Kinh Kim Cang Trong Dòng Lịch Sử

Kinh Kim Cang trong dòng lịch sử

Thích Thái Hòa

Thời Điểm Và Văn Bản

Kinh Kim Cang thuộc văn hệ Bát Nhã, văn hệ nầy theo Ngài Thế Thân (Vasubandhu) là một Đại Luận Sư của Phật giáo Ấn Độ vào cuối thế kỷ thứ tư Tây lịch cho rằng, Pháp tạng nầy đã được Đức Phật giảng dạy đầu tiên tại thành Vương Xá, bắt đầu từ năm thứ năm, kể từ khi Đức Thế Tôn thành đạo và Kinh Kim Cang Bát Nhã đã đượcĐức Phật giảng dạy sau cùng trong văn hệ Bát Nhã, và cũng theo Ngài Thế Thân, các Kinh thuộc văn hệ Bát Nhã trước Kim Cang, Đức Phật dạy cách loại trừ “tướng”, nhưng chưa triệt để, đến thời Đức Phật dạy Bát Nhã sau cùng, là nhắm tới dùng Bát Nhã để chặt đứt mọi sự mắc kẹt của tâm vào các tướng một cách triệt để, do đó mà gọi văn hệ Bát Nhã sau cùng là Kim Cang.1[1] Và theo sự phán giáo của Ngài Thiên Thai Trí Giả (538-597) là một Nhà Phật học nổi tiếng và là một vị Tổ Sư của 1[1]Kim Cang Tiên Luận 1, bản Hán dịch của Ngài Bồ Đề Lưu Chi, tr 798a, Đại Chính Tân Tu 25. Thiên Thai Tông ở Trung Hoa vào thế kỷ thứ 6 Tây lịch, cho rằng, Đức Phật bắt đầu giảng dạy văn hệ Bát Nhã cho chúng đệ tử từ năm thứ hai mươi kể từ khi Ngài thành đạo.

Đọc các dịch bản Hán, thuộc văn hệ Bát nhã như Đạo hành bát nhã do Lokaraksa (Chi lâu ca sấm) tới Trung Quốc thời Hậu Hán, năm 167 TL và dịch; Đại minh độ kinh do Ngô chi khiêm tới Trung Quốc từ thời Ngô năm 220 TL và dịch; Phóng quang Bát nhã kinh, do Vô la xoa dịch, vào thời Tây Tấn (265 TL -317 TL), Quang tán bát nhã kinh, do Trúc pháp hộ dịch vào thời Tây Tấn, năm 265 TL ,... cho ta thấy những dịch giả, dịch từ văn hệ Bát nhã Prākṛti và Sanskrit nầy, sang Hán văn là trước và đồng thời với Long thọ ở thế kỷ III, nhưng những văn bản Bát nhã bằng ngôn ngữ Prākṛti và Sanskrit được hình thành từ lúc nào và do ai hay hội đồng nào biên tập, thì đến nay vẫn chưa có một tư liệu nào có thẩm quyền xác định cụ thể.

Tuy nhiên, ta biết chắc chắn một điều rằng, vào thời điểm mà văn bản Kinh Kim Cang hình thành là thời điểm kỹ thuật in ấn sao chép và phổ biến của thời bấy giờ phần nhiều là thủ công và phần nhiều là một thầy truyền dạy cho một trò, hoặc nhiều lắm là năm bảy trò. Nên, việc hình thành một văn bản như Kinh Kim Cang bằng chữ Prākṛti hay Sanskrit, trên Lá bối là cả một công trình lâu năm.

Khởi đầu kinh được truyền tụng bằng miệng, từ thầy sang trò, sau đó mới đến thời kỳ chữ viết. Chữ viết của kinh đầu tiên được ghi trên những Lá bối dài. Kỹ thuật khắc ghi đầu tiên là người ta sử dụng mũi kim để khắc ghi vào lá, sau đó lại dùng than bụi chà vào các chữ do mũi kim khắc vạch ấy. Chà xong, người ta lại đục lỗ xuyên giữa của chồng lá và khâu bằng một sợi dây liên kết các lá kinh đã được khắc lại với nhau, để giữ gìn ở các tu viện hoặc truyền tụng không những bằng miệng mà còn cả văn bản. Và sự hình thành một văn bản kinh như vậy, quá mất nhiều thời gian, nên bấy giờ không dễ dàng gì có nhiều văn bản kinh như vậy đi đến được với đa số quần chúng trong và ngoài nước. Kỹ thuật khắc ghi kinh điển từ Lá bối, đến khắc in kinh điển trên mộc bản đã trải qua một thời gian khá dài, huống gì từ thời gian khắc ghi kinh trên lá bối cho đến thời kỳ khắc in kinh điển trên bản đồng hay trên đá trải qua một thời gian cách xa nhau biết chừng nào?

Cho nên, vào thời điểm bấy giờ để hoàn chỉnh và phổ biến một bản kinh đến nhiều người trong xã hội phải mất một thời gian khá dài, ít nhất là vài thế kỷ.

Huống gì, vào năm 167 TL, Lokaraksa (Chi lâu ca sấm) đã đến Trung Hoa và đã dịch Đạo hành bát nhã và kinh nầy La thập (343 – 413), dịch gọi là Tiểu phẩm bát nhã. Như vậy, ta thấy văn bản chữ viết thuộc văn hệ Bát nhã, phải được hình thành trước 167 TL, khoảng 200 năm, tức là phải xuất hiện trước Lokaraksa (Chi lâu ca sấm), khoảng ba thế hệ hoặc có thể nhiều hơn nữa, nghĩa là nó phải xuất hiện vào những thế kỷ trước TL, và văn bản truyền tụng bằng văn hệ Bát nhã, nhất định phải xuất hiện trước văn bản chữ viết, cũng phải trên dưới một thế kỷ. Văn bản Kinh Kim cang Bát nhã, bằng truyền tụng hay bằng chữ viết, ta cũng có thể định vị cho thời điểm xuất hiện cũng tương tợ như thế.

Định vị cho thời gian xuất hiện của văn bản thuộc văn hệ Bát nhã như vậy, thấy trở nên dễ hiểu, khi ta lấy thời điểm mà Lokaraksa đến Trung Hoa 167 TL và dịch Đạo hành Bát nhã làm mốc thời gian. Với mốc thời gian nầy, trước khi dịch Đạo hành bát nhã, Lokaraksa phải mất ba mươi năm trước đó, tức là khoảng 137 TL, ông bắt đầu học hỏi từ những vị thầy của ông về văn hệ Bát nhã và chính tự ông phải nỗ lực học hỏi, nghiên cứu, thiền quán để thẩm thấu không những chỉ văn kinh Bát nhã, mà còn Thực tính Bát nhã để hoàn thành dịch phẩm Đạo hành bát nhã của ông như hiện nay ta đang có, ở trong Đại Chính 8, tr 425.

Và lẽ đương nhiên là văn bản thuộc văn hệ Bát nhã được biên tập phải trước Lokaraksa vài thế hệ và phải trải qua vài thế hệ truyền thừa nữa, mới đến Lokaraksa (Chi lâu ca sấm). Và từ khi Lokaraksa khởi công dịch cho đến khi hoàn thành dịch phẩm tốn mất thời gian cũng không phải là ít.

Nên, theo tôi văn bản thuộc văn hệ Bát nhã và Kim Cang xuất hiện muộn nhất là vào những thế kỷ đầu trước TL, là điều mà chúng ta có thể hiểu và chứng minh được.

Văn bản của Kinh Kim Cang hiện còn là hai thủ bản cổ xưa, xuất hiện khoảng 500 STL, từ miền Đông Turkestan đã được Pargiter biên tập và ấn hành năm 1956, nhưng văn bản nầy không đầy đủ.

Đây là một văn bản Sanskrit không thuần chủng, vì trong văn bản nầy thỉnh thoảng lại xuất hiện những đoạn văn bằng chữ Prākṛit.

Thủ bản Gilgit Manuscript tìm thấy từ thế kỷ 5 hoặc 6 là một trong những nguồn tư liệu có giá trị sớm nhất chứa đựng nội dung Kinh Kim Cang. Văn kinh của thủ bản nầy ít lặp lại so với thủ bản Pargiter. Và hiện nay ta có bản Kinh Kim Cang bằng Sanskrit chứa đựng ở trong Buddhist Sanskrit Texts No 17, P 75.

Vấn Đề Các Phiên Bản

Đối với Hán bản, Kinh Kim Cang hiện có bảy phiên bản mà ta thấy hiện có ở trong Đại Chính Tân Tu 7 và 8 như sau: - Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, Diêu Tần, La Thập dịch, tr 748, Đại

Chính 8.

- Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, Nguyên Ngụy, Bồ Đề Lưu Chi dịch, tr 752, Đại Chính 8.

- Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, Nguyên Ngụy, Bồ Đề Lưu Chi dịch, tr 757, Đại Chính 8.

- Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, Trần, Chân Đế dịch, tr 762, Đại Chính 8. - Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, Tùy, Cấp Đa dịch, tr 766, Đại Chính 8.

- Phật Thuyết Năng Đoạn Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh, Đường, Nghĩa Tịnh dịch, 771, Đại Chính 8. - Đệ Cửu Hội Năng Đoạn Kim Cang Phần, Đường, Huyền Tráng, tr 979, Đại Chính 7. Trong bảy bản Hán dịch, Bản của Ngài La Thập được các nhà Phật học về sau xem là định bản để chú giải và đã có ảnh hưởng rất lớn trong sự tu tập, trì tụng và chứng nghiệm bởi nhiều thế hệ Tăng Ni Phật Tử xuyên suốt các thời đại của nhiều quốc gia trên thế giới.

Bản dịch của Ngài La Thập, không phải chỉ đối chiếu văn mà dịch mà phần nhiều do Ngài lãnh hội ý kinh mà dịch, nên văn chương trong sáng, giản dị, thâm diệu và linh hoạt và vì vậy, mà đã được các nhà Phật học xem như định bản để chú giải, ngay cả Ngài Khuy Cơ học trò chính truyền của Ngài Huyền Tráng cũng dựa vào bản dịch của Ngài La Thập để chú thích mà không dựa vào bản dịch của Ngài Huyền Tráng, điều đó chứng tỏ rằng, bản dịch của Ngài La Thập lôi cuốn đối với các nhà Phật học trong quá khứ và hiện nay như thế nào.

Bản dịch của Ngài Huyền Tráng và Nghĩa Tịnh so với bản dịch của Ngài La Thập, thì hai bản dịch nầy có thêm những phần mà bản dịch của Ngài La Thập đã giản lược. Sự thêm như vậy giúp ích rất nhiều cho vấn đề nghiên cứu văn bản. Bản dịch của Ngài Bồ đề lưu chi = 菩提流支 và bản dịch của Ngài Bồ đề lưu chi =菩提留支, thì sử dụng từ vựng và văn vẻ có nhiều chỗ khác nhau, nếu ta đọc phần mở đầu của hai bản dịch và nhất là đọc phần thi kệ quán chiếu sắc thân Như Lai và các pháp hữu vi sẽ cho ta thấy rõ điều ấy.

Lại nữa, bản dịch của Bồ đề lưu chi =菩提流支, các từ như sattvasaṃjñâ, jīvasaṃjñā, pudgalasaṃjñā, đều dịch là chúng sanh tướng, thọ giả tướng, nhân tướng, nhưng bản dịch của Bồ đề lưu chi =菩提留支 lại dịch là chúng sanh tưởng, thọ giả tưởng, nhân tưởng. Với cách dịch các từ nầy của Bồ đề lưu chi =菩提留支 rất tương đồng với các bản dịch của Chân đế, Cấp đa, Huyền trang và Nghĩa tịnh. Với cách dịch ấy, giúp cho ta thấy rằng, bản dịch của Bồ đề lưu chi khi dịch đối chiếu với Phạn văn mà dịch.

Bản dịch của Ngài Chân đế và Cấp đa kể cả bản dịch của Ngài Huyền trang và Nghĩa tịnh cũng vậy, khi dịch có đối chiếu với bản Phạn văn mà dịch, nên giúp cho các học giả đối chiếu giữa Phạn và Hán dễ dàng hơn so với bản của Ngài La Thập. Còn bản của Ngài Cấp Đa khi dịch rất trung thành với bản Phạn văn, nên khi ta đọc bản dịch của Ngài Cấp đa để đối chiếu với Phạn văn thì hết sức thú vị, nhưng thưởng thức đơn thuần bản dịch nầy về mặt Hán văn thì chẳng dễ chịu chút nào.

Ngoài các dịch bản Hán, Kinh Kim Cang còn có bản dịch tiếng Tây Tạng từ bản Sanskrit khoảng thế kỷ thứ tám, với tên Pakpa Sherab kyi Paroltu Chinpa Dorje Chupa Shejawa Tekpa Chenpoy Do. Và nhiều bản dịch Anh ngữ từ Phạn văn như bản dịch của Max Muller, Oxford 1881 và của Eward Conze ấn bản năm 1956, đều dịch trực tiếp từ Phạn văn. Ngoài ra còn có bản dịch Anh ngữ của Thomas Cleary và bản Anh ngữ lược dịch của Thiền sư Nhất hạnh. Hai bản Anh ngữ nầy đều dựa vào bản Hán dịch của Ngài La Thập để dịch và cũng còn có nhiều bản dịch Anh ngữ khác. Hiện nay, Kinh Kim Cang cũng đã được phiên dịch thành nhiều ngôn ngữ trên thế giới và đã có một ảnh hưởng rất lớn đối với sự nghiên cứu, tu tập và ứng dụng vào đời sống của rất nhiều Tăng Ni và Phật tử trên thế giới.

