Luận Khởi Tín Đại Thừa

Lời Tựa

Luận Khởi Tín Đại Thừa do Bồ tát Mã Minh sáng tác vào đầu thế kỷ thứ II Tây lịch. Trước luận Khởi Tín đã hiện hữu chủ thuyết Nghiệp cảm Duyên khởi do các Luận sư A tỳ đàm đề xướng, nhưng chủ thuyết này chưa giải thích được nguồn gốc của Nghiệp phát xuất từ đâu. Sau đó nghi vấn này đã được chủ thuyết A lại da Duyên khởi giải quyết. Dù vậy, giáo nghĩa Duy thức vẫn chưa giải đáp toàn triệt những nghi vấn giữa Mê và Ngộ, giữa Tướng và Tánh, giữa Chúng sinh và Phật, đây là động cơ để luận Khởi Tín ra đời. Vậy chủ thuyết luận Khởi Tín là gì? Thuyết minh gì?

Chủ thuyết Khởi Tín là Chân như Duyên khởi hay Như Lai tạng Duyên khởi. Bản thân Chân như có hai mặt, đó là mặt Không như thật (Chân không) - Thể của Chân như; và mặt Bất không như thật (Diệu hữu) - Tướng của Chân như. Như Lai tạng chính là mặt Bất không như thật của Chân như, là kho tàng chứa đựng vô lượng công đức vô lậu, còn được gọi là Nhất Tâm hay Đại thừa. Mặt Thể là mặt tuyệt đối ly ngôn tuyệt tướng, không thể phô diễn; mặt Tướng là mặt tương đối nên có thể vận dụng ngôn ngữ để lý giải. Do thế, trọng tâm giáo nghĩa Khởi Tín là lý giải về Như Lai tạng, hay Nhất Tâm hoặc Đại thừa này đây. Và Như Lai tạng (Nhất Tâm, Đại thừa) chính là cái Tâm đang là của chúng ta chứ chẳng phải cái gì khác.

Như Lai tạng là kho tàng tiềm ẩn vô lượng công đức vô lậu, bất sinh bất diệt (mặt tỉnh), là nguồn cội lưu xuất Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian. Do nương vào tự Tướng của Như Lai tạng (Nhất Tâm, Đại thừa) mà có tâm sinh diệt (tâm chúng sinh), tức Như Lai tạng của chúng sinh hiện hữu cả pháp tịnh lẫn pháp nhiễm, nên Như Lai tạng đổi tên thành Thức A lại da, để làm cơ sở phát khởi các pháp tịnh, pháp nhiễm; pháp tịnh là Giác, pháp nhiễm là Bất giác. Như vậy, với chủ thuyết Như Lai tạng Duyên khởi, luận Khởi Tín vừa giải đáp tận cùng uyên nguyên các nghi vấn đương thời, vừa hệ thống giáo nghĩa Đại thừa về một mối.

Tựu trung, luận Khởi Tín thuyết minh hai vấn đề chính:

1. Khởi phát đức tin chính xác giáo nghĩa Đại thừa (Như Lai tạng, Nhất Tâm).

2. Khởi phát đức tin chính xác cái Tâm đang là của chúng ta đây. Nội dung Tâm này vốn sẵn đủ Thể đại, Tướng đại và Dụng đại, đây là cái Tâm đồng nhất giữa Mê và Ngộ… giữa Chúng sinh và Phật biểu hiện khắp mười phương Pháp giới. Chính sự thật này luận Khởi Tín mới mệnh danh là Đại thừa (Cổ xe vĩ đại, cổ xe trâu trắng chúa), và do xe này chư Phật đã cưỡi, chư Bồ tát đang cưỡi, chúng sinh sẽ cưỡi để đến cõi Vô dư Niết bàn (Phật địa). Điểm thứ hai này mới là trọng tâm của giáo nghĩa Khởi Tín.

Tuy nhiên, với tâm lý hàng phàm phu (hàng Bất định tụ) chưa thành tựu đức tin hoàn hảo (chưa viên mãn 10 địa vị cấp Tín, bước lên Sơ trụ, đứng vào hàng Chánh định tụ hay Chánh tín), họ lo sợ khó được Chánh tín nên muốn thối lui. Để cứu vớt hạng người này, Bồ tát Mã Minh đã giới thiệu pháp tu đặc biệt mà Thế Tôn đã chỉ dạy để bảo lưu đức tin ấy, bằng cách phát tâm niệm Phật nguyện sinh về các cõi Phật. Thiết thực nhất là chuyên tâm xưng niệm danh hiệu đức Phật A di đà để được vãng sinh về cõi Cực Lạc phương Tây; khi đã vãng sinh thì luôn được thấy đức Phật nên đức tin không bao giờ thối lui. Như thế, bất cứ hành giả nào chưa đứng vào hàng Chánh định tụ (Sơ trụ trở lên) tha thiết muốn chứng quả vị Phật đà, cụ thể nhất là phát tâm kiên định nương vào Bổn nguyện đức Phật A di đà, thuần nhất chuyên niệm danh hiệu Ngài để được vãng sinh Cực Lạc, hầu hoàn thiện đức tin hoàn hảo, đủ nhân tố cưỡi xe vĩ đại (Đại thừa) thẳng tiến về Niết bàn, viên mãn mục đích tối hậu của sự tu tập.

Tóm lại, luận Khởi Tín này bút giả đã dịch giải vào năm 1995 để đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu của Tăng Ni sinh trường Trung Cấp Phật Học Thừa Thiên Huế, giờ đây hội đủ nhân duyên, bút giả bổ cứu để xuất bản, nhằm phổ biến tư tưởng Như Lai tạng Duyên khởi (Chân như Duyên khởi), hệ tư tưởng như thật giải đáp tận nguồn cội Nhân sinh và Vũ trụ quan, đến quý Tăng Ni, Phật tử gần xa, mong chư vị đón nhận được nhiều pháp lạc. Sau cùng, khi dịch giải một tác phẩm quan trọng và thâm sâu như bản luận này, chắc chắn có nhiều ngộ nhận, rất mong chư vị Tôn đức, Thiện hữu tri thức hoan hỷ chỉ giáo, nhằm bổ túc, hoàn thiện khi được tái bản.

Chùa Hồng Đức ngày 15 – 9 – 2012

Tỳ kheo Thích Giác Quả

Chương I: Nhận Thức Khái Quát

I.I. BỐI CẢNH THÀNH LẬP.

Do căn cứ tên ghi ở bản Luận, nên những tác giả của các bản sớ giải đều đồng quan điểm rằng, luận Khởi Tín do Bồ tát Mã Minh trước tác vào thời gian cách đức Phật nhập Niết bàn khoảng 600 năm (khoảng cuối thế kỷ thứ I và đầu thế kỷ thứ II Tây lịch). Bồ tát Mã Minh là một trong những bậc Long Tượng của Phật giáo Ấn Độ đương thời. Đây là thời kỳ đơm hoa kết trái, muôn sắc muôn hương của Phật giáo Đại thừa.

Vấn đề kiến giải của hàng phàm phu ngoại đạo luôn quanh quẩn trong lưới tà kiến là việc hiển nhiên; nhưng bấy giờ trong Phật giáo, tiêu biểu là hệ tư tưởng A tỳ đàm cũng rơi vào thiên chấp, khi xiển dương Nhân sinh quan (bao hàm cả Vũ trụ quan) của mình là Nghiệp cảm Duyên khởi. Thiên chấp này được triển khai từ giáo nghĩa nguyên thỉ là năm uẩn và mười hai nhân duyên, tức là từ giáo nghĩa Vô ngã mà rơi vào hữu ngã. Và, vấn đề bế tắc của Chủ thuyết này là Nghiệp tích lũy ở đâu và do đâu mà hiện hữu? Bế tắc này sau đó đã được trường phái Duy thức giải đáp với giáo nghĩa A lại da Duyên khởi. Tuy vậy, phái Duy thức vẫn chưa đáp ứng vướng mắc tế nhị: Do đâu mà có A lại da? Đây là tăng thượng duyên đẩy đưa sự phát khởi giáo nghĩa Khởi Tín với Chủ thuyết Chân như Duyên khởi. Với Chủ thuyết này, Khởi Tín đã đưa Nhân sinh quan (và Vũ trụ quan) Phật giáo đến tận uyên nguyên; đồng thời, vừa phủ nhận hệ tư tưởng thiên chấp của trường phái A tỳ đàm, cũng vừa hệ thống hóa giáo nghĩa Đại thừa về một mối. Và, theo bản ý Luận chủ, đây là Pháp cần phải được xiển dương để phát khởi và phát triển đức tin chính xác Đại thừa nhằm hạt giống Phật được tồn tại trong cuộc đời.

Tại đây, người học cần có nhận thức căn bản rằng, Duyên khởi là pháp mà đức Thế Tôn giác ngộ đêm cuối cùng tại cội Bồ đề. Nói khác hơn, Tri kiến Phật là Tri kiến về Duyên khởi. Đây là giáo nghĩa cốt lõi để các trường phái sau này (trường phái A tỳ đàm và các trường phái Đại thừa) triển khai lập thành giáo nghĩa và dẫn chứng biện minh cho hệ tư tưởng của mình. Một điểm trọng yếu khác, đối tượng nghe pháp Duyên khởi không ai khác hơn là con người và nội dung chủ yếu của Duyên khởi là Duyên khởi của con người. Chính thế, khi đức Phật tại thế cũng như các Luận chủ sau này, nói pháp Duyên khởi là nhằm nói cho con người, nói bởi con người, con người là một sinh thể gồm vật lý và tâm lý.

Cần nắm vững nội dung Duyên khởi và đối tượng Duyên khởi thuyết minh như thế, để khi đi vào tìm hiểu tư tưởng Khởi Tín qua Chánh văn mới khỏi bị lệch hướng.

