, Kinh Kim Cang nói: “Như là nghĩa của các pháp = Chư pháp như nghĩa”.

Và Như là vậy, nên Vô vi cũng có nghĩa là Như. Các pháp từ nơi Như hay từ nơi Vô vi mà biểu hiện khác nhau.51[51]Nên, trong bài thơ ấy, Tuệ Trung Thượng Sỹ đã nói về nghĩa Như, do ông đã giác ngộ từ Tuệ giác Kim

Cang.

Và Như của Kinh Kim Cang, cũng đã được Tuệ Trung Thượng Sỹ đề cập đến trong bài thơ Mê Ngộ của ông:

Mê khứ sinh không sắc Ngộ lai vô sắc không Sắc không mê ngộ giả

Nhất lý cổ kim đồng.

Vọng khởi tam đồ khởi Chân thông ngũ nhãn thông 51[51] La Thập, Đại chính 8, tr. 749 b18.

Niết-bàn tâm tịch tịch Sinh tử hải trùng trùng. Bất sinh hoàn bất diệt Vô thỉ diệc vô chung Đản năng vong nhị kiến Pháp giới tận bao dung.

Nghĩa là:

Mê đi sinh không sắc Ngộ đến không sắc không Sắc, không, mê, ngộ ấy

Xưa nay một lẽ đồng. Vọng khởi, ba đường khởi Chân thông, năm mắt thông Niết-bàn tâm tĩnh lặng Biển sống chết trùng trùng.

Không sinh, lại không diệt Không thỉ, cũng không chung Chỉ thường quên nhị kiến Pháp giới thảy bao dung.

Qua bài thơ, ta thấy tinh thần Tâm kinh Bát-nhã và Kim Cang Bát-nhã đã được Tuệ Trung Thượng Sỹ diễn tả một cách minh triệt. Mê lầm là mê lầm đối với sắc không và giác ngộ cũng là giác ngộ đối với sắc không. Không có sự mê lầm hay giác ngộ nào tách rời khỏi sắc và không cả. Bởi lẽ sắc và không hay mê và ngộ xưa nay đều cùng chung một lý tính. Lý tính ấy là Không tính hay là Như. Lý tính ấy không có sinh, không có diệt, không có khởi điểm, không có kết thúc mà Tuệ Trung Thượng Sỹ nói: “Bất sinh hoàn bất diệt, vô thỉ diệc vô chung”. Và theo ông, muốn chứng nhập toàn thể lý tính ấy, thì hãy quên mất nhị kiến (đản năng vong nhị kiến).

Nhị kiến là những nhận thức do nhị nguyên đối đãi hay do sáu căn và sáu trần tiếp xúc và đối đãi với nhau làm điều kiện cho các nhận thức sinh khởi, nên nhận thức ấy là nhận thức mê lầm. Hoặc nhị kiến là hai kiến chấp sai lầm đối với ngã và pháp là sinh hoặc là diệt; là thường hoặc là đoạn; là lai hoặc là khứ; là đồng nhất hoặc là dị biệt. Nghĩa là người tu tập mà còn kẹt vào những kiến chấp hay những ý niệm về ngã và pháp. Như vậy, thì không thể nào hội nhập với pháp giới Chân Như. Và khi đã thông đạt Chân Như của pháp giới, thì đạt thông luôn cả năm cách nhìn, mà Tuệ Trung Thượng Sỹ nói: “Chân thông ngũ nhãn thông”. Ngũ nhãn là năm con mắt gồm: Nhục nhãn là mắt phàm phu; Thiên nhãn là mắt của chư thiên; tuệ nhãn là mắt trí tuệ chung của hàng thánh giả Thanh văn và Bồ-tát; pháp nhãn là mắt nhìn thấy pháp tính Chân Như của hàng Bồ-tát đại sĩ và Phật nhãn là mắt nhìn thấy mọi sự hiện hữu bằng tuệ giác hoàn toàn.

