Luận Khởi Tín Đại Thừa

B.III.3. b1. b: Nói tư cách và lý do phát tâm của người chưa đứng vào Chánh định tụ.

ÂM:

Nhược hữu chúng sinh, thiện căn vi thiểu, cửu viễn dĩ lai, phiền não thâm hậu, tuy trị ư Phật, diệc đắc cúng dường, nhiên khởi Nhân Thiên chủng tử, hoặc khởi Nhị thừa chủng tử. Thiết hữu cầu Đại thừa giả, căn tắc bất định, nhược tấn nhược thối. Hoặc hữu cúng dường chư Phật, vị kinh nhất vạn kiếp; ư trung ngộ duyên, diệc hữu phát tâm; sở vị kiến Phật sắc tướng nhi phát kỳ tâm, hoặc nhân cúng dường chúng Tăng nhi phát kỳ tâm, hoặc nhân Nhị thừa chi nhân, giáo linh phát tâm; hoặc học tha phát tâm. Như thị đẳng phát tâm, tất giai bất định, ngộ ác nhân duyên, hoặc tiện thối thất, đọa Nhị thừa địa.

NGHĨA:

Với những hạng người thiện căn yếu kém, phiền não lâu ngày quá sâu dày, dù họ gặp được đức Phật và được cúng dường cũng chỉ gây được hạt giống Nhân, Thiên hay hạt giống Nhị thừa. Giả như họ cầu Đại thừa thì tâm tánh bất thường khi tiến khi thối. Hoặc có người gặp Phật cúng dường nhưng chưa quá mười ngàn kiếp; trong thời kỳ này, gặp duyên thì cũng phát tâm; chẳng hạn, như thấy sắc tướng của Phật mà phát tâm, hoặc do cúng dường Tăng mà phát tâm, hoặc do các vị Nhị thừa dạy bảo mà phát tâm, hay do học tập người khác mà phát tâm. Đại khái là như vậy, tất cả sự phát tâm này đều không cố định, nếu gặp nhân duyên xấu có thể bị thối thất hay sa vào địa vị Nhị thừa.

GIẢI:

Đại để, phần này nói về tư cách là lý do phát tâm của những người chưa đứng vào Chánh định tụ. Đây là những người xưa nay thiện căn quá yếu kém, phiền não quá sâu dày, nên dù có duyên lành gặp Phật và cúng dường cũng chỉ tạo được phước báo Nhân, Thiên hay Nhị thừa mà thôi. Lắm lúc, có phát tâm cầu Đại thừa đi nữa, cũng không dõng mãnh, khi yếu khi mạnh.

Tóm lại, sự phát tâm hàng Bất định tụ có bốn trường hợp:

1. Do gặp Phật mà phát tâm.

2. Do cúng dường Tăng mà phát tâm.

3. Do hàng Nhị thừa giáo hóa mà phát tâm.

4. Do học hỏi người khác mà phát tâm.

Vì phiền não quá sâu dày, nên sự phát tâm của họ quá yếu kém, vì thế không thể vào Chánh định tụ được, và không thể khẳng định thời điểm nào họ hội nhập Chân như; chính thế, nên gọi là Bất định tụ.

B.III.3. b: Nói ba Tâm được phát và bốn phương diện được tu.

ÂM:

Phục thứ, tín thành tựu phát tâm giả, phát hà đẳng tâm? Lược thuyết hữu tam chủng. Vân hà vi tam? - Nhất giả Trực tâm, Chánh niệm Chân như pháp cố. Nhị giả Thâm tâm, nhạo tập nhất thiết chư thiện hạnh cố. Tam giả Đại bi tâm, dục bạt nhất thiết chúng sinh khổ cố.

Vấn viết: Thượng thuyết Pháp giới Nhất tướng, Phật Thể vô nhị, hà cố bất duy niệm Chân như, phục giả cầu học chư thiện chi hạnh?

Đáp viết: Thí như đại ma ni bảo, thể tánh minh tịnh, nhi hữu khoáng uế chi cấu; nhược nhân tuy niệm bảo tánh, bất dĩ phương tiện chủng chủng ma trị, chung vô đắc tịnh. Như thị chúng sinh, Chân như chi pháp, Thể tánh không tịnh, nhi hữu vô lượng phiền não nhiễm cấu; nhược nhân tuy niệm Chân như, bất dĩ phương tiện chủng chủng huân tu, diệc vô đắc tịnh. Dĩ cấu vô lượng biến nhất thiết pháp cố, tu nhất thiết thiện hạnh, dĩ vi đối trị. Nhược nhân tu nhất thiết thiện pháp, tự nhiên quy thuận Chân như pháp cố. Lược thuyết phương tiện hữu tứ chủng. Vân hà vi tứ?

- Nhất giả, hạnh căn bản phương tiện, vị quán nhất thiết pháp, tự tánh vô sinh, ly ư vọng kiến, bất trụ sinh tử. Quán nhất thiết pháp, Nhân duyên hòa hợp, Nghiệp quả bất thất; khởi ư Đại bi, tu chư phước đức, nhiếp hóa chúng sinh, bất trụ Niết bàn. Dĩ tùy thuận Pháp tánh vô trụ cố.

- Nhị giả, năng chỉ phương tiện, vị tàm quý hối quá, năng chỉ nhất thiết ác pháp, bất linh tăng trưởng; dĩ tùy thuận Pháp tánh, ly chư quá cố.

- Tam giả, phát khởi thiện căn, tăng trưởng phương tiện, vị cần tu cúng dường, lễ bái Tam Bảo, tán thán tùy hỷ, khuyến thỉnh chư Phật. Dĩ ái kính Tam Bảo thuần hậu tâm cố, tín đắc tăng trưởng, nãi năng chí cầu vô thượng chi Đạo, hựu nhân PhậtPháp Tăng lực sở hộ cố, năng tiêu Nghiệp chướng, thiện căn bất thối; dĩ tùy thuận Pháp tánh, ly si chướng cố.

- Tứ giả, Đại nguyện bình đẳng phương tiện, sở vị phát nguyện tận ư vị lai, hóa độ nhất thiết chúng sinh, sử vô hữu dư, giai linh cứu cánh Vô dư Niếtbàn. Dĩ tùy thuận Pháp tánh vô đoạn tuyệt cố; Pháp tánh quảng đại, biến nhất thiết chúng sinh, bình đẳng vô nhị, bất niệm bỉ thử, cứu cánh tịch diệt cố.

NGHĨA:

Thêm nữa, phát tâm bằng sự tin hoàn hảo là phát những tâm gì? - Nói đại lược thì có ba: Một là Tâm ngay thẳng (Trực tâm), tức nhớ thẳng Tâm Thể Chân như. Hai là Tâm sâu xa (Thâm tâm), tức thích thú tập hợp mọi hạnh lành. Ba là Tâm Đại bi, tức muốn cứu vớt tất cả chúng sinh thoát khỏi mọi khổ đau.

Hỏi: Ở trước đã nói, Chân như là Pháp tánh đồng nhất, là Thực Thể (Bản Thể Phật, Phật tánh) không hai (bất nhị); như thế, tại sao không chỉ nhớ nghĩ Chân như mà còn phải tu học các hạnh lành?

Đáp: Tương tự như khối ngọc ma ni to lớn, thể

chất thì trong suốt mà bị quặng làm dơ bẩn, nếu chỉ nghĩ đến thể chất của ngọc mà không tìm cách mài giũa, thì ngọc không bao giờ trong suốt được. Chân như cũng vậy, Thể tánh vốn trong sáng, nhưng có vô số phiền não làm dơ bẩn; nếu chỉ nhớ nghĩ Chân như mà không tu các phương tiện thì Chân như ấy không thể trong sáng được. Vì rằng, phiền não làm dơ bẩn mọi pháp nên cần phải tu tất cả các pháp lành để sửa trị. Tu tập các hạnh lành chính là quay lại thuận theo với Chân như vậy. Phương tiện nói trên, đại khái có bốn;

- Một là phương tiện căn bản, tức quán sát các pháp đang là vốn vô sinh, nên siêu thoát mọi nhận thức hư ảo và không trú trong sinh tử; lại quán sát các pháp là sự hội tụ của Nhân và Duyên, nên Nghiệp và Nghiệp báo không mất; do vậy mà khởi Tâm Đại bi làm mọi phước đức để hóa độ chúng sinh chứ không trú ở Niếtbàn. Tu phương tiện này là vì thuận theo sự vô trú của Chân như vậy.

- Hai là phương tiện đình chỉ, tức hổ thẹn mà sám hối tội lỗi, đình chỉ mọi việc ác không cho lớn thêm.

Tu phương tiện này là vì thuận theo sự tách rời mọi ô nhiễm của Chân như vậy.

- Ba là phương tiện phát sinh và nuôi lớn thiện căn, tức tinh tấn cúng dường và lễ bái Tam Bảo, tán dương, tùy hỷ và khuyến thỉnh chư Phật trú thế giáo hóa chúng sinh. Do cái tâm kính mến Tam Bảo thuần hậu như thế, mà đức tin lớn mạnh để rồi lập chí cầu Tuệ giác vô thượng. Lại nhờ sức mạnh hộ trì của Tam Bảo làm cho Nghiệp chướng tiêu trừ, thiện căn tăng trưởng. Tu phương tiện này là vì thuận theo sự thoát ly si mê và chướng ngại của Chân như vậy.