I.II. BẢN DỊCH.

Hiện tại, nguyên bản Phạn văn (Sanskrit) của luận Khởi Tín chưa được tìm thấy. Đây là cơ sở căn bản để một số học giả Phật giáo Trung Hoa và Nhật Bản lập luận rằng, tác giả Khởi Tín là người Tàu. Tuy nhiên, một số lớn các học giả khác đã lên tiếng phản đối kịch liệt và kết luận rằng, những luận thuyết ấy không có bảo chứng.

Dù nguyên bản chưa được phát hiện, nhưng qua hai bản dịch Trung văn của Ngài Chân Đế và Thật xoanan đà, đều ghi tác giả bản luận là Bồ tát Mã Minh. Qua đây, chúng ta tạm ổn định ghi nhận rằng, Luận chủ là Bồ tát Mã Minh.

Hiện tại, trong Hán tạng và Việt dịch có các bản sau:

Hán dịch: Có hai bản:

1. Đại Thừa Khởi Tín luận, Ngài Chân Đế (Paramàntha Ba la mật đà) dịch vào năm 553 Tây lịch, đời nhà Lương.

2. Đại Thừa Khởi Tín luận, Ngài Thật xoa nan đà (Sankshànanda – Học Hỷ) dịch vào năm 699 Tây lịch, đời nhà Đường.

Việt dịch: Có bốn bản:

1. Luận Đại Thừa Khởi Tín, Bác sĩ Lê Đình Thám dịch (?).

2. Khởi Tín luận, Hòa thượng Trí Quang dịch, năm 1949.

3. Luận Đại Thừa Khởi Tín, Cao Hữu Đính dịch, năm 1983.

4. Khởi Tín luận, Hòa thượng Trí Quang dịch, năm 1993.

I.III. TIỂU SỬ LUẬN CHỦ.

Bồ tát Mã Minh (Ásvaghosa) người nước Xá vệ (Savatthi) thuộc Trung Ấn Độ. Ngài sinh trưởng vào thời đại Quy Sương (Kusana), cùng thời với Vua Ca nị sắc ca (Kaniska), vào khoảng đầu thế kỷ II Tây lịch. Ngài và Vua là đôi tri kỷ của nhau cho đến trọn đời.

Mã Minh là dịch nghĩa của từ Ásvaghosa, nghĩa đen là ngựa kêu, do tích khi Ngài chào đời, các chú ngựa trong địa phương đều cất tiếng hí vang. Lại có thuyết, sự thuyết pháp của Ngài quá thần tình bởi văn khí của thơ và nhạc, đến nỗi loài ngựa cũng cảm nhận được, nên hí lên mừng rỡ.

Ngài xuất thân từ Bà la môn giáo, là người đa tài và lĩnh vực nào cũng đều đạt đến đỉnh cao: Một thi sĩ, một nhạc sĩ; một học giả và cũng là một nhà hùng biện trứ danh. Sau khi quy hướng Phật giáo, tu tập trở thành một vị Tổ sư, Ngài còn là một trước thuật gia và một triết gia lỗi lạc nữa. Chính Ngài đã đưa nền văn học Phật giáo Phạn văn (Sanskrit) lên đến tột đỉnh rực rỡ của nó.

Theo hệ thống Phú pháp nhân duyên, Ngài là vị Tổ thứ 11; nhưng theo Phật Tổ truyền đăng lục thì Ngài ở vị trí thứ 19. Có hai thuyết nói về Bổn sư của Ngài, nhưng thuyết Tổ Phú na xa (Phú na dạ xa) là Bổn sư được đa số học giả chấp nhận hơn là thuyết Tổ Hiếp Tôn giả. Sử chép rằng, Ngài vốn là người chủ trương có thật ngã, nhưng khi đến biện luận với Tổ Phú na xa thì đành phải khuất phục. Do đây mà phát tâm xuất gia làm đệ tử của Tổ. Sau khi đắc pháp, Ngài nỗ lực hoằng dương giáo nghĩa Đại thừa bằng cả hai mặt, vừa thuyết giảng vừa trước thuật. Một trong những địa điểm chính thức hoằng pháp của Ngài là thành Hoa Thị, cố đô của nước Ma kiệt đà. Tác phẩm của Ngài rất nhiều, nhưng dịch ra Trung văn chỉ có một số ít, đó là: Phật Sở Hành Tán, Đại Trang Nghiêm Kinh luận, Ni kiền tử Vấn Vô Ngã Nghĩa, Đại Tông Địa Huyền Văn Bản luận, Sự Sư Ngũ Thập Tụng và Đại Thừa Khởi Tín luận… Tuy chỉ dịch được sáu tác phẩm, nhưng với số đó cũng đủ làm bảo chứng nói lên sự nghiệp và tư tưởng của Ngài.

I.IV. SƠ LƯỢC NỘI DUNG.

Trước khi nói về nội dung Khởi Tín; tại đây, chúng ta cần phải đi ngược thời gian, để tìm hiểu quá trình diễn tiến các Chủ thuyết cơ bản của Phật giáo, dẫn đến giáo nghĩa Khởi Tín ra đời.

- Khi khảo sát Giáo lý Duyên khởi là năm uẩn và mười hai nhân duyên, các Luận sư A tỳ đàm nhận thức rằng, xét mặt tuyệt đối thì không có một cái ngã chủ thể ở trong đó (Vô ngã); nhưng trên mặt tương đối thì có một thật ngã kế tục từ năm uẩn này qua năm uẩn khác, lưu chuyển trong sáu đường ba cõi (hữu ngã). Kết quả sự khảo sát này là Chủ thuyết Nghiệp cảm Duyên khởi ra đời. Kế tiếp, giáo nghĩa A lại da Duyên khởi xuất hiện, vừa để trả lời nguồn gốc của Chủ thuyết trên, cũng vừa giải đáp nghi vấn đương thời bởi tư tưởng Nhất thiết chúng sinh giai hữu Phật tánh được xiển dương bởi các kinh Đại thừa, như Bát nhã, Duy Mật Cật, Hoa Nghiêm, Pháp Hoa.v.v. Nghi vấn đó là: Chúng sinh vốn có tánh Phật thì tại sao cứ mãi sinh tử khổ đau? Như thế, phải chăng tánh Phật không khuất phục được vô minh hay sao? - Vấn đề này, trước trường phải Duy thức đã có trên trăm bộ kinh nối tiếp xuất hiện, nhằm đáp án thắc mắc ấy, như kinh Như Lai Tạng, Tư Ích, Nhập Lăng Già, Thắng Man v.v… Tuy vậy, phải đợi đến khi trường phái Duy thức xuất hiện, nghi vấn đó mới có đáp án minh bạch. Dù trường phái Duy thức đạt đến đỉnh cao rực rỡ như thế, nhưng vẫn chưa giải đáp toàn triệt cho nghi vấn trên, đó là, vấn đề tương quan giữa Mê và Ngộ, giữa Pháp tánh và Pháp tướng, giữa Phật và Chúng sinh như thế nào? Nói khác hơn, vì sao chúng sinh mãi luân lưu sinh tử mà tánh Phật không mất? - Vấn đề này Khởi Tín giải thích rằng, khi chúng sinh đang còn luân lưu trong vòng sinh tử thì đức Phật tiềm ẩn trong tâm chúng sinh, thuật ngữ gọi là Như Lai tại triền, khi thoát khỏi trói buộc vô minh thì chúng sinh thành Phật, gọi là Như Lai xuất triền. Hiện tượng tại triền ấy, chính là sự tương quan giữa Mê và Ngộ hay giữa Bất giác và Giác. Và, qua giáo nghĩa Chân như Duyên khởi, Khởi Tín đã giải đáp nghi vấn ấy đến triệt để. Đến đây, pháp Duyên khởi được xem là phát huy đến tột cùng tiềm năng của nó. Sau này, Chủ thuyết Pháp giới Duyên khởi của trường phái Hoa Nghiêm xuất hiện, đó là Chủ thuyết quy kết giáo nghĩa Tánh và Tướng của Duyên khởi nhất quán về một mối (trên hiện thực đang là).

Qua dòng diễn tiến đi đến chung cuộc vừa được trình bày, đã mở hướng giúp chúng ta nhận thức rằng, nội dung giáo nghĩa Khởi Tín vừa cô kết hệ tư tưởng của trường phái A tỳ đàm, vừa hệ thống hóa tư tưởng giáo nghĩa Đại thừa.

- Vậy nội dung Khởi Tín thuyết minh gì? -Đại lược để nói, nội dung Khởi Tín thuyết minh về Chân như Duyên khởi hay Như Lai tạng Duyên khởi. Bản thân Chân như có hai mặt: Mặt Không như thật (Chân không) và mặt Bất không như thật (Diệu hữu). Không như thật là Thể của Chân như, Bất không như thật là Tướng của Chân như. Như Lai tạng chính là mặt Bất không như thật của Chân như, là kho tàng tích chứa vô lượng công đức, còn được gọi là Nhất Tâm. Mặt Thể là mặt tuyệt đối, ly ngôn tuyệt tướng, nên không thể phô diễn. Mặt Tướng là mặt tương đối nên có thể vận dụng tư tưởng, ngôn ngữ để lý giải. Do thế và chính thế, trọng tâm giáo nghĩa Khởi Tín là lý giải về Như Lai tạng hay Nhất Tâm. Khởi phát đức tin Đại thừa chính là tin Nhất Tâm hay Như Lai tạng này đây. Và, Như Lai tạng chính là cái Tâm đang là của chúng ta chứ không phải cái gì nào khác.