Ở Kinh Kim Cang Bát-nhã, Tôn giả Tu-bồ-đề đã thưa với đức Thế Tôn rằng, Ngài có đầy đủ cả năm con mắt ấy.52[52]Như vậy, theo Tuệ Trung Thượng Sĩ, chỉ cần quên mất nhị kiến, hay không ruổi rong theo nhị kiến, thì thông đạt Chân Như của pháp giới, và năm cách nhìn của năm con mắt không còn có sự đối ngại. Nghĩa là ngay nơi nhục nhãn có đủ cách nhìn của cả bốn con mắt kia. Bởi vậy, ta biết Kinh Kim Cang là hội điểm tu tập và chứng ngộ của Tuệ Trung Thượng Sỹ về Như, và cũng từ hội điểm ấy, mà ông phóng ra sự siêu thoát ngay giữa cuộc đời đầy bụi bặm này.

52[52] La Thập, Đại chính 8, tr.751b12.

Như vậy, ta biết Kinh Kim Cang là giáo lý chủ não của Phật học đời Trần. Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông và nhất là Tuệ Trung Thượng Sỹ đã hội nhập lý tính vô trú hay Như của Kinh Kim Cang, và ông đã biểu lộ lý tính ấy trong mọi hành xử vô trú của ông một cách tự nhiên. Đời sống của ông là đạo của ông và đạo của ông là đời sống của ông, cả hai không hề có một lằn mức ý niệm phân chia nào. Ông đã sống Như vậy và ông đã nói Như vậy.

Siêu Việt Ý Niệm Nhị Nguyên

Có vị Tăng hỏi: Thế nào là thanh tịnh pháp thân? Tuệ Trung đáp:

“Ra vào đống phân ngựa. Nghiên tầm vũng nước trâu”.

Vị Tăng hỏi: “Làm sao mà chứng nhập được?”

Tuệ Trung đáp: “Bỏ được những khái niệm về dơ bẩn, thì tức khắc đó là thanh tịnh pháp thân”. Trong đời sống của chúng ta cứ lẽo đẽo với những nhận thức nhị biên, với những khái niệm nhớp sạch, thì không bao giờ ta bước vào được thế giới vô niệm hay là thế giới của pháp tính Chân Như hoặc pháp thân thanh tịnh. Kinh Viên giác nói: “Vị xuất luân hồi nhi biện viên giác, bỉ viên giác tính tức đồng lưu chuyển”. Nghĩa là: chưa ra khỏi luân hồi mà biện minh về tính viên giác, thì tính viên giác ấy cũng đồng như luân hồi. Hoặc “Dĩ luân hồi tâm, sinh luân hồi kiến, nhập ư Như Lai đại tịch diệt hải, chung bất năng chí”.

Nghĩa là: “Dùng tâm luân hồi, sinh ra kiến thức luân hồi, mà muốn vào biển cả vắng lặng của Như Lai, thì hoàn toàn không vào đến được”.53[53] Thế giới của pháp tính Chân Như, pháp thân thanh tịnh hay là biển cả vắng lặng là thế giới mà Tuệ Trung Thượng Sỹ nói cho ta qua bài kệ sau đây:

Bản lai vô cấu tịnh Cấu tịnh bổn hư danh Pháp thân vô quái ngại 53[53] Kinh Viên Giác, Đại chính 17, tr 915c25.

Hà trược phục hà thanh.

Nghĩa là:

Xưa nay không nhớp sạch Nhớp sạch vốn tên suông Pháp thân là vô ngại Lấy gì sạch với dơ?

Có vị hỏi: Trong kinh có câu “sắc tức thị không, không tức thị sắc”, ý như thế nào?

Tuệ Trung ngồi im lặng. Một lát sau, ông nhìn người kia và hỏi rằng: Ông có hiểu không? Người kia: Không hiểu.

Tuệ Trung: Ông có sắc thân không? Người kia: Có.