- Bốn là phương tiện Đại nguyện bình đẳng, tức phát nguyện cùng tận vị lai, hóa độ tất cả chúng sinh không bỏ sót một ai, làm cho tất cả đều hội nhập Vô dư Niết bàn. Tu phương tiện này là vì thuận theo sự không gián đoạn của Chân như, thuận theo sự phổ biến ở tất cả chúng sinh, thuận theo sự bình đẳng, không bỉ thử và sự vắng lặng tuyệt đối của Chân như vậy.

GIẢI:

Nội dung phần này, Luận chủ giải thích hàng Chánh định tụ (Tín thành tựu) phát tâm gì và tu theo những phương tiện gì.

Nói tổng quát, sự phát tâm của hàng Chánh định tụ có ba sắc thái: Một là Tâm ngay thẳng (Trực tâm), tức nghĩ nhớ thẳng Chân như không qua trung gian một đối tượng nào khác. Đây chính là trạng thái Tammuội Chân như; đồng thời, cũng chính tâm này làm nền tảng cho hai tâm sau phát khởi. Nghĩa là, Chân như là nền tảng của hai hạnh tự lợi, lợi tha; vô lậu công đức trong Chân như là gốc tự lợi, tánh đồng đẳng của Chân như là gốc lợi tha. Vì biết Chân như đầy đủ mọi công đức vô lậu, nên thích thú tu tập các thiện căn, đây chính là Tâm sâu xa (sắc thái phát tâm thứ hai: Tự lợi). Vì thấy tất cả chúng sinh đồng thể Chân như, nên cứu vớt tất cả chúng sinh thoát khỏi mọi sự thống khổ; đây là Tâm Đại bi (sắc thái phát tâm thứ ba: Lợi tha). Tóm lại, công hạnh tu tập thì vô số, nhưng tất cả đều phát xuất từ ba tâm này đây.

Qua ý nghĩa trên, Luận chủ tự nêu lên nghi vấn để giải đáp, hầu tránh sự thắc mắc cho thính giả, độc giả. Đại để, Bản Thể Pháp giới là Chân như, thế thì chỉ cần nhớ nghĩ Chân như là đủ, cần gì mà phải tu tập các thiện hạnh nữa?

Để thính giả, độc giả dễ nhận thức, Luận chủ đưa ra ví dụ để so sánh như sau: Như khối ngọc ma ni, nó vốn trong suốt nhưng bị quặng dơ bám vào, nếu không mài giũa thì ngọc sẽ không trong suốt được; tương tự, chúng sinh cũng như thế, Chân như vốn là Bản Thể thanh tịnh của chúng sinh, nhưng Chân như đã bị phiền não phủ che, do chúng sinh tạo ra từ xa xưa đến nay; vì thế, hành giả cần phải tu tập các thiện căn để sửa trị phiền não, có như thế Chân như mới hiển lộ. Tóm lại, tu tập các thiện căn chính là đoạn trừ các hạnh ác và cũng chính là quay về thuận theo Chân như vậy.

Phương tiện mà hàng Chánh định tụ nương theo tu tập, đại lược để nói thì có:

- Thứ nhất: “Phương tiện căn bản”. Gọi là căn bản vì nương trực tiếp Chân như mà tu tập. Pháp tu này vận dụng triệt để Tâm ngay thẳng và Tâm Đại bi, phối hợp với hai pháp quán là Quán vô sinh và Quán duyên sinh. Vận dụng Tâm ngay thẳng là nghĩ thẳng Chân như, cũng chính là tu quán Bản Thể các pháp là vô sinh; do thế mà ra khỏi vọng kiến và không vướng mắc sinh tử. Và, tu quán các pháp do Nhân duyên mà hiện hữu, nên biết rằng Nghiệp và Nghiệp báo của chúng sinh không mất; do thấy vậy mà khởi Tâm Đại bi làm mọi phước đức cứu khổ chúng sinh, chứ không an trú Niết bàn. Tóm lại, hành giả không vướng mắc sinh tử, không an trú Niết bàn, đó là Tánh vô trú của Chân như, chính ý nghĩa này, nên gọi pháp tu này là “Phương tiện căn bản”.

- Thứ hai: “Phương tiện đình chỉ”. Pháp tu này tóm tắt trong hai điểm là tàm quý và sám hối. Tàm là thẹn với mình, Quý là hổ với người; nhờ tàm quý mà ngăn chặn được các điều ác chưa sinh, và nhờ sám hối mà các tội ác đã làm không lớn mạnh thêm nữa. Do tu tập hai điểm này mà làm cho mọi pháp ác không phát sinh và tăng trưởng; nên gọi pháp tu thứ hai này là thuận theo “sự tách rời mọi ô nhiễm” của Chân như. Nếu so sánh với tu tập Giới, thì đây là cách tu theo Chỉ trì.

- Thứ ba: “Phương tiện phát sinh và nuôi lớn thiện căn”. Để phát sinh và tăng trưởng thiện căn, thật ra có nhiều cách tu; nhưng ở đây đặt nặng việc xây dựng và củng cố đức tin. Nói tóm tắt, phương tiện này có hai điểm: Một là kính yêu Tam Bảo, hai là nhờ sức mạnh hộ trì của Tam Bảo. Do thuần nhất kính yêu Tam Bảo mà đức tin lớn mạnh, nhờ vậy mà phát sinh ý nguyện cầu Đạo vô thượng; đồng thời, do đức tin đã hoàn hảo mà được Tam Bảo hộ trì, làm cho Nghiệp chướng tiêu trừ, thiện căn tăng trưởng. Do ý nghĩa đó, pháp tu này gọi là thuận theo “sự thoát ly si mê và chướng ngại” của Chân như. Nếu nói theo tu tập Giới, thì đây là cách tu Tác trì vậy.

- Thứ tư: “Phương tiện Đại nguyện bình đẳng”. Đây là pháp tu phối hợp giữa 3 tâm, đó là Trực tâm, Thâm tâm và Đại bi tâm. Cách tu tập này là nguyện cứu độ tất cả chúng sinh đến tận cùng vị lai, làm cho tất cả đều chứng Vô dư Niết bàn. Thật vậy, nếu không biết rõ Chân như là vô thỉ vô chung (Trực tâm), không thích thú vô lậu công đức (Thâm tâm), và không biết Pháp giới đồng Nhất Thể Chân như (Đại bi tâm), thì không thể nào phát Đại nguyện siêu việt như thế được. Vì Đại nguyện này siêu việt thời gian không gian, vô thỉ vô chung, nên gọi pháp tu này là thuận theo “Sự không gián đoạn, sự phổ biến, sự bình đẳng, sự vắng lặng tuyệt đối” của Chân như.

Tóm lại, nội dung phần này phân tích hai điểm là Tín và Hành (Tri Hành) của hàng Chánh định tụ. Tín ở đây là tin Thể tánh Chân như, và Hành là làm theo Thể tánh Chân như ấy. Cần phải hiểu như thế mới đúng lý nghĩa Khởi Tín.

Điểm cần lưu ý ở đây là trong Phật giáo thường dùng từ phương tiện, từ này là để chỉ những Nhân duyên, những mô thức giúp hành giả tiến về cứu cánh, chứ không phải cứu cánh. Do vậy, tất cả các pháp tu tập đều là phương tiện, như ở kinh Kim Cang tỷ dụ các pháp tu là “chiếc bè qua sông”, ở kinh Lăng Già thì gọi là “ngón tay chỉ mặt trăng”.v.v…

B.III.3. b: Nói thành quả của sự phát tâm ấy.

ÂM:

Bồ tát phát thị tâm cố, tắc đắc thiểu phần kiến ư Pháp thân. Dĩ kiến Pháp thân cố, tùy kỳ nguyện lực, Năng hiện bát chủng lợi ích chúng sinh. Sở vị tùng Đâu Suất thiên thối, nhập thai, trụ thai, xuất thai, xuất gia, thành đạo, chuyển pháp luân, nhập ư Niết bàn. Nhiên thị Bồ tát vị danh Pháp thân, dĩ kỳ quá khứ vô lượng thế lai hữu lậu chi Nghiệp, vị năng quyết đoạn; tùy kỳ sở sinh, dữ vi khổ tương ưng; diệc phi Nghiệp hệ, dĩ hữu Đại nguyện tự tại lực cố. Như Tu đa la trung hoặc thuyết hữu thối đọa ác thú giả, phi kỳ thật thối; đản vị sơ học Bồ tát, vị nhập chánh vị nhi giải đãi giả, khủng bố linh bỉ dõng mãnh cố. Hựu thị Bồ tát, nhất phát tâm hậu, viễn ly khiếp nhược, tất cánh bất úy đọa Nhị thừa địa. Nhược văn vô lượng vô biên a tăng kỳ kiếp, cần khổ nan hành, nãi đắc Niết bàn, diệc bất khiếp nhược; dĩ tín tri nhất thiết pháp, tùng bổn dĩ lai, tự Niết bàn cố.