Tóm lại, giáo nghĩa Khởi Tín nhằm thuyết minh hai điểm:

- Khởi phát đức tin chính xác giáo nghĩa Đại thừa.

- Khởi phát đức tin chính xác đối với cái Tâm đang là của chúng ta đây. Bản thân cái Tâm này vốn sẵn đủ Thể đại, Tướng đại và Dụng đại; đây là cái Tâm đồng nhất, đồng thời giữa Các pháp Chúng sinh Phậtđà biểu hiện khắp mười phương Pháp giới. Do sự thật này, luận Khởi Tín mới mệnh danh là Nhất Tâm hay Đại thừa (cổ xe vĩ đại, cổ xe trâu trắng chúa). Chính chư Phật đã cưỡi, chư Bồ tát đang cưỡi và chúng sinh sẽ cưỡi xe này để đến cõi Phật. Điểm thứ hai này mới là chủ ý đích thực của giáo nghĩa Khởi Tín.

I.V. GIẢI THÍCH ĐỀ LUẬN.

(Lược trích dịch theo giải thích của Pháp sư Bảo Tịnh)

Năm chữ Luận Khởi Tín Đại Thừa là tổng thể yếu nghĩa của bản luận. Qua yếu nghĩa này đã nói lên hơn một nửa nội dung bản luận.

ĐẠI.

Tại đây, Đại là gượng ép để nói, nó không phải phản nghĩa của Tiểu; cũng không phải trước tiểu sau đại. Đại như thế là đại có hạn lượng, có thỉ chung. Ý nghĩa đích thực của Đại là hiện hữu nằm ngoài mọi đối đãi, siêu việt không gian thời gian, vô thỉ vô chung. Đại đây là Bản Đại, là Bản Thể của vạn pháp, chính ý nghĩa này mới được mệnh danh là Đại. Nói cụ thể hơn, Đại chính là Tâm tánh hiện tại của chúng sinh, của chúng ta đây. Nó vốn sẵn đủ Thể đại, Tướng đại và Dụng đại.

+ Gọi là Thể đại, vì Thể của Tâm này tánh của nó vốn bình đẳng, vượt mọi đối đãi Có Không, ThườngĐoạn.v.v.

+ Gọi là Tướng đại, vì Thể tánh của Tâm vốn sẵn vô lượng, vô số công đức.

+ Gọi là Dụng đại, vì Tâm thường hoạt dụng thành mọi Nhân quả tịnh nhiễm (thế gian, xuất thế gian).

Đây chỉ là phân biện để có một nhận thức, chứ trên sự thật Ba Đại này không hẳn độc lập mà cũng không hẳn đồng nhất, chúng dung nhiếp vô ngại và chỉ là Nhất Tâm mà thôi, chính như thế mới gọi là Đại.

THỪA.

Thừa là xe, nghĩa của nó là vận chuyển, chuyên chở. Nơi đây chỉ sự vận hành hiện tại của Tâm tánh, tức chỉ sự vận hành hiện tại của Tâm tánh do nhân duyên huân tập Tịnh Nhiễm, Mê Ngộ sai khác, mà có các thừa cao cấp, thăng trầm trong Pháp giới (mười giới). Nếu tâm mê muội, đầy kiến tư hoặc, tạo tác đủ thứ thiện ác, đó là những hoạt động (Nghiệp) đẩy đưa chúng sinh luân hồi trong sáu loài ba cõi. Đây là ý nghĩa cưỡi xe hư lừa què. Nếu ngộ được khổ đau sinh tử, đoạn trừ nguyên nhân của khổ, kính mộ chân lý Niết bàn, tu tập con đường vô lậu với tâm lý tự độ; đó là nguyên nhân đưa chúng sinh đến hóa thành Niếtbàn thiên không. Đây là ý nghĩa cưỡi xe dê. Nếu giác ngộ các pháp là vô tự tánh, do duyên sinh mà có sinh diệt, Bản Thể của chúng vốn là Vô ngã; kiên cố tu tập như thế sẽ đưa hành giả đến hóa thành Niết bàn Chân không. Đây là ý nghĩa cưỡi xe nai. Nếu phát tâm rộng lớn, tu tập nhiều công đức tự lợi, lợi tha; trên cầu Phật quả dưới độ chúng sinh. Đó là nguyên nhân vận chuyển hành giả đến Đại Niết bàn. Đây là ý nghĩa cưỡi xe trâu. Nếu hành giả triệt ngộ căn nguyên của sinh tử, Mê Ngộ; thâm tín Nhất Tâm này chính là Thật tướng Chân như, nương Tri kiến thâm diệu này mà thể hiện các diệu hạnh, cùng đưa mình và người đạt đến trọng tâm ba đức Thể, Tướng, Dụng, nhập cứu cánh Niết bàn. Đây là ý nghĩa cưỡi xe trâu trắng chúa.

Từ Đại thừa của bản luận, chủ yếu là nói cái nhất niệm Tâm tánh đang là của chúng ta đây, chính đó là cái Pháp Đại bạch ngưu xa vận chuyển chúng ta đến cõi Phật. Tuy thế, Đại bạch ngưu xa không hẳn ngoài ba xe, đó là xe trâu, xe nai, xe dê và cả xe lừa hư què nữa mà có. Các thừa đó, chính là những phương tiện dẫn đưa hành giả chứng đạt Thật tướng Chân như. Vì vậy, cần nhận thức chính xác rằng, tất cả vọng chính là chân, chín cõi không khác cảnh Phật, ba thừa không ngoài nhất thừa.

Tóm lại, Bản Thể của mọi hiện tượng mê vọng là Đại thừa. Nói khác hơn, không có sinh diệt thì không có Chân như.

KHỞI TÍN.

Tức khởi phát đức tin trong sáng chính xác đối với Pháp Đại thừa (Nhất Tâm). Phàm phu, ngoại đạo do không tin Pháp này mà luân chuyển trong sinh tử khổ đau. Hàng Nhị thừa cũng do không tin Pháp này mà thỏa mãn với hóa thành. Đây là lý do tác động để Bồ tát Mã Minh đặc biệt viết luận này, nhằm thuyết minh sự thật Nhất Tâm đó, giúp cho chúng đương cơ phá trừ mê chấp, hướng về Đại thừa mà trực nhập cõi Phật.

Tuy nhiên, tự Tâm (Bản Thể Tâm) vốn chẳng phải khởi, chẳng phải không khởi; do vì có nhân duyên MêNgộ nên cần phải bàn sự sinh khởi đó. Chẳng hạn, khi mê muội Nhất Tâm thì khởi lên vô số nghi hoặc, gọi là Kiến tư hoặc, Trần sa hoặc, Vô minh hoặc. Ngược lại, khi giác ngộ Nhất Tâm thì khởi phát Chánh tín thường hằng viên mãn. Qua đây, cần nhận thức rằng Tin là nền tảng của Phật pháp, là mẹ của tất cả thiện pháp.

Ý nghĩa Khởi tín của bản luận này là mong tất cả chúng sinh, do đây mà liễu ngộ, rồi phá chấp trừ nghi, khởi phát đức tin trong sáng toàn triệt mà thực hiện vạn hạnh công đức. Tuy vậy, đức tin này không phải là tin các thiện pháp thế gian hay tin các pháp như Tứ nhiếp pháp, Lục độ… xuất thế gian. Đó là đức tin chấp các pháp ngoài Tâm, không phải đức tin mà bản luận muốn nói. Đức tin bản luận thuyết minh chính là đức tin thường hằng tuyệt đối, đức tin cái Tâm tánh đang là của ta, là Thực Thể viên dung, bất khả tư duy, vượt mọi đối đãi; là Bản Thể, là trọng tâm của Pháp giới. Tin như thế mới là đức tin Đại thừa. Đây là ý nghĩa: Từ tự Tâm mà khởi phát đức tin và tin là tin cái tự Tâm này. Khi đạt được đức tin như thế thì nghi hoặc nào chẳng trừ, vọng chấp nào chẳng tiêu! Và, đây mới là ý nghĩa đích thực của sự phát khởi đức tin Đại thừa vậy.

LUẬN.

Ý nghĩa của Luận là dựa vào lý nghĩa Kinh Luật để phân biện Chánh Tà, giải đáp những nghi vấn, làm sáng tỏ lý nghĩa chính xác của Kinh Luật, nhằm phá trừ những mê hoặc, kiến chấp. Do ý nghĩa ấy nên mệnh danh là Luận vậy.

Chương II: Nội Dung Tư Tưởng

A. MỞ ĐỀ.

ÂM:

Quy mạng thập phương: Tối thắng nghiệp biến tri, sắc vô ngại tự tại, cứu thế Đại bi giả. Cập bỉ thân Thể Tướng, Pháp tánh Chân như hải. Vô lượng công đức tạng, như thật tu hành đẳng. Vị dục linh chúng sinh, trừ nghi xả tà chấp, khởi Đại thừa Chánh tín, Phật chủng bất đoạn cố.

NGHĨA:

Kính lạy Tam Bảo khắp mười phương:

Hành động chư Phật thì siêu tuyệt,

Hiểu biết thì rốt ráo cùng khắp,

Thân thể thì vô ngại tự tại,

Từ bi cứu khổ mọi chúng sinh.

Pháp là Thể Tướng của thân Phật,

Cũng là biển Pháp tánh Chân như.

Tăng là những vị tu hành như thật,

Kho công đức của Pháp nói trên.

Con viết luận này giúp chúng sinh,

Trừ diệt nghi ngờ, bỏ tà chấp,

Phát đức tin chính xác Đại thừa,

Để giống Phật không bị mất đi.