Tuệ Trung: Vậy, sao gọi sắc là không? Tuệ Trung: Ông thấy cái không có hình sắc không?

Người kia: Không thấy.

Tuệ Trung: Vậy, sao gọi không là sắc? Người kia: Như vậy, rốt cuộc là thế nào?

Tuệ Trung: Sắc chẳng phải không;

không chẳng phải sắc.

Lại nói tiếp:

Sắc tức thị không không tức thị sắc, tam thế Như Lai phương tiện lực, Không bổn vô sắc, sắc vô không, thể tính minh minh phi thất đắc.

Nghĩa là:

Sắc chính là không, không chính là sắc, Sức phương tiện của Như Lai ba đời, Không vốn không sắc, sắc vốn không không, Thể tính sáng choang, không hề được mất.

Vung Tuệ Kiếm Kim Cang

Tuệ Trung Thượng Sỹ do giác ngộ được tính Chân Như vô trú, không sinh, không diệt nơi vạn hữu bằng Tuệ giác Kim Cang, nên mọi phong thái hành xử của ông hết sức tự tại.

Do đó, đối với ai tu tập hay thực hành Bồ-tát đạo mà còn mắc kẹt nơi ý niệm trì giới và nhẫn nhục, thì ông dùng tuệ giác Kim Cang để chặt đứt ngay:

Trì giới kiêm nhẫn nhục Chiêu tội bất chiêu phúc Dục tri vô tội phúc Phi trì giới nhẫn nhục.

Nghĩa là: Trì giới và nhẫn nhục Rước tội không rước phước Muốn biết không tội phước Đừng trì giới nhẫn nhục.

Thể tính của ta là Như. Thể tính ấy, vốn sáng choang, đâu có ô nhiễm mà phải trì giới cho hết nhiễm ô; thể tính của ta vốn vững chãi bất hoại, thì đâu cần phải nhẫn nhục để được kiên trì, bất hoại? Lại nữa, thể tánh của ta là pháp thân thanh tịnh, thì đâu cần phải trì giới để cho được thanh tịnh pháp thân; thể tính của ta vốn tịch chiếu cùng khắp, thì đâu cần phải nhẫn nhục để cùng khắp lặng chiếu và thể tính của ta vốn bình đẳng cùng khắp, thì đâu cần phải nhẫn nhục để đoạn tận tham sân, chấp ngã. Nên hết thảy pháp mà Đức Phật trình bày cho chúng ta tu học, chỉ là phương tiện giúp ta giác ngộ mà không phải là giác ngộ, vì vậy ở Kinh Kim Cang, Đức Phật đã dạy cho Tôn giả Tu-bồ-đề rằng:

“Những người nào, nếu tâm họ còn bám vào ý niệm, thì họ còn bị kẹt vào ngã, nhân, chúng sanh và thọ mạng; và nếu tâm của họ còn bám vào ý niệm pháp, thì họ vẫn còn kẹt vào ngã, nhân, chúng sanh và thọ mạng. Và tại sao? Vì nếu tâm của họ còn bám víu vào ý niệm không phải pháp, thì họ vẫn còn kẹt vào ngã, nhân, chúng sanh và thọ mạng. Vì lý do đó, nên đừng bám víu vào pháp và cũng đừng bám víu vào không phải pháp.

Vì do nghĩa này, nên Như Lai thường nói với các Tỷ-kheo rằng: Quý vị phải biết, pháp tôi nói ví như chiếc bè, pháp còn phải buông bỏ, huống là không phải”.54[54]Tuệ Trung Thượng Sỹ đã nắm được tuệ kiếm Kim Cang này, nên ông đã chặt đứt mọi chấp thủ của những kẻ đối diện với ông một cách ngang tàng và lẫm liệt.

54[54]La Thập, Kim cang Bát-nhã, Đại chính 8, tr.749.