Các Bản Chú Sớ

Vua Quang Toản - Cảnh Thịnh nói, Kinh Kim Cang từ đời Đường đến nay đã có cả ngàn nhà giải và chú thích2[2], nhưng hiện nay, ta đọc và thấy các bản chú giải Kinh Kim Cang của các nhà Phật Học Ấn Độ và Trung Hoa hiện được giữ lại ở trong Đại Chính như sau: Kim Cang Bát Nhã Luận, nhị quyển, Vô trước Bồ tát tạo, Tùy, Đạt ma cấp đa dịch, Tr 757, Đại chính 25. Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Luận, Vô trước bồ tát tạo, Tùy, Đạt ma cấp đa dịch, Tr 766, Đại chính 25.

2[2]Lời Tựa Kinh Kim Cang, bản thêu trên gấm, ngày 1/11/ Cảnh Thịnh năm thứ 8, Bản kinh hiện lưu giữa tại chùa Trúc Lâm Huế.

Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Luận, Thiên thân bồ tát tạo, Nguyên ngụy, Bồ đề lưu chi dịch, Tr 781, Đại chính 25. Kim Cang Tiên Luận, Thế thân bồ tát tạo, Kim cang tiên luận sư thích, Nguyên Ngụy, Bồ đề lưu chi dịch, Tr 798, Đại chính 25.

Năng Đoạn Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh Luận Thích, Vô trước bồ tát tạo, Thế thân bồ tát thích, Đường, Nghĩa tịnh dịch, Tr 875, Đại chính 25.

Năng Đoạn Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh Luận Tụng, Vô trước bồ tát tạo, Đường, Nghĩa tịnh dịch, Tr 885, Đại chính 25.

Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Phá Thủ Trước Bất Hoại Giả Danh Luận, Công đức thi bồ tát tạo, Đường, Địa bà ha la đẳng dịch, Tr 887, Đại chính 25.

Trên đây là những dịch bản chú giải Kinh Kim Cang từ Phạn văn của các Luận sư Ấn Độ, còn đối với Trung Hoa, bản chú giải Kinh Kim Cang sớm nhất có thể là bản chú giải của Ngài Tăng Triệu ở thế kỷ thứ năm. Ngài Tăng Triệu là một trong những học trò xuất chúng của Ngài La Thập, nên Ngài Tăng Triệu đã dựa vào bản dịch của Thầy mình mà chú thích. Bản chú thích nầy bị thất lạc khá lâu, đến năm 1688, các nhà Phật học Nhật bản mới phát hiện và ấn hành.

Đến đời Lương, Thái tử Chiêu Minh (502 – 556) phân chia Kinh Kim Cang thành 32 đoạn để tiện việc nghiên cứu và chú giải.

Kinh Kim Cang do Lục Tổ Huệ Năng (638 – 713) giảng, có hai cuốn, hiện đang được lưu giữ ở Tục Tạng Kinh, số 459A. Vào đời Tùy, Ngài Trí Khải có sớ giải Kinh Kim Cang với tên “Kim Cang Bát Nhã Kinh Sớ, gồm một cuốn. Và Ngài Cát Tạng có sớ giải Kinh Kim Cang bốn cuốn, gọi là “Kim Cang Bát Nhã Sớ”.

Ở đời Đường, Ngài Khuy Cơ học trò của Ngài Huyền Trang đã dựa vào dịch bản của Ngài La Thập làm ra hai cuốn tán thuật Kinh Kim Cang, gọi là “Kim Cang Bát Nhã Kinh Tán Thuật”. Cũng ở đời Đường, Ngài Tông Mật – Khuê Phong đã làm toát yếu sớ luận Kinh Kim Cang, gọi là “Kim Cang Bát Nhã Kinh Sớ Luận Toát Yếu”. Ngài Trí Nghiêm làm lược sớ Kinh Kim Cang, gọi là “Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Lược Sớ”, gồm hai cuốn.

Vào đời Tống, Ngài Tử Cừ, có làm toát yếu San Định Ký Kinh Kim Cang, gọi là “Kim Cang Toát Yếu San Định Ký”, gồm bảy cuốn.

Vào đời Minh, Ngài Tông Lặc và Như Khởi, làm chú giải Kinh Kim Cang, gọi là “Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Chú Giải”, gồm một cuốn.

Khang Hy đời Thanh, Ngài Thạch Liêm – Đại Sán có làm sớ giải, chỉ thẳng những điểm chủ yếu của Kinh Kim Cang, gọi là “Kim Cang Trực Sớ”.

Ngoài ra, còn có Kinh Kim Cang Chư Gia, là trích dẫn những lời chú giải của các vị Thiền sư về Kinh Kim Cang.

Vào đầu thế kỷ hai mươi, Thái Hư Đại Sư có chú giải Kinh Kim Cang, ba cuốn – Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Nghĩa Mạch – Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Lục – Năng Đoạn Kim Cang Bát Nhã Ba la Mật Đa Kinh Thích.3[3] Ngài Tuyên Hóa từ Trung Hoa đã đến Hoa Kỳ, thành lập Vạn Phật Thánh Thành cũng đã chú giảng Kinh Kim Cang.

Như vậy, Kinh Kim Cang đối với các nhà Phật học Trung Hoa đã có rất nhiều bản chú giải, ký và sớ, nhưng ở đây chỉ nêu lên một số ít tiêu biểu.

Ở Việt Nam Kinh Kim Cang đã có một ảnh hưởng nhất định về sự tu tập và chứng ngộ từ thế kỷ sáu, nhưng các bản

3[3]Thái Hư Đại Sư Toàn Thư, Pháp Tánh Không Tuệ Học, Ngũ.

dịch Việt và chú giải hiếm tìm thấy. Chỉ tìm thấy được bản chú giải Kinh Kim Cang bằng chữ Nôm của Minh Châu – Hương Hải đời Lê.

Tuy nhiên, theo văn bia chùa Bảo Thẩm, chúng ta tìm thấy một sự kiện: “ Vào năm 11, thuộc triều vua Đại Chính (1540), nhà chùa đã tổ chức in Kinh Kim Cang, Kinh Mục Liên, Kinh Quan Âm…”. Và theo văn bia chùa Liễu Khê, năm Ất mão (1615), chùa đã khắc in Kinh Kim Cang trên bản gỗ.

Qua sự kiện của văn bia chùa Bảo Thẩm, và Liễu Khê cũng đã giúp cho chúng ta biết rằng, có thể đã có nhiều chùa cùng thời đã khắc in Kinh Kim Cang, để đáp ứng nhu cầu tu học cho Tăng Ni Phật Tử bấy giờ, mà hiện nay đã bị thất lạc. Tại Thư viện Hán Nôm – Hà nội, đã lưu trữ trên 16 văn bản Kinh Kim Cang, được khắc in nhiều lần từ các bản gỗ, ta thấy như sau:

1- Kim Cang Bát Nhã Ba La Tập Chú, ký hiệu AC 141, năm khắc không rõ.

2- Kim Cang Bát Nhã Ba La Tập Chú, ký hiệu AC 510, năm khắc 1700. 3- Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, ký hiệu AC 254, năm khắc 1745.

4- Kim Cang Kinh Giải, ký hiệu AC 512, năm khắc 1745.

5- Kim Cang Trực Giải, ký hiệu AC 320, năm khắc 1822. 6- Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, ký hiệu AC 299, năm khắc 1825. 7- Kim Cang Kinh, ký hiệu AC 176, năm khắc Tân mùi ? 8- Kim Cang Kinh, ký hiệu AC 319, năm khắc 1827.

9- Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, ký hiệu AC 456, năm khắc 1849.

10- Kim Cang Kinh, ký hiệu AC 438, năm khắc, Giáp tuất ?

11- Kim Cang Kinh, ký hiệu AC 184, năm khắc?

12- Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, VHb – 133, năm khắc ?

13- Kim Cang Kinh Giải Lý Mục, ký hiệu AB – 528, năm khắc 1857.

14- Kim Cang Kinh Quốc Âm, ký hiệu AB – 567, năm khắc 1861. 15- Kim Cang Trực Chỉ Giải, ký hiệu AC – 167, năm khắc 1886. 16- Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, ký hiệu 131, năm khắc 1886.

Ngoài 16 bản khắc in Kinh Kim Cang được lưu trữ tại Viện Hán Nôm – Hà Nội, ta còn tìm thấy bản kinh Kim Cang thêu trên gấm, đề Hoàng Nguyễn Quang Cảnh Thịnh, thất niên, tuế tại Kỷ mùi, lục nguyệt, hoàng đạo nhật, cẩn chức, hiện đang được lưu giữ cẩn mật tại chùa Trúc Lâm Huế.

Ngoài ra, ta còn tìm thấy bản khắc in Kim Cang Chú Giải, Thừa Thiên, Phước Sơn, Nam Thiền Phật Đường Tạng Bản, Bảo Đại, Tân Mùi Niên, hiện đang lưu trữ tại Tàng Kinh Các, chùa Phước Duyên

Huế.

Trong 16 bản khắc in trên gỗ được lưu trữ tại viện Hán Nôm Hà Nội, bản thêu trên gấm được lưu trữ tại chùa Trúc Lâm - Huế, và bản Kim Cang Chú Giải, hiện đang lưu trữ tại Tàng Kinh Các chùa Phước Duyên - Huế, đều sử bản dịch của Ngài Cưu Ma La Thập để khắc in hoặc thêu. Điều nầy cũng giúp cho chúng ta thấy, Kinh Kim Cang bản dịch của Ngài La Thập đã có một ảnh hưởng rất lớn đối với sự tu học của Tăng Ni Phật Tử Việt Nam xuyên suốt qua các thời đại, ít ra kể từ Thanh Biện, thế kỷ thứ 7 cho đến ngày hôm nay.

Các bản Kinh Kim Cang, Việt dịch và chú giải hiện nay, phần nhiều cũng dựa vào bản Hán dịch của Ngài Cưu Ma La Thập, như: Kinh Kim Cang Giảng Lục, Thái Hư Đại Sư giảng, Việt dịch, Thích Huệ Hưng, Phật Quang Xuất Bản, PL 2500 – 1956. Kinh Kim Cang Lược Giải, Thích Thiện Hoa, 1965, Phật Học Phổ Thông, khóa XII.

Kinh Kim Cang Giảng Giải, Hòa Thượng Thích Thanh Từ, Nhà Xuất Bản T/p Hồ Chí Minh, 1999.

Tư tưởng Kinh Kim Cang, Thích Chơn Thiện, Nhà Xuất bản Tôn Giáo, 1999.

(Dịch từ bản tiếng Anh của Eward Conze, ấn bản 1975). Năng Đoạn Kim Cương, Áp dụng giáo lý của Đức Phật vào việc quản trị doanh nghiệp và đời sống, do Geshe Michael Roach viết bằng Anh ngữ, Trần Tuấn Mẫn dịch, Nhà Xuất Bản Tôn Giáo 2001. Bản tiếng Anh The Diamond Cutter nầy, dịch từ một bản tiếng Tây Tạng là Pakpa Sherab Kyi Paroltu Chinpa Dorje Chupa Shejawa Tekpa Chenpoy Do.

Kinh Kim Cương, Trí Quang dịch, Nhà Xuất Bản Tôn Giáo, 2547 – 2003.

Kinh Kim Cương Gươm Báu Cắt Đứt Phiền não, Thích Nhất Hạnh dịch, Thiền Môn Nhật Tụng Năm 2000, Nhà Xuất Bản Tôn Giáo, Ấn Bản Miền Nam 2010. Lục Tổ Huệ Năng giảng nghĩa Kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa, Nguyên Hiển dịch, Nhà Xuất Bản Phương Đông, 2009.

Kinh Kim Cang Bát Nhã, Thích Thái Hòa dịch, từ hai bản Phạn và Hán, Ấn bản Chùa Phước Duyên – Huế, 2007- 2551.

Kinh Kim Cang Bát Nhã Chú Giải, Thích Thái Hòa, Ấn bản Chùa Phước Duyên – Huế, 2555 – 2011. Tại sao phần nhiều các nhà dịch và chú giải không dựa vào các bản dịch khác mà dựa vào bản dịch của Ngài La Thập? Điều nầy theo nhận định của Trí Quang Thượng Nhân như sau: “Với văn dịch của La Thập, Kim cương hoa văn quả thật ý càng cao, từ càng giản, giản mà hoa. Đọc tụng cảm thấy tiêu sái, khoái sảng, thấy chẳng có gì mà không bỏ nổi, chẳng có gì mà không làm được”.4[4]

Chính Những Người ấy

4[4]Kinh Kim Cương, tr 123 – 124, Trí Quang dịch, Nhà Xuất bản Tôn giáo, 2003. Ở Ấn Độ, giáo lý Không của Bát Nhã đã được Đức Phật dạy tại vườn Nai cho năm anh em Kiều Trần Như, nghĩa là sau khi Ngài đã chuyển vận xong Tứ Thánh Đế, thì Ngài liền dạy cho năm vị nầy quán chiếu về ngũ uẩn liên hệ đến vô thường, khổ, không và vô ngã.5[5] Giáo lý nói về Không của Bát nhã có mặt ngay từ đó. Vô thường là do mọi sự hiện hữu trong sự hiện hữu tương quan duyên khởi. Vì mọi sự vật do tương quan duyên khởi mà hiện hữu, nên sự hiện hữu 5[5]Phật Thuyết Ngũ Uẩn Giai Không Kinh Tạp A Hàm, số 102, tr 499, Đại Chính II.