GIẢI:

1 Tam Bảo là khởi điểm vừa là tâm điểm cũng vừa là đích điểm của mọi người con Phật, do thế và chính thế, mọi hành động trong tiến trình tu tập của hành giả, không thể quên hay lìa Tam Bảo. Quên hay lìa Tam Bảo là vong bản, là rơi vào tà đạo. Trước thuật là Bố thí pháp, là một trong những hạnh nguyện căn bản của Phật tử (Bồ tát), nên quy kính, tán thán Tam Bảo là việc thiết yếu và tất nhiên.

2 Bởi sự thật trên, mở đầu tác phẩm của mình, Bồ tát Mã Minh đã xác minh lòng tin đối với Tam Bảo. Xuyên qua các từ Ngài dùng trong bài tụng này đã hé mở cho chúng ta nhận được tông chỉ và tư tưởng mà Ngài sắp trình bày:

- Trước hết, đức Phật đề cập ở đây là đức Phật Báo thân, tức vị mà ba nghiệp đã hoàn thiện một cách tuyệt đối: Ý thì Chánh biến tri, thấu suốt chân lý Pháp giới; sắc thân thì thù thắng vô ngại, tùy duyên ứng hóa; khẩu thì tùy cơ thuyết pháp cứu đời.

- Pháp nơi đây là Thể Tướng Báo thân Phật. ThểTướng đó chính là biển Pháp tánh Chân như, là kho tàng chứa đựng vô lượng công đức. Kho tàng này, thuật ngữ gọi là Như Lai tạng; mở cửa trực nhập kho tàng này chính là thời điểm thành tựu Báo thân Phật thù thắng.

- Tăng nơi đây là chỉ hàng Thập địa Bồ tát (Bồ tát Tăng). Vì khi tu chứng lên hàng này mới thật sự đoạn từng phần vô minh để chứng đắc từng phần Chân như. Đây là ý nghĩa mà Ngài bảo là tu hành như thật.

Qua trên, chủ ý của giáo nghĩa Khởi Tín nhằm thuyết minh cái Pháp, Pháp đó chính là Như Lai tạng hay Nhất Tâm, là cái kho tàng đang tiềm ẩn trong mỗi chúng sinh. Khi trực nhập Như Lai tạng chính là thành tựu Báo thân Phật. Và, hành giả đang trực tiếp mở kho tàng này là hàng Thập địa Bồ tát.

3 Sau khi xác minh đức tin của mình, tiếp đến (bốn câu cuối), Luận chủ trình bạch ý nguyện của mình lên Tam Bảo khi viết luận văn này, để cầu Tam Bảo chứng minh gia hộ. Ý nguyện đó chính là trừ nghi xả tà, bằng cách xiển dương đức tin chính xác Đại thừa. Hàng phàm phu, ngoại đạo thì tin vào Nhất thần, hoặc Đa thần, đó gọi là tà chấp. Hàng Nhị thừa thì không tin hoặc tin mà không chính xác Đại thừa, đó gọi là nghi ngờ. Xiển dương đức tin chính xác Đại thừa là nói lên sự thật: Ai cũng có thể thành Phật. Nhưng Phật là do đức tin Đại thừa làm nên, đức tin Đại thừa chính là tự tin Tâm mình là Phật vậy. Đây là trọng tâm mà Khởi Tín nhằm thuyết minh, hầu phục hưng tinh thần nhân bản cố hữu của Phật giáo mà đức Phật đã xác minh. Và, chính thế, Khởi Tín đã không ngần ngại gọi Đại thừa là Tâm của chúng ta đây.

B. NỘI DUNG (Phần Chánh tông).

ÂM:

Luận viết: Hữu pháp năng khởi Ma ha diễn tín căn, thị cố ưng thuyết. Thuyết hữu ngũ phần. Vân hà vi ngũ? - Nhất giả Nhân duyên phần. Nhị giả Lập nghĩa phần. Tam giả Giải thích phần. Tứ giả Tu hành tín tâm phần. Ngũ giả Khuyến tu lợi ích phần.

NGHĨA:

Có một hệ tư tưởng có thể phát khởi đức tin Đại thừa (Mahayàna) nên cần phải nói, nội dung này gồm năm mục: Mục một là Lý do. Mục hai là Chủ thuyết. Mục ba là Giải thích. Mục bốn là Cách tu. Mục năm là Khuyến tu.

GIẢI:

1 Luận chủ giới thiệu nội dung luận văn gồm có năm mục cơ bản và Luận chủ sẽ tuần tự thuyết minh. Nói khác hơn, do năm mục này mà bản luận có tên Khởi tín Đại thừa. Tức là, đem tư tưởng Đại thừa mà phát khởi và phát triển đức tin Đại thừa. Nội dung phát khởi, phát triển đức tin này chính là tin cái Tâm Đại thừa của chúng ta đây. Tóm lại, nội dung Khởi tín chủ yếu là nói về Tâm Đại thừa (Nhất Tâm, Như Lai tạng) và phương pháp phát huy cái Tâm ấy.

2 Một số học giả tiền bối sắp xếp mục Lý do (Nhân duyên phần) là phần Tựa, mục năm (mục Khuyến tu) là phần Lưu thông, ba mục giữa là phần Chánh tông. Tuy vậy, người soạn lại xếp đoạn khởi đầu là phần Tựa, bốn câu cuối là phần Lưu thông, năm mục trên là phần Chánh tông.

B.I. LÝ DO: (gồm 2 điểm):

B.I.1: Nói Lý do.

ÂM: SƠ THUYẾT NHÂN DUYÊN PHẦN.

Vấn viết: Hữu hà Nhân duyên nhi tạo thử luận?

Đáp viết: Thị Nhân duyên hữu bát. Vân hà vi bát? - Nhất giả, nhân duyên tổng tướng; sở vị, vị linh chúng sinh ly nhất thiết khổ, đắc cứu cánh lạc, phi cầu thế gian danh lợi cung kính cố. Nhị giả, vị dục giải thích Như Lai căn bản chi nghĩa, linh chúng sinh chánh giải bất mậu cố. Tam giả, vị linh thiện căn thành thục chúng sinh, ư Ma ha diễn pháp, kham nhậm bất thối tín cố. Tứ giả, vị linh thiện căn vi thiểu chúng sinh, tu tập tín tâm cố. Ngũ giả, vị thị phương tiện, tiêu ác Nghiệp chướng cố, thiện hộ kỳ tâm, viễn ly si mạn, xuất tà võng cố. Lục giả, vị thị tu tập Chỉ Quán, đối trị phàm phu, Nhị thừa tâm quá cố. Thất giả, vị thị chuyên niệm phương tiện, sinh ư Phật tiền, tất định Bất thối tín tâm cố. Bát giả, vị thị lợi ích, khuyến tu hành cố. Hữu như thị đẳng Nhân duyên, sở dĩ tạo luận.

NGHĨA: TRƯỚC HẾT NÓI LÝ DO.

Hỏi: Vì Lý do gì mà trước thuật luận Khởi tín?

Đáp: Lý do ấy có tám điểm: Một, lý do tổng quát, nghĩa là vì muốn làm cho mọi người thoát khỏi mọi thứ khổ não, đạt an vui tuyệt đối, chứ chẳng phải mong cầu danh lợi hay sự tôn kính của thế nhân. Hai, vì muốn giải thích nghĩa lý căn bản của đức Như Lai, làm cho mọi người hiểu rõ chân xác không bị lầm lẫn. Ba, vì muốn làm cho thiện căn của mọi người thành thục để đủ sức gánh vác Đại thừa và đức tin không bị thối chuyển. Bốn, vì muốn làm cho những người thiện căn yếu kém tu tập đức tin. Năm, vì muốn chỉ bày phương pháp để loại trừ các chướng ngại do Nghiệp ác gây ra, khéo léo giữ gìn tâm trí, xa lìa ngu si, ngã mạn, ra khỏi mạng lưới tà ma. Sáu, vì muốn chỉ phương pháp tu tập Chỉ và Quán, để sửa đổi những lỗi lầm của tâm trí phàm phu và Nhị thừa. Bảy, vì muốn chỉ phương pháp chuyên tâm niệm Phật để được vãng sinh trước Phật, thì chắc chắn đức tin không bị thối chuyển. Tám, vì muốn xiển dương sự lợi ích để khuyến khích tu hành. Bởi những lý do như thế nên phải viết luận Khởi Tín này.

GIẢI:

1 Đây là đoạn chính thức đi vào nội dung của bản luận. Nơi đây, Luận chủ nêu tám lý do đã khích lệ Luận chủ phải viết luận văn này. Xét tám lý do, lý do thứ nhất là chung cho tất cả các trường phái Phật giáo, bảy lý do sau là lý do riêng của Khởi tín. Đặc biệt lý do thứ hai: “…Giải thích nghĩa lý căn bản của đức Như Lai…” là lý do chủ yếu mà Khởi Tín nhằm thuyết minh; và giáo nghĩa căn bản của đức Như Lai chính là giáo nghĩa Như Lai tạng hay Nhất Tâm.

2 Qua nội dung các lý do trên đã xác minh với chúng ta rằng, hạnh nguyện của Phật giáo nói chung, và hạnh nguyện của Bồ tát nói riêng là hạnh nguyện vì thế gian đau khổ mà cứu nhân độ thế, đây cũng là hạnh nguyện của Bồ tát Mã Minh. Nói khác hơn, nơi nào hiện hữu khổ đau thì chính nơi đó có Phật giáo.

B.I.2: Giải Thắc mắc.

ÂM:

Vấn viết: Tu đa la trung cụ hữu thử pháp, hà tu trùng thuyết?