Hoàng hậu Thiên Cảm em gái của Tuệ Trung Thượng Sỹ đã mời ông vào cung để ăn tiệc. Trên bàn tiệc có đầy đủ cả hai món mặn và chay. Ông không gắp món chay mà gắp món mặn, Hoàng hậu Thiên

Cảm hỏi:

“Anh tu thiền mà ăn thịt cá, thì làm sao mà thành Phật được?”. Tuệ Trung đáp: “Phật là Phật, anh là anh; anh không cần thành Phật, Phật không cần thành anh. Em chẳng nghe cổ đức nói: “Văn thù là Văn thù, giải thoát là giải thoát đó sao?”. Thành Phật chỉ là một cách nói ước lệ, chứ chẳng có Phật nào tự thấy mình thành Phật cả. Và Phật là thể tính giác ngộ nơi mỗi chúng sanh, nếu để cho thể tính ấy bị khuất lấp bởi phiền não thì Phật là chúng sanh, và phiền não lắng yên, giác tính biểu hiện, soi chiếu toàn triệt và cùng khắp, thì chúng sanh là Phật, chứ có Phật nào ngoài giác tính mà thành hay đắc, nên Tuệ Trung Thượng Sỹ nói với Hoàng hậu Thiên Cảm rằng: “Phật không cần thành anh, anh không cần thành Phật” là vậy.

Cuộc đối thoại giữa hai anh em của Tuệ Trung Thượng Sỹ và Hoàng hậu Thiên Cảm, ta thấy chẳng khác nào cuộc trò chuyện giữa Phật và Tôn giả Tu-bồ-đề ở Kinh Kim Cang rằng:

“Này Tu-bồ-đề! Thầy nghĩ Như thế nào? Như Lai có chứng đắc Vô thượng giác không? Có pháp nào được nói bởi

Như Lai không?

Tôn giả Tu-bồ-đề, thưa rằng:

Đúng như con hiểu ý nghĩa của Ngài dạy, thì không có pháp nào được khẳng định là Vô thượng giác và không có pháp nào khẳng định được nói bởi Như Lai. Vì sao? Vì pháp được nói bởi Như Lai, pháp ấy đều không thể nắm bắt, không thể diễn đạt, không thể gọi là pháp, không thể gọi là phi pháp. Vì sao? Vì hết thảy các bậc hiền thánh từ nơi pháp vô - vi mà thông hiểu”.55[55] Nơi những cuộc trò chuyện như vậy, những ý niệm đắc và phi đắc, Phật và phi Phật; pháp và phi pháp, tất cả đều đã bị kiếm tuệ Kim Cang chặt đứt hoàn toàn. 55[55] La Thập, Kim cang Bát-nhã, Đại chính 8, tr.749b11.

Có lần Vua Trần Nhân Tông hỏi: “Chúng sanh quen cái nghiệp ăn thịt uống rượu, thì làm thế nào thoát khỏi tội báo?”. Tuệ Trung trả lời:

“Nếu có người đang xây lưng lại, bất chợt có vua đi ngang qua sau lưng, người ấy không biết, cầm một vật gì đó, ném bất ngờ mà trúng nhằm vua. Thử hỏi trong lúc ấy, người ấy có sợ vua không và vua có giận người ấy không? Nên biết hai việc ấy không dính líu gì với nhau cả”. Nói xong, Tuệ Trung còn đọc bài kệ:

Vô thường chư pháp hành Tâm nghi tội tiện sanh Bản lai vô nhất vật Phi chủng diệc phi manh. Nhật nhật đối cảnh thì Cảnh cảnh tòng tâm xuất Tâm cảnh bản lai vô Xứ xứ ba-la-mật.

Nghĩa là:

Các pháp hành vô thường Tâm nghi tội liền sanh

Xưa nay không một vật Không giống, không nẩy mầm.

Mỗi ngày lúc đối cảnh Mọi cảnh từ tâm sanh Tâm cảnh xưa nay không Nơi nơi đều viên mãn.