ấy là vô thường. Vì bản chất của mọi sự hiện hữu là rỗng không, mới có khả năng tương quan duyên khởi, nên bất cứ sự hiện hữu nào do tương quan duyên khởi, thì bản thể của chúng đều là rỗng không. Vì bản chất của mọi sự hiện hữu do tương quan duyên khởi là rỗng không, nên không có ngã thể thật hữu, không có ngã thể tồn tại độc lập, vì vậy bản chất duyên khởi là vô ngã. Rỗng không và vô ngã ngay nơi mọi sự vật đang hiện hữu ở nơi thân tâm ta và quanh ta. Vô minh là không thấy rõ mọi sự hiện hữu do tương quan duyên khởi nơi thân tâm ta và quanh ta; vô minh là không thấy rõ mọi sự hiện hữu do tương quan duyên khởi nơi thân tâm ta và quanh ta là vô thường và không thấy mọi sự hiện hữu do duyên khởi, bản chất của chúng là rỗng không và vô ngã hay vô tự tính. Vì không thấy rõ như vậy, nên gọi là vô minh. Do vô minh, nên tà kiến, tà tư duy sinh khởi. Tà kiến, tà tư duy là chấp ngã và chấp phi ngã; tà kiến, tà tư duy là chấp pháp và chấp phi pháp.

Do từ tà kiến, tà tư duy mà phiền não khởi sinh. Nên sự thật của khổ có gốc rễ từ vô minh, mà mọi con người hay hết thảy chúng sanh có khổ đau là do từ vô minh mà sinh khởi. Muốn chấm dứt khổ đau, thì ta phải quán chiếu duyên khởi, để thành tựu không trí. Không - trí là trí tuệ của Kim Cang Bát Nhã là do quán chiếu không – lý của mọi sự hiện hữu mà thành tựu. Trí ấy có khả năng chặt đứt mọi vô minh phiền não nơi tâm ta và chặt đứt mọi vô minh phiền não nơi cái thấy, cái biết, cái tư duy và ngay nơi mọi cái mà ta đang hành hoạt mỗi ngày và đưa ta vượt qua sinh tử, đến chỗ an vui.

Sau Phật Niết bàn khoảng hai trăm năm, Phật giáo phân hóa và phát triển thành hơn hai mươi bộ phái có những điểm chủ trương đồng và dị khác nhau. Để thống nhất các bộ phái, các nhà Phật học Đại thừa đã khai triển triệt để giáo lý về Không, để dẫn đến sự chấm dứt phân tranh, chia rẽ giữa các bộ phái Phật giáo sau mấy trăm năm, kể từ Phật Niết bàn.

Và hệ giáo lý nầy lại làm nền tảng cho sự phát triển Phật giáo Đại thừa đến chỗ cực thịnh vào thời Mã Minh, Long Thọ, Vô Trước, Thế Thân, nghĩa là vào những thế kỷ đầu sau Tây lịch. Ở Trung Hoa vào thế kỷ thứ hai, khi Chi Lâu Ca Sấm đến Trung Hoa và dịch Kinh Đạo Hành Bát Nhã, như vậy văn hệ Bát Nhã đã có mặt tại Trung Hoa rất sớm, và La Thập đã đến Trung Hoa từ thời Diêu Tần và dịch Kinh Kim Cang Bát Nhã vào năm 402. Kinh nầy đến thời Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn (601 – 674), thì rất thạnh hành. Ngũ Tổ khuyên: “Kẻ tăng người tục chỉ nên trì tụng Kinh Kim Cang liền được thấy tánh, thẳng tới thành Phật”.6[6] Đến Lục Tổ Huệ Năng (638 – 713), và về sau, ở Trung Hoa, Kinh Kim Cang đóng vai trò chủ yếu ở trong thiền học và chứng ngộ. Ở Việt Nam thế kỷ 7, Thanh Biện (? – 686) chùa Kiến Dương, họ Đỗ, người Cổ giao, làng Hoa Lâm, phủ Thiên Đức, đã theo học với Pháp Đăng chùa Phổ Quang, năm mới 12 tuổi. Thanh Biện là người kế thừa dòng Thiền Pháp Vân của Việt Nam do Pháp Hiền (? – 626) thành lập và ông 6[6]Pháp Bảo Đàn Kinh, Đại Chính 48, tr 345b.

đã lấy việc thọ trì Kinh Kim Cang làm sự nghiệp, lại được Huệ Nghiêm ở chùa Sùng Nghiệp khai ngộ, khiến Thanh Biện ngộ được đến chỗ vô niệm, vô thuyết của kinh.

Thanh Biện trì tụng Kinh Kim Cang, có người hỏi: “Kinh nầy là mẹ của ba đời các đức Phật. Vậy, ý nghĩa mẹ Phật là thế nào?”. Biện đáp: “Từ lâu tôi trì tụng mà chưa hiểu ý nghĩa kinh”. Khách hỏi: “Thế trì kinh đã bao lâu?”. Biện đáp: “Đã tám năm”. Khách nói: “Trì kinh đã tám năm mà không hiểu được một ý kinh, thì cho dù trì cả trăm năm cũng chẳng làm được gì”. Biện liền đảnh lễ và xin hỏi chỗ kiến ích. Khách bảo nên đến Huệ Nghiêm ở chùa Sùng Nghiệp để được giải quyết. Biện liền sực tỉnh nói: “Ta nay mới biết lời của Pháp Đăng quả thật phù hợp”. Biện liền làm theo. Vừa đến chùa, Huệ Nghiêm hỏi: “Việc gì mà đến đây?”. Biện đáp: “Lòng con có việc chưa ổn”. Nghiêm bảo: “Con chưa ổn cái gì?”. Biện liền đem chuyện trước thuật lại. Nghiêm than:

“Con quên rồi sao? Không nhớ kinh nói ba đời các đức Phật và giáo pháp A nậu đa la tam miệu tam bồ đề đều từ kinh ấy mà ra. Há đó chẳng phải là nghĩa mẹ của Phật ư?”. Biện đáp: “Đúng thế, đúng thế. Con đã tự mê muội rồi”.

Nghiêm lại hỏi: “Kinh đó người nào thuyết?”. Biện đáp: “Há không do Như Lai thuyết sao?”. Nghiêm nói: “Trong kinh nói, nếu ai nói Như Lai có chỗ thuyết pháp, tức là hủy báng Phật. Người đó không hiểu nghĩa ta nói. Con nên khéo suy nghĩ. Nếu bảo kinh nầy không phải do Phật nói, là hủy báng kinh; nếu bảo là do Phật nói thì hủy báng Phật. Ngươi phải làm sao? Nói mau, nói mau!”. Biện sắp mở miệng. Nghiêm lấy cái phất trần đánh ngay vào miệng. Biện bỗng nhiên tỉnh ngộ, liền sụp xuống lạy.7[7] Ở đây Huệ Nghiêm đánh phất trần khi Thanh Biện sắp sửa mở miệng, là để hiển thị tự tánh của Kinh Kim Cang là vô niệm, vô vi, vô thuyết. Vô niệm nghĩa là tâm không còn khởi lên bất cứ niệm tưởng nào đối với ngã, nhân, chúng sanh và thọ giả. Vì vậy, nghĩ rằng kinh do Phật nói

7[7]Thiền Uyển Tập Anh – Lê Triều, Vĩnh Thạnh, Thập Nhất Niên, Tứ Nguyệt, Cốc Nhật Trùng Khắc. hay không do Phật nói đều là sai và mở miệng đều là quấy.

Qua sự đối đáp giữa Khách và Thanh Biện, cũng như giữa Thanh Biện với Huệ Nghiêm được ghi lại ở trong Thiền Uyển Tập Anh, đã giúp cho ta có cơ sở để nói rằng, Kinh Kim Cang có thể đã lưu truyền ở Việt Nam trước Thanh Biện vài thế hệ, nghĩa là kinh phải xuất hiện tại Việt Nam muộn lắm là thế kỷ thứ 6. Và kể từ đó Kinh Kim Cang đã có một ảnh hưởng nhất định suốt dòng lịch sử phát triển của Phật giáo Việt Nam trong đời sống tâm linh và xã hội xuyên suốt mọi thời đại. Đọc bài thơ Vận Nước của Đỗ Pháp Thuận (925 – 990) nói cho vua Lê Đại Hành, ta thấy hai chữ đằng lạc và vô vi trong bài thơ nầy, đã có một ý nghĩa sâu sắc liên hệ đến Kinh Kim Cang mà Thiền sư Đỗ Pháp Thuận đã đề bạt với vua Lê Đại Hành một đường lối gìn giữ hòa bình và an dân như sau:

“Quốc tộ như đằng lạc, Nam thiên lý thái bình, vô vi cư điện các, xứ xứ tức đao binh”.

Đằng lạc: Nghĩa đen là dây mây quấn lại với nhau. Nhưng nghĩa bóng là đoàn kết, liên kết; và đằng lạc theo nghĩa duyên khởi là cái nầy hỗ trợ cho cái kia và cái kia hỗ trợ cho cái nầy, chúng tác động và kết chặt vào nhau để đi lên. Như vậy quốc tộ như đằng lạc có nghĩa là gì? Nghĩa là vận may của đất nước là do người lãnh đạo tạo ra được sự đoàn kết toàn dân, sự liên kết được mọi thành phần xã hội để hỗ trợ nhau cho sự nghiệp giữ gìn đất nước, mọi thành phần trong đất nước đều đi lên và bấy giờ đất nước mới có thái bình. Vô vi: Từ ngữ trong Phật giáo gọi là Niết bàn hay Chân như nơi mọi sự hiện hữu. Và ở Kinh Kim Cang, vô vi là dịch từ chữ asaṃskṛta8[8]là trạng thái tâm thức không bị tác động liên hệ đến ngã tưởng, nhân tưởng, chúng sanh tưởng và thọ giả tưởng. Và từ nơi trạng thái của tâm an tịnh các tưởng ấy, mà khởi hiện mọi hoạt động đem lại lợi ích cho muôn loài. Nên, Kinh Kim Cang nói rằng: “Nhất thiết hiền 8[8]Buddhist Sanskrit Text 17, p 77.

thánh giai dĩ vô vi pháp nhi hữu sai biệt = Tất cả hiền thánh đều từ nơi pháp vô vi mà có sự biểu hiện khác nhau”.9[9] Như vậy, vô vi cư điện các có nghĩa là gì? Ấy là một chánh sách an dân, triều đình phải biết thiết lập trên nền tảng của tâm bình đẳng, không có phân biệt kỳ thị đối với mọi thành phần xã hội, bằng những vọng tưởng ngã, nhân, chúng sanh, và thọ giả, thì mới có khả năng chấm dứt chiến tranh mọi nơi, đem lại hòa bình cho đất nước mà Đỗ Pháp Thuận đã nói cho

9[9]Đại Chính 8, 749b18. vua Lê Đại Hành rằng: “Vô vi cư điện các, xứ xứ tức đao binh”.

Như vậy, qua bài thơ Vận nước của Thiền Sư Pháp Thuận nói cho vua Lê Đại Hành đã chuyển tải giáo lý Kinh Kim Cang một cách sâu sắc và tế nhị đóng góp vào sự thạnh trị của triều đại tiền Lê.

Đọc bài thi kệ thị tịch của Thiền Sư Vạn Hạnh (? – 1025) đời Lý, ta thấy tuy chỉ có bốn câu: “Thân như điện ảnh hữu hoàn vô, vạn mộc xuân vinh thu hựu khô; nhậm vận thịnh suy vô bố úy, thịnh suy như lộ thảo đầu phô”.

Nhưng, trong đó Ngài đã sử dụng đến ba ẩn dụ của bài thi kệ quán chiếu tính chất bất thật của kinh Kim Cang rằng:

“Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh, như lộ diệc như điện, ưng tác như thị quán”.10[10]

10[10] Đại Chính 8, tr 752b. Ba ẩn dụ điện, ảnh, lộ của thi kệ Kim Cang nầy, đã được Vạn Hạnh sử dụng trong thi kệ thị tịch của Ngài, để nhắc nhở đồ chúng quán chiếu, nhằm thấy rõ tính chất hư ảo, bất thực, phù phiếm đối với thân thể cũng như những gì đang hiện hữu ở trên thế gian nầy, để nắm rõ tính chất duyên khởi vô ngã hay vô tự tính của chúng, với tâm định tĩnh, không sợ hãi và vô trú mà hành đạo. Nên, Ngài lại còn dặn dò đệ tử rằng: “Các con muốn đi đâu? Ta không lấy chỗ trú để trú, mà cũng không trú vào chỗ vô trú”.

Trong thi kệ thị tịch của Thiền sư Vạn Hạnh, cho ta thấy rằng, Ngài tu luyện giáo lý Kim Cang đã đạt đến chỗ vô vi, vô trú, không những đối với ngã mà còn đối với pháp và đã nắm lấy quy luật vô vi, vô trú nầy đối với các pháp sinh diệt hữu vi, để tùy duyên độ đời với tâm đại bi, bất động trước những thịnh suy của thế gian sinh diệt.

Và giáo lý vô niệm, vô vi, vô trú của Kinh Kim Cang như vậy, Thiền sư Vạn Hạnh đã yểm trợ vua Lý Thái Tổ, lãnh đạo đất nước đem lại sự an bình cho trăm họ.

Giáo lý vô niệm, vô vi, vô trú của văn hệ Kim Cang Bát Nhã không những chỉ ảnh hưởng đến việc an dân của vua Lý Thái Tổ mà còn ảnh hưởng cả đến sự tu tập chứng ngộ của các vị Thiền sư đời Lý và cả những vua Lý như Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Ỷ Lan

Thái Phi,...