Đáp viết: Tu đa la trung tuy hữu thử pháp, dĩ chúng sinh căn hạnh bất đẳng, thọ giải duyên biệt. Sở vị Như Lai tại thế, chúng sinh lợi căn, năng thuyết chi nhân, sắc tâm nghiệp thắng, viên âm nhất diễn, dị loại đắc giải, tắc bất tu luận. Nhược Như Lai diệt hậu, hoặc hữu chúng sinh, năng dĩ tự lực quảng văn nhi thủ giải giả. Hoặc hữu chúng sinh, diệc dĩ tự lực thiểu văn nhi đa giải giả. Hoặc hữu chúng sinh, vô tự trí lực, nhân ư quảng luận nhi đắc giải giả. Diệc hữu chúng sinh phục dĩ quảng luận văn đa vi phiền, tâm nhạo tổng trì, thiểu văn nhi nhiếp đa nghĩa, năng thủ giải giả. Như thị thử luận vị dục tổng nhiếp Như Lai quảng đại thâm pháp vô biên nghĩa cố, ưng thuyết thử luận.

NGHĨA:

Hỏi: Trong các kinh đã sẵn đủ những nguyên lý đáp ứng cho những lý do nêu trên, cần gì phải nói lại nữa?

Đáp: Trong các kinh tuy có đủ các nghĩa lý đó, nhưng vì căn cơ mọi người không giống nhau nên sự tiếp nhận, lý giải phải sai khác. Như khi đức Như Lai còn tại thế, người nghe thì căn tánh lanh lợi, người nói là đức Như Lai, thân và tâm của Ngài đều siêu việt, âm thanh thì hoàn hảo, nên mỗi khi nói ra, căn cơ người nghe tuy sai khác, nhưng lý giải như nhau. Vì thế, không cần đến luận. Nhưng, sau khi đức Như Lai nhập Niết bàn, có người đem trí lực của mình nghe kinh văn nhiều mới lĩnh hội được. Có người cũng đem trí lực của mình nhưng nghe kinh văn ít mà lĩnh hội rộng sâu. Có người tự mình không đủ trí lực để hiểu kinh văn mà phải nhờ các luận văn giải thích phong phú mới lĩnh hội được. Lại cũng có những người tự mình không có trí lực để hiểu kinh văn, nhưng cho các luận phong phú là văn nhiều phiền phức, chỉ thích tiếp nhận bản luận nào trình bày tổng quát, văn ít mà nghĩa lý đầy đủ, mới lĩnh hội được. Tóm lại, luận này vì muốn tổng quát vô biên nghĩa lý rộng sâu của Pháp Phật, nên phải viết ra.

GIẢI:

1 Qua mục giải đáp nghi vấn này, Luận chủ đã khẳng định đậm nét hai điểm chủ yếu:

- Thứ nhất, đối tượng chủ yếu để viết luận văn thuyết trình là hàng căn cơ không đủ trí lực để hiểu bản ý của đức Phật qua kinh văn mà phải nhờ vào luận văn, nhưng phải là luận văn có nội dung ngắn gọn và hàm súc.

- Thứ hai, nội dung bản luận là hệ thống hóa giáo nghĩa rộng sâu mà bốn mươi lăm năm đức Như Lai đã tuyên thuyết.

2 Pháp Phật thì mênh mông vô hạn lượng. Tuy vậy, đối tượng mà đức Phật đặt căn bản để thuyết giáo là con người, bởi con người. Chính thế, trọng tâm giáo pháp nhằm thuyết minh là cái Tâm của con người. Cụ thể nhất, thời vận chuyển bánh xe pháp đầu tiên, đức Phật đã xác minh điều đó. Trong bốn sự thật (Tứ đế), hai sự thật đầu là thuyết minh sự sinh hoạt hướng hạ của cái tâm con người (Nhân quả lưu chuyển), hai sự thật sau là thuyết minh sự sinh hoạt hướng thượng (Nhân quả hoàn tịnh). Và, suốt quá trình bốn mươi lăm năm giáo hóa, đức Phật chỉ khai triển bốn sự thật đó mà thôi. Điều này đức Phật đã nhiều lần minh xác: “Suốt 45 năm, Ta chỉ nói lên sự khổ và con đường diệt khổ”. Nội dung giáo nghĩa nguyên thủy là thế, nhưng sau khi đức Phật nhập diệt, vào thời kỳ bộ phái, các hành giả thiên về ngôn thuyết, lý luận, với những Chủ thuyết thiên chấp, xa nguồn. Đó là lý do xa gần để Khởi Tín ra đời, nhằm phục hưng tinh thần nhân bản cố hữu của Phật giáo mà đức Phật đã xiển dương.

Tóm lại, giáo nghĩa Khởi Tín là cô kết Pháp Phật về một mối, đó là giáo nghĩa Nhất Tâm (Như Lai tạng), thuyết minh về cái Tâm đang là của con người. Nói cách khác, thuyết minh về sự tương quan giữa Mê và Ngộ, giữa Tánh và Tướng, giữa Chúng sinh và Phật.

B.II. CHỦ THUYẾT (Lập nghĩa).

ÂM:

Dĩ thuyết Nhân duyên phần, thứ thuyết Lập nghĩa phần. Ma ha diễn giả, tổng thuyết hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả Pháp, nhị giả Nghĩa. Sở ngôn Pháp giả, vị chúng sinh Tâm; thị Tâm tắc nhiếp nhất thiết thế gian pháp, xuất thế gian pháp. Y ư thử Tâm, hiển thị Ma ha diễn nghĩa. Hà dĩ cố? Thị Tâm Chân như tướng, tức thị Ma hadiễn Thể cố; thị Tâm sinh diệt nhân duyên tướng, năng thị Ma ha diễn tự Thể, Tướng, Dụng cố. Sở ngôn Nghĩa giả, tắc hữu tam chủng. Vân hà vi tam? - Nhất giả Thể đại, vị nhất thiết pháp Chân như bình đẳng, bất tăng giảm cố. Nhị giả Tướng đại, vị Như Lai tạng cụ túc vô lượng tánh công đức cố. Tam giả Dụng đại, năng sinh nhất thiết thế gian, xuất thế gian thiện Nhân quả cố. Nhất thiết chư Phật bổn sở thừa cố, nhất thiết Bồ tát, giai thừa thử pháp, đáo Như Lai địa cố.

NGHĨA:

Mục Lý do đã nói xong, bây giờ nói mục Chủ thuyết. Tổng quát để nói, Đại thừa có hai phương diện: Một là bản thân Đại thừa (Pháp), hai là ý nghĩa của bản thân ấy (Nghĩa). Gọi là bản thân Đại thừa chính là Tâm chúng sinh, Tâm ấy bao gồm tất cả pháp thế gian và xuất thế gian (Pháp giới Nhất Tâm), nên căn cứ Tâm ấy mà biểu thị ý nghĩa Đại thừa, tại sao như vậy? - Bởi vì, mặt Chân như của Tâm ấy là biểu thị cái Thể Đại thừa; mặt sinh diệt của Tâm ấy là biểu thị cái tự Thể, tự Tướng, tự Dụng của Đại thừa. Gọi là ý nghĩa bản thân Đại thừa tức ba ý nghĩa trên: Một là Thể đại, đó là ý nghĩa tất cả pháp chính là Chân như bình đẳng, bất biến; hai là Tướng đại, đó là ý nghĩa Như Lai tạng đầy đủ vô lượng tánh đức; ba là Dụng đại, đó là ý nghĩa xuất phát toàn bộ Nhân và Quả thiện của thế gian và xuất thế gian.

Tất cả chư Phật đã vận dụng và tất cả chư vị Bồ tát đang vận dụng cái Tâm này mà đạt quả vị Như Lai.

GIẢI:

1 Luận Khởi Tín ra đời với một lập trường mới, do thế, việc tất yếu là cần phải giới thiệu Chủ thuyết của mình; đó là Chủ thuyết Chân như Duyên khởi hay Như Lai tạng Duyên khởi. Chủ thuyết mới thì hẳn nhiên phải dùng thuật ngữ mới để thích nghi với tư tưởng; chính thế, nơi đây Luận chủ phải xác minh ý nghĩa của các thuật ngữ đó.

Thuật ngữ Đại thừa mà luận văn dùng, theo Luận chủ có hai nghĩa, thứ nhất là bản thân Đại thừa (Pháp, Nhất Tâm), thứ hai là ý nghĩa của bản thân đó (Nghĩa). Tiếp theo, Luận chủ nói thẳng vấn đề: “Bản thân Đại thừa chính là Tâm chúng sinh” chứ không phải cái gì khác. Chính lẽ đó, muốn hiểu Đại thừa là gì phải nương vào Tâm chúng sinh để khảo sát.

2 “Bản thân Đại thừa” (Tâm chúng sinh) vốn có hai mặt: Mặt Chân như và mặt sinh diệt. Nói khác hơn, mặt Bản Thể và mặt Hiện tượng hay mặt tuyệt đối và mặt tương đối. Mặt Chân như thì ly ngôn tuyệt tướng, không thể nói năng gì được; mặt sinh diệt là biểu hiện Tướng, Dụng của tâm. Do thế, có thể dùng tư duy, ngôn ngữ để trình bày. Nói rõ hơn, Chân như là Bản Thể của Tâm (Đại thừa); sinh diệt là biểu thị cái “tự Thể, tự Tướng và tự Dụng” của Tâm (Đại thừa).

Tại đây, cần nhận thức rõ Thể và tự Thể sai khác

thế nào? Các trường phái Đại thừa, khi xét Tâm chúng sinh trên mặt Bản Thể thì gọi là Nhất Thể Nhất Tâm, nghĩa là cái Tâm (Nhất Tâm) đồng đẳng, nhất như với Bản Thể Pháp giới (Nhất Thể). Khi xét trên mặt hiện tượng thì gọi là tam tự Nhất Tâm, nghĩa là cái Tâm có Thể riêng, Tướng riêng và Dụng riêng (tự Thể, tự Tướng, tự Dụng).