NGHĨA:

Các vị Bồ tát phát tâm bằng sự tin hoàn hảo như vậy thì thấy được ít phần Pháp thân. Vì thấy được Pháp thân nên các vị ấy có thể tùy sức mạnh của Đại nguyện mà biểu hiện tám tướng làm lợi ích cho chúng sinh. Đó là từ Đâu Suất giáng thần, nhập thai, ở trong thai, ra khỏi thai, xuất gia, thành đạo, giáo hóa và nhập Niếtbàn. Nhưng các vị Bồ tát này vẫn chưa được gọi là hội nhập Pháp thân, vì các vị ấy chưa loại hết những hành vi xấu ác đã làm trong nhiều đời quá khứ; cho nên sinh ra ở đâu cũng còn những cái khổ đau nhỏ nhiệm; dù thế, các vị không bị Nghiệp buộc ràng, vì có sức mạnh tự tại của Đại nguyện. Trong kinh có chỗ bảo, các vị ấy còn bị thối lui và đọa vào đường dữ, nhưng thật ra không phải như thế; kinh nói vậy là để cảnh cáo các vị Bồ tát mới tu học chưa vào Chánh định tụ mà lại biếng nhác, để họ dõng mãnh nhiều hơn. Thêm nữa, các vị ấy sau khi phát tâm rồi thì dứt hẳn mọi khiếp nhược, hoàn toàn không còn lo sợ đọa vào hàng Nhị thừa (các đường dữ). Và, dù nghe nói phải trải qua vô số thời kỳ tu hành khó khăn, khổ nhọc mới chứng Niết bàn, các vị cũng không khiếp nhược; vì các vị Bồ tát tin tưởng và hiểu rằng, tất cả các pháp xưa nay bản chất là Niết bàn.

GIẢI:

Nội dung phần này nói về thành quả của sự phát tâm bằng sự tin của hàng Chánh định tụ, tức thành quả của những hành giả khi bước lên địa vị Sơ trụ.

Đại lược để nói, khi các vị Bồ tát kinh qua Thập tín bước lên Sơ trụ, tại đây, tâm các vị đã được an trú, nên thấy được ít phần Pháp thân (Chân như), lại cộng hưởng sức mạnh Đại nguyện, nên có thể biểu hiện tám tướng thành đạo làm lợi ích cho chúng sinh.

Tuy vậy, sự biểu hiện này rất hạn chế, mang ý nghĩa đang học cách làm Phật; vì vậy, không giống sự biểu hiện của Bồ tát hàng Thập địa hay sự biểu hiện của chư Phật. Kết quả như thế là vì các vị chỉ mới đoạn trừ được các Chi mạt vô minh, nên sinh ra ở đâu cũng còn chịu những khổ đau vi tế (cả Phần đoạn sinh tử lẫn Biến dịch sinh tử); tuy vậy, các vị ấy vẫn tự tại không bị Nghiệp trói buộc. Thêm nữa, tâm lý các vị rất dõng mãnh, nên không còn bị thối lui và không còn khiếp sợ phải tu tập gian khổ nhiều thời kỳ mới thành Phật.

Tóm lại, các vị Bồ tát đã thành tựu đức tin, bước lên hàng Thập trụ thì có những thành quả: Biểu hiện tám tướng thành Đạo, ở đâu cũng tự tại, không thối chuyển và không khiếp sợ.

B.III.3. c: Nói sự phát tâm bằng sự biết và sự làm.

ÂM:

Giải hạnh phát tâm giả, đương tri chuyển thắng. Dĩ thị Bồ tát tùng sơ Chánh tín dĩ lai, ư đệ nhất a tăng kỳ kiếp tương dục mãn cố, ư Chân như pháp trung, thâm giải hiện tiền, sở tu ly tướng. Dĩ tri Pháp tánh, Thể ly xan tham cố, tùy thuận tu hành Đàn Ba la mật. Dĩ tri Pháp tánh vô nhiễm, ly ngũ dục quá cố, tùy thuận tu hành Thí Ba la mật. Dĩ tri Pháp tánh vô khổ, ly sân não cố, tùy thuận tu hành Sằn đề Ba la mật. Dĩ tri Pháp tánh vô thân tâm tướng, ly giải đãi cố, tùy thuận tu hành Tỳ lê da Ba la mật. Dĩ tri Pháp tánh thường định, Thể vô loạn cố, tùy thuận tu hành Thiền Ba la mật. Dĩ tri Pháp tánh Thể minh, ly vô minh cố, tùy thuận tu hành Bát nhã Ba la mật.

NGHĨA:

Phát tâm bằng sự biết và sự làm (Giải hạnh) thì nên biết cao sâu hơn trước (Tín thành tựu), vì khi đạt được đức tin hoàn hảo trở đi (Chánh tín), cho đến thời kỳ vô số (A tăng kỳ kiếp) thứ nhất sắp đầy đủ, các vị Bồ tát này đối với Chân như đã có sự hiểu biết sâu xa và sự thực hành ly tướng. Vì các vị biết Chân như là không có tham lẫn nên thuận theo mà tu tập Bố thí Ba la mật (Thí độ). Vì biết Chân như là không nhiễm ô, không có sắc thái xấu xa năm dục, nên thuận theo mà tu tập Giới Ba la mật (Giới độ). Vì biết Chân như là không có khổ đau, sân hận, nên tùy thuận mà tu tập Nhẫn nhục Ba la mật (Nhẫn độ). Vì biết Chân như không có tướng thân và tâm, không có sự biếng nhác, nên thuận theo mà tu tập Tinh tấn Ba la mật (Tấn độ). Vì biết Chân như thường an tịnh, không rối loạn, nên thuận theo mà tu tập Thiền định Ba la mật (Định độ).

Vì biết Chân như là trong sáng không có trạng thái Bất giác, nên thuận theo mà tu tập Trí tuệ Ba la mật (Trí độ).

GIẢI:

Theo Khởi Tín, hàng Thập tín được xếp vào nhóm Bất định tụ, tức thuộc phàm phu. Khi hành giả tu tập viên mãn sự tin bước lên địa vị Sơ trụ, là bước đầu tiên đi vào Chánh định tụ. Quá trình tu tập (phát tâm) từ Sơ trụ đến hết Trụ thứ mười, là sự phát tâm bằng sự tin; từ Sơ hạnh đến Hướng thứ mười, là quá trình tu tập bằng sự biết và sự làm (Giải hạnh). Phần này là giải thích sự phát tâm của hàng Bồ tát Thập hạnh và Thập hướng.

Quá trình tu tập của Thập trụ, là để củng cố sự an trú của tâm và Đại nguyện kiên cường vững mạnh. Khi lên Sơ hạnh thì trú và nguyện đã kiên cố, nên tại đây các vị Bồ tát có sự hiểu biết Chân như sâu xa hơn và thể hiện hiểu biết này bằng hành động. Do ý nghĩa đó, nên gọi sự tu tập này là “phát tâm bằng sự biết và sự làm”.

Tóm lại, sự tu tập của Bồ tát Thập hạnh, Thập hướng là sự vận dụng Tri Hành để đạt đến Nhất Thể. Tức hiểu Chân như là vô tướng nên biểu hiện cái vô tướng đó qua lục độ, để tiến dần về thực tại vô tướng Chân như. Nói cách khác, quá trình tu tập này là tùy thuận Bản tánh Chân như mà thể hiện, để hướng đến hội nhập Chân như.

B.III.3. d: Nói sự phát tâm bằng sự chứng (Có 2 tiết):

B.III.3. d: Nói sự phát tâm bằng sự chứng và hoạt dụng của sự phát tâm ấy.

B.III.3. d: Nói sự hoàn tất của sự phát tâm bằng sự chứng.

B.III.3. d: Nói sự phát tâm bằng sự chứng và hoạt dụng của sự phát tâm ấy.

ÂM:

Chứng phát tâm giả, tùng định tâm địa, nãi chí Bồ tát cứu cánh địa, chứng hà cảnh giới? - Sở vị Chân như. Dĩ y Chuyển thức thuyết vi cảnh giới, nhi thử chứng giả, vô cảnh giới tướng, duy Chân như trí, danh vi Pháp thân.

Thị Bồ tát ư nhất niệm khoảnh, năng chí thập phương, vô dư thế giới, cúng dường chư Phật, thỉnh chuyển pháp luân, duy vị khai đạo, lợi ích chúng sinh, bất y văn tự. Hoặc thị siêu địa tốc thành Chánh giác, dĩ vi khiếp nhược chúng sinh cố. Hoặc thuyết ngã ư vô lượng a tăng kỳ kiếp, đương thành Phật đạo, dĩ vi giải mạn chúng sinh cố. Năng thị như thị vô số phương tiện, bất khả tư nghị; nhi thật Bồ tát chủng tánh căn đẳng, phát tâm tắc đẳng, sở chứng diệc đẳng, vô hữu siêu quá chi pháp. Dĩ nhất thiết Bồ tát, giai kinh tam a tăng kỳ kiếp cố; đản tùy chúng sinh thế giới bất đồng, sở kiến sở văn căn dục tánh dị, cố thị sở hành diệc hữu sai biệt.

NGHĨA:

Phát tâm bằng sự chứng là các vị Bồ tát từ địa vị Trí tuệ trong sáng đến địa vị cứu cánh, các vị Bồtát này chứng cảnh giới gì? -Đó là chứng Chân như. Nhưng cảnh giới nói đây là nương theo Chuyển thức để nói cho dễ hiểu, chứ sự chứng ở đây không có cái gì gọi là cảnh giới, mà chỉ là Tuệ giác Chân như được gọi là Pháp thân.

Các vị Bồ tát này, trong thời gian rất nhanh như ý nghĩ, có thể đến khắp các thế giới trong mười phương, cúng dường các đức Phật đà, thỉnh cầu các Ngài chuyển bánh xe Phật pháp, làm như vậy là để mở đường đem lợi ích cho chúng sinh, chứ không cần dùng đến ngôn ngữ văn tự. Các vị Bồ tát này, có khi vì những chúng sinh hèn yếu khiếp sợ, nên biểu hiện vượt mọi địa vị tu tập mà thành ngay đấng Chánh giác. Hoặc có khi vì những chúng sinh biếng nhác, khinh thường, nên biểu hiện trải qua vô số thời kỳ vô số, mới thành quả vị Phật đà.