Trong sự đối thoại giữa Thiền sư Quảng Nghiêm và Thường Chiếu đời Lý, có liên hệ đến giáo lý “vô thật, vô hư” của Kinh Kim Cang như sau:

Thường Chiếu nói: “Pháp mà Đức Phật đã chứng đắc, không thật cũng không hư = Như Lai sở đắc pháp, thử pháp vô thật, vô hư”. Quảng Nghiêm trả lời: “Tốt hơn là đừng thóa mạ Đức Phật”.11[11] Tuệ giác Kim Cang có năng lực chặt đứt mọi quan hệ nhận thức đối đãi của nhị nguyên như: chơn vọng, thật hư, thị phi, mê ngộ,… Nghe qua, ta có cảm giác Thiền sư Quảng Nghiêm như nặng lời với 11[11]Thiền Uyển Tập Anh - Lê Triều, Vĩnh Thạnh, Thập Nhất Niên, Tứ Nguyệt, Cốc Nhật Trùng Khắc. Thiền sư Thường Chiếu, nhưng thực chất cả hai cách nói chỉ là một. Cả hai cách nói đều có khả năng chặt đứt mọi ý niệm liên hệ đến nhị nguyên, đưa ta đạt đến chỗ trí tuệ vô phân biệt.

Vì vậy, giáo lý Kim Cang đã có những ảnh hưởng nhất định trong đời sống tâm linh, đời sống giác ngộ của các Thiền sư, vua quan và phật tử thời Lý. Nói rõ hơn, giáo lý vô trú, vô niệm siêu việt nhị nguyên của Kinh Kim Cang đã có một ảnh hưởng nhất định đối với nền đạo lý siêu việt trong thực tiễn, tạo nên một nền học thuật hòa quang đồng trần cao, một xã hội yên bình có chủ quyền, có gốc rễ, một dân tộc thuần hậu và hùng mạnh có tiềm năng thực sự ở đời Lý. Đến đời Trần, đọc Thiền Tông Chỉ Nam của vua Trần Thái Tông, ta nghe vua nói về giáo lý vô trú của Kinh Kim Cang như sau: “Trẫm thường đọc tụng kinh Kim Cang đến câu “Ưng vô sở trú, nhi sanh kỳ tâm”, vừa gấp sách lại ngâm nga, bỗng nhiên tỉnh ngộ, liền đem những bài giác ngộ được làm bài ca nầy, đặt tên là Thiền Tông Chỉ Nam”.

Như vậy, ta thấy Kinh Kim Cang không những có ảnh hưởng trong việc tu tập và lãnh đạo đất nước đối với vua Trần Thái Tông mà còn cả Trần Thánh Tôn, Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông và Trần Minh Tông sau nầy nữa. Năm 1321, Trần Minh Tông đã dùng Kinh Kim Cang để ra đề thi cho các Tăng nhân.12[12] Đọc Cư Trần Lạc Đạo Phú và Đắc Thú Lâm Tuyền Thành Đạo Ca của vua Trần Nhân Tông, ta thấy vua đã ảnh hưởng rất nhiều về Kinh Kim Cang và nhất là “hà 12[12]Đại Việt Sử Ký Toàn Thư 6, 40b5-6.

khứ lai chi hữu”, lời dạy sau cùng cho thị giả Bảo Sát trước khi viên tịch.

Trước khi tịch Trần Nhân Tông nói với thị giả Bảo Sát rằng:

“Nhất thiết pháp bất sanh Nhất thiết pháp bất diệt Nhược năng như thị giải Chư Phật thường hiện tiền Hà khứ lai chi hữu”.

Nghĩa là:

“Hết thảy pháp không sanh Hết thảy pháp không diệt Nếu hiểu được như vậy Chư Phật thường hiện tiền Làm gì có đến đi”.

Bốn câu trên của bài kệ, vua Trần Nhân Tông dẫn ở Kinh Hoa Nghiêm để hiển thị Phật tính hay lý tính của vạn hữu không sinh diệt. Phật tính thanh tịnh có ngay ở nơi chúng sanh tính ô nhiễm và lý tính bất sinh diệt có ngay nơi sự tướng sát na đang sinh diệt của vạn hữu. Bất sanh là lý tính của muôn vật và sanh là sự tướng của muôn vật đang phô diễn. Bất diệt là lý tính của muôn vật và diệt là sự tướng của muôn vật đang hiển bày. Đối với Kinh Hoa Nghiêm, lý tính và sự tướng của muôn vật không những vô ngại với nhau mà giữa tướng nầy với sự tướng kia của muôn vật cũng còn có mặt trong nhau, để hỗ dụng cho nhau mà không hề có sự đối ngại.

Trần Nhân Tông, trước khi mất, nêu lên bài kệ bốn câu của Kinh Hoa Nghiêm như vậy, để hiển thị muôn sự, muôn vật hiện tiền đều là Như, nên ngay nơi sanh mà thể nhập bất sanh; ngay nơi diệt mà thể nhập bất diệt. Nên, không những chỉ có bất sanh là Như mà sanh cũng là Như; và không phải chỉ có bất diệt là Như, mà diệt cũng là Như. Khi đã giác ngộ rồi, thì tâm và cảnh ở vào trạng thái nào, không gian nào, thời gian nào cũng đều là Như cả. Như, như vậy chính là chư Phật hiện tiền. Và câu “Hà khứ lai chi hữu”, làm gì có đến đi, ấy là Trần Nhân Tông muốn nói đến nghĩa Như ở Kinh Kim Cang, để hiển thị chân lý tuyệt đối cho thị giả Bảo Sát, cũng giống như ở Kinh Kim Cang đức Phật chỉ bày chân lý về nghĩa Như nầy cho Tôn giả Tu bồ đề như sau: “Này Tu bồ đề! Nếu có người nói rằng, Như lai có đến, có đi, có ngồi, có nằm là người ấy không hiểu được ý nghĩa lời nói của Như lai. Tại sao? Vì Như lai không đến từ đâu, cũng không đi về đâu, nên gọi là Như lai”.13[13] Kinh Kim Cang cũng đã ảnh hưởng đến cuộc đời tu tập và hành đạo của hai vị Pháp Loa và Huyền Quang, nhị tổ và tam tổ của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

13[13]Đại Chính 8, La Thập, tr 752b.

Vì vậy, giáo lý vô niệm, vô thuyết, ở Kinh Kim Cang đã được Huệ Nghiêm trao truyền cho Thanh Biện ở thế kỷ 7, và giáo lý vô vi ở kinh nầy, đã được Đỗ Pháp Thuận trao cho Lê Đại Hành làm nền tảng cho chính sách an dân, đem lại hòa bình cho đất nước, vào thời tiền Lê, thì đến đời Lý Trần giáo lý vô trú ở Kinh Kim Cang đã được các vua và Phật tử Lý Trần giác ngộ và ứng dụng vào đời sống để phát triển đất nước và chứng ngộ tâm linh.

Không những vậy, mà nghĩa Như của Kinh Kim Cang đã được vua Trần Nhân Tông giác ngộ triệt để, để giải quyết vấn đề sống chết của đời người bằng giáo lý Vô khứ, vô lai, nghĩa là sinh không từ đâu đến, chết không đi về đâu của Kinh Kim Cang mà trước đó hai thế kỷ Vạn Hạnh Thiền Sư nói trong thi kệ trước khi thị tịch: “Nhậm vận thịnh suy vô bố úy”.

Như vậy, ta thấy giáo lý Kinh Kim Cang từ Thiền Sư Huệ Nghiêm, Thanh Biện ở thế kỷ 7 là vô niệm, vô thuyết đến Thiền sư Pháp Thuận đời tiền Lê là vô vi, qua Vạn Hạnh đời Lý là vô trú và đến Trần Nhân Tông đời Trần hà khứ lai chi hữu, nghĩa là sinh không có đến, chết không có đi, đến và đi đều là Như, sinh và diệt đều là Như. Vì là Như, nên làm gì có đến, có đi. Giáo lý Vô niệm, Vô thuyết, Vô vi, Vô trú, và Như của Kinh Kim Cang là chủ não cho sự đạt ngộ tâm linh và mọi hành hoạt cứu nước giúp đời của Đạo Phật Việt Nam xuyên suốt các thời đại.

Đến thời hậu Lê, giáo lý Đạo Phật không còn đóng vai trò chủ não cho triều đại nầy. Triều đại nầy thiết lập hệ tư tưởng an dân trên nền tảng Nho giáo, nhưng đối với họ, Kinh Kim Cang vẫn còn có những ảnh hưởng nhất định. Vua Lê Thái Tổ, Lê Thánh Tông đều dùng Kinh Kim Cang để ra đề thi cho các Tăng nhân.14[14] Ở đời Lê, Minh Châu – Hương Hải (1628 -? ) đã viết Kim Cang Kinh Giải Lý Mục, bằng chữ Nôm và ở trong bản kinh nầy Minh Châu-Hương Hải đã nói rằng:

“Kinh Kim Cang nầy là cốt tủy chư đại tạng kinh”.15[15] 14[14]Lê Mạnh Thát - Lịch Sử PGVN 2, tr 126, NXB, TP Hồ Chí Minh, 2001.

15[15]Kim Cang Kinh Giải Lý Mục, tr238a8.

Ông lại giải thích tính nhân quả đề Kinh Kim Cang như sau: “Phật lấy báu Kim Cang tỷ dụ cái lòng, gọi là Kim Cang tâm. Dầu giáo hóa chúng sanh, hết chư bồ tát, cũng lấy kim cang tâm làm nhân mà tu, mới được chứng nên Phật quả”.16[16] Ông lại giải thích Bát Nhã như sau: “Phạn ngữ Bát Nhã, Hoa ngôn gọi là trí tuệ, hay đoạn hết tham sân si, diệt rồi chư phiền não, tính thể hư dung, chiếu dụng tự tại, gọi là Bát nhã”.17[17]

16[16]Kim Cang Kinh Giải Lý Mục, tr8a3.

17[17]Kim Cang Kinh Giải Lý Mục, tr8a5.

Và ông đã giải thích ý nghĩa hữu vi như sau: “Hết thảy hữu vi pháp là trên tự thiên địa tạo hóa, dưới đến nhân gian vạn vật, dầu sanh lão bệnh tử, giàu khó sang hèn, sĩ nông công thương, mọi loài sắc vật, dầu nhẫn xanh vàng thâm trắng thô tế thanh trọc, dầu có, dầu không, dầu hư, dầu thực, sâu cạn cao thấp, ách thật vọng tâm khởi diệt. Hết thảy thiện ác muôn pháp cũng là hữu vi vậy,...”.18[18] Như vậy, ta thấy rằng Đạo Phật vào triều hậu Lê, tuy không còn ảnh hưởng trong việc hoạch định chánh sách an dân của triều đình, nhưng giáo lý Kinh Kim Cang vẫn có những ảnh hưởng nhất định đối với xã hội nầy về mặt tu tập, đạo đức, giáo dục, văn hóa và văn học. Cũng vào đời Lê, ta thấy Kinh Kim Cang có ảnh hưởng đến Chân Nguyên - Tuệ Đăng (1647 – 1726), khi ta đọc đề tựa của Ngài trong bản khắc in 1700 Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Tập

Chú.

19[19] Và trong đề tựa nầy Ngài đã nói đến tác dụng của Kinh Kim Cang đối với chúng sanh như sau: “Kinh Kim Cang có khả 19[19]Thư Viện Hán Nôm, Hà Nội, Ký hiệu AC 510, bản khắc 1700.

năng chuyển hóa vô minh phiền não của hằng sa số hữu tình chúng sanh thành giác ngộ giải thoát”. Lại nữa, vào thời Lê, giáo lý chỉ bày nghĩa Như qua phi và thị bằng ngũ nhãn của Kinh Kim Cang đã được Ngài Hoán Bích – Nguyên Thiều (1648 - 1728) khai sơn Tổ đình Thập Tháp, Bình Định; Tổ Đình Quốc Ân - Huế, hiển thị trong bài thi kệ thị tịch của Ngài như sau:

“Tịch tịch cảnh vô ảnh Minh minh châu bất dung Đường đường vật phi vật Liêu liêu không vật không”. Nghĩa là:

“Vắng lặng gương không ảnh Sáng soi ngọc không hình Rõ ràng vật không vật Rỗng không, không chẳng không”.

“Tịch tịch cảnh vô ảnh, minh minh châu bất dung”, nghĩa là “vắng lặng gương không ảnh, sáng soi ngọc không hình”. Hai câu nầy, Tổ dạy về “Thật tính Bát nhã”. Thật tính ấy bản nhiên thanh tịnh, xuyên suốt mọi không gian, nên không bị cách vật, không có năng sở, không có chủ thể, không có đối tượng; và tính ấy xuyên suốt mọi thời gian, nên không bị hủy diệt, nó không nhân ngã, không bỉ thử, nên bình đẳng tuyệt đối. Tính ấy Kinh Kim Cang gọi là Vô vi; là Như. Tổ Huệ Năng gọi là “Bản lai vô nhất vật”; Minh Châu – Hương Hải, gọi là “Thể tính hư dung, chiếu dụng tự tại”.