+ Tự Thể: Chỉ ngay cái Tâm chúng sinh mà nói.

+ Tự Tướng: Như Lai tạng đầy đủ vô lượng công đức đang tiềm ẩn bên trong tâm chúng sinh.

+ Tự Dụng: Năng lực của Tâm chúng sinh thường sinh khởi Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian.

- “Ý nghĩa bản thân Đại thừa” (Tâm chúng sinh) chính là ba ý nghĩa vừa nói, tức Thể đại, Tướng đại và Dụng đại. Đại ở đây là vĩ đại, hiện hữu khắp Pháp giới:

+ Tự Thể Tâm chúng sinh vĩ đại, là cái Chân như đồng đẳng, bất biến; vì tất cả các pháp đều nhiếp thâu trong Nhất Tâm này.

+ Tự Tướng Tâm chúng sinh vĩ đại, là Như Lai tạng sẵn đủ vô lượng công đức.

+ Tự Dụng Tâm chúng sinh vĩ đại, là năng lực

sinh khởi Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian.

Tâm chúng sinh vốn sẵn Thể đại, Tướng đại và Dụng đại như thế, nên Tâm ấy được mệnh danh là Đại. Đồng thời, chư Phật đã cưỡi, chư Bồ tát đang cưỡi và chúng sinh sẽ cưỡi Tâm ấy để đạt Niết bàn. Nên được mệnh danh là Thừa.

Tóm lại, cái được gọi là Đại thừa tức cái Tâm đang là của chúng sinh, chứ không phải cái gì khác.

3 Qua phần giới thiệu Chủ thuyết của Khởi Tín, chúng ta đã nhận chân được lập trường của Luận chủ là phục hoạt cái tinh thần nhân bản mà đức Phật đã xiển dương. Trọng tâm Pháp Phật là xuất phát từ Nhân ý luận; nói cách khác, đức Phật lấy con người làm trung tâm để thuyết giáo, nên giáo nghĩa của Phật là giáo nghĩa nói về con người, con người với tâm lý, vật lý đang là của chúng ta đây. Đây là điểm cơ bản mà người học cần có nhận thức chính xác, để khỏi rơi vào ngộ nhận đáng tiếc, hay lạc hướng khi học Pháp Phật.

B.III. GIẢI THÍCH. Phân định có 3 điểm:

ÂM:

Dĩ thuyết Lập nghĩa phần, thứ thuyết Giải thích phần. Giải thích hữu tam chủng, vân hà vi tam? - Nhất giả, hiển thị chánh nghĩa. Nhị giả, đối trị tà chấp. Tam giả, phân biệt phát thú đạo tướng.

NGHĨA:

Mục Chủ thuyết đã nói xong, bây giờ là mục Giải thích. Giải thích Chủ thuyết trên có ba điểm: Một là Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm; hai là Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm; ba là Phân tích sắc thái phát huy về Tâm.

GIẢI:

1 Nội dung đoạn Giải thích giáo nghĩa Chân như Duyên khởi này (Như Lai tạng, Nhất Tâm) có hai phần chính: Phần Phân định ba điểm và phần Giải thích ba điểm đó. Ở trên là phần Phân định ba điểm.

- Nội dung điểm một là Giải thích ý nghĩa đích thực của Tâm (Như Lai tạng). Nội dung điểm hai là Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm của đối tượng đương thời nói riêng và tất cả chúng sinh nói chung. Nội dung điểm ba là Phân tích sắc thái của Tâm trong tiến trình tu tập từ sơ phát tâm đến đạt cứu cánh.

2 Khi xiển dương một Chủ thuyết, để Chủ thuyết đó được tán đồng, phát triển, thì không thể không biện minh về Chủ thuyết đó. Biện minh thì không thể không giải thích nghĩa lý đích thực của Chủ thuyết, không thể không nói lên tư tưởng sai lầm của đương thời, và không thể không trình bày tiêu đích mà Chủ thuyết nhắm đến.

Giải thích ba điểm:

B. III.1: Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm (gồm có 4 chi):

B.III.1. a: Tâm có hai mặt.

B.III.1. b: Nói mặt Chân như của Tâm biểu thị Thể vĩ đại của Tâm (có 2 tiết):

B.III.1. c: Nói mặt sinh diệt của Tâm biểu thị Thể, Tướng, Dụng vĩ đại của Tâm (có 2 tiết):

B.III.1. d: Chỉ cách từ sinh diệt hội nhập Chân như.

B. III.2: Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm (gồm có 3 chi):

B.III.2. a: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan nhân ngã.

B.III.2. b: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan pháp ngã.

B.III.2. c: Sửa chữa triệt để mọi sự ngộ nhận.

B. III.3: Phân tích sắc thái phát huy về Tâm (gồm có 4 chi):

B.III.3. a: Nói tổng quát về sự phát tâm.

B.III.3. b: Nói sự phát tâm bằng sự tin (có 3 tiết):

B.III.3. c: Nói sự phát tâm bằng sự biết và sự làm.

B.III.3. d: Nói sự phát tâm bằng sự chứng (có 2 tiết):

B.III.1: Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm (gồm có 4 chi):

B.III.1. a: Tâm có hai mặt:

ÂM:

Hiển thị chánh nghĩa giả, y Nhất Tâm pháp, hữu nhị chủng môn. Vân hà vi nhị? - Nhất giả, Tâm Chân như môn. Nhị giả, tâm sinh diệt môn. Thị nhị chủng môn, giai các tổng nhiếp nhất thiết pháp.

Thử nghĩa vân hà? - Dĩ thị nhị môn, bất tương ly cố.

NGHĨA:

Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm, Tâm này có hai mặt. Hai mặt ấy là gì? -Đó là mặt Chân như và mặt sinh diệt. Hai mặt này, mặt nào cũng bao quát toàn thể các pháp. Tại sao như thế? - Bởi vì hai mặt ấy không phải tách rời nhau.

GIẢI:

1 Đoạn này là khởi đầu giải thích chính thức Chủ thuyết đã nêu ở trước. Mục Chủ thuyết xác định: “Đại thừa chính là Tâm chúng sinh”. Do vậy, tại đây dựa vào Tâm chúng sinh để giải thích, làm hiển lộ ý nghĩa chính xác của Đại thừa (Tâm).

2 Như mục Chủ thuyết đã giải thích sơ lược về Tâm, tại đây, vừa khẳng định lại ý nghĩa đó, vừa đi vào chi tiết đầy đủ hơn. Đoạn trên đây khẳng định lại: Tâm có hai mặt, đó là mặt Chân như và mặt sinh diệt. Đây là hai mặt của sự thật Nhất Tâm. Hai mặt này không phải là một, cũng không hẳn là khác, chúng không tách rời nhau mà nương nhau để hiện hữu. Tương tự như hai mặt của một tờ giấy, mặt phải mặt trái không thể rời nhau, mà nương nhau để có tờ giấy. Chính sự thật đó, nên Luận chủ bảo rằng, mặt nào của Tâm cũng đều bao quát tất cả các pháp trong Pháp giới.

B.III.1. b: Nói mặt Chân như của Tâm biểu thị Thể vĩ đại của Tâm (có 2 tiết):

B.III.1. b: Nói về Chân như.

ÂM:

Tâm Chân như giả, tức thị nhất Pháp giới đại tổng tướng pháp môn thể, sở vị Tâm tánh bất sinh bất diệt. Nhất thiết chư pháp, duy y vọng niệm nhi hữu sai biệt. Nhược ly vọng niệm, tắc vô nhất thiết cảnh giới chi tướng. Thị cố nhất thiết pháp, tùng bổn dĩ lai, ly ngôn thuyết tướng, ly danh tự tướng, ly tâm duyên tướng; tất cánh bình đẳng, vô hữu biến dị, bất khả phá hoại. Duy thị Nhất Tâm cố danh Chân như. Dĩ nhất thiết ngôn thuyết, giả danh vô thật; đản tùy vọng niệm, bất khả đắc cố. Ngôn Chân như giả, diệc vô hữu tướng. Vị ngôn thuyết chi cực, nhân ngôn khiển ngôn. Thử Chân như Thể, vô hữu khả khiển, dĩ nhất thiết pháp, tất giai Chân cố. Diệc vô khả lập, dĩ nhất thiết pháp giai đồng Như cố. Đương tri nhất thiết pháp bất khả thuyết, bất khả niệm, cố danh Chân như.

Vấn viết: Nhược như thị nghĩa giả, chư chúng sinh đẳng, vân hà tùy thuận nhi năng đắc nhập?

Đáp viết: Nhược tri nhất thiết pháp, tuy thuyết vô hữu năng thuyết khả thuyết, tuy niệm diệc vô hữu năng niệm khả niệm. Thị danh tùy thuận. Nhược ly ư niệm danh vi đắc nhập.

NGHĨA:

Chân như của Tâm tức là Bản Thể của Pháp giới (Như Lai tạng, Nhất Tâm), đó là Tánh bất sinh bất diệt của Tâm. Tất cả các pháp chỉ do phân biệt (vọng niệm) mà có sai khác. Nếu tách rời phân biệt thì sẽ không có mọi tướng trạng. Do vậy mà biết tất cả các pháp xưa nay vốn phi ngôn ngữ, phi văn tự, phi nhận thức (đệ lục thức). Tuyệt đối bình đẳng, bất biến, không thể phá hủy, chỉ là Nhất Tâm (toàn là Tâm Thể đồng nhất) nên gọi là Chân như. Mọi ngôn ngữ chỉ là giả danh không có thực chất, chỉ tùy thuộc phân biệt chứ không có gì có thể nắm bắt được. Gọi là Chân như cũng không phải là một đối tượng, mà là một ngôn ngữ tột đỉnh, do ngôn ngữ này để hủy bỏ ngôn ngữ. Nhưng bản thân Chân như thì không thể hủy bỏ, vì tất cả các pháp đều là Chân. Đồng thời, nó chẳng phải do thiết lập mà có, vì tất cả pháp đều là Như. Cần phải hiểu tất cả các pháp phi diễn tả, phi phân biệt, chính đó là Chân như.