Các vị biểu hiện vô số phương tiện như vậy ngoài sự nghĩ bàn; nhưng thật ra, chủng tánh và thiện căn của các vị Bồ tát thì đồng đẳng, nên phát tâm cũng đồng đẳng, chứng ngộ cũng đồng đẳng, không có sự kiện vượt qua các địa vị được. Bởi vì, vị nào cũng phải tu hành trải qua ba thời kỳ vô số; chỉ vì tùy theo thế giới bất đồng của chúng sinh, tức tùy theo trình độ, khuynh hướng, cá tính của chúng sinh, để các vị Bồ tát biểu hiện các việc làm thích ứng với căn cơ nên có sự sai khác nhau.

GIẢI:

Phần này Luận Chủ thuyết minh về sự phát tâm bằng sự chứng, và hoạt dụng của sự phát tâm đó.

- Bồ tát hàng Thập hạnh và Thập hướng (Giải hạnh) tùy theo Bản tánh của Chân như mà tu tập, chứ chưa chứng nhập Chân như. Khi sự biết và sự làm thuần thục thì chứng Sơ địa, tức bước lên địa vị tu tập cấp chứng (chứng phát tâm). Cấp chứng là từ Sơ địa đến Địa thứ mười. Sở dĩ gọi là chứng vì giai đoạn này các vị Bồ tát mới trực tiếp đoạn từng phần vô minh để chứng từng phần Pháp thân, địa vị càng cao thì thân chứng Pháp thân càng sâu. Đến địa thứ mười thì hội nhập toàn diện. Nói chứng Chân như (Pháp thân) là dựa vào nhận thức (Chuyển thức) để nói, chứ thực tại Chân như là vô tướng, siêu việt mọi ngôn ngữ, tư duy. Vì vậy, phải tu tập ly tướng mới chứng Chân như hay chứng thực tại vô tướng được.

- Chứng Chân như chính là chứng Trí tịnh tướng (Trí Chân như), khi đã chứng thì Bồ tát có khả năng phát khởi các Diệu Dụng Chân như (Bất khả tư nghị nghiệp) tùy theo sở chứng của mình. Chính do Diệu Dụng này mà các vị Bồ tát có thể biểu hiện sự thành Phật nhanh hay chậm, tùy theo căn cơ chúng sinh. Và, sự biểu hiện làm lợi ích chúng sinh như thế, toàn là sự biểu hiện thực tại vô tướng của Chân như cả.

- Sự kiện trong một sát na các vị Bồ tát có thể đến khắp mọi thế giới mười phương cúng dường, thỉnh cầu chư Phật thuyết pháp.v.v… là hoạt dụng Nhân quả xuất thế gian. Những biểu hiện thành Phật nhanh hay chậm là hoạt dụng Nhân quả thế gian. Đây chính là Dụng vĩ đại của Chân như, của Đại thừa hay của Tâm vậy.

- Sự biểu hiện thành Phật của các vị Bồ tát là cách tu tập làm Phật, chứ không phải đã thành Phật. Đồng thời, thời gian thành Phật tất cả các vị Bồ tát đều như nhau, là phải trải qua ba a tăng kỳ kiếp.

B.III.3. d: Nói sự hoàn tất của sự phát tâm bằng sự chứng.

ÂM:

Hựu thị Bồ tát phát tâm tướng giả, hữu tam chủng tâm vi tế chi tướng. Vân hà vi tam? - Nhất giả Chân tâm, vô phân biệt cố. Nhị giả Phương tiện tâm, tự nhiên biến hành lợi ích chúng sinh cố. Tam giả Nghiệp thức tâm, vi tế khởi diệt cố.

Hựu thị Bồ tát, công đức thành mãn, ư Sắc Cứu cánh xứ, thị nhất thiết thế gian tối cao đại thân; vị dĩ nhất niệm tương ưng tuệ, vô minh đốn tận, danh Nhất thiết chủng trí; tự nhiên nhi hữu Bất tư nghị nghiệp, năng hiện thập phương lợi ích chúng sinh.

Vấn viết: Hư không vô biên cố, thế giới vô biên; thế giới vô biên cố, chúng sinh vô biên; chúng sinh vô biên cố, tâm hành sai biệt diệc phục vô biên. Như thị cảnh giới, bất khả phân tề, nan tri nan giải. Nhược vô minh đoạn, vô hữu tâm tưởng, vân hà năng liễu, đanh Nhất thiết chủng trí?

Đáp viết: Nhất thiết cảnh giới, bản lai Nhất Tâm, ly ư tưởng niệm; dĩ chúng sinh vọng kiến cảnh giới, cố tâm hữu phân tề; dĩ vọng khởi tưởng niệm, bất xứng Pháp tánh, cố bất năng liễu. Chư Phật Như Lai, ly ư kiến tưởng, vô sở bất biến. Tâm chân thật cố, tức thị chư pháp chi tánh, tự Thể hiển chiếu, nhất thiết vọng pháp. Hữu đại trí dụng, vô lượng phương tiện, tùy chư chúng sinh, sở ứng đắc giải, giai năng khai thị chủng chủng pháp nghĩa. Thị cố đắc danh Nhất thiết chủng trí.

Hựu vấn viết: Nhược chư Phật hữu tự nhiên nghiệp, năng hiện nhất thiết xứ lợi ích chúng sinh giả, nhất thiết chúng sinh, nhược kiến kỳ thân, nhược đỗ thần biến, nhược văn kỳ thuyết, vô bất đắc lợi; vân hà thế gian đa bất năng kiến?

Đáp viết: Chư Phật Như Lai Pháp thân bình đẳng, biến nhất thiết xứ, vô hữu tác ý, cố thuyết tự nhiên. Đản y chúng sinh tâm hiện. Chúng sinh tâm giả, do như ư cảnh, cảnh nhược hữu cấu, sắc tượng bất hiện. Như thị chúng sinh, tâm nhược hữu cấu, Pháp thân bất hiện cố.

NGHĨA:

Thêm nữa, sắc thái phát tâm bằng sự chứng của các vị Bồ tát này có ba thứ rất vi tế: Thứ nhất là Tâm chân thật, vì siêu việt mọi phân biệt. Thứ hai là Tâm phương tiện, vì làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh một cách tự nhiên. Thứ ba là Tâm nghiệp thức (Động thức), vì còn sinh diệt vi tế.

Lại nữa, các vị Bồ tát này khi công đức viên mãn thì tại cõi trời Sắc Cứu cánh biểu hiện cái thân cao to nhất thế gian; và Tuệ giác thì thích ứng tối hậu với Chân như, nên vô minh hết sạch, gọi là Nhất thiết chủng trí (Tuệ giác biết tất cả); do đó mà Hoạt dụng siêu việt tự nhiên biểu hiện khắp cả làm lợi ích cho chúng sinh.

Hỏi: Không gian vô biên thì thế giới cũng vô biên, thế giới vô biên thì chúng sinh cũng vô biên, chúng sinh vô biên thì tâm thức tạo tác sai biệt cũng vô biên. Đối cảnh như vậy thật không có giới hạn khó mà hiểu biết; nếu vô minh hủy diệt thì không còn tâm thức, thế thì lấy gì để hiểu biết mà gọi là Nhất thiết chủng trí?

Đáp: Tất cả đối cảnh vốn là Tâm Thể đồng nhất, siêu việt phân biệt; chúng sinh vì nhận thức không chính xác mà hình thành đối cảnh, nên nhận thức của chúng sinh là phân biệt, là giới hạn; và, vì những phân biệt khởi lên càng không chính xác, không thích hợp với Thực Thể (Chân như) các pháp, nên không thể biết rõ tất cả. Các đấng Phật đà thì siêu việt cái nhận thức ấy, nên Tuệ giác phổ biến tất cả, cái Tuệ giác xác thực này chính là Bản tánh của các pháp, nên tự Thể soi rõ hết thảy các pháp sai biệt. Cái Tuệ giác này có cái hoạt dụng vĩ đại, đó là vô số phương tiện, tùy chúng sinh nhu cầu như thế nào mới được lý giải, thì chỉ dạy được hết thảy mọi lý nghĩa của mọi pháp. Chính thế, nên gọi là Tuệ giác biết tất cả (Nhất thiết chủng trí).

Lại hỏi: Nếu chư Phật có hoạt dụng tự nhiên biểu hiện khắp nơi, làm lợi ích cho chúng sinh, thì lẽ ra mọi chúng sinh thấy được thân hình của Ngài, thấy được biến hóa của Ngài, nghe được lời tiếng của Ngài và ai cũng được lợi ích cả; thế thì tại sao đa số chúng sinh không ai thấy nghe gì hết?

Đáp: Pháp thân của chư Phật thì bình đẳng, hiện

hữu khắp mọi nơi, không có tác ý, nên gọi là tự nhiên. Nhưng Pháp thân ấy biểu hiện hay không là tùy thuộc tâm thức chúng sinh. Tâm thức chúng sinh thì như tấm gương, gương mà dơ bẩn thì bóng không hiện; chúng sinh cũng vậy, Pháp thân không hiện là vì tâm thức còn dơ bẩn.

GIẢI:

Phần này nói sự hoàn tất của sự phát tâm bằng sự chứng, gồm ba đoạn:

- Đoạn thứ nhất: Từ “Thêm nữa… đến… lợi ích cho chúng sinh”. Đoạn này có hai ý:

1. Tâm của hàng Bồ tát cấp chứng này có ba sắc thái vi tế: Thứ nhất là Tâm chân thật, tức tâm vô phân biệt (Trí tịnh tướng, Căn bản trí); thứ hai là Tâm phương tiện (Sai biệt trí, Bất tư nghị nghiệp); thứ ba là Tâm nghiệp thức, tức tâm còn sự sinh diệt vi tế của vô minh.