“Đường đường vật phi vật, liêu liêu không vật không”, nghĩa là “rõ ràng vật không vật, rỗng lặng không chẳng không”. Hai câu nầy Tổ dạy về “quán chiếu Bát Nhã”. Nghĩa do quán chiếu Bát Nhã, thấy rõ mọi vật “Đương thể tức không”, nghĩa là ngay đó mà không và ngay nơi không mà muôn vật khởi hiện. Ngay đó mà không, Kinh Kim Cang diễn tả bằng các mệnh đề phi và ngay nơi không mà muôn vật khởi hiện, Kinh Kim Cang diễn tả bằng các mệnh đề thị. Các mệnh đề phi và thị của Kinh Kim Cang được Phật sử dụng để diễn tả thực tại Như, không những ngay ở nơi vật mà ở ngay nơi phi vật; không phải ngay ở nơi không mà cả ngay ở nơi phi không. Vì vậy, Tổ Nguyên Thiều dạy: “Đường đường vật phi vật, liêu liêu không vật không”. Vật rõ ràng không phải là vật; không trống rỗng không phải là không, cái thấy nầy hoàn toàn không thuộc về cái thấy của nhục nhãn hay thiên nhãn mà nó là cái thấy quán chiếu duyên khởi để thấy rõ Tánh - không thuộc về tuệ nhãn và pháp nhãn. Còn cái thấy thuộc Phật nhãn thì lúc nào và ở đâu cũng Như, nghĩa là cái thấy không còn quán và chiếu, không còn năng và sở, không còn có cái tôi và cái phi tôi, không còn pháp và phi pháp. Như Tổ Nguyên Thiều đã hiển thị: “Tịch tịch cảnh vô ảnh, minh minh châu bất dung”.

Như vậy, Kinh Kim Cang Bát Nhã qua tay của Tổ sư Nguyên Thiều sử dụng, chỉ còn lại gọn gàng bốn câu và mỗi câu đều là Như. Như không chỉ ở mặt thể tánh mà còn cả mặt chiếu dụng; Như không phải chỉ ở mặt vật mà còn cả mặt phi vật;

không phải chỉ ở mặt không mà còn cả mặt phi không. Như ấy là như thật tri kiến mà Kinh Kim Cang muốn hiển thị vậy.

Và đọc thi kệ thị tịch của Tổ Sư Thiệt Diệu - Liễu Quán (1667 – 1742), Tổ đã chỉ cho ta thấy rõ Ngài từ đâu đến và Ngài đi về đâu. Kệ rằng:

“Thất thập dư niên thế giới trung Không không sắc sắc diệc dung thông Kim triêu nguyện mãn hoàn gia lý Hà tất bôn ba vấn tổ tông”.

Nghĩa là:

Hơn bảy mươi năm giữa cõi đời Không không sắc sắc thảy dung thông Sáng nay nguyện mãn về quê cũ Nào phải bôn ba hỏi Tổ Tông.

Ở Kinh Kim Cang nói rằng: “Nếu có thế giới, thì đó chỉ là một tướng tập hợp. Như Lai nói một tướng tập hợp, vốn không phải là một tướng tập hợp, nên gọi là một tướng tập hợp”.20[20] Kinh Kim Cang nói, thế giới chỉ là “một tướng tập hợp”, thì ở trong thi kệ thị tịch, Tổ Liễu Quán dạy: “Không không sắc sắc diệc dung thông”. Tại sao Tổ dạy, “Không không sắc sắc diệc dung thông”?

20[20]Đại Chính 8, tr 752b.

Vì thế giới nầy chỉ là một tướng tập hợp mà tự tính của nó là Không, là rỗng lặng, không hề mang tính ngã và pháp, nên không có mặt trong sắc và tự thể của sắc ấy là không; không làm nền tảng cho mọi sắc tướng biểu hiện và mọi sắc tướng biểu hiện là biểu hiện từ nơi không, nên Tổ dạy “không không sắc sắc diệc dung thông”.

“Kim triêu nguyện mãn hoàn gia lý = Sáng nay nguyện mãn về quê cũ”. Các phiền não thuộc về ngã tưởng, phi ngã tưởng; thuộc về pháp tưởng và phi tưởng đều đã bị nhiếp phục và chặt đứt bởi Tuệ giác Kim cang, khiến cho tâm hoàn toàn ở vào trạng thái yên tịnh, quê hương đích thực hiện ra. Quê hương ấy là tự tánh thanh tịnh hay Niết bàn tuyệt đối.

Gốc rễ của phiền não bị Tuệ giác Kim Cang nhiếp phục và chặt đứt, Niết bàn hay quê hương đích thực hiện ra, đó là nguyện mãn của người tu và giây phút nguyện mãn đó, chính là “kim triêu”.

Tổ tông của muôn vật ở đâu? Chính là tánh không ở ngay nơi muôn vật. Tổ Nguyên Thiều dạy: “Đường đường vật phi vật; Liêu liêu không vật không” còn Tổ Liễu Quán lại chỉ ra cho ta rằng: “Không không sắc sắc diệc dung thông”.

Mỗi khi đã giác ngộ “vật phi vật, không vật không” hay “không không sắc sắc diệc dung thông”, thì chính ngay nơi đó là Tổ tông, là Như Lai mà ở Kinh Kim Cang, đức Phật dạy Tu bồ đề rằng: “Nếu có người nói rằng, Như Lai có đến, có đi, có ngồi, có nằm là người ấy không hiểu được ý nghĩa lời nói của Như Lai. Tại sao? Vì Như Lai không đến từ đâu, cũng không đi về đâu”. Và cũng vì vậy mà Tổ Liễu Quán dạy “hà tất bôn ba vấn tổ tông?”. Tổ Tông ấy, chính pháp thân thường trú của hết thảy thân, là tự tánh thanh tịnh ở nơi tâm và pháp tánh thanh tịnh bất sanh diệt ở nơi muôn vật, chứ không phải Tổ tông ở Ấn độ, ở Trung hoa hay ở nơi bất cứ Tông phái, Tông môn nào để nhọc công kiếm tìm!

Thời chúa Nguyễn Phúc Thái (1682 – 1691), đã cho sứ giả sang Trung Hoa để thỉnh Thạch Liêm Hòa Thượng phái thiền Tào Động đến Thuận Hóa để hoằng hóa và mở đại giới đàn, nhưng không thành, rồi đến chúa Nguyễn Phúc Chu (1691 – 1725), cũng đã cho sứ giả sang Trung Hoa cầu thỉnh Thạch Liêm Hòa Thượng đến Thuận Hóa để hoằng hóa và mở đại giới đàn tại chùa Thiền Lâm, năm Ất hợi (1695), Chúa đã quy y và thọ Bồ tát giới với Thạch Liêm Hòa Thượng phái Tào Động tại giới đàn nầy.

Trước khi Thạch Liêm Hòa Thượng được chúa Nguyễn Phúc Chu thỉnh đến Thuận Hóa để hành đạo, mở giới đàn, thì bấy giờ trên đất Thuận Hóa phái Thiền Lâm Tế đã được phát triển với sự có mặt của các Ngài như: Hoán Bích – Nguyên Thiều khai sơn chùa Vĩnh Ân, tức là chùa Quốc Ân hiện nay; Minh Hoằng – Tử Dung, khai sơn chùa Ấn Tôn, tức Từ Đàm hiện nay; Minh Hải – Pháp Bảo, khai chùa Chúc Thánh, ở Hội An, Quảng Nam và nhiều vị cao Tăng khác của Thiền phái Lâm Tế đang có mặt hành đạo ở Đàng trong.

Trong những biến động lịch sử của thời chúa Nguyễn Phúc Chu, các Thiền sư ở trong phái thiền Lâm Tế, có thể đã bị Chúa nghi ngờ, nên Chúa phải nhọc công tìm kiếm một phái thiền khác để ủng hộ mình, ấy là phái Thiền Tào Động mà Thạch Liêm Hòa Thượng là tiêu biểu cho một trong những khuôn mặt sáng của Thiền học Trung Hoa bấy giờ.

Chính do nghi tâm của chúa Nguyễn Phúc Chu, đối với các Thiền sư phái Thiền Lâm Tế, khiến Chúa phải nhọc công, nhọc tâm tìm kiếm Tổ tông ở bên ngoài.

Nên, bài kệ thị tịch của Tổ sư Liễu Quán vừa có tính tác dụng giác tỉnh nội quán, để thể chứng pháp thân thường trú hay thể tính không, bất sinh, bất diệt, nơi tự tâm và vạn hữu, đồng thời cảnh báo cho học trò và những thế hệ tiếp sau, đừng dong ruổi tìm cầu Thầy Tổ bên ngoài, mà luống uổng công phu tu tập và đồng thời cũng cảnh báo cho những người lãnh đạo xã hội đương thời, không nên biến Tổ tông trở thành một công cụ để phục vụ cho thời đại, mà cụ thể là danh tướng ngã tưởng và pháp tưởng của chính mình.

Tổ tông là bản thể rỗng lặng xưa nay, tại thánh không tăng, tại phàm không giảm, tại sinh không sinh, tại diệt không diệt, nghiễm nhiên độc lộ, rõ ràng như vậy mà không thấy, nên khi gặp Tổ Minh Hoằng – Tử Dung, Ngài Liễu Quán mới than: “Tảo tri đăng thị hỏa, phạn thục dĩ đa thì = Sớm biết đèn là lửa, cơm chín đã lâu rồi”.

Và trước đó gần cả ngàn năm, Lục Tổ Huệ Năng đã từng than:

“Nào ngờ đâu tự tánh vốn thanh tịnh, tự tánh vốn không sanh diệt, tự tánh vốn đầy đủ hết thảy thiện pháp, tự tánh vốn không lay động, tự tánh năng sanh vạn pháp…”.21[21] 21[21]Pháp bảo Đàn Kinh, Đại Chính 48, tr 349a.

Như vậy, Kinh Kim Cang đến Tổ Liễu Quán, ta thấy nằm gọn ở trong câu kệ thị tịch của Ngài là “không không sắc sắc diệc dung thông” vậy. Đọc kệ phú pháp của Ngài Tế Nhân – Giác Viên ( ?- 1753), đệ nhị Tổ phái thiền Liễu Quán, trú trì chùa Báo Quốc vào niên hiệu Cảnh Hưng đời Lê, trao cho học trò là Đại Triệt, ta thấy giáo lý về Không, về Pháp pháp phi pháp của Kinh Kim Cang đã được Ngài phú pháp trong bài kệ sau đây: “Pháp phú bản kế tông Chư tướng tổng thị không Pháp pháp diệc phi pháp Vạn pháp tại kỳ trung”.22[22] “Pháp trao vốn kế tông Các tướng đều là không Pháp pháp cũng không pháp Vạn pháp đều ở trong”.

“Chư tướng tổng thị không = các tướng đều là không”. Các tướng thuộc về pháp 22[22]Lịch Truyện Tổ Đồ - Đạo Mân Soạn, Bổn Quả -Khoáng Viên Đề Tựa, Khang Hy Tân Mùi, Trọng Đông. duyên khởi vốn là rỗng lặng, không có ngã thể và pháp thể. Nên, chúng đủ duyên thì sinh mà không có chủ thể sinh; duyên ly thì diệt mà không có chủ thể diệt; nên ngã thể hay pháp thể đều rỗng lặng ở nơi các tướng sinh diệt của vạn hữu.

“Pháp pháp diệc phi pháp = Mỗi pháp mỗi pháp cũng không phải là pháp”. Đối với các pháp ở trong thế gian, không có pháp nào hiện hữu đơn thuần, chúng được tạo nên từ những cái không phải nó. Mỗi pháp hiện hữu ở trong thế gian đều là những hợp thế và tướng của mỗi pháp ở trong thế gian đều là những hợp tướng. Nên, ở trong Kinh Kim Cang nói: “Như Lai nói một tướng tập hợp, vốn không phải là một tướng tập hợp, nên gọi là một tướng tập hợp”.23[23]Ở trong bài kệ nầy, Ngài Tế Nhân – Giác Viên nói: “Pháp pháp diệc phi pháp” là một cách nói khác của Kinh Kim Cang mà thôi. Vì vậy, ta thấy Kinh Kim Cang có tác dụng rất lớn trong đời sống tu tập, chứng ngộ tâm linh và cách ứng xử vào đời sống xã hội của các thiền sư thuộc triều Lê để độ đời.

23[23]Đại Chính 8, tr 752b.

Và giáo lý “Pháp vô Pháp” của Kinh Kim Cang đã được Ngài Tế Mẫn - Tổ Huấn (? – 1778), trú trì chùa Thuyền Tôn trao cho đệ tử Đại Cận – Phước Dương trong bài kệ đắc pháp mà ta thấy như sau:

“Tổ đức tôn phong tế thế truyền Pháp vô pháp thuyết thoại đầu viên Vu kim niệm nhữ thành tiêu bảng Hoằng đạo trùng quang biến đại thiên”.24[24] Nghĩa là:

24[24] Lịch Truyện Tổ Đồ - Đạo Mân Soạn, Bổn Quả - Khoáng Viên Đề Tựa, Khang Hy Tân Mùi, Trọng Đông. “Tôn phong đức tổ cứu đời truyền Nói pháp không pháp thoại đầu viên Tiêu bảng ngày nay ông nhớ lấy Hoằng đạo sáng ngời khắp đại thiên”.

Qua thi kệ phú pháp của Ngài Tế Mẫn – Tổ Huấn cho đệ tử là Đại Cận – Phước Dương, ta thấy rằng, “Pháp và vô pháp” của Kinh Kim Cang đã trở thành tiêu hướng hoằng pháp, phát triển Phật giáo ở trong giai đoạn nầy của Thiền phái Liễu Quán tại Phú Xuân và đã có ảnh hưởng đến cả miền Trung và cả miền Nam lúc bấy giờ nữa.