Hỏi: Chân như như thế thì chúng sinh làm sao thích ứng để thể nhập Chân như?

Đáp: Nếu biết tất cả pháp tuy diễn tả nhưng siêu việt diễn tả (năng) và đối tượng diễn tả (sở); tuy phân biệt nhưng siêu việt phân biệt và đối tượng phân biệt, đó là thích ứng, và tách rời phân biệt (niệm) đó là thể nhập Chân như vậy.

GIẢI:

1 Đoạn này là giải thích về bản thân Chân như. Mặt Chân như của Tâm chính là Bản Thể của Pháp giới, hay Bản Thể của pháp môn Nhất Pháp giới đại tổng tướng. Pháp môn Nhất Pháp giới đại tổng tướng chính là Như Lai tạng mà Khởi Tín nhằm thuyết minh. Như thế, Chân như chính là Bản Thể của Như Lai tạng.

Nhất ở đây là toàn bộ, toàn thể; Pháp giới là phạm trù của các pháp thế gian và xuất thế gian; do vậy, ý nghĩa đích thực của Nhất Pháp giới là toàn bộ hết thảy các pháp hữu vi và vô vi. Vì Nhất Pháp giới chính là Như Lai tạng hay chính là Nhất Tâm.

Đại tổng tướng ở đây chính là tự Tướng (tướng riêng của Tâm) đã giải thích ở trước. Do vậy tự Tướng của Nhất Tâm chính là Đại tổng tướng của Nhất Pháp giới hay Đại tổng tướng của Như Lai tạng.

Tóm lại, Chân như là Bản Thể của cái Tâm đang là của chúng ta, cũng tức là Bản Thể của Pháp giới vậy.

2 Chân như là mặt Bản Thể, là mặt bất biến (tuyệt đối) của Tâm (Như Lai tạng); tại đây, siêu việt tất cả mọi ngôn ngữ, tướng trạng và phân biệt. Nói gọn, Chân như là cảnh giới tuyệt đối lìa hết thảy tướng, lìa hết thảy duyên (Duyên sinh).

3 Bản thân Chân như như vừa nói, là bặt dứt mọi ý niệm phân biệt, thế thì con người làm sao thích ứng, làm sao thể nhập Chân như? –Muốn thích ứng và thể nhập Chân như không phải tìm kiếm đâu xa, mà ở ngay trong cuộc sống đang là của chúng ta: Làm tất cả mọi việc thiện phụng sự cuộc đời với tinh thần vô năng sở, đó là thích ứng Chân như; lìa tất cả phân biệt, đó là thể nhập Chân như.

B.III.1. b: Nói về hai mặt của Chân như.

ÂM:

Phục thứ, Chân như giả, y ngôn thuyết phân biệt, hữu nhị chủng nghĩa. Vân hà vi nhị? - Nhất giả, như thật Không, dĩ năng cứu cánh hiển thật cố. Nhị giả, như thật Bất không, dĩ hữu tự Thể cụ túc, vô lậu tánh công đức cố. Sở ngôn Không giả, tùng bổn dĩ lai, nhất thiết nhiễm pháp, bất tương ưng cố. Vị ly nhất thiết pháp, sai biệt chi tướng, dĩ vô hư vọng tâm niệm cố. Đương tri Chân như tự tánh, phi hữu tướng, phi vô tướng, phi phi hữu tướng, phi phi vô tướng, phi hữu vô câu tướng; phi nhất tướng, phi dị tướng, phi phi nhất tướng, phi phi dị tướng, phi nhất dị câu tướng. Nãi chí tổng thuyết, y nhất thiết chúng sinh, dĩ hữu vọng tâm, niệm niệm phân biệt, giai bất tương ưng, cố thuyết vi Không; nhược ly vọng tâm, thật vô khả không cố. Sở ngôn Bất không giả, dĩ hiển Pháp Thể, không vô vọng cố, tức thị Chân Tâm, thường hằng bất biến, tịnh pháp mãn túc, tắc danh Bất không. Diệc vô hữu tướng khả thủ, dĩ ly niệm cảnh giới, duy chứng tương ưng cố.

NGHĨA:

Thêm nữa, nếu phân tích theo ngôn ngữ thì Chân như có hai mặt: Một là Không như thật (Không đúng như thật), vì biểu thị Thực Thể một cách trọn vẹn; hai là Bất không như thật (Có đúng như thật), vì Thực Thể vốn đầy đủ mọi tánh công đức.

- Gọi là Không, vì xưa nay Chân như vốn không thích hợp với mọi sự ô nhiễm. Nghĩa là, Chân như nằm ngoài mọi phạm vi so sánh, siêu việt mọi phân biệt không thật. Cần nhận thức tự tánh Chân như là phi khẳng định, phi phủ định, phi cả vừa khẳng định vừa phủ định, phi luôn cả vừa không khẳng định vừa không không phủ định (tứ cứ); phi đồng nhất, phi biệt lập, phi cả vừa đồng nhất vừa biệt lập, và phi luôn cả vừa không đồng nhất vừa không biệt lập. Tổng quát để nói, chúng sinh thì hay phân biệt, phân biệt liên tục, nhưng mọi sự phân biệt ấy không thích hợp với Chân như, nên gọi là Không. Nếu tách rời phân biệt thì chẳng có cái không nào để nói.

- Gọi là Bất không, vì Bản Thể các pháp vốn không, không có sự hư giả; Bản Thể đó chính là Chân Tâm, thường hằng bất biến, sung mãn mọi pháp thanh tịnh, nên gọi là Bất không. Bất không như thế không phải có cái tướng để có thể nắm bắt, vì đó là cảnh giới siêu việt mọi phân biệt, chỉ có thực chứng mới thích ứng mà thôi.

GIẢI:

1 Đoạn trên (B.III.1. b) là đứng về mặt ly ngôn để biểu thị Thể của Chân như (tức nói về bản thân Chân như); đoạn này là đứng về mặt y ngôn để biểu thị Tướng của Chân như (tức nói ý nghĩa bản thân Chân như). Tướng Chân như chính là Không và Bất không.

- Gọi là Không bởi lẽ bản thân Chân như không hiện hữu mọi pháp ô nhiễm, không có mọi đối đãi của tâm cảnh. Nói rõ hơn, Không ở đây chính là không ô nhiễm, không phân biệt, tuyệt đối thanh tịnh, chính thế mới gọi là Không như thật. Giáo nghĩa Bát nhã thuyết minh Không này là Thực Thể của Chân như, vốn ly tứ cú, tuyệt bách phi. Rời xa tứ cú, tuyệt dứt bách phi thì Thực Thể Bát nhã hiển lộ rõ ràng. Thực Thể Bát nhã chính là Không như thật này đây, và nói theo ngôn ngữ Bát nhã thì chính Không như thật này là Chân không vậy.

- Gọi là Bất không (Có như thật) cũng không phải cái gì khác hơn cái Không ở trên. Như trên đã nói, Không đây là không ô nhiễm, tuyệt đối thanh tịnh, và Bất không chính là sự hiện hữu mọi công đức thanh tịnh như thật này đây. Nói theo ngôn ngữ Bát nhã thì đây chính là Diệu hữu vậy.

2 Không và Bất không là ý nghĩa bản thân Chân như, hay là hai mặt Thể và Tướng của Chân như. Tại đây, nói hai mặt Thể Tướng chỉ là gượng ép để nói, trên sự thật chỉ là Nhất Thể, lìa mọi phân biệt, tướng trạng, duyên sinh (mặt tỉnh). Điểm cần chú ý tại đây, đó là mặt Tướng này (Bất không, Diệu hữu) Luận chủ mệnh danh là Như Lai tạng, có khi gọi là Nhất Pháp giới đại tổng tướng hay Nhất Tâm. Và, đây là trọng tâm giáo nghĩa Khởi Tín nhằm thuyết minh; đồng thời, cũng do đây mà được gọi hệ tư tưởng trường phái Khởi Tín.

B.III.1. c: Nói mặt sinh diệt của Tâm để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm (Có 2 tiết):

B.III.1. c: Nói sinh diệt và sinh diệt liên tục để biểu thị Thể, Tướng, Dụng vĩ đại của Tâm trong hai lĩnh vực Mê và Ngộ (có 2 tiểu tiết).

B.III.1. c: Nói Thể, Tướng, Dụng của Chân như để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm trong lĩnh vực Ngộ (có 2 tiểu tiết).

B.III.1. c: Nói sinh diệt và sinh diệt liên tục để biểu thị Thể, Tướng, Dụng vĩ đại của Tâm trong hai lĩnh vực Mê và Ngộ (có 2 tiểu tiết):

B.III.1. c1. a: Nói sinh diệt (có 3 ý):

B.III.1. c1. a: Nói nội dung sinh diệt (có 4 tiểu ý):

B.III.1. c1. a 1: Nói tổng quát.

ÂM:

Tâm sinh diệt giả, y Như Lai tạng, cố hữu sinh diệt tâm. Sở vị bất sinh bất diệt dữ sinh diệt hòa hợp, phi nhất phi dị, danh vi A lại da thức. Thử thức hữu nhị chủng nghĩa, năng nhiếp nhất thiết pháp, sinh nhất thiết pháp. Vân hà vi nhị? - Nhất giả Giác nghĩa, nhị giả Bất giác nghĩa.