2. Khi sinh diệt vi tế hủy diệt chính là thời điểm hoàn tất sự phát tâm bằng sự chứng. Vô minh hủy diệt chính là hội nhập Chân như, tại đây Trí tuệ hiển lộ một cách toàn triệt (Nhất thiết chủng trí); đồng thời, hiện khởi những Hoạt dụng siêu việt làm lợi ích cho tất cả chúng sinh.

- Đoạn thứ hai: Từ “Hỏi… đến… Tuệ giác biết tất cả”. Luận chủ đặt câu hỏi để giải thích thêm làm rõ nghĩa hơn về Tuệ giác biết tất cả. Đại lược, nghi vấn rằng, đối cảnh thì vô biên vô số, mà biết đối cảnh là do tâm thức, nhưng khi hội nhập Chân như thì tâm thức hủy diệt, vậy lấy cái gì để biết mà gọi là Tuệ giác biết tất cả? Giải thích cho nghi vấn này có hai điểm:

1. Toàn bộ đối cảnh vốn là Tâm Thể đồng nhất, chúng sinh vì phân biệt mà hình thành đối cảnh, phân chia Nhất Tâm thành từng mảnh vụn, không thích hơp Thực Thể các pháp. Vì vậy chúng sinh không thể biết rõ tất cả.

2. Chư Phật thì siêu việt mọi phân biệt, là các đấng đã chứng ngộ Bản Thể đồng nhất (Chân như) của các pháp, nên biết rõ tất cả các pháp (Nhất thiết chủng trí); do đây mà có Hoạt dụng vĩ đại, tức thể hiện vô số phương tiện làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh theo căn cơ của họ. Chính thế, gọi Trí Phật là Tuệ giác biết tất cả vậy.

- Đoạn thứ ba: Từ “Lại hỏi… đến… tâm thức còn dơ bẩn”. Đoạn này Luận chủ tiếp tục đặt nghi vấn để làm sáng tỏ thêm về Hoạt dụng siêu việt của chư Phật. Nghi vấn là: Chư Phật thường biểu hiện vô số phương tiện làm lợi ích cho chúng sinh, thế thì tại sao đa số không ai thấy nghe gì cả? - Luận chủ giải thích rằng, đa số chúng sinh đang bị vô minh phiền não che phủ Bản Thể trong sáng (Chân như), nên không thể thấy nghe Diệu Dụng Pháp thân chư Phật được, tương tự như tấm gương đang bị bụi dơ thì đối cảnh không thể hiện hình được.

B.IV. CÁCH TU TẬP (Có 4 điểm):

B.IV.1: Nói tư cách người tu sự tin.

B.IV.2: Nói tổng quát về sự tin và sự tu của sự tin mà người ấy phải tu.

B.IV.3: Đặc biệt nói về sự tin.

B.IV.4: Chỉ cách đề phòng thối chuyển.

B.IV.1: Nói tư cách người tu sự tin.

ÂM:

Dĩ thuyết Giải thích phần, thứ thuyết Tu hành tín tâm phần. Thị trung y vị nhập Chánh định tụ chúng sinh, cố thuyết Tu hành tín tâm.

NGHĨA:

Mục Giải thích đã xong, bây giờ nói mục Tu hành tín tâm. Trong mục này là trình bày cách tu của những người chưa đứng vào Chánh định tụ, nên mới gọi là Tu hành tín tâm.

GIẢI:

- Giáo nghĩa Khởi Tín là xiển dương đức tin Đại thừa, tin Đại thừa chính là tin cái Tâm đang là của chúng ta. Tâm ấy vốn sẵn Thể, Tướng và Dụng vĩ đại, bất sinh bất diệt, vô thỉ vô chung. Nói khác đi, tin cái Tâm đang là của chúng ta tức tin Thực Thể của tâm chính là Chân như. Đức tin khởi phát từ Chân như và tin là tin Chân như này đây.

- Phần này mở đầu cho phần giới thiệu cách tu giáo nghĩa Khởi Tín. Đối tượng sơ phát tâm tu tập là hàng Bất định tụ và pháp tu là sự tin. Sự tin này là căn bản của sự phát huy về Tâm hay sự phát khởi, phát huy và hội nhập Chân như. Đây chính là tâm nguyện mà Luận chủ đã nói ở phần mở đầu của luận văn: “…phát đức tin chính xác Đại thừa để giống Phật không bị mất đi”.

B.IV.2: Nói tổng quát về sự tin và sự tu của sự tin mà người ấy phải tu.

ÂM:

Hà đẳng tín tâm? Vân hà tu hành? - Lược thuyết tín tâm hữu tứ chủng. Vân hà vi tứ? - Nhất giả Tín căn bản, sở vị nhạo niệm Chân như pháp cố. Nhị giả Tín Phật hữu vô lượng công đức, thường niệm thân cận, cúng dường cung kính, phát khởi thiện căn, nguyện cầu Nhất thiết trí cố. Tam giả Tín Pháp, hữu đại lợi ích, thường niệm tu hành chư Bala mật cố. Tứ giả Tín Tăng, năng chánh tu hành, tự lợi tự tha, thường nhạo thân cận chư Bồ tát chúng, cầu học như thật hạnh cố.

Tu hành hữu ngũ môn, năng thành thử tín.

Vân hà vi ngũ?

Nhất giả Thí môn.

Nhị giả Giới môn.

Tam giả Nhẫn môn.

Tứ giả Tấn môn.

Ngũ giả Chỉ Quán môn.

NGHĨA:

Những người này tin những gì, và tu hành những gì? -Đại lược để nói, sự tin ấy có bốn đối tượng. Bốn đối tượng nào? - Một là Tin căn bản, tức thích thú nhớ nghĩ Tâm Thể Chân như. Hai là Tin Phật, tức tin Ngài có vô lượng công đức, nên thường nghĩ đến sự thân cận, cung kính và cúng dường để phát sinh thiện căn, mong được Tuệ giác vô thượng của Ngài. Ba là Tin Pháp, tức tin Pháp ấy có lợi ích vĩ đại, nên thường nghĩ đến sự thực hành các pháp Ba la mật. Bốn là Tin Tăng, tức tin rằng các vị ấy tu hành chính xác để tự lợi lợi tha, nên thường thích thú thân gần Bồ tát Tăng để cầu học sự tu hành đúng như thật.

Sự tu hành thì có năm cách để hoàn thành sự tin trên. Năm cách ấy là gì? - Một là Thí, hai là Giới, ba là Nhẫn, bốn là Tấn, năm là Chỉ Quán (Thiền định).

GIẢI:

Phần này giới thiệu tổng quát những đối tượng mà Bồ tát sơ phát tâm cần phải tin, cần phải tu để hoàn thành mười địa vị đức tin (Thập tín) bước lên hàng Thập trụ.

- Hàng Bất định tụ là những người đứng ngoài cửa Phật pháp, muốn vào dòng Phật pháp căn bản phải có đức tin, như kinh Tâm Địa Quán khẳng định: “Vào biển Phật pháp lấy đức tin làm gốc”.

Trên căn bản đó, Khởi Tín giới thiệu đến với hành giả có bốn đối tượng cần được tin: Đó là Tin Chân như, Tin Phật, Tin Pháp và Tin Tăng. Thế là, nội dung sự tin này vẫn là Tứ bất hoại tín, chỉ thay thế Tin Giới ở vị trí thứ tư bằng Tin Chân như và đặt ở vị trí thứ nhất. Với vị trí Tin Chân như đặt hàng đầu, Khởi Tín muốn khẳng định rằng, đức tin này là căn bản, là chủ yếu; tin Phật Pháp Tăng cũng từ Chân như lưu xuất mà thôi. Đây là điểm nhất quán trong Khởi Tín và cũng là trọng tâm mà giáo nghĩa Khởi Tín thuyết minh.

- Tin là sinh hoạt của tâm lý, để đức tin nhuần nhuyễn và hiện thực thì cần được biểu hiện qua hành động của thân và miệng, như thế tri hành mới hợp nhất. Chính vì thế, Luận chủ giới thiệu đến với hành giả đương cơ năm pháp: “Bố thí, Trì giới, Nhẫn nhục, Tinh tấn và Chỉ Quán” để tu tập hằng ngày. Đây là năm pháp trong sáu Ba la mật. Bồ tát cấp chứng thì tu cả sáu Ba la mật trong tinh thần ly tướng, trực tiếp chứng Pháp thân; còn tại địa vị sơ phát tâm này, chỉ tu năm pháp và được gọi là năm môn chứ không gọi là năm Ba la mật.

- Theo Bắc tông nói chung và Khởi Tín nói riêng, đây là giai đoạn tu tập của hàng phàm phu (sơ phát tâm Bồ tát), nên nội dung tu tập hiện hữu năng sở, bỉthử… Vậy là, ai đang trong giai đoạn tu tập này mà nói mình vô chấp, ly tướng… thì thật là đại vọng ngôn (hơn nữa, hành giả đã ly tướng thì không bao giờ nói mình ly tướng.

B. IV.3: Đặc biệt nói về sự tu. (Có 5 chi):

B.IV.3. a: Nói về Thí.

B.IV.3. b: Nói về Giới.

B.IV.3. c: Nói về Nhẫn.

B.IV.3. d: Nói về Tấn.