Ăn thịt cá mà không tác ý, nghĩa là không khởi lên ngã tưởng, nhân tưởng, chúng sanh tưởng, thọ giả tưởng, không khởi lên pháp tưởng và phi pháp tưởng, không khởi lên mất và được, thủ và xả, thì ngay khi ăn, nghiệp không sinh, lấy gì mà thọ báo. Chúng sanh ăn mà thọ báo là do lúc ăn xúc thọ đi kèm với tác ý, tưởng và tư, hoặc đi kèm theo những tư niệm Phật hay chúng sanh, phiền não hay Bồ-đề, sinh tử hay Niết-bàn, pháp hay phi pháp, được hay mất, thủ hay xả, nên sinh khởi nghiệp, dẫn đến thọ quả báo khổ vui trong ba đời và sáu nẻo. Còn ăn không tác ý, không tưởng và không tư, thì ăn chỉ là ăn, ăn chỉ là thọ báo và trả báo, nên ăn xong là báo hết, chẳng có tội phúc gì trong cách ăn và khi ăn ấy.

Vì vậy, với tuệ kiếm Kim Cang, Tuệ Trung Thượng Sỹ không những chặt đứt phăng những ý niệm nhân ngã, nhị biên đối với mình khi tiếp xúc với vạn cảnh, mà ông còn phá vỡ và chặt đứt những ý niệm phân biệt vọng tưởng ngay ở nơi những người có cơ duyên trực diện với ông. Ông nói:

Thân tòng vô tướng, bổn lai không Huyễn hóa phân sai thành nhị kiến Ngã nhân tợ lộ diệc tợ sương Phàm thánh như lôi, diệc như điện.

Nghĩa là:

Thân từ vô tướng, vốn xưa nay huyễn hóa phân sai thành nhị kiến.

Ta, người như mốc, cũng như sương Phàm, thánh cũng như sấm, như chớp.

Nhị kiến là cái thấy nhị biên, cái thấy đối đãi, cái thấy thuộc về các pháp hữu vi sinh diệt không phải là cái thấy của Tuệ giác Kim Cang.

Cái thấy của Tuệ giác Kim Cang là cái thấy từ vô vi mà biểu hiện, có khả năng chặt đứt mọi cái thấy đối đãi, giữa ta và người; giữa phàm và thánh.

Ta và người, phàm và thánh chỉ là những ý niệm hư huyễn bất thực, của tâm thức chứa đầy ngã tưởng, phi ngã tưởng, chứa đầy pháp tưởng và phi pháp tưởng. Những tưởng ấy, chúng khởi sinh và hủy diệt một cách nhanh chóng, như sương, như mốc, như sấm chớp và như điện xẹt vậy.

Mọi hoạt dụng vắng bặt hết thảy ý niệm ngã và phi ngã, vắng bặt mọi ý niệm pháp và phi pháp, đều là Như và là diệu dụng của Như. Đi đứng nằm ngồi, nói năng, động tịnh đều là Như và từ nơi Như mà thõng tay vào chợ đời sinh tử, chỉ thẳng cho mọi người tính Như ngay ở nơi chợ đời ấy. Nghĩa là chỉ thẳng cho người đời biết rằng: Sinh cũng Như mà diệt cũng Như; cả sinh và diệt đều Như; huyễn cũng Như mà chân cũng Như; cả chân và huyễn đều Như; Bồ-đề là Như mà phiền não cũng Như; cả Bồ đề và phiền não đều là Như; Thiên đàng là Như mà địa ngục cũng Như; cả Thiên đàng và địa ngục đều là Như; Nước sôi lửa bỏng cũng Như mà nước mát thanh trong cũng là Như; Ngồi thiền cũng Như mà không ngồi thiền cũng Như; Thuyết pháp cũng Như mà không thuyết pháp cũng Như,… Nghĩa là khi tâm đã lặng yên hết các tưởng, thì thấy muôn cảnh đều là Như và có thể tự do rong chơi khắp cả mười phương thế giới mà chẳng có gì ràng buộc. Nên, Tuệ Trung nói:

Tâm chi sinh hề, sinh tử sinh, Tâm chi diệt hề, sinh tử diệt. Sinh tử nguyên lai tự tính không, Thử huyễn hóa thân diệc đương diệt.