NGHĨA:

Sự sinh diệt của tâm là do Như Lai tạng mà có tâm sinh diệt. Sự kiện tâm sinh diệt này là sự hòa hợp giữa bất sinh bất diệt và sinh diệt một cách không phải đồng nhất cũng không phải biệt lập, và được gọi là Thức A lại da. Thức A lại da này có hai mặt, có công năng thâu nhiếp và sinh khởi tất cả các pháp, đó là mặt Giác và mặt Bất giác.

GIẢI:

1 Đoạn này là khởi đầu nói về mặt sinh diệt của tâm để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm. Mặt sinh diệt có hai điểm chính: Thứ nhất là nói về sinh diệt và sinh diệt liên tục để biểu thị Thể, Tướng, Dụng vĩ đại của Tâm trong lĩnh vực Mê và Ngộ; thứ hai là nói về Thể, Tướng, Dụng của Chân như để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm trong lĩnh vực Ngộ. Điểm thứ nhất là hệ tư tưởng của Lăng Già và tông Pháp Tướng; điểm thứ hai là hệ tư tưởng về ba thân của đức Phật.

2 Và, đoạn này là khởi đầu nói về điểm chính thứ nhất. Trước hết, nói tổng quát về nguồn gốc của tâm sinh diệt (tâm chúng sinh). Sở dĩ có tâm sinh diệt là do nương ở tự Tướng của Nhất Tâm, tức nương vào Như Lai tạng mà có. Như Lai tạng là kho tàng tiềm ẩn vô lượng công đức vô lậu bất sinh diệt (mặt tỉnh), là nguồn cội để Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian phát khởi. Ở chúng sinh thì hiện hữu cả tịnh lẫn nhiễm, do vậy Như Lai tạng đổi danh là Thức A lại da, để làm cơ sở phát khởi các pháp thanh tịnh và pháp ô nhiễm ấy. Do ý nghĩa này, nên Luận chủ nói Thức A lại da này có năng lực thâu nhiếp và sinh khởi tất cả các pháp: Pháp tịnh là ý nghĩa Giác, pháp nhiễm là ý nghĩa Bất giác.

3 Như thế, A lại da hiện hữu là ý nghĩa hiện hữu các pháp nhiễm; và, bản thân A lại da vừa dung chứa pháp tịnh (Giác, Chân) vừa dung chứa pháp nhiễm (Bất giác, Vọng); đây là ý nghĩa mà Luận chủ gọi là hòa hợp. Giác là bất sinh diệt, Bất giác là sinh diệt, đây là ý nghĩa không phải đồng nhất; tuy nhiên, xét trên Thể tánh, Bất giác vốn là tánh duyên sinh hay tánh Vô ngã, đây là ý nghĩa chẳng phải biệt lập. Ý nghĩa này là sự tương quan giữa Mê và Ngộ hay giữa Chúng sinh và Phật, cũng là đáp án cho nghi vấn đương thời vậy.

B.III.1. c1. a 2: Nói về Giác (Tuệ giác, có 3 tiểu ý phụ):

B.III.1. c1. a 2 1: Nói về Giác và Thỉ giác của Giác.

ÂM:

Sở ngôn Giác nghĩa giả, vị Tâm Thể ly niệm. Ly niệm tướng giả, đẳng hư không giới, vô sở bất biến; Pháp giới Nhất tướng, tức thị Như Lai bình đẳng Pháp thân. Y thử Pháp thân thuyết danh Bản giác. Hà dĩ cố? Bản giác nghĩa giả, đối Thỉ giác thuyết; dĩ Thỉ giác giả, tức đồng Bản giác. Thỉ giác nghĩa giả, y Bản giác cố, nhi hữu Bất giác, y Bất giác cố, thuyết hữu Thỉ giác. Hựu dĩ Giác Tâm nguyên cố, danh Cứu cánh giác; Bất giác Tâm nguyên cố, Phi Cứu cánh giác.

Thử nghĩa vân hà? Như phàm phu nhân, giác tri tiền niệm khởi ác cố, năng chỉ hậu niệm linh kỳ bất khởi; tuy phục danh Giác, tức thị Bất giác cố. Như Nhị thừa quán trí, sơ phát ý Bồ tát đẳng, giác ư niệm dị, niệm vô dị tướng; dĩ xả thô phân biệt chấp trước tướng cố, danh Tương tự giác. Như Pháp thân Bồ tát đẳng, giác ư niệm trụ, niệm vô trụ tướng; dĩ ly phân biệt thô niệm tướng cố, danh Tùy phần giác. Như Bồ tát địa tận, mãn túc phương tiện, nhất niệm tương ưng, Giác Tâm sơ khởi; Tâm vô sơ tướng, dĩ viễn ly vi tế niệm cố, đắc kiến Tâm tánh, Tâm tức thường trụ, danh Cứu cánh giác. Thị cố Tu đa la thuyết: Nhược hữu chúng sinh, năng quán vô niệm giả, tắc vi hướng Phật trí cố.

Hựu Tâm khởi giả, vô hữu sơ tướng khả tri, nhi ngôn tri sơ tướng giả, tức vị vô niệm. Thị cố nhất thiết chúng sinh, bất danh vi Giác, dĩ tùng bổn lai, niệm niệm tương tục, vị tằng ly niệm, cố thuyết vô thỉ vô minh. Nhược đắc vô niệm giả, tắc tri tâm tướng Sinh Trụ Dị Diệt, dĩ vô niệm đẳng cố, nhi thật vô hữu Thỉ giác chi dị, dĩ tứ tướng câu thời nhi hữu, giai vô tự lập, bổn lai bình đẳng, đồng nhất Giác cố.

NGHĨA:

Gọi là Giác vì Tâm Thể tách rời mọi phân biệt. Tâm Thể tách rời phân biệt ấy (Giác) chính là Pháp tánh đồng nhất, đồng đẳng với không gian phổ biến toàn thể; là Pháp thân bình đẳng mà Như Lai đã chứng ngộ; chính Pháp thân này được gọi là Bản giác (Tuệ giác vốn sẵn). Tại sao như vậy? - Vì nghĩa của Bản giác là đối chiếu với Thỉ giác (Tuệ giác mới có) mà gọi như vậy, trên thực tế thì Thỉ giác đồng nhất với Bản giác. Thỉ giác nghĩa là nương vào Bản giác nên nói có Bất giác, và nương vào Bất giác nên nói có Thỉ giác. Lại nữa, do giác ngộ thấu triệt Tâm Thể thì gọi là Cứu cánh giác, không giác ngộ thấu triệt Tâm Thể thì gọi là Phi Cứu cánh giác.

Ý nghĩa ấy như thế nào? - Trước hết, những phàm phu giác ngộ được cái phân biệt (niệm) trước là ác, nên chế ngự phân biệt sau không cho khởi lên; như thế, tuy cũng gọi là Giác nhưng vẫn là Bất giác. Thứ hai, hàng Nhị thừa và các vị Bồ tát mới phát tâm, giác ngộ được cái phân biệt sai khác với Tâm Thể, nên chỉ theo phân biệt không sai khác; như thế là xả bỏ sự chấp thủ của phân biệt thô, nên gọi là Tương tự giác. Thứ ba, các vị Bồ tát đã chứng Pháp thân, giác ngộ được cái phân biệt trú ở Tâm Thể, nên chỉ theo phân biệt không trú; như thế là xả bỏ cái phân biệt thô, nên gọi là Tùy phần giác. Sau hết, các vị Bồ tát tận cùng địa vị, đã viên mãn cách tu, thích ứng rốt ráo với Tâm Thể, nên giác ngộ khởi lên nơi Tâm Thể; nhưng Tâm Thể ấy đâu có cái khởi lên, chỉ vì khi tách rời phân biệt vi tế thì thấy được Tâm Thể, Tâm liền an trú vĩnh viễn, nên gọi là Cứu cánh giác. Do bốn trạng thái trên mà khế Kinh đã dạy rằng, nếu người nào biết chiêm nghiệm Vô niệm tức là hướng về Trí tuệ Phật.

Lại nữa, nói Tâm Thể phát khởi nhưng thật sự không có khởi điểm (sơ tướng) để biết được; nói biết khởi điểm chính là nói Vô niệm. Do vậy mà chúng sinh không được gọi là Giác, vì lẽ xưa nay phân biệt liên tục, chưa từng bao giờ tách rời phân biệt, cho nên gọi vô minh có từ vô thỉ. Nếu thể nhập được Vô niệm thì giác ngộ bốn trạng thái Sinh Trụ Dị Diệt của tâm tướng, vì Vô niệm là bình đẳng; mà, thật ra không có cái Thỉ giác nào khác, vì nó có cùng lúc và không biệt lập với bốn trạng thái, xưa nay đồng nhất cùng một tánh Giác vậy.

GIẢI:

1 Nội dung đoạn này nói về ý nghĩa của Giác. Giác là nói tổng quát, Giác ở đây chính là Pháp thân của Như Lai, là Chân như, là Như Lai tạng, là Nhất Tâm, là Phật tánh.v.v.. vốn sẵn có ở mỗi chúng sinh.

a. Trên mặt ý nghĩa để nói, nội dung Giác có hai: Bản giác và Thỉ giác. Bản giác là Bản Thể của Tâm (Phật tánh, Chân như…) vốn hiện hữu từ vô thỉ đến vô chung. Thỉ giác là sự giác ngộ mới có, là kết quả rốt ráo của quá trình tu tập; nội dung tu tập là xả bỏ bốn trạng thái phân biệt từ thô đến tế của Diệt Trụ Dị Sinh. Xả bỏ rốt ráo bốn phân biệt này là nội dung đoạn tận Bất giác (vô minh); và, Thỉ giác là thời điểm hành giả giác ngộ Bản giác vốn sẵn xưa nay của mình.