B.IV.3. e: Nói về Chỉ và Quán.

B.IV.3. a: Nói về Thí.

ÂM:

Vân hà tu hành Thí môn? - Nhược kiến nhất thiết lai cầu sách giả, sở hữu tài vật, tùy lực thí dữ, dĩ tự xả xan tham, linh bỉ hoan hỷ. Nhược kiến ách nạn khủng bố nguy bức, tùy kỷ kham nhậm, thí dữ vô úy. Nhược hữu chúng sinh lai cầu pháp giả, tùy kỷ năng giải, phương tiện vị thuyết. Bất ưng tham cầu danh lợi, cung kính, duy niệm tự lợi lợi tha, hồi hướng Bồ đề cố.

NGHĨA:

Tu tập Bố thí như thế nào? -Đó là, nếu thấy bất cứ ai đến cầu được giúp đỡ, mình có tài sản gì hãy tùy khả năng mà cho họ, để từ bỏ tính tham lẫn của mình và làm cho họ vui vẻ. Hoặc thấy ai bị tai nạn đang lo sợ, hay đang nguy khốn, tùy khả năng của mình để đem lại cho họ sự không sợ hãi. Hoặc có ai đến cầu học tập Phật pháp, tùy khả năng của mình mà khéo léo trình bày cho họ. Làm ba sự Bố thí này với tâm lý không tham danh lợi và sự tôn kính, mà chỉ nghĩ đến tự lợi, lợi tha hướng về Tuệ giác vô thượng.

GIẢI:

- Bố thí là pháp tu đầu tiên của hàng Bồ tát sơ phát tâm cần thực hiện. Bố thí có ba cách là Tài thí, Vô úy thí và Pháp thí. Với căn cơ này, Luận chủ chỉ giới thiệu Bố thí ngoại tài (tài sản…); chứ Bố thí nội tài, hàng Bồ tát ly tướng mới thực hiện được.

- Bố thí được tu tập trước tiên là nhằm trừ bỏ dần lòng tham dục, chấp thủ; tham chấp có giảm thiểu thì Trí Bi mới sinh khởi, và khi có Trí Bi mới bước vào dòng Phật pháp được.

B.IV.3. b: Nói về Giới.

ÂM:

Vân hà tu hành Giới môn? - Sở vị Bất sát, Bất đạo, Bất dâm, Bất lưỡng thiệt, Bất ác khẩu, Bất vọng ngôn, Bất ỷ ngữ, viễn ly tham tật khi trá siểmkhúc, sân nhuế, tà kiến. Nhược xuất gia giả, vị chiết phục phiền não cố, diệc ưng viễn ly hội náo, thường xử tịch tịnh, tu tập thiểu dục tri túc, đầu đà đẳng hạnh. Nãi chí tiểu tội, tâm sinh bố úy, tàm quý cải hối, bất đắc khinh ư Như Lai sở chế cấm Giới, đương hộ cơ hiềm; bất linh chúng sinh vọng khởi quá tội cố.

NGHĨA:

Tu tập Giới như thế nào? -Đó là Không sát sinh, Không trộm cướp, Không dâm dục, Không nói hai lưỡi, Không nói thô ác, Không nói dối trá, Không nói thêu dệt, không tham lam gồm cả ganh ghét, lừa đảo, gian dối, dua nịnh, giận dữ và tà kiến. Nếu là người xuất gia thì vì bẻ gãy phiền não, cần phải tránh chỗ náo động, thường ở chỗ thanh vắng mà thực hành hạnh ít ham muốn, biết vừa đủ, và hạnh đầu đà. Dù lỗi nhỏ đi nữa cũng biết lo sợ hổ thẹn đổi bỏ, không nên khinh thường Giới pháp Như Lai quy định, phải giữ gìn để tránh sự phỉ báng, ác cảm; nghĩa là đừng làm cho mọi người phát sinh tội lỗi một cách vô cớ.

GIẢI:

Sự tu tập của hàng Bất định tụ là nói chung cho cả tại gia lẫn xuất gia, độn căn lẫn lợi căn. Thế nên, phần giới thiệu cách tu này là giới thiệu các pháp căn bản làm nền tảng cho mọi căn cơ. Trên quan điểm này, về tu tập Giới, Luận chủ quy kết vào mười điều thiện (Thập thiện là Giới luật căn bản cho tại gia lẫn xuất gia, Thanh văn lẫn Bồ tát). Nội dung tu tập Giới này bao hàm cả Tam tụ tịnh giới; tuy vậy, với người xuất gia, Giới luật căn bản chính là thiểu dục tri túc, nếu không tu tập Giới căn bản này thì mọi giới khác không có cơ sở sinh khởi, phát triển và hiện hữu.

B.IV.3. c: Nói về Nhẫn.

ÂM:

Vân hà tu hành Nhẫn môn? - Sở vị ưng nhẫn tha nhân chi não, tâm bất hoài báo. Diệc đương nhẫn ư lợi suy, hủy dự, xưng cơ, khổ lạc đẳng pháp cố.

NGHĨA:

Tu tập Nhẫn nhục như thế nào? -Đó là, cần chịu đựng mọi sự quấy rối của kẻ khác, lòng không chứa đựng ý niệm trả thù. Đồng thời, cũng chịu đựng tám điều (bát phong) sau: Vừa ý, không vừa ý (lợi suy); công kích trước mặt, ca tụng trước mặt (hủy dự); tán dương sau lưng, chỉ trích sau lưng (xưng cơ); khốn khổ lo buồn, sung sướng an vui (khổ lạc).

GIẢI:

- Từ Nhẫn hay Nhẫn nhục trong Phật giáo, ngoài ý nghĩa chịu đựng còn có nghĩa chấp nhận, nhận định. Vì vậy, hiện hữu Nhẫn nhục là hiện hữu Chánh kiến hay hiện hữu Trí tuệ (từ hữu lậu đến vô lậu). Tổng quát để nói, Nhẫn nhục có ba phương tiện, đó là nhẫn người, nhẫn cảnh và nhẫn chân lý. Rõ nghĩa nhất là nhẫn chịu mọi oán đối nghịch cảnh (Nại oán hại nhẫn), chấp nhận mọi khổ đau trong an lạc (An thọ khổ nhẫn) và nhận định các pháp đúng sự thật (Đế sát pháp nhẫn).

- Nơi đây, Luận chủ chỉ giới thiệu tu tập Nhẫn nhục căn bản (hữu lậu) là nhẫn người, nhẫn cảnh về hai mặt thuận ý và nghịch ý.

B.IV.3. d: Nói về Tấn.

ÂM:

Vân hà tu hành Tấn môn? - Sở vị ư chư thiện sự, tâm bất giải thối, lập chí kiên cường, viễn ly khiếp nhược. Đương niệm quá khứ cửu viễn dĩ lai, hư thọ nhất thiết thân tâm đại khổ, vô hữu lợi ích. Thị cố ưng cần tu chư công đức, tự lợi lợi tha, tốc ly chúng khổ.

Phục thứ, nhược nhân tuy tu hành tín tâm, dĩ tùng tiên thế lai, đa hữu trọng tội ác Nghiệp chướng cố, vi Tà ma chư Quỷ chi sở não loạn, hoặc vi thế gian sự vụ chủng chủng khiên triền, hoặc vi bệnh khổ sở não; hữu như thị đẳng chúng đa chướng ngại; thị cố ưng đương dõng mãnh tinh cần, trú dạ lục thời, lễ bái chư Phật, thành tâm sám hối, khuyến thỉnh tùy hỷ, hồi hướng Bồ đề; thường bất hưu phế, đắc miễn chư chướng, thiện căn tăng trưởng cố.

NGHĨA:

Tu tập Tinh tấn như thế nào? -Đó là đối với mọi thiện pháp, tâm không biếng nhác, thối lui, lập chí kiên cường ra khỏi khiếp nhược. Phải luôn nghĩ nhớ rằng, từ quá khứ xa xưa đến giờ, ta đã chịu đựng vô số sự đau khổ to lớn về thân thể cũng như về tâm lý, mà chẳng có lợi ích gì cả. Do vậy, ngày nay ta phải siêng năng tu tập mọi công đức tự lợi lợi tha, để sớm thoát ly mọi khổ não.

Lại nữa, người nào đang tu tập đức tin (Thập tín), mà vì đời trước đến giờ có nhiều tội nặng, Nghiệp dữ gây ra lắm sự trở ngại, như sự quấy phá của Tà ma Quỷ quái, sự trói buộc của thế sự đa đoan, sự hành hạ của bệnh tật đau đớn; có nhiều sự trở ngại như vậy, nên người ấy cần phải nỗ lực chuyên cần, ngày đêm sáu buổi lễ bái chư Phật, thành tâm sám hối, khuyến thỉnh chư Phật thuyết pháp, tùy hỷ công đức và hồi hướng cầu Tuệ giác vô thượng ; thường làm như thế không ngừng không bỏ thì trở ngại tiêu trừ, thiện căn lớn mạnh.

GIẢI:

- Điểm nhất quán để đạt kết quả thiết thực khi thực hành các pháp tu của Phật giáo là luôn hiện hữu Chánh kiến, tu tập Tinh tấn cũng thế, nếu không thấy rõ từ xa xưa đến giờ, ta sống vô số kiếp trong khổ đau toàn là vô bổ, chẳng chút lợi ích nào cả, thì không thể tinh tấn tu tập. Tuy là thế, thực hiện tinh tấn cần phải có hai trợ duyên đắc lực, đó là tâm không giải đãi và ý chí kiên cường.