Phiền não, Bồ-đề ám tiêu ma Địa ngục thiên đường tự khô kiệt Hoạch than lô thán đốn thanh lương Kiếm thụ đao sơn lập tồi chiết.

Thanh văn tọa thiền ngã vô tọa Bồ-tát thuyết pháp ngã thuyết thực Sinh tử vọng sinh, tử vọng tử Tứ đại bổn không tòng hà khởi Mạc vi khát lộc sấn dương diệm Đông tẩu Tây trì vô tạm dĩ. Pháp thân vô khứ diệc vô lai Chân tính vô phi diệc vô thị Đáo gia tu trí bãi vấn trình Kiến nguyệt an năng khổ tầm chỉ Ngu nhân điên đảo bố sinh tử Trí giả đạt quan nhàn nhi dĩ. Nghĩa là:

Sinh của tâm chừ, sinh tử sinh; Diệt của tâm chừ, sinh tử diệt! Sinh tử xưa nay bản tính không Huyễn thân này rồi cũng sẽ diệt.

Phiền não, Bồ-đề cũng tiêu vong Địa ngục thiên đường tự khô kiệt. Nước sôi lò bỏng liền tươi mát Núi kiếm rừng đao gãy sạch trơn Thanh văn thiền tọa ta không tọa Bồ-tát thuyết pháp, ta thuyết thực Sinh chính vọng sinh, tử vọng tử Tứ đại vốn không, khởi chỗ nào? Đừng làm nai khát săn sóng nắng Chạy ruổi đông tây chẳng tạm dừng.

Chân tính không phi cũng không thị Đến nhà còn hỏi đường chi nữa? Thấy trăng, đâu nhọc tìm tay chỉ!

Sợ hãi tử sinh người điên dại Đạt ngộ thong dong bậc trí hiền.

Tâm là ông chủ của sinh và diệt của sống và chết, của phiền não và Bồ-đề, của thiên đàng và địa ngục, của khổ và vui, của lửa bỏng hay ao mát, nên Tuệ Trung Thượng Sỹ nói: “Tâm chi sinh hề, sinh tử sinh; Tâm chi diệt hề, sinh tử diệt”. Nghĩa là: Sinh của tâm chừ, sinh tử sinh; diệt của tâm chừ, sinh tử diệt!”. Tâm là cứ điểm cho cái sinh nó sinh và là cứ điểm cho cái diệt nó diệt. Sinh và diệt là hai mặt biểu hiện của tâm, nhưng mà thể tính của tâm, thì không hề sinh diệt. Và Ông đã giải quyết một cách triệt để, nhằm chuyển hóa đối với tâm sinh diệt ấy, bằng quán chiếu Bát-nhã. Nghĩa là luôn luôn quán chiếu để thấy rõ: “Sinh tử nguyên lai tự Tính không”.

Thấy rõ tự tính sinh tử ở nơi tâm vốn không, thì cái sinh, sinh khởi từ vọng tâm hay cái diệt bị hủy diệt từ vọng tâm đều hoàn toàn vắng lặng, bấy giờ các ý niệm nhị nguyên từ nơi tâm thức hoàn toàn không còn sinh khởi, tính giác viên minh tự hiển bày, sự an lạc và sự tự do có mặt một cách đích thực với ta, khiến ta không còn phải ruổi rong kiếm tìm. Vì vậy, Tuệ Trung Thượng Sỹ nói: “Đến nhà còn hỏi đường chi nữa?”. Hay là “thấy trăng, đâu nhọc tìm tay chỉ?”.