Và vì Kinh Kim Cang là tiêu hướng tu tập và hoằng pháp như lời dạy của Ngài Tế Mẫn – Tổ Huấn, nên Kinh Kim Cang được lưu truyền rộng rãi ở vào thời đại nầy, khiến có nhiều bản khắc in Kinh Kim Cang xuất hiện vào đời Lê, mà hiện nay có một số bản đang lưu giữ tại viện Hán

Nôm Hà Nội như: - Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Tập Chú, ký hiệu AC 510, năm khắc 1700. - Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh, ký hiệu AC 254, năm khắc 1745. - Kim Cang Kinh Giải, ký hiệu AC 512, năm khắc 1745. Như vậy, chắc chắn ở triều Lê đã có nhiều bản khắc in Kinh Kim Cang, để đáp ứng nhu cầu tu học của Tăng Ni và Cư Sĩ ở trong triều đại nầy, nhưng đến nay ta mới phát hiện được ba bản.

Khi Nguyễn Huệ thống nhất sơn hà, lập ra triều đại Tây Sơn (1789 – 1802), Kinh Kim Cang đã có ảnh hưởng đối với triều đại nầy như thế nào?

Đọc lời Tựa Kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa do Thái Thượng Hoàng Đế Ngự Chế, trong bản thêu trên gấm do Thiền tử - Tâm Địa Giới – Diệu Tâm, Trú trì Sài Sơn Am, ở Liễu Ngạn, huyện Siêu Loại, Phủ An Thuận, nước An Nam, Niên hiệu Cảnh Thịnh, cung kính đối với kinh nầy, mà khuyến khích các thiện nhân cùng chung nhau thực hiện, Sa môn Hải Khâm, Hội minh Quang Bảo tự, chứng thuật viết lời bạt ở phía sau và Tâm Địa Giới – Diệu Bình công đức thêu chỉ, ta thấy rằng, vị Hoàng Đế của triều đại nầy đã đọc tụng và thọ trì Kinh Kim Cang Bát Nhã và đã có niềm tin rất sâu xa đối với bản kinh nầy, và kinh nầy đã có một ảnh hưởng nhất định đối với đời sống tâm linh trong thời đại của ông. Nên trong bài tựa của Kinh Kim Cang được ghi lại trong bản thêu gấm nầy, Thái Thượng Hoàng Đế viết: “Xét rằng, Kinh Kim Cang là nên phát khởi tâm vô trú; xa lìa bốn tướng; tuyệt bặt danh ngôn; lập năm chương quán chiếu đạo lý trọng yếu: diệu hữu không phải là hữu; chân không chẳng phải là không; một mảy trần không lập; một pháp không vương; mỗi pháp mỗi pháp đều là toàn thân, cho nên Đại giác Thế Tôn là bậc phá trừ sinh tử cho phàm phu. Nếu người nào thọ trì, đọc tụng để gieo trồng thiện căn, người ấy sẽ diệt trừ được hằng sa tội lỗi, thành tựu vô lượng phước đức. Nếu lại có người nào nghe kinh điển nầy, tâm tin không trái, phước đức của họ vượt hẳn người kia, huống là biên chép, thọ trì, giải thuyết. Biết chắc chắn người ấy; thấy chắc chắn người ấy đều thành tựu không phải chỉ Bồ tát trong mười phương mà ngay cả các đức Như Lai trong ba đời đều y Kinh Kim Cang Bát Nhã nầy mà thành tựu bậc Vô thượng Chánh đẳng Cháng giác. Do đó biết rằng, Kinh Kim Cang là sức mạnh oai thần vĩ đại, có Đà là ni vĩ đại; là tối tôn, tối thượng; không còn có bất cứ sự so sánh nào có thể so sánh. Bài viết của Trẫm, trước hết là để dâng hiến, tán thành, thừa sự thuật lại đầu mối lớn lao của kinh, nguyên sơ chưa có thưởng lãm, thiên hạ chưa dùng đạo trị, tâm tư thong dong, nhớ đức nuôi dưỡng thấm nhuần, ân cần tiếp nhận nơi tính chân thật bản nhiên. Chỉ có điều nầy là thiện tối thắng, là hạnh phúc lâu dài. Tinh thần trú nơi nghĩa huyền uyên áo, lãnh hội diệu lý ở chơn kinh. Ban mệnh ái mộ đến Sa môn san khắc thành văn hoa tươi nhã, lưu truyền rộng rãi đến mọi người trong thiên hạ để đều giác ngộ diệu lý của kinh nầy. Làm lời tựa là do điều nầy”.25[25] Bài tựa Kinh Kim Cang nầy là của Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ, do Vua Nguyễn Quang Cảnh Thịnh thuật lại. Vua Nguyễn Quang Toản tôn xưng Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ là Thái 25[25] Hoàng Nguyễn Quang Cảnh Thịnh, Thất niên, Tuế tại Kỷ mùi, Lục nguyệt, Hoàng đạo nhật - Bản Thêu Gấm Kinh Kim Cang lưu giữ tại chùa Trúc Lâm Huế.

Thượng Hoàng Đế. Bài tựa thuật nầy, Vua Quang Toản đã thuật lại vào ngày Hoàng đạo, tháng 6, năm Kỷ mùi, Niên hiệu Cảnh Thịnh năm thứ 7, có trong bản gấm thêu Kinh Kim Cang và hiện đang được lưu giữ tại chùa Trúc Lâm Huế.

Đối với bài tự nầy có những nhà nghiên cứu nghi rằng, không phải do chính tay Quang Trung viết mà do các quan đại thần viết cho vua. Đặt nghi vấn để tra cứu, khiến dẫn đến độ kết luận chính xác cho vấn đề đã được đặt ra, đó là sở trường của các nhà nghiên cứu phản biện. Nhưng ở trong phạm vi bài nầy ta không cần đào sâu chuyện đó mà đọc thẳng vào văn bản hiện có, do Hoàng Nguyễn Quang Cảnh Thịnh ghi Thái Thượng Hoàng Đế Ngự Chế, Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh Tự, làm cơ sở để có thể thấy rằng, Hoàng Đế Quang Trung – Nguyễn Huệ đã có những nghiên cứu và đã có những ảnh hưởng nhất định đối với Kinh Kim Cang trong đời sống tâm linh của vua.

Phần nhiều các nhà chú giải Kinh Kim Cang đều dựa trên sự phân đoạn Kinh Kim Cang thành ba mươi hai đoạn theo Thái tử Chiêu Minh đời Lương để chú sớ, ngay trong bản Kim Cang Kinh Giải Lý Mục bằng chữ Nôm của Minh Châu – Hương Hải đời Lê cũng vậy, nhưng Kinh Kim Cang đến tay Quang Trung – Nguyễn Huệ, ta thấy vị Hoàng Đế nầy chỉ phân chia Kinh Kim Cang thành năm chương đạo lý chủ yếu để quán chiếu: - Diệu hữu phi hữu: Diệu hữu không phải là hữu. – Chơn không bất không: Chơn không không phải là không. – Bất lập nhất trần: Một mảnh bụi không lập. – Bất trước nhất pháp: Một pháp không vướng mắc. – Pháp pháp toàn thân: Mỗi pháp đều là mỗi thân thể toàn vẹn. Trong bài tựa nầy Hoàng Đế còn nói: “Nếu người nào thọ trì, đọc tụng kinh nầy là người ấy đang gieo trồng thiện căn, diệt trừ được hằng sa tội lỗi, được vô lượng phước đức. Lại nữa, nếu người nào nghe Kinh Kim Cang nầy mà tâm có niềm tin không trái nghịch, thì phước đức của họ còn vượt hẳn người thọ trì, đọc tụng kia, huống nữa là phiên tả, thực hành, giải thuyết,...”.26[26]

26[26] Bản thêu trên gấm, ngày 1 tháng 11, năm Cảnh Hưng thứ 8, lưu giữ tại chùa Trúc Lâm Huế. Hoàng Đế còn nói: “Kinh Kim Cang có sức mạnh đại oai thần, có Đà la ni vĩ đại; là tối tôn, tối thượng không thể so sánh,... Và Hoàng Đế đã truyền mệnh ái mộ đến những vị Sa môn, san khắc thành văn hoa tươi nhã, truyền bá để cho mọi người trong thiên hạ noi theo, nhằm giác ngộ được diệu dụng của kinh nầy”.

Với những nội dung trong lời tựa ấy, đã giúp cho ta biết rằng, tâm đại bi tuyệt đối vô ngã, vô trú được Kinh Kim Cang đề cập đã có một ảnh hưởng nhất định trong đời sống tâm linh của vị Hoàng Đế nầy, sau khi đại thắng quân Thanh, xử sự không dễ thương đối với những gì liên hệ đến các Chúa Nguyễn và nhất là đã phá hủy và chiếm dụng khá nhiều chùa tháp cho mục tiêu quân sự và chính trị của mình.

Lời tựa Kinh Kim Cang Vua viết, có thể đã rơi vào những năm tháng cuối đời, và xem đó như là một lời sám hối với nghiệp sát đối với kẻ thù và những bạo lực của mình trong chánh sách và nhất là những việc làm có liên hệ đến sự phá hủy chùa tháp của Phật giáo và để nhắc nhở cho những thế hệ con cháu về sau đừng phạm phải những tội lỗi ấy. Âm vang ấy, ta có thể nghe vua nói với tất cả niềm tin được khẳng định qua bài tự Kinh Kim Cang như sau: “Nếu người nào thọ trì, đọc tụng kinh nầy là người ấy đang gieo trồng thiện căn, diệt trừ được hằng sa tội lỗi, được vô lượng phước đức. Lại nữa, nếu người nào nghe Kinh Kim Cang nầy mà tâm có niềm tin không trái nghịch, thì phước đức của họ còn vượt hẳn người thọ trì, đọc tụng kia, huống nữa là phiên tả, thực hành, giải thuyết,... Kinh Kim Cang có sức mạnh đại oai thần, có Đà la ni vĩ đại; là tối tôn, tối thượng không thể so sánh,... Và Hoàng Đế đã truyền mệnh ái mộ đến những vị Sa môn, san khắc thành văn hoa tươi nhã, truyền bá để cho mọi người trong thiên hạ noi theo, nhằm giác ngộ được diệu dụng của kinh nầy”.27[27] Như vậy, ta thấy Thái Thượng Hoàng Đế, viết lời tựa Kinh Kim Cang nầy, để truyền bá Kinh Kim Cang khắp trong thiên hạ khiến cho mọi người, ai cũng có thể giác ngộ được tính - không của ngã và pháp, để tự mình có năng lực giải tỏa mọi 27[27] Bản thêu trên gấm, ngày 1 tháng 11, năm Cảnh Hưng thứ 8, lưu giữ tại chùa Trúc Lâm Huế. oán kết do sự kiêu hãnh đối với bản ngã tạo nên. Sự kiêu hãnh về một bản ngã là đầu mối làm sinh khởi chiến tranh tàn hại và hận thù. Trong sự nghiệp Đế vương với những chiến thắng lẫy lừng, thì những oán thù của những kẻ bại trận đối với địa vị Đế vương ấy lại càng trở nên miên trường và khốc liệt.

Trong những ngày bệnh hoạn cuối đời Hoàng Đế Quang Trung – Nguyến Huệ đã quán chiếu diệu lý Kinh Kim Cang, và thấy rõ sức mạnh đại oai thần của kinh ấy, có khả năng giải trừ được những oán kết giữa Hoàng đế với thiên hạ và giữa thiên hạ đối với Hoàng đế, vì vậy mà Hoàng đế nói:

“Kinh Kim Cang có sức mạnh đại oai thần, có Đà la ni vĩ đại; là tối tôn, tối thượng không thể so sánh,... Và Hoàng Đế đã truyền mệnh ái mộ đến những vị Sa môn, san khắc thành văn hoa tươi nhã, truyền bá để cho mọi người trong thiên hạ noi theo, nhằm giác ngộ được diệu dụng của kinh nầy”.28[28]

28[28] Bản thêu trên gấm, ngày 1 tháng 11, năm Cảnh Hưng thứ 8, lưu giữ tại chùa Trúc Lâm Huế. Diệu dụng của Kinh Kim Cang là chặt đứt mọi phiền não và oán kết do mọi vọng tưởng liên hệ đến ngã và pháp đem lại. Nên, ta biết chắc chắn rằng, Kinh Kim Cang đã có một ảnh hưởng rất lớn đối với đời sống tâm linh của vị Hoàng Đế nầy, nhất là những ngày cuối đời. Sau khi Hoàng Đế Quang Trung – Nguyễn Huệ mất năm 1792, Nguyễn Quang Toản lên ngôi Hoàng Đế, năm mười tuổi, đặt niên hiệu Cảnh Thịnh.

Năm 1799, Hoàng Đế Cảnh Thịnh viết lời tựa Kinh Kim Cang như sau: “Trẫm nghĩ Phật đạo sâu xa rộng lớn, tinh mật thần diệu và cảm thông; lấy Từ bi làm lợi ích muôn vật, dùng trí tuệ giác ngộ mọi người; một mình tôn quý siêu việt vạn hữu; trải qua số kiếp mênh mông không hủy hoại; trước trời đất không thấy; từ khi trời đất bắt đầu và về sau cũng không thể thấy kinh ấy; quán chiếu Kinh Kim Cang Bát Nhã thì mới có thể thấy được điều ấy vậy. Kinh nầy là phát khởi tông chỉ uyên áo của tam thừa; là thuật u huyền cho vạn pháp sinh khởi; luận không không phải là không; thấy tướng không phải là tướng;

chỉ rõ hư vọng là mộng huyễn, bào ảnh; có thể biết ngã nhân chúng sanh và thọ mạng đến chỗ cùng tột căn nguyên; có thể thấy chỗ bí yếu chân thật truyền tâm tựu thành chư Phật; tôn chỉ xiển dương đạo lý của Đại thừa và có thể thấy bao quát căn cơ minh tâm kiến tánh của quần sanh. Xét do từ một nguồn tâm, tự tánh vốn thanh tịnh, nhưng do chạy theo trần cảnh, vọng niệm liền sanh, ví như thái hư mây khởi liền thành chướng ngại. Cảnh đời như giấc mộng, thể sáng che khuất, chạy theo duyên trần, rơi vào huyễn vọng. Có thể phản vọng về chơn, đức Như Lai bậc Chánh đẳng Chánh giác Vô thượng, từ bi phát khởi đến chỗ rộng lớn tột cùng, thương cõi đời trầm luân, nghĩ chúng sanh tăm tối, nên nói kinh nầy, mở phương tiện lớn, cởi trói, mở buộc, tẩy sạch uế tâm, vượt khỏi bụi đời, thoát đường sanh tử bước lên bờ bến Niết bàn, chuyển si mê thành trí tuệ, bỏ hôn ám thành quang minh, ấy là công đức rộng lớn của kinh nầy vậy. Tuy nhiên, pháp do tâm đắc, không có kinh thì không chấp trước,…”.