- Với hàng Bất định tụ, đa số là tội nặng chướng dày, khó ra khỏi sự trói buộc của Nghiệp lực. Vì vậy, hành giả cần phải tinh tấn đêm ngày sáu thời lễ bái chư Phật, sám hối Nghiệp chướng, để nhờ Phật lực mà chỉ ác tác thiện hướng về quả vị vô thượng Bồ đề. Có tinh tấn thực hiện như vậy, thì Nghiệp chướng mới tiêu trừ, thiện căn mới tăng trưởng, để có thể đứng vào hàng Chánh định tụ.

B.IV.3. e: Nói về Chỉ và Quán (Có 4 tiết):

B.IV.3. e: Nói lược về Chỉ Quán.

B.IV.3. e: Nói rộng về Chỉ Quán.

B.IV.3. e: Song tu Chỉ Quán.

B.IV.3. e: Chỉ Quán đối trị.

B.IV.3. e: Nói lược về Chỉ Quán.

ÂM:

Vân hà tu hành Chỉ Quán môn? - Sở ngôn Chỉ giả, vị chỉ nhất thiết cảnh giới tướng, tùy thuận Xama tha quán nghĩa cố. Sở ngôn Quán giả, vị phân biệt nhân duyên sinh diệt tướng, tùy thuận Tỳ bátxá na quán nghĩa cố. Vân hà tùy thuận? - Dĩ thử nhị nghĩa, tiệm tiệm tu tập, bất tương xả ly, song hiện tiền cố.

NGHĨA:

Tu tập Chỉ và Quán như thế nào? - Tu Chỉ là đình chỉ tất cả mọi phân biệt đối cảnh, thuận theo ý nghĩa quán Xa ma tha (Samatha). Tu Quán là quán sát sự tương quan chuyển biến, thuận theo ý nghĩa quán Tỳ bát xá na (Vipasyana). Thuận theo là như thế nào? -Đó là, trước hết tu tập Chỉ Quán riêng biệt, kế đó xen kẽ với nhau, sau đó hòa hợp song tu không còn tách rời nhau.

GIẢI:

Tu tập Chỉ và Quán chính là tu tập Thiền định. Thông thường, khi nói tu Chỉ và Quán là tu Nhân để đưa đến kết quả Định và Tuệ. Chỉ là đình chỉ vọng tâm, Quán là quán sát Chân tâm; nếu nghiêng về Chỉ thì dễ hôn trầm, nghiêng về Quán thì dễ tán loạn. Vì vậy, cần dung hợp Chỉ Quán để thân tâm khinh an, hỷ lạc, thì Định Tuệ mới sinh khởi.

- Ý nghĩa trên là sự tu tập căn bản và phổ quát về Chỉ Quán. Nhưng với Khởi Tín thì chuyên chở một sắc thái đặc biệt; theo Khởi Tín, toàn bộ Pháp giới là Nhất Tâm hay Tâm, Tâm này có hai mặt, mặt Chân như và mặt sinh diệt. Do đó, muốn ngộ nhập Nhất Tâm, không gì khác hơn là phải vào bằng hai lối ấy:

1. Tu Chỉ là nội dung đình chỉ mọi phân biệt, khi mọi phân biệt bặt dứt thì Chân như hiển lộ; chính thế nên luận văn bảo: “thuận theo ý nghĩa quán Samatha”, tức tu Chỉ để Chân như hiển lộ mà quán sát Chân như.

2. Tu Quán là nội dung quán sát mọi hiện tượng sinh diệt (nhân duyên) để thấy được cái bất sinh diệt (Chân như); chính thế nên luận văn bảo: “Thuận theo ý nghĩa quán Vipasyana”; tức quán sát cái kết quả của Quán (Chân như); nói khác hơn, quán sát để dừng lại (Chỉ) ở Chân như.

Qua ý nghĩa này, ta cần nắm rõ rằng, Chỉ để Quán và Quán để Chỉ, chúng dung nhiếp nhau. Tuy là vậy, nhưng Luận chủ đã lưu ý hành giả: Ban đầu cần tu tập riêng lẻ, dần dần xen kẽ vào nhau, đến khi thành thục, Chỉ Quán sẽ dung hợp không tách rời nhau nữa.

- Cũng cần nói thêm rằng, khi tu tập Chỉ Quán thành tựu, chính là thời điểm hành giả hội nhập Chân như hay đạt quả vị Phật đà. Tại đây, hành giả thành tựu hai thứ Trí tuệ là Trí Vô phân biệt và Trí Sai biệt. Trí vô phân biệt là Quả của Chỉ và Trí sai biệt là Quả của Quán vậy.

B.IV.3. e: Nói rộng về Chỉ Quán (Có 2 tiểu tiết):

B.IV.3. e2. a: Nói rộng về Chỉ.

B.IV.3. e2. b: Nói rộng về Quán.

B.IV.3. e2. a: Nói rộng về Chỉ (Có 4 ý):

B.IV.3. e2. a: Nói Chánh định Chân như.

B.IV.3. e2. a: Nói Ma sự của Chánh định Chân như.

B.IV.3. e2. a: Nói sự khác nhau giữa Tà định và Chánh định.

B.IV.3. e2. a: Nói hiệu quả của Chánh định Chân như.

B.IV.3. e2. a: Nói Chánh định Chân như.

ÂM:

Nhược tu Chỉ giả, trụ ư tịnh xứ, đoan tọa chánh ý, bất y khí tức, bất y hình sắc, bất y ư không, bất y địa thủy hỏa phong, nãi chí bất y kiến văn giác tri; nhất thiết chư tưởng, tùy niệm giai trừ, diệc khiển trừ tưởng. Dĩ nhất thiết pháp, bổn lai vô tướng, niệm niệm bất sinh, niệm niệm bất diệt. Diệc bất đắc tùy tâm ngoại niệm cảnh giới, hậu dĩ tâm trừ tâm; tâm nhược trì tán, tức đương nhiếp lai, trụ ư Chánh niệm. Thị Chánh niệm giả, đương tri duy tâm, vô ngoại cảnh giới, tức phục thử Tâm diệc vô tự tướng, niệm niệm bất khả đắc.

Nhược tùng tọa khởi, khứ lai tấn chỉ, hữu sở thi tác, ư nhất thiết thời, thường niệm phương tiện, tùy thuận quán sát; cửu tập thuần thục, kỳ tâm đắc trụ. Dĩ tâm trụ cố, tiệm tiệm mãnh lợi, tùy thuận đắc nhập Chân như Tam muội; thâm phục phiền não, tín tâm tăng trưởng, tốc thành bất thối. Duy trừ nghi hoặc, bất tin, hủy báng, trọng tội Nghiệp chướng, ngã mạn giải đãi, như thị đẳng nhân, sở bất năng nhập.

Phục thứ, y thị Tam muội cố, tắc tri Pháp giới Nhất tướng; vị nhất thiết chư Phật Pháp thân, dữ chúng sinh thân, bình đẳng vô nhị; tức danh Nhất hành Tam muội, đương tri Chân như thị Tam muội căn bản, nhược nhân tu hành, tiệm tiệm năng sinh vô lượng Tam muội.

NGHĨA:

Khi tu Chỉ thì cần ở nơi thanh vắng, thân ngồi ngay thẳng, tâm ý Chánh niệm, không nghĩ đến hơi thở, không nghĩ đến thân hình, không nghĩ đến hư không, không nghĩ đến đất, nước, gió, lửa, không nghĩ đến cái thấy, cái nghe hay cái nhận thức; hết thảy mọi ý nghĩ gì thì diệt trừ ngay cái ý nghĩ đó, lại diệt trừ luôn cái ý nghĩ diệt trừ. Vì rằng, hết thảy các pháp xưa nay vô tướng, luôn luôn bất sinh, luôn luôn bất diệt. Cũng đừng tùy tâm mà nghĩ cảnh, sau đó lại đem tâm trừ tâm; nếu tâm nghĩ ngợi thì tức khắc ngưng lại, an trú trong Chánh niệm. Nói Chánh niệm thì nên biết chỉ có Tâm chứ không có cảnh, và Tâm ấy cũng là không, tuyệt đối không thể nắm bắt được.

Nếu từ chỗ ngồi đứng dậy, qua lại đi đứng mà làm việc gì thì lúc nào cũng tùy nghi mà tập như trên; tập mãi lâu ngày như vậy thì sẽ thuần thục và tâm sẽ được an trú. Do tâm an trú nên dần dần mạnh mẽ sắc bén và thích ứng mà hội nhập Chánh định Chân như; tại đây, phiền não được dẹp thật sâu, đức tin được lớn mạnh và mau chóng đạt đến sự không thối chuyển. Ngoại trừ những kẻ hoài nghi, ngộ nhận, không tin, bài xích, tội nặng, Nghiệp buộc, tự cao, biếng nhác, những kẻ như vậy thì không thể hội nhập được.

Thêm nữa, do Chánh định Chân như mà biết được các pháp đồng nhất; nghĩa là, biết thân Phật và thân chúng sinh đồng đẳng bất nhị; do vậy, Chánh định này còn gọi là Chánh định Nhất hành. Nên biết rằng, Chân như là căn bản của Chánh định nên ai tu tập thuận theo Chân như thì dần dần phát sinh vô lượng Chánh định.

GIẢI:

Nội dung phần này nhằm giới thiệu với hành giả cách tu Chỉ để tâm được định; khi tâm định đã vững mạnh và sâu sắc thì hội nhập Chân như.