Như vậy, triều đại Tây sơn (1789 – 1802), chỉ có mười bốn năm với hai đời vua. Vua Quang Trung chỉ thọ bốn mươi tuổi, với bốn năm làm vua; vua Quang Toản thọ hai mươi tuổi, với mười năm làm vua. Trong giai đoạn trị vì, đất nước có nhiều biến động và đa đoan, nhưng hai vị đều có dành thì giờ để đọc tụng, nghiên cứu Kinh Kim Cang, điều đó đã nói lên rằng, Kinh Kim Cang đã có một sức hút mãnh liệt đối với đời sống trí tuệ và tâm linh của hai vị vua nầy, mà ta đã thấy được trong hai bài tựa của Kinh Kim Cang do hai ngài Ngự chế. Và cũng từ hai bài tựa Ngự chế Kinh Kim Cang nầy, cũng có thể giúp cho ta biết được ít nhiều về khả năng học Phật và tin Phật của một số cận thần phò vua giúp nước, khiến sự cải cách Đất nước và Phật giáo dưới triều đại Tây sơn có ảnh hưởng ít nhiều bằng Tuệ giác Kim Cang. Bất cứ sự canh tân nào dù nhỏ hay lớn, cũng khó mà tránh khỏi những đụng chạm và những phê phán đứng từ nhiều góc độ khác nhau.

Nhưng theo tôi, vì thời gian tồn tại triều đại của hai vua quá ngắn ngủi, khiến cho ta khó đi đến một kết luận chính xác về kết quả xấu hay tốt, do triều đại nầy canh tân đem lại cho Dân tộc và Phật giáo. Kinh Kim Cang đã có ảnh hưởng như thế nào đối với Phật giáo triều Nguyễn? Đối với triều Nguyễn ta chưa tìm thấy một bài tựa Ngự chế nào của các vua Triều Nguyễn với Kinh Kim Cang, như Quang Trung - Nguyễn Huệ và Quang Toản – Cảnh Thịnh của triều Tây Sơn, nhưng Kinh Kim Cang đã có những ảnh hưởng nhất định đối với Tăng Sĩ và Cư Sĩ ở trong triều đại nầy. Nguyễn Thánh Tổ tức là vua Minh Mạng (1791 – 1841) đã chọn Kinh Kim Cang để ra đề thi cho các Tăng nhân.29[29] Các Thiền sư hành đạo ở Triều Nguyễn cũng đã có một ảnh hưởng nhất định đến Kinh Kim Cang trong sự đạt ngộ tâm linh và trao truyền đèn pháp cho những thế hệ tiếp theo như Ngài Đạo Minh- Phổ Tịnh (?- 1816), chùa Báo Quốc – Huế; Tánh Thiên – Nhất Định (1784 – 1847), chùa Báo quốc và Giác Hoàng – Huế; Hải Thuận – Diệu giác (1806 -1892), chùa 29[29] Lê Mạnh Thát - Lịch Sử PGVN 2, tr 126, NXB, TP Hồ Chí Minh, 2001.

Báo Quốc – Huế; Hải Thiệu – Cương Kỷ (1810 – 1899), chùa Từ Hiếu – Huế; Hải Toàn – Linh Cơ (1823 – 1896), chùa Tường Vân – Huế,...

Đọc bài kệ phú pháp của Ngài Đạo Minh - Phổ Tịnh cho đệ tử Tánh Khai – Nhất Đắc, ta thấy Ngài Phổ Tịnh đã nói nghĩa không của tâm và pháp bằng Tuệ giác Kim Cang và Ngài đã chỉ ra rằng, bản thể không nơi tâm và pháp là Phật.

Bài kệ ấy như sau:

“Nhất đắc tâm pháp không Tâm pháp bổn hư không Nguyên không giai thị Phật Kế thế phụng Tổ tông”.30[30] Nghĩa là trong thi kệ phú pháp nầy, Ngài Đạo Minh – Phổ Tịnh trao cho đệ tử của mình là Tánh Khai - Nhất Đắc về nghĩa Không tuyệt đối, đối với tâm và pháp qua cách nhìn, hay cách chứng ngộ của Kinh Kim Cang. Nghĩa không tuyệt đối là trong cái nghĩa không ấy, hoàn toàn rỗng lặng mọi ý niệm ngã và pháp, phi 30[30] Hàm Long Sơn Chí – Điềm Tịnh Cư Sĩ Khởi Biên, Như Như Tục Biên, Báo Quốc Tự Tạng Bản. ngã và phi pháp. Với sự chứng ngộ nầy, Ngài Đạo Minh- Phổ Tịnh đã hiển thị cho đệ tử thấy rằng, Tánh không của tâm và pháp là nguyên thể của Phật. Nên kế thừa Phật là kế thừa cái nguyên thể ấy và phụng sự tông chỉ của Tổ cũng chính là phụng sự cái nguyên thể ấy và từ nơi cái nguyên thể ấy mà phát khởi hạnh nguyện đúng theo tông chỉ của Tổ để độ đời. Và với nghĩa không tuyệt đối, ta cũng thấy Ngài Đạo Minh - Phổ Tịnh cũng đã hiển thị cho đệ tử Tánh Nghĩa – Nhất Ngộ trong thi kệ phú pháp như sau:

“Nhất ngộ tâm pháp không Hư không thái cực đồng Phật Tổ tương truyền phó Trùng quang vạn cổ long”.31[31]

Cái rỗng không của tâm và pháp đồng như không gian hư dung của thái cực. Không gian hư dung của thái cực là nguyên ủy hay bản thể của trời đất và muôn vật, nó có trước khi trời đất có và 31[31]Hàm Long Sơn Chí - Điềm Tịnh Cư Sĩ Khởi Biên, Như Như Tục Biên, Báo Quốc Tự Tạng Bản. làm nền tảng để cho trời đất và muôn vật khởi sinh. Cái nguyên ủy ấy chính là Không hay Phật tính. Phật và Tổ trao cho nhau cái nguyên ủy đó mà làm cho chánh pháp hưng thịnh và rạng rỡ muôn đời.

Đối với Ngài Tánh Thiên – Nhất Định (1784 – 1847), Khai sơn Tổ đình Từ Hiếu thường tụng trì kinh Pháp Hoa, nhưng đối với nghĩa lý ngã không và pháp không của Kinh Kim Cang Ngài đã hiển thị cho đệ tử Hải Ngộ - Tâm Thành trong bài kệ phú pháp như sau:

“Vạn linh chỉ tại nhất tâm thành Giải thoát căn trần pháp tánh không Tảo giác mê vân lung kiểu nguyệt Tuệ phong xuy tán kiến quang minh”.32[32]

“Vạn linh chỉ tại một lòng thành Pháp tánh rỗng không thoát căn trần Sáng sớm mây mờ che trăng tỏ Tuệ phong quét sạch thấy quang minh”.

32[32] Hàm Long Sơn Chí - Điềm Tịnh Cư Sĩ Khởi Biên, Như Như Tục Biên, Báo Quốc Tự Tạng Bản. “Giải thoát căn trần pháp tánh không”, nghĩa là sáu căn là mắt tai mũi lưỡi thân và ý; sáu trần là sắc thanh hương vị xúc và pháp, không những chúng là những tập hợp rỗng lặng và tự thân của mỗi căn và trần cũng đều rỗng lặng không có tính ngã hay tính pháp. Vọng tưởng về một tính ngã hay tính pháp ở nơi sáu căn và sáu trần, rồi mắc kẹt đối với chúng là điên đảo, nên Ngài Tánh Thiên – Nhất Định đã hiển thị cho đệ tử Hải Ngộ - Tâm Thành rằng, giải thoát là thấy rõ ngã không và pháp không ngay ở nơi sáu căn, sáu trần và hoàn toàn có tự do đối với chúng. Điều nầy ở Kinh Kim Cang đức Phật dạy cho Tôn giả Tu Bồ Đề và thính chúng lúc bấy giờ rằng, “người phát tâm bồ đề, thì không nên sanh khởi tâm mắc kẹt vào sắc thanh hương vị xúc và pháp,... hay bất cứ đối tượng nào, dù là ngã hay phi ngã; dù là pháp hay phi pháp”.

Và “Nhất thiết pháp giai thị Phật pháp”, giáo lý Kinh Kim Cang, Ngài Tánh Thiên – Nhất Định cũng đã minh triệt và đã hiển thị cho đệ tử là Hải Nguyệt – Trí Viên trong thi kệ phú pháp như sau:

“Trí viên nguyệt mãn lưỡng đồng viên Yên tán vân phi nhất sắc thiên Phật pháp bất ly ư thế pháp Hòa quang vô nhiễm tánh vi nhiên”.

Nghĩa là ánh sáng của trăng rằm và trí tuệ ở nơi Viên thành thật tánh cả hai đều tròn đầy, nên cảnh và tâm chỉ là một, năng và sở không còn, chủ thể và đối tượng đều tịch nhiên, vì vậy Ngài dạy: “Yên tán vân phi nhất sắc thiên = Khói tán mây bay một sắc trời”. Và khi thấy tâm và cảnh đều rỗng lặng nhất như, thì mọi sự hiện hữu ở đời không có cái gì là không Phật pháp, nên Ngài dạy: “Phật pháp bất ly ư thế pháp = Phật pháp không tách rời nơi pháp thế gian”. Nghĩa là ngay nơi các pháp thế gian mà chứng ngộ Phật pháp, mà kinh Kim Cang đã hiển thị “Nhất thiết pháp giai thị phật pháp = Hết thảy pháp đều là phật pháp”.

Kim Cang tính hay Phật tính ở nơi mỗi chúng sanh đều thường nhiên, dù đang ở trong các pháp ô nhiễm. Ở trong thế giới sanh tử, ta chỉ cần buông bỏ, mọi ý niệm về ngã và phi ngã; về pháp và phi pháp, thì ngay đó ta có Niết bàn, có sự thanh tịnh, thành tựu tự tánh vô nhiễm thường nhiên. Và ngay ở đó mà thể chứng tính Kim Cang bất sinh diệt, nên Ngài Tánh Thiên – Nhất Định đã chỉ rõ cho Hải Nguyệt – Trí Viên, cái rỗng không toàn vẹn ngay nơi đương thể, ngay nơi mọi sự đang hiện hữu trước mắt, ngay giữa những bụi bặm của cuộc đời hay ngay giữa dòng sanh tử. “Hòa quang vô nhiễm tánh vi nhiên” là chỉ cho tự tánh Kim Cang vậy. Và vì giác ngộ tính ấy mà trước đó gần sáu thế kỷ Điều Ngự Giác Hoàng – Trần Nhân Tông đã nói: “Cư trần lạc đạo thả tùy duyên”, ở trong Cư trần lạc đạo phú vậy.

Những thế hệ tiếp nối như các Ngài Hải Thuận - Diệu Giác (1806 – 1892), chùa Báo Quốc – Huế; Hải Thiệu – Cương Kỷ (1810 – 1899), chùa Từ Hiếu – Huế; Hải Toàn – Linh Cơ (1823 – 1896), chùa Tường Vân – Huế,... qua các thi kệ phú pháp cho các đệ tử, ta cũng thấy giáo lý Không của Kinh Kim Cang cũng đã xuyên suốt ở trong sự tu tập và chứng ngộ tâm linh của các Ngài.

Đọc thi kệ của Ngài Hải Thuận - Diệu Giác (1806 – 1892), chùa Báo Quốc – Huế, phú pháp cho đệ tử là Thanh Minh – Tuệ Vân – Tâm Truyền (1832 – 1911), ta thấy Ngài đã hiển thị tính phi và thị ở nơi các pháp bằng Tuệ giác Kim Cang, qua thi kệ phú pháp cho đệ tử Tâm Truyền như sau:

“Minh lai quảng lãng hội long ngâm Pháp hiệu Tuệ Vân phó nhữ kim Pháp pháp vô pháp giai thị pháp Thải diễm truyền đăng khả cánh tầm”.33[33] Nghĩa là:

“Sáng soi rạng rỡ hội rồng ngâm Pháp hiệu chừ trao là Tuệ Vân Pháp pháp không pháp đều là pháp Chọn tìm hạnh đẹp để trao đèn”.

Mỗi pháp hiện hữu không phải là chính nó, mà nó được tạo thành bởi những cái phi nó và từ những cái phi nó, khiến cho 33[33] Hàm Long Sơn Chí – Điềm Tịnh Cư Sĩ Khởi Biên – Như Như Tục Biên, Báo Quốc Tự Tạng bản. nó hiện hữu, điều ấy Ngài Hải Thuận – Diệu Giác đã hiển thị cho đệ tử Thanh Minh - Tâm Truyền, bằng “Pháp pháp vô pháp giai thị pháp”. Và với cách hiển thị nầy, ta thấy ở trong Kinh Kim Cang đức Phật cũng đã nhiều lần hiển thị cho Tôn giả Tu Bồ Đề và thính chúng lúc bấy giờ. Còn tự tánh của các căn và trần vốn rỗng lặng, thì đối với Ngài Hải Thiệu – Cương Kỷ (1810 -1899), chùa Từ Hiếu – Huế, ta lại thấy bài kệ phú pháp mà trước đó Ngài Tánh Thiên – Nhất Định là bổn sư đã trao cho pháp huynh của mình là Hải Ngộ - Tâm Thành, thì nay Ngài Hải Thiệu – Cương Kỷ lại trao truyền thi kệ ấy, cho đệ tử của mình là Thanh Hy – Nguyên Cát rằng:

“Vạn linh chỉ tại nhất tâm thành Giải thoát căn trần pháp tánh không Tảo giác mê vân lung kiểu nguyệt Tuệ phong xuy tán kiến quang minh”.34[34] “Vạn linh chỉ tại một lòng thành 34[34] Hàm Long Sơn Chí – Điềm Tịnh Cư Sĩ Khởi Biên – Như Như Tục Biên, Báo Quốc Tự Tạng Bản. Pháp tánh rỗng không thoát căn trần Sáng sớm mây mờ che trăng tỏ Tuệ phong quét sạch thấy quang minh”.

Ngài Hải Thiệu – Cương Kỷ đã sử dụng bài kệ phú pháp của Thầy mình đã trao cho pháp huynh của mình, để trao lại cho học trò của mình là Thanh Hy – Nguyên Cát có ý nghĩa gì? Có ý nghĩa gì thì không ai biết được, ngoại trừ người trao và người nhận, nhưng ở đây ta có thể phát biểu theo cách nói của Điều Ngự Giác Hoàng - Trần Nhân Tông “Nhất hồi niêm xuất nhất hồi tân = Một lần nêu lên là một lần mới”. Và trong cái mới ấy, ta lại thấy ngã không và pháp không là chân lý tuyệt đối lại hiển thị ngay nơi căn trần của vạn hữu.

Tương tợ Ngài Hải Thiệu – Cương Kỷ, ta lại thấy Ngài Hải Toàn – Linh Cơ, chùa Tường Vân – Huế, cũng đã sử dụng bài kệ phú pháp của Thầy mình đã trao cho pháp huynh Hải Nguyệt –Trí Viên, để trao lại cho đệ tử của mình là Thanh Lương – Tổng Quy, và chỉ có thay đổi Trí Viên thành Tổng Quy và Tánh vi nhiên thành Tánh như nhiên, kệ rằng:

“Tổng Quy nguyệt mãn lưỡng đồng viên Yên tán vân phi nhất sắc thiên Phật pháp bất ly ư thế pháp Hòa quang vô nhiễm tánh như nhiên”.35[35] Việc sử dụng thi kệ trùng lặp cũng không phải là chuyện lạ đối với các Thiền sư. Dù là bài kệ đã cũ, đã được nhắc đi, 35[35] Hàm Long Sơn Chí – Điềm Tịnh Cư Sĩ Khởi Biên, Như Như Tục Biên, Báo Quốc Tự Tạng Bản. nhắc lại nhiều lần, nhưng khi qua tay Thiền sư sử dụng, thì nó vẫn mới tinh và sống động như sự sống động của tuệ giác chứng ngộ mà Điều Ngự Giác Hoàng – Trần Nhân Tông hơn sáu thế kỷ trước đó đã nói “Nhất hồi niêm xuất nhất hồi tân = Một lần nêu lên là một lần mới”. Cũng vậy, “Phật pháp bất ly ư thế pháp”, trước đó đã được Ngài Tánh Thiên – Nhất Định trao cho Hải Nguyệt – Trí Viên, thì nay “Phật pháp bất ly ư thế pháp” cũng lại được Ngài Hải Toàn – Linh Cơ sử dụng để trao cho đệ tử Thanh Lương – Tổng Quy, nhằm hiển thị rằng, “cái mới không tách rời cái cũ, nghĩa là ngay nơi cái cũ mà nhận ra cái mới”. Cũng vậy, ngay nơi các pháp thế gian mà giác ngộ Phật pháp; ngay giữa cuộc đời bụi bặm mà giác ngộ thể tính Kim Cang. Giác ngộ Phật pháp ngay nơi chính sự sống. Mặc áo, ôm bát đi khất thực, ăn cơm, uống nước, rửa chân, ngồi yên lặng, thở, cười hay thuyết pháp,... mọi động tác không có động tác nào là không Phật pháp, vì vậy mà Kinh Kim Cang nói “Nhất thiết pháp giai thị Phật pháp = Hết thảy pháp đều là Phật pháp”. Và ở Pháp Bảo Đàn Kinh, thì Lục Tổ Huệ Năng dạy: “Phật pháp tại thế gian, bất ly thế gian giác, ly thế mích bồ đề, do như cầu thố giác. = Phật pháp tại thế gian, giác ngộ không rời thế gian, rời thế gian để tìm giác ngộ, chẳng khác nào đi tìm sừng thỏ”. Và cũng vì vậy, Ngài Hải Toàn – Linh Cơ hiển thị cho Thanh Lương – Tổng Quy thấy rằng: “Phật pháp bất ly ư thế pháp, hòa quang vô nhiễm tánh như nhiên”. Và đây cũng là yếu chỉ chứng ngộ và hành đạo không phải chỉ Ngài Hải Toàn – Linh Cơ mà trước đó cả Ngài Tánh Thiên – Nhất Định nữa.

Đọc bài khai thị và thi kệ phú pháp của Ngài Tâm Tịnh (1868- 1928), Trú trì chùa Từ Hiếu - khai sơn chùa Tây Thiên Huế, cho đệ tử Giác Tiên (1880 – 1936), khai sơn chùa Trúc Lâm – Huế, vào ngày 17 tháng 11 năm Bính thìn, Khải Định Nguyên niên, ta thấy rằng, Ngài Tâm Tịnh đã khai thị thể không tuyệt đối của pháp cho đệ tử Giác Tiên như sau: “Trước kiếp Không, thì pháp là trước; sau Phật, thể của pháp là pháp vắng lặng vô hình. Một niệm không sinh, thì toàn thể không mất. Pháp nầy là mẹ của ba đời chư Phật,...”. Sau khi đã khai thị, Ngài Tâm Tịnh, truyền kệ đắc pháp cho đệ tử Trừng Thành – Chí Thông – Giác Tiên như sau:

“Giác đạo kiếp không tiên Không không Bát nhã thiền Quả nhân phù hạnh giải Xứ xứ tức an nhiên”.

Nghĩa: “Đạo giác trước kiếp Không Tuệ thiền vốn không không Biết làm nhân quả hợp Mọi chốn đều thong dong”.

Với bài kệ nầy, Ngài Tâm Tịnh đã hiển thị cho đệ tử Trừng Thành – Chí Thông – Giác Tiên về đạo giác ngộ rằng, trước kiếp Không, nghĩa trước khi đức Phật Oai Âm Vương ra đời giáo hóa chúng sanh, thì đạo vốn rộng lớn, toàn thể, vắng lặng tịch nhiên, dứt bặt mọi ý niệm ngôn từ. Đạo Pháp ấy là bà mẹ trước tiên sinh ra ba đời chư Phật, nên Ngài nói “Giác đạo kiếp không tiên”. Đạo Pháp ấy, chính là không không của thiền định Bát nhã, nên Ngài dạy “Không không Bát nhã thiền”. Nếu biết đạo giác ngộ là như vậy và làm đúng với đạo lý ấy, thì nhân và quả giác ngộ đều đồng nhất với nhau, nhân là quả và quả là nhân, nhân quả nhất như, nên Ngài dạy “Quả nhân phù hạnh giải”. Biết với làm là một, nhân và quả giác ngộ không hai, thì ở đâu và lúc nào cũng an nhiên tự tại, ở đâu cũng là ở trong Niết bàn, nên Ngài dạy “Xứ xứ tức an nhiên”.

Như vậy, qua lời khai thị và trao kệ của Ngài Tâm Tịnh cho đệ tử Trừng Thành – Chí Thông – Giác Tiên, đã giúp cho ta biết rằng, Ngài tu tập đã xuyên thủng văn tự và quán chiếu Bát nhã để hội chứng thực tính Kim Cang với “Giác đạo kiếp không tiên, không không Bát nhã thiền, quả nhân phù hạnh giải, xứ xứ tức an nhiên”. Và Ngài đã hiển thị thực tính ấy qua thi kệ, cho đệ tử Giác Tiên hội nhập. Hòa Thượng Giác Tiên, từ năm 1932, cùng với chư tôn đức bấy giờ đã mở các trường Phật học tại Huế, để giảng dạy Phật Pháp cho hàng Tăng sĩ và Cư sĩ. Các trường Phật học bấy giờ như Trúc Lâm, Tây Thiên, Thiên Hưng, Từ Quang, Vạn Phước, Linh Quang, Báo Quốc, Kim Sơn,…để đào tạo Tăng tài. Bấy giờ Kinh Kim Cang cũng đã đưa vào trong chương trình giảng dạy của các trường Phật học Trung đẳng và Đại học.

Sau năm 1963, GHPGVNTN được thành lập, Kinh Kim Cang đã được đưa vào giảng dạy ở trong các Phật học viện, Trung đẳng, Cao Đẳng Chuyên Khoa Phật học và Phật khoa của Đại học Vạn Hạnh. Năm 1965, bấy giờ Hòa Thượng Thích Thiện Hoa là Tổng vụ Trưởng Tổng Vụ Hoằng Pháp GHPGVNTN, đã biên soạn Bộ Phật Học Phổ Thông, mười hai khóa, Kinh Kim Cang cũng đã được Ngài đưa vào chương trình khóa Phật Học Phổ Thông, để giảng cho Tăng Ni Phật tử cấp mười hai của Phật Học Phổ Thông.

Và hiện nay, Kinh Kim Cang cũng đang được chư Tôn đức giảng dạy cho Tăng Ni Phật tử ở các chùa, viện, các Đạo tràng tu học trong và ngoài nước.

Kinh Kim Cang cũng đã từng và hiện nay là đối tượng cho các nghiên cứu sinh viết các Luận văn Cử nhân, Thạc sĩ và Luận Án Tiến sĩ tại các Học viện của Quốc gia và quốc Tế.

Và trong quá khứ, vào năm 1321, Kinh Kim Cang đã được vua Trần Minh Tông sử dụng để ra đề thi cho các Tăng nhân, rồi Lê Thái Tổ, Lê Thánh Tông và cả Nguyễn Thánh Tổ cũng đã sử dụng Kinh Kim Cang để ra đề thi vậy. Đến với Kinh Kim Cang để thi cử hay nghiên cứu, cũng là một cách đến, nhưng đến để tu tập và thực hành thiền quán, nhiếp vọng tâm để minh tâm kiến tánh mới là cách đến chính truyền, ấy là cách đến của “niêm hoa vi tiếu”. Tâm không minh, tánh không kiến, nghĩa là ý niệm nhân ngã không buông, thì dù cho ta bỏ cả cuộc đời để nghiên cứu hay tụng đọc thuộc lòng Kinh Kim Cang đi nữa, thì giữa người và kinh vẫn còn xa nhau vạn dặm, mà không phải là chỉ xa cách một lớp rào. Bởi vậy, Nguyễn Du đã từng than: “Ngã độc Kim Cang thiên biến linh, kỳ trung áo nghĩa đa bất minh…”. “Ta đọc Kim Cang hơn ngàn biến, Kinh uyên áo đa phần không hiểu”.

Để rồi, khi mọi ý niệm ngã nhân buông bỏ, chủng tử thị và phi nơi tâm lắng yên, ngôn ngữ nhị nguyên vứt vào túi rác, Nguyễn Du chợt ngộ ra rằng, những gì ông đã từng đọc tụng ở kinh Kim Cang chỉ là chữ nghĩa. Vô tự mới là chơn kinh (vô tự thị chân kinh).

Và vì “vô tự thị chân kinh”, nên trên đường đi sứ đến Lạng Sơn, Ông lại nói: “Mãn cảnh giai không hà thử tướng, thử tâm thường định bất ly thiền”. Nghĩa là:

“Muôn cảnh rỗng lặng, có tướng gì? Tâm thường tại định chẳng rời thiền”.

Nên, Kinh Kim Cang không phải là đối tượng nghiên cứu, dù ta nghiên cứu mang tính khoa học, vẫn không hiểu được nghĩa uyên áo của kinh là gì. Kinh là những phương pháp giúp ta nhiếp tâm vào thiền định để đạt ngộ.

Ngộ rồi, mọi phong thái động tịnh đều là kinh, đi đứng nói cười, làm việc không có cái gì là không kinh. Bài kinh sống động ấy, Đức Phật đã thể hiện ngay trong đời sống giác ngộ hàng ngày của Ngài. Và mạch nguồn giác ngộ ấy chảy dài vô tận, nơi những ai kiến tánh. Tự biết tánh mình xưa nay vốn rỗng lặng sáng suốt, không nhân ngã, tròn đầy, cùng khắp, không sinh diệt và vị ấy thường sống trọn vẹn với tính ấy mỗi ngày. Chính người ấy là kinh và bài Kinh Kim Cang đang biểu hiện rất mực sống động ở nơi người ấy!