- Môi trường thuận tiện cho tu Chỉ, đó là hành giả cần phải chọn nơi thanh vắng. Khi tọa thiền, hành giả cần theo tiến trình điều thân trước rồi đến điều tâm; về điều tâm, Luận chủ hướng dẫn rằng, không nên nghĩ đến mọi đối cảnh, như nghĩ về thân, tâm, sắc và vô sắc.v.v… Tổng quát để nói, mọi ý nghĩ cần được hủy diệt và ngay ý nghĩ hủy diệt cũng phải được hủy diệt luôn. Đây là thời điểm mà hành giả an trú trong Chánh niệm hay an trú Chân như. Để được thành tựu như thế, hành giả cần vận dụng tu tập ngay cả khi đi, đứng, nằm, ngồi; nếu siêng năng tu tập lâu ngày thì phiền não sẽ được đoạn trừ, thiện căn sẽ lớn mạnh, dần dần thích ứng mà hội nhập Chân như.

- Giáo nghĩa Khởi Tín khẳng định rằng, Chân như là Bản Thể các pháp, là Bản Thể chúng sinh; nên mọi cách tu mà Khởi Tín giới thiệu, là khởi phát từ Chân như mà tu, và tu là để hội nhập Chân như. Cách tu Chỉ cũng nằm trong điểm nhất quán ấy; chính thế, luận văn mới gọi tu tập Chỉ là “Chánh định Chân như” hay “Chánh định Nhất hành”.

- Luận chủ khẳng định rằng, bất cứ ai cũng có thể tu tập để chứng đạt Chánh định Chân như, miễn là có đức tin vững mạnh, ý chí kiên cường.

B.IV.3. e2. a: Nói Ma sự của Chánh định Chân như.

ÂM:

Hoặc hữu chúng sinh, vô thiện căn lực, tắc vi chư Ma ngoại đạo Quỷ Thần chi sở hoặc hoạn. Hoặc ư tọa trung hiện hình khủng bố, hoặc hiện đoan chánh nam nữ đẳng tướng. Đương niệm duy tâm, cảnh giới tắc diệt, chung bất vi não. Hoặc hiện Thiên tượng, Bồ tát tượng, diệc tác Như Lai tượng, tướng hảo cụ túc. Hoặc thuyết Đà la ni, hoặc thuyết Bố thí, Trì giới, Nhẫn nhục, Tinh tấn, Thiền định, Trí tuệ; hoặc thuyết Bình đẳng, Không, Vô tướng, Vô nguyện, vô oán, vô thân, vô Nhân, vô Quả, tất cánh không tịch, thị chân Niết bàn. Hoặc linh nhân tri Túc mạng, quá khứ chi sự, diệc tri vị lai chi sự, đắc Tha tâm trí, biện tài vô ngại, năng linh chúng sinh, tham trước thế gian danh lợi chi sự.

Hựu linh sử nhân, sát sân sát hỷ, tánh vô thường chuẩn; hoặc đa từ ái, đa thụy đa bệnh, kỳ tâm giải đãi; hoặc tốt khởi tinh tấn, hậu tiện hưu phế, sinh ư bất tín, đa nghi đa lự; hoặc xả bổn thắng hạnh, cánh tu tạp Nghiệp, nhược trước thế gian chủng chủng khiên triền. Diệc năng sử nhân đắc chư Tam muội, thiểu phần tương tự, giai thị ngoại đạo sở đắc, phi chân Tam muội. Hoặc phục linh nhân, nhược nhất nhật, nhược nhị nhật, nhược tam nhật, nãi chí thất nhật, trụ ư định trung, đắc tự nhiên hương mỹ ẩm thực, thân tâm thích duyệt, bất cơ bất khát, sử nhân ái trước; hoặc diệc linh nhân thực vô phân tề, sạ đa sạ thiểu, nhan sắc biến dị.

Dĩ thị nghĩa cố, hành giả thường ưng Trí tuệ quán sát, vật linh thử tâm đọa ư tà võng. Đương cần Chánh niệm, bất thủ bất trước, tắc năng viễn ly, thị chư Nghiệp chướng.

NGHĨA:

Có những người không có sức mạnh của thiện căn, nên bị sự quấy phá của Tà ma, ngoại đạo, Quỷ Thần. Khi ngồi Thiền, chúng hiện thân hình để khủng bố, như hiện trai xinh gái đẹp. Nhưng người ngồi Thiền phải nghĩ rằng, tất cả cái gì cũng đều do tâm, thì những biến hiện ấy sẽ tan biến không thể quấy phá được. Có khi chúng hiện hình tướng chư Thiên, hình tướng Bồtát và cả hình tướng Như Lai nữa, với đầy đủ các tướng quý đẹp. Chúng cũng nói Thần chú, nói Lục độ, nói Bình đẳng, nói Tam giải thoát môn, nói không thân thù, không Nhân quả, tuyệt đối là không và đó là Niết bàn chân thật. Có khi chúng cũng làm cho người tu Thiền ấy biết được đời trước của mình, biết việc quá khứ vị lai, biết tâm niệm người khác, được tài hùng biện vô ngại, làm cho đương sự ham thích danh lợi thế gian.

Lại nữa, chúng cũng làm cho người ngồi Thiền ấy hay giận hay vui, tánh tình bất thường, đa tình đa cảm, ngủ nhiều bệnh nhiều, dã dượi biếng nhác; có khi đột nhiên siêng năng liền đó vất bỏ, sinh ra không tin, lắm sự nghi ngờ lo nghĩ; làm bỏ hạnh tu siêu việt mà tu các hạnh tế toái, để mắc vào những trói buộc, lôi kéo của thế gian. Chúng cũng làm cho người tu Thiền ấy chứng được các thứ Thiền tương tự như Thiền định chân thật, nhưng toàn là Thiền định ngoại đạo, chứ không phải Thiền định chân thật. Có khi chúng làm cho người ngồi Thiền ấy ở trong Thiền định một ngày, hai ngày, ba ngày cho đến bảy ngày, được ăn uống những thực phẩm có với mùi vị thơm ngon, làm cho thân tâm sảng khoái, không đói không khát, làm cho đương sự sinh ra đam mê; chúng cũng làm cho người ấy ăn uống vô độ, khi nhiều khi ít, nhan sắc biến đổi bất thường.

Vì những dữ kiện trên, người tu tập phải thường dùng Trí tuệ mà quán sát, đừng để tâm thức của mình sa vào lưới tà. Phái siêng năng hành trì Chánh niệm, không tham đắm cũng không để dính mắc thì mới thoát khỏi mọi chướng ngại trên đây.

GIẢI:

Như ở trước đã nói, tu Chỉ là đình chỉ hết thảy mọi phân biệt để quán sát Chân như và hội nhập Chân như, chính ý nghĩa này mới mệnh danh là Chánh định Chân như. Tuy nhiên, với những hành giả chướng dày đức mỏng, khi tu tập thì nội ma hiện ra đủ mọi hình tướng, mọi dữ kiện thuận ý, nghịch ý đa đoan quấy rầy đương sự, làm cho rơi vào Tà ma ngoại đạo. Dù là nội ma hay ngoại ma quấy phá, phương pháp đối trị tổng quát vẫn là, hành giả cần biết rằng, tất cả mọi đối cảnh đều do tâm, mà Bản Thể của tâm là Chân như, là vô tướng, siêu việt mọi hữu vi. Duy trì Chánh niệm như thế với tâm lý không tham đắm, không chấp thủ, thì Nghiệp chướng sẽ tiêu trừ, sự quấy phá sẽ biến mất.

B.IV.3. e2. a: Nói sự khác nhau giữa Tà định và Chánh định.

ÂM:

Ưng tri ngoại đạo sở hữu Tam muội, giai bất ly kiến ái ngã mạn chi tâm, tham trước thế gian, danh lợi cung kính cố. Chân như Tam muội giả, bất trụ kiến tướng, bất trụ đắc tướng, nãi chí xuất định diệc vô giải mạn; sở hữu phiền não, tiệm tiệm vi bạc. Nhược chư phàm phu bất tập thử Tam muội pháp, đắc nhập Như Lai chủng tánh, vô hữu thị xứ. Dĩ tu thế gian chư Thiền Tam muội, đa khởi vị trước, y ư ngã kiến, hệ thuộc tam giới, dữ ngoại đạo cộng. Nhược ly Thiện tri thức sở hộ, tắc khởi ngoại đạo kiến cố.

NGHĨA:

Cần nên biết rằng, mọi Thiền định của ngoại đạo đều bắt nguồn từ ngã kiến, ngã ái và ngã mạn, vì còn ham muốn danh vọng, lợi dưỡng và cung kính của thế gian. Còn Chánh định Chân như thì không chấp thủ cái thấy và cái được thấy, nên khi xuất định rồi không có tâm lý giải đãi, kiêu mạn; do đó, bao nhiêu phiền não vốn có sẽ dần dần nhẹ và mỏng đi. Là phàm phu mà không tu tập Chánh định Chân như thì không thể đi vào dòng giống Như Lai được. Bởi lẽ, tu tập Thiền định thế gian phần nhiều sinh ra đam mê, vì bắt nguồn từ ngã kiến, thuộc phạm vi tam giới, cùng loại với Thiền ngoại đạo. Do vậy, nếu tách rời sự hướng dẫn của bậc Thiện tri thức thì dễ sinh khởi kiến thức ngoại đạo.

GIẢI:

Qua nội dung trên, Luận chủ đã phân định cho chúng ta thấy sự sai khác giữa Thiền định Phật giáo và Thiền định thế gian. Đại lược có hai điểm căn bản: