Luận Khởi Tín Đại Thừa

b. Bốn trạng thái phân biệt:

- Thứ nhất: Biết được phân biệt trước là xấu ác nên chế ngự phân biệt sau không cho khởi lên, đây là trạng thái đoạn diệt (diệt tướng), và cái phân biệt bị chế ngự này là các phiền não. Sự giác ngộ này là cái biết của hàng phàm phu (hàng Thập tín), chưa phải là cái Giác đích thực, chỉ là cái biết, biết được sự suy nghĩ xấu ác mà đình chỉ, nên vẫn gọi là Bất giác hay Giả danh giác.

- Thứ hai: Giác ngộ được cái phân biệt sai khác với Tâm Thể, nên chỉ theo Tâm Thể, đây là trạng thái dị biệt (dị tướng), và, phân biệt này căn bản là chấp ngã, chấp pháp. Sự giác ngộ này là cái biết phạm trù đối kháng nhau mà không phải là Tâm Thể, chính thế mới gọi là Tương tự giác. Đây là sự giác ngộ của hàng Nhị thừa và các vị Bồ tát mới phát tâm (Tam hiền: Thập trụ, Thập hạnh, Thập hướng).

- Thứ ba: Giác ngộ được cái phân biệt trú Tâm Thể, nên chỉ theo phân biệt không trú Tâm Thể, đây là trạng thái hiện hữu (trụ tướng); và, phân biệt này là đối tượng hóa Tâm Thể mà nắm bắt. Sự giác ngộ này là hủy cả cái đối tượng hóa ấy, chính thế gọi là Tùy phần giác.

Đây là sự giác ngộ của các vị Bồ tát đã chứng Pháp thân (hàng Thập địa). Ba sự giác ngộ trên là giác ngộ sự phân biệt thuộc thô tướng.

- Thứ tư: Giác ngộ khởi lên nơi Tâm Thể, đây là trạng thái phát khởi (sinh tướng); và, phân biệt này là phân biệt khởi lên, thấy được khi tách rời phân biệt, hội nhập Tâm Thể, chính thế mới gọi là Cứu cánh giác. Đây là sự giác ngộ của các vị Bồ tát cao nhất (Đẳng giác) để hoàn thành quả vị Phật đà. Diệt Dị Trụ Sinh là bốn trạng thái thô tế của Bất giác (vô minh) mà đã được Thỉ giác sửa trị.

2 Nói đến Thỉ giác thì phải nói đến đối tượng của Thỉ giác, đối tượng Thỉ giác chính là Tâm Thể vô phân biệt (Tâm Thể ly niệm), chính là Chân như tách rời nhất niệm vô minh (phân biệt tối sơ). Nhưng nhất niệm ấy thật sự có không? Nói khác hơn, nó có tướng trạng gì không? - Thế gian cho rằng, niệm là thật có và có tướng của nó. Luận chủ tạm chấp nhận niệm có thật tướng, và đã có tướng đương nhiên phải chuyển biến qua bốn trạng thái Sinh Trụ Dị Diệt như các tướng của thế gian. Căn cứ vào giả thiết này, Luận chủ chứng minh rằng, niệm ấy là hư vọng, ảo ảnh, qua quá trình khảo sát hoàn diệt bốn tướng ấy từ Diệt đến Sinh. Khi tách rời niệm (phân biệt) tức thấy niệm ấy chỉ là ảo tưởng, bấy giờ tất cả đều quy về nguồn Tâm duy nhất, và Pháp thân hiển lộ toàn vẹn (hội nhập Tâm Thể ly niệm).

3 Khi nói giác Tướng diệt chỉ là ngăn chặn tư tưởng xấu; giác Tướng dị thực chất là phá hai chấp phân biệt; giác Tướng trụ thực chất là phá hai chấp câu sinh; khi giác Tướng sinh mới chính thức phá trừ Tướng nghiệp (Căn bản vô minh), chỉ khi phá trừ tướng nghiệp mới thích ứng Vô niệm, mới là Cứu cánh giác, ngoài ra chỉ là phi Cứu cánh giác mà thôi.

B.III.1. c1. a 2 2: Nói về Thể và Dụng của Giác sau khi hoàn thiện Thỉ giác.

ÂM:

Phục thứ, Bản giác tùy nhiễm phân biệt, sinh nhị chủng tướng, dữ bỉ Bản giác, bất tương xả ly. Vân hà vi nhị? - Nhất giả Trí tịnh tướng, nhị giả Bất tư nghị nghiệp tướng. Trí tịnh tướng giả, vị y pháp lực huân tập, như thật tu hành, mãn túc phương tiện cố, phá Hòa hiệp thức tướng, diệt Tương tục tâm tướng, hiển hiện Pháp thân, trí thuần tịnh cố. Thử nghĩa vân hà? Dĩ nhất thiết tâm thức chi tướng, giai thị vô minh. Vô minh chi tướng, bất ly Giác tánh, phi khả hoại, phi bất khả hoại. Như đại hải thủy, nhân phong ba động, thủy tướng phong tướng, bất tương xả ly, nhi thủy phi động tánh. Nhược phong chỉ diệt, động tướng tắc diệt, thấp tánh bất hoại cố. Như thị chúng sinh, tự tánh thanh tịnh Tâm, nhân vô minh phong động, tâm dữ vô minh câu vô hình tướng, bất tương xả ly, nhi Tâm phi động tánh; nhược vô minh diệt, tương tục tắc diệt, trí tánh bất hoại cố.

Bất tư nghị nghiệp tướng giả, dĩ y Trí tịnh tướng, năng tác nhất thiết thắng diệu cảnh giới. Sở vị vô lượng công đức chi tướng, thường vô đoạn tuyệt; tùy chúng sinh căn, tự nhiên tương ưng, chủng chủng nhi hiện, giai lợi ích cố.

NGHĨA:

Thêm nữa, khi Bản giác (Giác) loại trừ hết ô nhiễm Bất giác thì có hai trạng thái không tách rời nó. Đó là Trí tuệ trong sáng và Hoạt dụng siêu việt (Trí tịnh tướng và Bất tư nghị nghiệp tướng).

- Trí tuệ trong sáng là nhờ sức mạnh của Pháp huân tập mà tu hành một cách chính xác, hoàn thiện rốt ráo sự tu, nên phá Thức hòa hiệp, diệt Tâm liên tục làm Pháp thân hiển lộ, Trí tuệ tinh khiết. Ý nghĩa này thế nào? - Vì mọi hiện trạng Tâm thức đều là vô minh (Bất giác), nhưng vô minh thì không tách rời tánh Giác, nên không phải có thể hủy diệt hay không phải không thể hủy diệt. Ví như nước trong đại dương vì gió mà nổi sóng, gió và sóng cùng hỗ tương mà động, nhưng tánh của nước thì không động; nếu gió dừng thì sóng hết và tánh ướt của nước vẫn y nguyên. Tâm Thể thanh tịnh của chúng sinh cũng tương tự như thế, vì vô minh mà tâm động (động cái Dụng của Tâm). Nhưng Tâm Thể thì không biến động; tâm động này với vô minh vốn không hình tướng (Vô ngã) và không biệt lập (cùng khởi); nên khi vô minh hủy diệt thì Tâm liên tục (tâm động, nhiễm pháp) diệt, chứ Tâm Thể bất diệt.

- Hoạt dụng siêu việt chính là nương ở Trí tuệ trong sáng mà hoạt hiện mọi sự siêu việt tối diệu. Đó là vô lượng công đức, thường hằng bất diệt. Tùy theo căn cơ của chúng sinh mà thích ứng tự nhiên, biểu hiện đủ mọi dạng thức làm cho ai cũng được lợi ích.

GIẢI:

1 Đoạn này là nói trạng thái hoàn tịnh (Như Lai xuất triền), tức kết quả hội nhập Bản giác vốn có của mọi chúng sinh. Như trước đã đề cập, bản thân A lại da là dung chứa cả pháp tịnh lẫn pháp nhiễm; trong dòng sinh tử, nhờ Bản giác huân tập bên trong mà đưa đến kết quả Thỉ giác, chuyển nhiễm thành tịnh để hội nhập Bản giác. Hội nhập Bản giác chính là làm hiển lộ nội dung: Trí tuệ trong sáng (Thể) và Hoạt dụng siêu việt (Dụng).

2 Kết quả Trí tuệ trong sáng là nương nhờ sự huân tập bên trong (nội huân) của Chân như (Chân Tâm) và huân tập bên ngoài (ngoại huân) của giáo pháp. Qua tiến trình tu tập tỷ quán ở hàng Tam hiền, khi bước lên hàng Thập địa mới chính thức tu hành như thật. Tại đây, hành giả trực quán Chân Tâm (Chân như), cứ đoạn một phần vô minh là chứng một phần Chân như (Pháp thân). Và, khi thực hiện pháp tu rốt ráo, chứng quả Bát địa thì thâm chứng Chân như, hành giả đoạn trừ dần dần A lại da (Thức hòa hiệp), và hủy diệt các pháp nhiễm của A lại da (Tâm liên tục), bấy giờ Chân Tâm ra khỏi mọi ô nhiễm, Pháp thân hiển lộ, Bản Thể của Giác hoàn toàn trong sáng (Trí tuệ trong sáng).

3 Sợ rằng thính giả sẽ hoài nghi cho rằng Khởi Tín chủ trương đoạn kiến khi bảo hủy diệt A lại da và Tâm liên tục. Nói khác hơn, hủy diệt cái sinh diệt (tướng) thì cái bất sinh diệt (Thể) có hủy diệt hay không? -Đại lược, Luận chủ giải đáp rằng, nương vào Giác (Tâm Thể) mà có vô minh, Giác và vô minh (Bất giác) là bất nhất bất dị, không tách rời nhau. Bất nhất bởi lẽ Giác là vô sinh diệt, vô minh là sinh diệt; Bất dị vì Bản Thể Giác và vô minh đồng đẳng là Tánh Vô ngã không tách rời nhau, vì cùng Nhất Thể Tánh Vô ngã và hiện hữu đồng thời (vô thỉ). Chính ý nghĩa này, nên mới nói: Có thể và không thể hủy diệt vô minh. Tức là, hủy diệt là hủy diệt cái tướng sinh diệt của vô minh, không thể hủy diệt là vì Bản Thể vô minh là Vô ngã, đồng đẳng với Giác.

Tóm lại, hủy diệt tại đây là hủy diệt cái vọng tâm sinh diệt, khi vọng tâm vắng mặt chính là thời điểm hội nhập Tâm Thể (Như Lai tạng), và Tâm Thể (Pháp thân) hiển lộ trong sáng một cách trọn vẹn (Trí tuệ trong sáng).

4 Hoạt dụng siêu việt chính là cái Diệu Dụng của Trí tuệ trong sáng hay Diệu Dụng của Như Lai tạng. Khi hội nhập Như Lai tạng tức hội nhập kho tàng vốn sẵn vô lượng công đức vô lậu. Công đức này thường hằng bất diệt và phát khởi thành những Nhân quả thiện thế gian và xuất thế gian, tùy theo căn cơ chúng sinh mà làm lợi ích cho tất cả, Phẩm Phổ Môn diễn tả ba mươi hai hóa thân của Bồ tát Quán Âm, chính là cái Diệu Dụng bất tư nghị này đây.

5 Hai trạng thái Trí tuệ trong sáng và Hoạt dụng siêu việt chính là Bản Thể và Diệu Dụng của Bản giác (Chân Tâm) sau khi xuất triền (Như Lai xuất triền) do Thỉ giác sửa trị.

B.III.1. c1. a 2 3: Nói rõ thêm về sự trong sáng của Giác trước và sau khi hoàn thiện Thỉ giác.

ÂM:

Phục thứ, Giác Thể Tướng giả, hữu tứ chủng đại nghĩa, dữ hư không đẳng, do như tịnh cảnh. Vân hà vi tứ? - Nhất giả, như thật Không cảnh, viễn ly nhất thiết tâm cảnh giới tướng, vô pháp khả hiện, phi giác chiếu nghĩa cố. Nhị giả, Nhân huân tập cảnh, vị như thật Bất không, nhất thiết thế gian cảnh giới tất ư trung hiện; bất xuất bất nhập, bất thất bất hoại, thường trụ Nhất Tâm, dĩ nhất thiết pháp, tức chân thật tánh cố; hựu nhất thiết nhiễm pháp sở bất năng nhiễm, trí Thể bất động, cụ túc vô lậu huân chúng sinh cố. Tam giả, Pháp xuất ly cảnh, vị Bất không pháp, xuất phiền não ngại trí ngại, ly hòa hiệp tướng, thuần tịnh minh cố. Tứ giả, Duyên huân tập cảnh, vị y Pháp xuất ly cố; biến chiếu chúng sinh chi tâm, linh tu thiện căn, tùy niệm thị hiện cố.

NGHĨA:

Nói thêm, nội dung Bản Thể của Giác có bốn sự vĩ đại, đồng đẳng như không gian và giống như đài gương sáng. Bốn sự vĩ đại ấy là gì? - Một là Đài gương Không như thật, tách rời tất cả mọi phân biệt (tâmcảnh, ngã ngã sở); vì tại đó hoàn toàn không hiện hữu bất cứ một pháp nào (Chân không), nghĩa là phi nhận thức, phi đối tượng. Hai là Đài gương Nhân huân tập cho chúng sinh, tức Bất không như thật (Có như thật); toàn thể các cảnh giới đều biểu hiện ở trong đó; không xuất ra, không nhập vào, không biến đổi, không hủy diệt; toàn là Tâm Thể đồng nhất và bất biến; vì tất cả pháp đều là Tâm Thể, và tất cả các pháp ô nhiễm không nhiễm được Tâm Thể, Giác bất động nên đầy đủ mọi công đức vô lậu làm Nhân tố tác động cho chúng sinh tu tập. Ba là Đài gương Tâm Thể siêu thoát (Pháp xuất ly cảnh), tức Bất không như thật, siêu thoát phiền não chướng và sở tri chướng, tách rời trạng huống hòa hợp với các pháp nhiễm (A lại da), nên Tâm Thể thuần tịnh trong sáng. Bốn là Đài gương Duyên huân tập cho chúng sinh, tức Tâm Thể siêu thoát nói trên, biểu hiện tùy Tâm mà soi chiếu cùng khắp cho Tâm thức chúng sinh, làm duyên hỗ trợ cho chúng sinh tu hành.

GIẢI:

Nội dung Bản giác (Giác) có bốn trạng thái như vừa đề cập trên, trạng thái nào cũng vĩ đại và trong sáng, hiện hữu khắp Pháp giới; chính ý nghĩa đó mới mệnh danh là tứ đại và tứ cảnh.

1 Đài gương Không như thật: Chỉ tự thân của Bản giác, Thể Bản giác là Không như thật tuyệt đối. Tại đây hoàn toàn tịch diệt, ly tứ cú, tuyệt bách phi, không có bất cứ một pháp nào hiện hữu.

2 Đài gương Nhân huân tập: Chỉ Phật tánh hay Như Lai tạng tiềm ẩn trong tâm chúng sinh. Phật tánh này là Có như thật, ở hữu tình thì gọi là Phật tánh, ở vô tình thì gọi là Pháp tánh, là Nhân tố căn bản tác động bên trong giúp chúng sinh chán ghét sinh tử, ưa thích Niết bàn.

3 Đài gương Tâm Thể siêu thoát: Chỉ Bản giác

xuất triền (Như Lai xuất triền). Mọi phiền não chướng và sở tri chướng của A lại da đã được Thỉ giác sửa trị hoàn thiện rốt ráo, nên tánh Giác vốn sẵn (Bản giác) bừng sáng như xưa (Trí tịnh tướng).

4 Đài gương Duyên huân tập: Chỉ Diệu Dụng của Bản giác sau khi xuất triền, Diệu Dụng này chính là Hoạt dụng siêu việt đã nói ở phần (B.III.1. c1. a 2 2). Sau khi đã hoàn toàn giác ngộ, Diệu Dụng tánh Giác này tùy tâm chúng sinh mà biểu hiện cùng khắp, làm trợ duyên giúp chúng sinh tu tập giải thoát (Như trường hợp ứng hiện 32 thân tướng của Bồ tát Quán Âm đã nói ở trước).

Tóm lại, đài gương một và hai, trước hay sau khi Thỉ giác đều bất biến. Đài gương ba và bốn, sau khi hoàn thiện Thỉ giác mới có. Và, sự khác nhau giữa bốn trạng thái này là: Đài gương một và đài gương hai khác nhau ở ý nghĩa Không và Bất không (Chân không và Diệu hữu). Đài gương một và ba khác nhau ở ý nghĩa vốn có trong tự tâm và mới xuất triền. Đài gương một và bốn khác nhau ở nghĩa Phi Giác chiếu và Giác chiếu (Giác chiếu là tác động, trợ duyên cho chúng sinh tu tập). Đài gương hai và bốn khác nhau ở ý nghĩa huân tập bên trong và huân tập bên ngoài (nội huân và ngoại huân).

B.III.1. c1. a 3: Nói về Bất giác.

ÂM:

Sở ngôn Bất giác nghĩa giả, vị bất như thật tri Chân như pháp nhất cố, Bất giác tâm khởi, nhi hữu kỳ niệm. Niệm vô tự tướng, bất ly Bản giác. Do như mê nhân, y phương cố mê; nhược ly ư phương, tắc vô hữu mê. Chúng sinh diệc nhĩ, y Giác cố mê; nhược ly Giác tánh, tắc vô Bất giác. Dĩ hữu Bất giác vọng tưởng tâm cố, năng tri danh nghĩa, vị thuyết Chân Giác. Nhược ly Bất giác chi tâm, tắc vô Chân Giác tự tướng khả thuyết.

Phục thứ, y Bất giác cố sinh tam chủng tướng, dữ bỉ Bất giác tương ưng bất ly. Vân hà vi tam? - Nhất giả, Vô minh nghiệp tướng, dĩ y Bất giác cố tâm động, thuyết danh vi Nghiệp; Giác tức bất động, động tức hữu khổ, Quả bất ly Nhân cố.

Nhị giả, Năng kiến tướng, dĩ y động cố Năng kiến, bất động tắc vô kiến. Tam giả, Cảnh giới tướng, dĩ y Năng kiến cố, Cảnh giới vọng hiện, ly kiến tắc vô cảnh giới.

Dĩ hữu Cảnh giới duyên cố, phục sinh lục chủng tướng. Vân hà vi lục? - Nhất giả, Trí tướng, y ư cảnh giới, tâm khởi phân biệt, ái dữ bất ái cố. Nhị giả, Tương tục tướng, y ư trí cố, sinh kỳ khổ lạc, giác tâm khởi niệm, tương ưng bất đoạn cố. Tam giả, Chấp thủ tướng, y ư tương tục, duyên niệm cảnh giới, trụ trì khổ lạc, tâm khởi trước cố. Tứ giả, Kế danh tự tướng, y ư vọng chấp, phân biệt giả danh ngôn tướng cố. Ngũ giả, Khởi nghiệp tướng, y ư danh tự, tầm danh thủ trước, tạo chủng chủng nghiệp cố. Lục giả, Nghiệp hệ khổ tướng, dĩ y nghiệp thọ báo, bất tự tại cố.

Đương tri vô minh năng sinh nhất thiết nhiễm pháp; dĩ nhất thiết nhiễm pháp giai thị Bất giác tướng cố.

NGHĨA:

Được gọi Bất giác là không biết đúng như thật về Chân như đồng nhất. Do Bất giác này mà có phân biệt; vì vậy, phân biệt ấy không phải biệt lập, không phải tách rời Bản giác. Tương tự như người lạc đường, vì có phương hướng mới có sự lạc đường, nếu không có phương hướng thì không có sự lạc đường. Chúng sinh cũng vậy, do Giác mà có Bất giác; nếu không có Giác thì không có Bất giác. Do sự phân biệt của Bất giác, nó có khả năng biết được danh từ, ý nghĩa, nên được nói về Giác (Chân Giác). Nếu không có sự phân biệt của Bất giác thì cũng không có cái Giác để có thể nói đến.

Thêm nữa, do Bất giác mà sinh khởi ba trạng thái không tách rời nó. Ba trạng thái nào? - Một là Năng động, vì nương vào Bất giác nên vọng động và gọi là Nghiệp, Giác thì không vọng động, vọng động là khổ đau vì kết quả không rời nguyên nhân. Hai là, Năng kiến, do vọng động chuyển thành Nhận thức, không vọng động thì không có nhận thức. Ba là Năng hiện, do nhận thức hình thành Đối cảnh, tách rời nhận thức thì không có đối cảnh.

Rồi do Đối cảnh mà phát sinh sáu trạng thái nữa. Sáu trạng thái nào? - Một là Phân biệt, do dựa vào đối cảnh mà phân biệt cái dễ yêu dễ ghét. Hai là Liên tục, do phân biệt mà sinh khởi khổ vui làm cho cảm giác liên tục. Ba là Chấp thủ, do sự liên tục mà bám níu đối cảnh, khổ vui giữ mãi trong lòng. Bốn là Chấp ngôn ngữ, do sự chấp thủ hình thành ngôn ngữ. Năm là Động tác, do ngôn ngữ mà tạo ra đủ thứ hành vi. Sáu là Khổ đau, do hành vi buộc phải nhận lấy hậu quả, không còn tự do.

Cần phải nhận thức rằng, Bất giác là đầu mối phát sinh mọi sự ô nhiễm; bởi vì mọi sự ô nhiễm là biểu thị của Bất giác.

GIẢI:

Tổng quát, đoạn này nói về sự sinh khởi của Bất giác (vô minh). Theo Khởi Tín, Bất giác nương vào Giác (Như Lai tạng) mà sinh khởi; ngược lại, Giác cũng nương vào Bất giác mà có. Nội dung này có ba phần:

- Phần một: “Được gọi Bất giác… đến… có thể nói đến” là phần nói về uyên nguyên sinh khởi Bất giác. Theo Luận chủ, Bất giác là nương vào Giác mà hiện hữu, và Giác cũng nương vào Bất giác mà có.

Lý do Bất giác hiện hữu là không biết đúng như thật Chân như đồng nhất, chính trạng thái Bất giác này mà hiện hữu sự phân biệt (niệm).

Như thế, phân biệt chính là Bất giác, chính là tâm động, và vô phân biệt là Giác, là Tâm thanh tịnh. Đây là định đề của giáo nghĩa Khởi Tín, từ định đề này Khởi Tín thuyết minh về sự tương quan giữa Mê và Ngộ, giữa Phật và Chúng sinh mà trước đó chưa có trường phái nào giải thích rốt ráo.

Theo định đề này, sở dĩ Bất giác hiện hữu là do không biết Chân như đồng nhất, đây là trạng huống tâm động. Tuy nhiên, cái được gọi là tâm động vốn không có Thực Thể, vốn không phải là cái biệt lập tách rời Bản giác mà hiện hữu. Tương tự như mặt trời mọc ở hướng Đông, vì có hướng Đông mà lại đi theo hướng khác nên lạc đường, nếu hướng Đông không có thì sẽ không có vấn đề lạc đường. Cũng thế, chúng sinh vốn là Giác mà không thích ứng với Giác, trạng huống đó là Bất giác.

- Phần hai: “Thêm nữa… đến… không có đối cảnh” là nói về ba tế thuộc Chi mạt vô minh. Ba tướng tế này là trạng huống vô minh sinh khởi từ Bất giác, chúng cực kỳ vi tế ở trong trạng thái tiềm năng, bởi ý nghĩa đó mà gọi là tế. Tướng thứ nhất là Năng động, Năng động là đặc tính của Bất giác (phân biệt), là tướng tối sơ của tâm động. Tướng Năng động này được gọi là Nghiệp, và khi đã có Nghiệp thì hẳn nhiên có khổ đau, vì Quả luôn gắn liền với Nhân. Phật giáo cho rằng sinh tử khổ đau là do tạo Nghiệp, với Khởi Tín, Nghiệp chính là cái Năng động tối sơ này đây. Nếu lìa động niệm là chấm dứt sinh tử. Tướng thứ hai là Năng kiến. Bởi do Năng động (phân biệt) nên hiện hữu chủ thể và đối tượng đối đãi nhau, chủ thể phân biệt chính là Năng kiến, và đối tượng bị phân biệt chính là tướng thứ ba Năng hiện. Thế là, từ tướng Năng động tách đôi thành ba tướng, cả ba tướng này là hành tướng của động niệm tối sơ của Bất giác (phân biệt), tất cả đều diễn biến trong nội tâm của chúng sinh, tức ở trạng thái tiềm năng.

- Phần ba: “Rồi do đối cảnh… đến hết” là nói về sáu tướng thô biểu hiện trên mặt hiện tượng, tức những phân biệt hiện rõ nét trong cảnh giới hiện thực.

Đầu mối của sáu tướng thô bắt nguồn từ tướng Năng hiện, do tướng Năng hiện làm duyên để hiện hữu tướng Phân biệt, trạng thái phân biệt chính là nội dung hiện hữu năng sở đối đãi, vì có đối đãi mà hiện hữu tâm lý yêu ghét đối nghịch. Tâm lý này diễn tiến không ngừng để hiện hữu tướng Liên tục. Nội dung Liên tục là hiện tượng tâm lý mãi bám níu những đối cảnh vui buồn trong lòng, đó là sự hiện hữu tướng Chấp thủ. Từ Chấp thủ đối cảnh để hiện hữu Chấp thủ ngôn ngữ, danh xưng; do đây mà sinh khởi đủ mọi tướng Động tác mà cụ thể là miệng nói, thân làm. Ba nghiệp đã hiện hữu thì hẳn nhiên sẽ thọ lĩnh kết quả tướng Khổ đau trong sinh tử luân hồi, mất hết tự do.

- Tổng quát để nói, trong ba tế, sáu thô, thì tướng Chấp thủ và tướng Chấp ngôn ngữ thuộc chấp ngã phân biệt; tướng Phân biệt và tướng Liên tục thuộc chấp pháp phân biệt; tướng Năng kiến, Năng hiện thuộc câu sinh gồm cả chấp pháp và chấp ngã.

- Nếu phối kiểm với tiến trình tu tập bốn giai đoạn từ Phàm đến Thánh đã nói ở phần trước, thì ba tế, sáu thô tương ứng như sau:

+ Hai tướng thô năm và sáu là đối tượng giác phá của hàng phàm phu.

+ Hai tướng thô ba và bốn là đối tượng giác phá của Bồ tát sơ phát tâm.

+ Hai tướng thô một và hai, tướng tế hai và tế ba là đối tượng giác phá của Bồ tát Pháp thân.

+ Tướng tế một tức tướng Năng động là đối tượng giác phá của Bồ tát địa tận.

- Nếu phối kiểm với thuyết Nghiệp cảm Duyên khởi thì bốn tướng thô đầu thuộc Hoặc, tướng thô thứ năm thuộc Nghiệp và tướng thô sau cùng thuộc Khổ. Qua đây, cho chúng ta thấy rõ rằng, thuyết này chỉ mới giải thích được nguyên nhân trên mặt nổi của sinh tử luân hồi mà thôi. Với giáo nghĩa Khởi Tín, qua ba tế, sáu thô đã giải thích hoàn hảo ngọn nguồn của sinh tử. Cái uyên nguyên của sinh tử chính là cái động niệm tối sơ không biết như thật về Chân như, trạng huống này được gọi là Nghiệp tướng hay Sinh tướng vô minh. Do vậy, vấn đề được đặt ra cho bậc tu hành như thật là diệt niệm. Vô niệm chính là cánh cửa đi vào cảnh Phật thiên thu, và cũng chính thế nên câu đúc kết đoạn này bảo rằng, tất cả pháp ô nhiễm đều là tướng của Bất giác (Niệm, Phân biệt), nhằm thức tỉnh hành giả diệt niệm để trở về suối nguồn vô niệm, vốn là cố hương xưa nay của mọi hành giả, mọi chúng sinh.

B.III.1. c1. a 4: Đối quán Giác với Bất giác.

ÂM:

Phục thứ, Giác dữ Bất giác hữu nhị chủng tướng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả Đồng tướng, nhị giả Dị tướng.

Đồng tướng giả, thí như chủng chủng ngõa khí, giai đồng vi trần tánh tướng. Như thị vô lậu vô minh, chủng chủng Nghiệp huyễn, giai đồng Chân như tánh tướng. Thị cố Tu đa la trung, y ư thử nghĩa, thuyết nhất thiết chúng sinh, bổn lai thường trụ, nhập ư Niết bàn. Bồ đề chi pháp, phi khả tu tướng, phi khả tác tướng, tất cánh vô đắc, diệc vô sắc tướng khả kiến. Nhi hữu kiến sắc tướng giả, duy thị tùy nhiễm Nghiệp huyễn sở tác, phi thị trí sắc bất không chi tánh, dĩ trí tướng vô khả kiến cố.

Dị tướng giả, như chủng chủng ngõa khí, các các bất đồng. Như thị vô lậu vô minh, tùy nhiễm huyễn sai biệt, tánh nhiễm huyễn sai biệt cố.

NGHĨA:

Thêm nữa, giữa Giác và Bất giác có hai sắc thái, đó là Đồng nhất và Dị biệt.

Đồng nhất: Như mọi thứ đồ gốm đều là tánh tướng của đất mịn; tương tự, Giác và Bất giác cũng như mọi huyễn dụng của chúng đều là Tánh Tướng của Chân như (đều là Chân như). Chính do ý nghĩa này nên trong Khế kinh bảo rằng, tất cả chúng sinh xưa nay vẫn thường trú trong Niết bàn Bồ đề. Niết bàn Bồ đề chẳng phải là cái do sửa chữa mà có, chẳng phải là cái do xây dựng mà có; tuyệt đối không thể nắm bắt được và cũng chẳng có cái sắc tướng để thấy được. Sở dĩ thấy có sắc tướng, đó là huyễn dụng của Phật đà biểu hiện theo huyễn Nghiệp của chúng sinh, chứ không phải sắc tướng đúng sự thật của Tuệ giác, vì sắc tướng của Tuệ giác thì không thể thấy được.

Dị biệt: Như mọi thứ đồ gốm không có cái nào giống cái nào; tương tự, Giác và Bất giác, huyễn dụng của chúng sai khác nhau, vì sai khác là đặc tính của huyễn dụng.

GIẢI:

1 Ở đoạn trước, Luận chủ đã giải thích, do nương Như Lai tạng mà có tâm sinh diệt. Và, vì cái bất sinh diệt hòa hợp với cái sinh diệt nên có Thức A lại da. Vấn đề bất sinh diệt và sinh diệt đã thuyết minh xong; đến đây, Luận Chủ thuyết minh cái sinh diệt ấy chính là cái bất sinh diệt bằng cách khảo sát hai phương diện Đồng Dị giữa Giác và Bất giác. Qua khảo sát này, đã biểu thị sự tương thông giữa Giác và Bất giác hay giữa Phật và Chúng sinh, nhằm xiển dương giáo nghĩa Như Lai tạng Duyên khởi, giáo nghĩa chủ trương tánh Phật vốn sẵn trong cái tâm mê muội của chúng sinh.

Để thính chúng dễ nhận chân sự Đồng Dị giữa Giác và Bất giác, Luận chủ đã mượn các thứ đồ gốm để lý giải. Đứng trên mặt tánh để khảo sát, thì mọi đồ gốm đều xuất phát từ đất mịn, nghĩa là đồng Nhất Thể. Nhưng khảo sát theo mặt tướng thì mỗi đồ gốm hoàn toàn sai khác nhau. Tương tự, bản thân của Giác và Bất giác cũng như thế; khi xét trên mặt tánh thì đồng Nhất Thể Chân như, còn khi xét trên mặt tướng (huyễn dụng) thì lại sai khác nhau. Do đồng Nhất Thể Chân như như thế, nên các kinh luận thường nói: “Tất cả chúng sinh xưa nay vốn thường trú trong Niết bàn Bồ đề” hay “Tâm, Phật, Chúng sinh, tam vô sai biệt”.

2 Tại đây, Luận chủ nhấn mạnh Thực Thể Niếtbàn Bồ đề là thực tại hiện hữu vô thỉ vô chung. Nó vốn như thế, nên không phải do tu sửa mà có hay do xây dựng mà thành; vì vậy, nó nằm ngoài phạm trù của ý niệm tướng ngã; chính thế, không thể thấy sắc tướng và nắm bắt được.

3 Nơi đây, cần nhận thức rõ từ Nghiệp huyễn trong câu: “Như thị vô lậu vô minh, chủng chủng Nghiệp huyễn…”. Như thế, Nghiệp là gọi chung cả Nghiệp vô lậu và Nghiệp hữu lậu. Nghiệp vô lậu tức Nhân quả thiện xuất thế gian và thế gian phát khởi từ Như Lai tạng như đã đề cập ở mục Chủ thuyết; và, đây là Nghiệp dụng bất tư nghị của Bản giác. Nghiệp hữu lậu là Nhân quả được phát xuất từ Thức A lại da mà nguyên nhân tối sơ là sinh tướng vô minh (Nghiệp tướng). Đây là Nghiệp lực từ ba tế, sáu thô của Bất giác đã nói ở trước. Như thế, sự sai khác giữa Giác và Bất giác chính là sự sai khác trên mặt Tướng và Dụng này đây. Và, khi đứng trên mặt tuyệt đối (Tánh) để xét, dù là Nghiệp vô lậu vẫn là huyễn, vì có tướng, có sinh diệt. Thế là, dù tịnh hay nhiễm, Niết bàn hay sinh tử khi xét về hoạt dụng (Nghiệp dụng) đều là huyễn cả. Trên ý nghĩa này nên các kinh thường dạy: “Sinh tử và Niết bàn đều là mộng huyễn”. Tuy thế, Nghiệp vô lậu dù có sinh diệt nhưng không đoạn diệt; ngược lại, Nghiệp hữu lậu thì có đoạn diệt. Đây là điểm tế nhị, lắc léo mà người học cần ghi nhận minh bạch. Thêm nữa, khi nói Nghiệp vô lậu có sinh diệt là phương tiện để nói cho chúng ta, những kẻ chưa giác ngộ; chứ dưới nhãn quan của bậc giác ngộ thì Thể Tướng Dụng của Như Lai tạng là đồng Nhất Thể, bất sinh diệt.

4 Trong giáo nghĩa Khởi Tín, đây là đoạn rất quan trọng, đoạn giải thích vấn đề tương quan giữa tịnhnhiễm, giữa Phật và chúng sinh, để hiển thị giáo nghĩa Như Lai tạng Duyên khởi. Tức giáo nghĩa chủ trương mọi pháp tịnh nhiễm đều xuất phát từ Như Lai tạng và đồng Nhất Thể Chân như. Nói cách khác, giáo nghĩa Khởi Tín là giáo nghĩa chủ trương: “Nhất thiết chúng sinh giai hữu Phật tánh”. Và, qua nội dung đoạn này, Luận chủ cũng đã lý giải: Tại sao chúng sinh chỉ có Pháp thân (Phật tánh, Như Lai tạng) mà không có Báo thân và Hóa thân!

B.III.1. c1. a: Nói yếu tố sinh diệt (Có 2 tiểu ý):

B.III.1. c1. a 1: Nói yếu tố làm cho ô nhiễm (Bất giác).

ÂM:

Phục thứ, sinh diệt nhân duyên giả, sở vị chúng sinh y Tâm, Ý, Ý thức chuyển cố. Thử nghĩa vân hà? - Dĩ y A lại da thức, thuyết hữu vô minh, Bất giác nhi khởi, Năng kiến, Năng hiện, Năng thủ cảnh giới, Khởi niệm tương tục, cố thuyết vi Ý.

Thử Ý phục hữu ngũ chủng danh. Vân hà vi ngũ? - Nhất giả danh vi Nghiệp thức, vị vô minh lực Bất giác tâm động cố. Nhị giả danh vi Chuyển thức, y ư động tâm Năng kiến tướng cố. Tam giả danh vi Hiện thức, sở vị năng hiện nhất thiết cảnh giới; do như minh cảnh hiện ư sắc tượng; Hiện thức diệc nhĩ, tùy kỳ ngũ trần, đối chí tức hiện, vô hữu tiền hậu, dĩ nhất thiết thời nhậm vận nhi khởi, thường tại tiền cố. Tứ giả danh vi Trí thức, vị phân biệt nhiễm tịnh pháp cố. Ngũ giả danh vi Tương tục thức, dĩ niệm tương ưng bất đoạn cố; trụ trì quá khứ vô lượng thế đẳng thiện ác chi Nghiệp, linh bất thất cố; phục năng thành thục hiện tại, vị lai khổ lạc đẳng báo, vô sai vi cố; năng linh hiện tại dĩ kinh chi sự, hốt nhiên nhi niệm vị lai chi sự, bất giác vọng lự. Thị cố, tam giới hư ngụy, duy tâm sở tác, ly tâm tắc vô lục trần cảnh giới. Thử nghĩa vân hà? - Dĩ nhất thiết pháp, giai tùng tâm khởi, vọng niệm nhi sinh. Nhất thiết phân biệt tức phân biệt tự tâm. Tâm bất kiến tâm, vô tướng khả đắc. Đương tri thế gian nhất thiết cảnh giới, giai y chúng sinh vô minh vọng tâm, nhi đắc trụ trì. Thị cố, nhất thiết pháp, như cảnh trung tượng, vô thể khả đắc, duy tâm hư vọng; dĩ tâm sinh tắc chủng chủng pháp sinh, tâm diệt tắc chủng chủng pháp diệt cố.

Phục thứ, ngôn Ý thức giả, tức thử Tương tục thức, y chư phàm phu thủ trước chuyển thâm, kế ngã, ngã sở, chủng chủng vọng chấp, tùy sự phan duyên, phân biệt lục trần, danh vi Ý thức; diệc danh Phân ly thức, hựu phục thuyết danh Phân biệt sự thức. Thử thức y kiến ái phiền não tăng trưởng nghĩa cố.

NGHĨA:

Lại nữa, yếu tố sinh diệt là do Tâm của chúng ta mà chuyển ra Ý và Ý thức. Ý nghĩa này thế nào? - Nghĩa là, do A lại da mà có Bất giác (vô minh), Năng kiến, Năng hiện, Cố thủ đối cảnh, Phân biệt liên tục, như vậy gọi là Ý.

Ý có năm tên. Năm tên ấy là gi? - Một là Nghiệp thức, tức sự kiện tâm động do Bất giác. Hai là Chuyển thức, tức sự Năng kiến do tâm động. Ba là Hiện thức, tức đối cảnh do Năng kiến hình thành; tương tự như gương sáng hiện ra các hình ảnh; Hiện thức cũng vậy, năm đối cảnh (năm trần) đối diện là biểu hiện, không có trước sau, vì Hiện thức lúc nào cũng tự chuyển động liên tục. Bốn là Phân biệt thức, tức phân biệt cái đáng yêu đáng ghét. Năm là Tương tục thức, tức phân biệt liên tục; chính sự phân biệt này duy trì những hành vi thiện ác quá khứ làm cho không mất đi; đồng thời, làm thành thục không sai lệch những Quả báo vui khổ trong hiện tại và vị lai. Và, ngay trong hiện tại, chính Tương tục thức làm cho những gì đã qua bỗng nhiên nhớ lại, những gì chưa đến đột nhiên nghĩ ra. Do vậy mà ba cõi là hư dối, do tâm mà chuyển biến, tách rời tâm thì sáu cảnh (sáu trần) cũng không. Ý nghĩa này thế nào? - Vì hết thảy các pháp toàn do Tâm thức chuyển biến, do phân biệt mà hình thành. Do vậy, mọi sự phân biệt chỉ là tự phân biệt lấy tâm mình. Nhưng tâm không phải là sự phân biệt như vậy, không phải là đối tượng để thủ đắc. Cần nhận thức rằng, hết thảy các pháp thuộc lĩnh vực chúng sinh toàn do Bất giác của chúng sinh mà hiện hữu. Cho nên hết thảy các pháp ấy như bóng trong gương, không có Thực Thể chỉ do tâm mà vọng hiện. Do vậy, hễ tâm sinh thì các pháp sinh, tâm ngừng thì các pháp ngừng.

Bây giờ nói đến Ý thức, thì chính là Tương tục thức nói trên, mà hạng phàm phu cố chấp ngày càng sâu nặng, chấp tự ngã, chấp ngã sở, chấp đủ mọi cách, chấp lấy mọi sự, bủa rộng khắp cả sáu thứ đối cảnh, nên có tên là Ý thức, cũng có tên là Phân ly thức, lại có tên là Phân biệt sự thức. Thức này nương vào ngã kiến, ngã ái mà tăng trưởng.

GIẢI:

1 Khi nói về yếu tố (nhân duyên) sinh diệt tức xác định hiện tượng sinh diệt lấy gì làm Nhân, lấy gì làm Duyên; và, khi khảo sát hiện tượng sinh diệt thì có hai mặt (chiều). Đoạn này là thuyết minh hiện tượng sinh diệt theo chiều lưu chuyển, gọi là Vô minh lưu, tức đi từ sinh đến diệt. Đoạn tiếp theo sẽ trình bày hiện tượng sinh diệt theo chiều hoàn diệt, gọi là Hoàn tịnh lưu, tức đi ngược từ diệt đến sinh.

Mở đầu phần thuyết minh về hiện tượng sinh diệt theo chiều lưu chuyển, Luận chủ giải thích rằng, do nương nơi Tâm mà chuyển ra Ý và Ý thức. Tâm ở đây có hai nghĩa:

- Thứ nhất, Tâm chính là Như Lai tạng (Chân Tâm) mà Luận chủ đã nói ở phần mặt sinh diệt của tâm ở trước (tâm sinh diệt giả, y Như Lai tạng cố hữu sinh diệt tâm). Theo nghĩa này, hiện tượng sinh diệt tối sơ là lấy Như Lai tạng (Giác) làm Nhân và lấy vô minh (Bất giác) làm Duyên mà sinh khởi ba tế, sáu thô (chín trạng thái Bất giác).

- Thứ hai, tâm chính là Thức A lại da (tâm thức, vọng tâm); với nghĩa này, hiện tượng sinh diệt tối sơ là lấy A lại da làm Nhân và lấy ba tế làm Duyên (ở trạng thái tiềm năng) mà sinh khởi sáu thô (ở hiện thực).

Qua hai nghĩa trên, nghĩa thứ nhất là đứng trên mặt Tánh để thuyết minh, nghĩa thứ hai là đứng trên mặt Tướng để thuyết minh; và, tại đây một lần nữa, Luận chủ lại tiếp tục giải thích sự tương quan giữa Mê và Ngộ.

2 Phần Bất giác ở trước, Luận chủ đã phân tích nội dung Bất giác (vô minh) có ba tế, sáu thô. Căn bản vô minh là không biết đúng về Chân như đồng nhất; ba tế, sáu thô là thuộc Chi mạt vô minh. Đến đây, Luận chủ lại tóm lược ba tế và hai thô đầu thuộc phạm vi hoạt động của Ý qua năm tên gọi, bốn tướng thô còn lại thuộc phạm vi hoạt động của Ý thức qua ba tên gọi. Nếu đối chiếu với giáo nghĩa Duy thức thì Thức Mạtna tương đương với Ý, còn sáu thức thì bao hàm trong Ý thức. Như thế, theo luận này, sự hoạt động (sinh diệt) của tâm lý chúng sinh gồm ba trung khu là Tâm, Ý và Ý thức, diễn tiến từ mặt Tánh ra mặt Tướng hay từ mặt tiềm năng ra mặt hiện thực. Trong ba trung khu này, Tâm là trung khu căn nguyên, Ý là trung khu khởi hoặc và Ý thức là trung khu tạo Nghiệp.

3 Đại lược để nói, nội dung đoạn này trình bày ba điểm:

- Điểm thứ nhất: Từ “Nghĩa là, do A lại da mà có... đến… sáu cảnh cũng không” là thuyết minh yếu tố sinh diệt ở trạng thái tiềm năng (sinh hoạt của Ý); nói cách khác, Luận chủ nêu lên tiến trình ô nhiễm sâu kín của vọng tâm (nội dung của hoặc). Như chúng ta đã biết, tiến trình của hiện tượng sinh diệt khởi sinh từ cái động tâm tối sơ (Năng động), tại đây được mệnh danh là Nghiệp thức, Nghiệp thức chính là bản thân của Ý. Tâm động tức nội dung hiện hữu của năng sở, Chuyển thức chính là Năng kiến, là sự nhận thức của Ý, Hiện thức chính là Năng hiện, là đối tượng nhận thức của Ý. Do hiện hữu năng sở đối đãi mà hiện hữu sự phân biệt cái đáng yêu đáng ghét, tức hiện hữu Phân biệt thức. Nhưng phân biệt không phải khởi lên một vài lần rồi ngưng nghỉ, vì ở chúng sinh thì tâm động liên tục nên Thức Phân biệt hoạt động liên tục, sự phân biệt liên tục không dứt này chính là Tương tục thức. Tương tục thức không tách rời Nghiệp thức (động tâm) nên Tương tục thức hoạt động không ngừng, do đây mà ba hiện tượng tâm lý cụ thể hiện khởi trên tâm thức con người:

+ Duy trì các hành vi thiện ác có từ nhiều đời quá khứ làm cho không mất đi.

+ Làm thành thục không sai lệch những Quả báo vui khổ trong hiện tại và vị lai.

+ Bỗng nhiên làm nhớ lại những gì đã qua và nghĩ ra những gì chưa đến.

Qua ý nghĩa trên, tiến trình yếu tố sinh diệt trong nội tâm chúng sinh chỉ là những hiện tượng hư cấu mà đầu mối là “nhất niệm vọng động tối sơ”. Nếu nhất niệm tối sơ ấy không có thì sáu trần cũng không.

- Điểm thứ hai: Từ “Vì hết thảy các pháp… đến… tâm ngừng thì các pháp cũng ngừng” là giải thích vì sao có hiện tượng sinh diệt hay vì sao có các pháp sai biệt. Theo Khởi Tín, xét từ uyên nguyên (Bản Thể), hết thảy các pháp dấy khởi từ Như Lai tạng hay từ Chân Tâm.

Chân Tâm vốn vô sinh diệt, chỉ vì do “nhất niệm vô minh tối sơ” mà hiện hữu các pháp ô nhiễm hư dối của ba cõi, hòa hợp với Chân Tâm. Đây là cơ sở để Khởi Tín được mệnh danh là giáo nghĩa xiển dương Như Lai tạng Duyên khởi (Tam giới duy Tâm). Mặt khác, nếu xét theo mặt sinh diệt thì hết thảy các pháp (hữu vi) được xuất pháp từ cội nguồn là cái tâm động tối sơ (tâm thức). Đây là ý nghĩa Vạn pháp duy thức và do chính ý nghĩa này mà Khởi Tín bảo: “Tâm sinh thì pháp sinh, tâm ngừng thì pháp ngừng”.

- Điểm thứ ba: Từ “Bây giờ nói đến ý thức… đến… ngã ái mà tăng trưởng” là giải thích ý nghĩa của Ý thức. Ý thức nghĩa là thức của ý, tức là sự nhận biết của ý. Ý thức không phải một thức nào khác mà chính là Thức tương tục nói trên, tức tâm lý cố chấp càng ngày càng sâu đậm mà đặc biệt chấp thủ tự ngã và ngã sở. Do vậy, trên phương diện tạo Nghiệp thì thức này đóng vai trò chủ chốt. Đồng thời, vì nội dung chấp thủ rất đa dạng nên thức này còn có tên Thức phân ly, tức cùng cộng tác với năm căn để phân biệt chấp thủ; cũng còn có tên là Thức phân biệt sự, tức phân biệt chấp thủ đủ mọi sự kể cả sáu đối cảnh; thế nên, thức này càng ngày càng lớn mạnh do nương nào ngã kiến, ngã ái.

4 Qua nội dung lý giải về yếu tố sinh diệt của Khởi Tín cho chúng ta thấy rằng, trong sự tu tập, muốn chế ngự sự phát sinh ngã chấp và đoạn trừ ngã chấp, đối tượng cụ thể là ái và thủ. Quan điểm này cũng là cách tu quán của giáo nghĩa truyền thống mười hai nhân duyên.

B.III.1. c1. a 2: Nói yếu tố làm cho trong sáng (Giác).

ÂM:

Y vô minh huân tập sở khởi thức giả, phi phàm phu năng tri, diệc phi Nhị thừa Trí tuệ sở giác; vị y Bồ tát, tùng sơ Chánh tín, phát tâm quán sát, nhược chứng Pháp thân, đắc thiểu phần tri. Nãi chí Bồ tát, cứu cánh địa, bất năng tận tri; duy Phật cùng liễu. Hà dĩ cố? Thị Tâm tùng bổn dĩ lai, tự tánh thanh tịnh, nhi hữu vô minh, vi vô minh sở nhiễm, hữu kỳ nhiễm tâm; tuy hữu nhiễm tâm, nhi thường hằng bất biến. Thị cố thử nghĩa, duy Phật năng tri; sở vị tâm tánh thường vô niệm cố, danh vi bất biến; dĩ bất đạt Nhất Pháp giới cố, tâm bất tương ưng, hốt nhiên niệm khởi, danh vi vô minh.

Nhiễm tâm giả, hữu lục chủng. Vân hà vi lục? - Nhất giả, Chấp tương ưng nhiễm, y Nhị thừa giải thoát, cập tín tương ưng địa viễn ly cố. Nhị giả, Bất đoạn tương ưng nhiễm, y tín tương ưng địa tu học phương tiện, tiệm tiệm năng xả, đắc tịnh tâm địa, cứu cánh ly cố. Tam giả, Phân biệt trí tương ưng nhiễm, y cụ giới địa tiệm ly, nãi chí vô tướng phương tiện địa cứu cánh ly cố. Tứ giả, Hiện sắc bất tương ưng nhiễm, y sắc tự tại địa năng ly cố. Ngũ giả, Năng kiến tâm bất tương ưng nhiễm, y Tâm tự tại địa năng ly cố. Lục giả, Căn bản nghiệp bất tương ưng nhiễm, y Bồ tát địa tận, đắc nhập Như Lai địa năng ly cố. Bất liễu Nhất Pháp giới nghĩa giả, tùng tín tương ưng địa, quán sát học đoạn, nhập tịnh tâm địa, tùy phần đắc ly, nãi chí Như Lai địa, năng cứu cánh ly cố.

Ngôn tương ưng nghĩa giả, vị tâm niệm pháp dị, y nhiễm tịnh sai biệt nhi tri tương duyên tương đồng cố.

Bất tương ưng nghĩa giả, vị tức tâm Bất giác, thường vô biệt dị, bất tri tương duyên tương đồng cố.

Hựu nhiễm tâm nghĩa giả, danh vi phiền não ngại, năng chướng Chân như Căn bản trí cố. Vô minh nghĩa giả, danh vi trí ngại, năng chướng thế gian tự nhiên nghiệp trí cố. Thử nghĩa vân hà? - Dĩ y nhiễm tâm, Năng kiến Năng hiện, Vọng thủ cảnh giới, vi bình đẳng tánh cố; dĩ nhất thiết pháp thường tịnh, vô hữu khởi tướng, vô minh Bất giác, vọng dữ pháp vi; cố bất đắc tùy thuận thế gian nhất thiết cảnh giới chủng chủng tri cố.

NGHĨA:

Cái thức (tâm nhiễm) do vô minh (Bất giác) huân tập mà hiện hữu, điều này không phải kẻ phàm phu biết được, cũng không phải Trí tuệ hàng Nhị thừa ngộ được, mà phải là Bồ tát từ cấp Chánh tín tu tập quán chiếu đến khi thể chứng Pháp thân mới biết được ít phần. Nhưng dù Bồ tát tận cùng địa vị cũng chưa biết được toàn triệt, chỉ có địa vị Phật đà mới biết toàn triệt mà thôi. Tại sao như vậy? - Vì Tâm Thể xưa nay vốn thanh tịnh, nhưng lại có Bất giác, vì Bất giác mà có tâm nhiễm; có tâm nhiễm mà Tâm Thể vẫn bất biến. Sự kiện này chỉ đức Phật mới thấu triệt, đó là Tâm Thể siêu việt phân biệt nên gọi là bất biến; và vì không thấu triệt Pháp giới là cái Nhất Thể mà sinh khởi phân biệt gọi là Bất giác.

Tâm nhiễm có sáu thứ. Một là Sự cố chấp, sẽ được đoạn diệt ở địa vị Nhị thừa và địa vị Bồ tát Chánh tín (sự tin hoàn hảo). Hai là Sự liên tục, sẽ được hủy diệt dần dần từ địa vị Bồ tát Chánh tín, cho đến đoạn tận trọn vẹn ở địa vị Bồ tát Trí tuệ thanh tịnh . Ba là Sự phân biệt, sẽ được đoạn diệt dần dần từ địa vị Bồ tát giới pháp hoàn hảo cho đến đoạn triệt trọn vẹn ở địa vị Bồ tát phương tiện vô tướng . Bốn là Sự Năng hiện, sẽ được đoạn diệt ở địa vị Bồ tát tự tại với cảnh . Năm là Sự Năng kiến, sẽ được đoạn diệt ở địa vị Bồ tát tự tại với Tâm . Sáu là Sự năng động, sẽ được đoạn diệt ở địa vị Bồ tát tận cùng địa vị, nhập vào địa vị Như Lai. Tóm lại, sự Bất giác Tâm Thể (không giác hiểu Pháp giới là cái Nhất Thể) từ địa vị Chánh tín thì tu tập đoạn diệt, đến địa vị Trí tuệ thanh tịnh thì đoạn diệt từng phần, cho đến địa vị Như Lai thì đoạn diệt toàn diện.

Nói có thích ứng nghĩa là sự phân biệt của tâm (vọng tâm) khi ô uế, khi trong sạch khác nhau; tức là, khi nào nhận thức và đối tượng cũng tương đồng. Nói không thích ứng nghĩa là sự Bất giác của tâm liên tục không thay đổi; tức là, khi nào nhận thức và đối tượng cũng bất đồng (Trong sáu thứ tâm nhiễm trên, ba thứ trước là loại tâm nhiễm có thích ứng, ba loại sau là loại tâm nhiễm không thích ứng).

Thêm nữa, tâm nhiễm gọi là phiền não chướng, làm chướng ngại cái Trí căn bản, là Trí thể nhập Chân như; còn Bất giác gọi là sở tri chướng, làm chướng ngại cái Trí sự dụng (Nghiệp trí), là Trí toàn giác vạn hữu (Trí biết rõ Bản tánh vạn pháp). Ý nghĩa này như thế nào? - Lý do là vì tâm nhiễm thì Năng kiến, Năng hiện, Cố thủ đối cảnh, trái với Tâm Thể đồng nhất; và, vì hết thảy các pháp xưa nay vốn thanh tịnh, bặt dứt mọi tướng ngã, mà Bất giác thì trái với đặc tính ấy, nên không thể thích ứng để biểu hiện mọi sự thể trong thế gian.

GIẢI:

Đại lược để nói, đoạn này diễn bày quá trình hoàn tịnh, tức quá trình hủy diệt tâm nhiễm làm cho các pháp thanh tịnh. Quá trình hủy diệt ở đây chính là Thỉ giác hủy diệt Bất giác, sáu địa vị giác ngộ ở đây chính là bốn sự giác ngộ của Thỉ giác, và sáu thứ tâm nhiễm ở đây là tóm lược ba tế, sáu thô ở trước. Nội dung này gồm ba điểm sau:

- Điểm thứ nhất: Từ “Cái thức… đến… gọi là Bất giác” là trình bày tổng quát các điểm chính của quá trình hoàn tịnh và nêu lý do tại sao khó biết cái thức này.

+ Cái Nghiệp thức này vốn cực kỳ vi tế sâu thẳm, thấy được nó không phải là khả năng của hàng phàm phu, nên phải từ địa vị Bồ tát Chánh tín mới bắt đầu thấy được bóng dáng của nó. Từ đây dần dần trực diện với nó để đoạn diệt từ thô đến tế. Tuy thế, đến địa vị tận cùng Bồ tát (Địa thứ mười) vẫn chưa thấy biết và hủy diệt toàn triệt; duy chỉ chư Phật mới thấy biết và hủy diệt triệt để mà thôi.

+ Lý do khó biết được Nghiệp thức này bởi các diểm: Tâm vốn thanh tịnh nhưng do Bất giác mà có tâm nhiễm. Như thế, uyên nguyên vốn không nhiễm mà thành nhiễm. Đây là cái khó biết thứ nhất.

+ Tuy hiện hữu tâm nhiễm nhưng Tâm Thể vẫn thanh tịnh, thường hằng bất biến. Đây là cái khó biết thứ hai.

+ Hết thảy các pháp (Pháp giới) là đồng Nhất Thể Chân như, là trạng thái của vô tướng, vô niệm. Đây là cái khó biết thứ ba.

Nội dung hiện hữu của Tâm thanh tịnh bất biến và tâm ô nhiễm vô thường như thế là nội dung sự thật của Tâm: “Bất biến tùy duyên, tùy duyên bất biến”.

- Điểm thứ hai: Từ “Tâm nhiễm có sáu thứ… đến… đối tượng cũng bất đồng” là diễn bày quá trình hoàn tịnh một cách cụ thể căn cứ vào địa vị tu chứng từ thấp đến cao, tức sự thăng tiến tuần tự theo sáu địa vị trực diện đoạn diệt dần dần sáu thứ tâm nhiễm từ thô đến tế:

- Trước hết, chính thức đoạn diệt tâm nhiễm là địa vị Nhị thừa và hàng Bồ tát địa vị Sơ trụ; tại các địa vị này, hành giả tu pháp quán Ngã không, trực diện hai hoặc là kiến và tư (Ngã kiến, ngã ái), để đoạn diệt, tức đoạn diệt hai trạng thái Chấp ngôn ngữ và Chấp thủ trong sáu thô. Nơi đây được gọi là Sự cố chấp (Chấp tương ưng nhiễm).

- Thứ hai, hàng Bồ tát từ Sơ trụ đến Sơ địa; tại các địa vị này, hành giả tu thêm pháp quán Pháp không, dần dần đoạn diệt hai trạng thái Phân biệt là phân biệt chấp ngã và phân biệt chấp pháp, tức đoạn diệt Tướng liên tục trong sáu thô. Nơi đây được gọi là Sự liên tục (Bất đoạn tương ưng nhiễm).

- Thứ ba, hàng Bồ tát từ Nhị địa đến Thất địa; tại các địa vị này, hành giả vẫn tiếp tục tu quán Nhị không để đoạn diệt dần dần hai trạng thái Câu sinh là câu sinh chấp ngã và câu sinh chấp pháp, tức trạng thái Phân biệt, là tướng vi tế nhất trong sáu thô. Nơi đây được gọi là Sự phân biệt (Phân biệt trí tương ưng nhiễm).

- Thứ tư, hàng Bồ tát Bát địa; tại địa vị này, hành giả đã phá xong câu sinh chấp pháp nên tự tại với cảnh. Tức đã đoạn diệt Sự Năng hiện, là tế thứ ba trong ba tế (Hiện sắc bất tương ưng nhiễm).

- Thứ năm, là hàng Bồ tát Cửu địa; tại địa vị này, hành giả đã phá xong Sự Năng kiến (Năng kiến tâm bất tương ưng nhiễm), là tế thứ hai trong ba tế, nên tâm hành giả được tự tại.

- Thứ sáu, là hàng Bồ tát Thập địa, đã quán phá Sự năng động, tức Tướng nghiệp, là tế thứ nhất trong ba tế (Căn bản nghiệp bất tương ưng nhiễm). Đến đây câu sinh chấp ngã vi tế mới hoàn toàn tuyệt diệt và hành giả chính thức trực nhập cõi Như Lai.

Trong sáu thứ tâm nhiễm trên, ba thứ trước là loại tâm nhiễm có thích ứng, nghĩa là lúc nào nhận thức và đối tượng cũng tương đồng; còn ba thứ sau là loại tâm nhiễm không thích ứng, nghĩa là lúc nào nhận thức và đối tượng cũng bất đồng.

Ở trước, Luận chủ đã nêu tiền đề rằng, sở dĩ tâm sinh diệt hiện hữu (Bất giác) là do không thấu triệt Chân như đồng nhất (hay Pháp giới Nhất Thể).

Với giải thích về quá trình hoàn tịnh này Luận chủ đã minh xác cho tiền đề đó; tức là, khi thấu triệt Pháp giới Nhất Thể là trực nhập cõi Như Lai, là Giác. Tại đây, Bất giác hoàn toàn không có chỗ đứng.

- Điểm thứ ba: Từ “Thêm nữa… đến… trong lĩnh vực thế gian” là giải thích thêm để rõ hơn về ý nghĩa của tâm nhiễm.

Tại đây, một lần nữa, Luận chủ khẳng định rằng, cái được gọi là tâm nhiễm hay cái gọi là ba tế, sáu thô có mặt, là do nương vào Bất giác (vô minh), tức nương cái “nhất niệm vô minh tối sơ” (Sơ tướng vô minh). Tâm nhiễm thì hoạt dụng ở mặt nổi nên được gọi là Chi mạt vô minh, còn Bất giác thì hoạt dụng ở trạng thái tiềm ẩn nên gọi là Căn bản vô minh. Tâm nhiễm và Bất giác tuy cùng Bản Thể nhưng tác dụng lại sai khác. Tác dụng của tâm nhiễm là gây phiền não khổ đau nên được gọi là phiền não chướng, làm trở ngại cái Trí căn bản (Như lý trí), là cái Trí hội nhập Chân như. Tác dụng của Bất giác là gây mê mờ hôn ám nên được gọi là sở tri chướng, làm trở ngại cái Trí sự dụng (Như lượng trí), là Trí toàn giác vạn hữu.

Đến đây, đã giải thích xong yếu tố sinh diệt của tâm cả hai mặt thuận và nghịch (Lưu chuyển, Hoàn tịnh).

Tiếp theo đây, sẽ nói về sắc thái sinh diệt của tâm.

B.III.1. c1. a: Nói sắc thái sinh diệt.

ÂM:

Phục thứ, sinh diệt tướng giả, hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả thô, dữ tâm tương ưng cố. Nhị giả tế, dữ tâm bất tương ưng cố. Hựu thô trung chi thô, phàm phu cảnh giới. Thô trung chi tế, cập tế trung chi thô, Bồ tát cảnh giới. Tế trung chi tế, thị Phật cảnh giới.

Thử nhị chủng sinh diệt, y ư vô minh huân tập nhi hữu; sở vị y Nhân y Duyên. Y Nhân giả, Bất giác nghĩa cố. Y Duyên giả, vọng tác cảnh giới nghĩa cố. Nhược Nhân diệt tắc Duyên diệt. Nhân diệt cố bất tương ưng tâm diệt. Duyên diệt cố tương ưng tâm diệt.

Vấn viết: Nhược tâm diệt giả, vân hà tương tục?

Nhược tương tục giả, vân hà thuyết cứu cánh diệt?

Đáp viết: Sở ngôn diệt giả, duy tâm tướng diệt, phi Tâm Thể diệt. Như phong y thủy nhi hữu động tướng, nhược thủy diệt giả, tắc phong tướng đoạn tuyệt, vô sở y chỉ. Dĩ thủy bất diệt, phong tướng tương tục; duy phong diệt cố, động tướng tùy diệt, phi thị thủy diệt. Vô minh diệc nhĩ, y Tâm Thể nhi động; nhược Tâm Thể diệt giả, tắc chúng sinh đoạn tuyệt, vô sở y chỉ, dĩ Thể bất diệt, tâm đắc tương tục; duy si diệt cố, tâm tướng tùy diệt, phi Tâm trí diệt.

NGHĨA:

Lại nữa, sắc thái sinh diệt thì có hai loại. Hai loại ấy như thế nào? - Một là thô, tức loại thích ứng với tâm; hai là tế, tức loại không thích ứng với tâm (nhận thức). Trong này, có loại thô trong thô, là lĩnh vực của hàng phàm phu; loại tế trong thô và loại thô trong tế là lĩnh vực của hàng Bồ tát; loại tế trong tế là lĩnh vực của chư Phật. Hai sắc thái sinh diệt này sở dĩ có mặt là do vô minh huân tập, nghĩa là do nương vào Nhân tố và Duyên tố. Nhân tố chính là Bất giác, Duyên tố chính là đối cảnh do Bất giác hình thành. Nhân tố diệt thì Duyên tố diệt; Nhân tố diệt là loại không thích ứng diệt, Duyên tố diệt là loại thích ứng diệt.

Hỏi: Nếu tâm diệt thì tại sao có sự liên tục? Có sự liên tục thì tại sao nói diệt hoàn toàn?

Đáp: Diệt ở đây chỉ là diệt cái tướng của tâm, chứ không phải diệt cái Thể của Tâm. Như gió tác động với nước mà có sóng, giả như nước diệt thì gió phải diệt vì không có đối tượng để tác động. Nhưng nước thì không bao giờ diệt nên gió vẫn tác động liên tục, chỉ có trường hợp gió lặng thì sóng mới ngừng và nước thì vẫn như cũ. Vô minh cũng vậy, nương Tâm Thể mà vọng động, giả như Tâm Thể diệt thì chúng sinh đoạn diệt vì không chỗ nương tựa. Nhưng sự thật, Tâm Thể thì bất diệt nên vọng tâm vẫn liên tục; chỉ khi vô minh diệt thì vọng tâm mới hủy diệt, và Tâm Thể thì bất diệt.

GIẢI:

Đoạn này có hai phần:

1. Phần thứ nhất: Từ “Lại nữa… đến… loại thích ứng diệt” là lược nói về sắc thái sinh diệt của tâm nhiễm, tức sắc thái của ba tế, sáu thô ở trước, và nói về địa vị hủy diệt các tâm nhiễm ấy.

Để rõ nghĩa hơn, nơi đây Luận chủ phân tích ba tế, sáu thô thành ba sắc thái. Tuy vậy, hai tướng thô thứ năm và thứ sáu (Động tác, Khổ đau) vì quá thô ai cũng rõ biết, nên không nói đến.

- Trước hết là sắc thái thô, tức chỉ hai tướng Chấp thủ và Chấp ngôn ngữ. Đây là đối cảnh mà ở địa vị Nhị thừa và Tam hiền giác ngộ.

- Thứ đến có hai sắc thái, đó là sắc thái tế trong thô, tức chỉ tướng Phân biệt và tướng Liên tục. Sắc thái thô trong tế, tức chỉ Chuyển tướng và Hiện tướng. Đây là đối cảnh mà hàng Bồ tát từ Sơ địa đến Thập địa giác ngộ.

- Thứ ba là sắc thái tế, tức chỉ Vô minh Nghiệp tướng (Sơ tướng vô minh). Đây là đối cảnh mà Bồ tát cấp Đẳng giác giác ngộ để hoàn thành quả vị Phật đà.

- Sắc thái thô là sắc thái dễ thấy nên gọi là sắc thái thích ứng, nghĩa là giữa chủ khách, năng sở luôn luôn khế hợp nhau. Tức khi tâm nhiễm thì các pháp (đối tượng) ô nhiễm, khi Tâm trong sáng thì các pháp nhiễm ô vắng mặt. Sắc thái tế là sắc thái khó thấy nên gọi là sắc thái không thích ứng. Nghĩa là tính chất ô nhiễm luôn luôn hiện hữu dù tâm ở trạng thái nào.

Sở dĩ có những sắc thái trên là do vô minh huân tập, nghĩa là lấy vô minh làm gốc. Chính vô minh là Nhân để sinh khởi ba tướng tế, rồi chính tướng tế thứ ba (Hiện tướng) làm Duyên mà sinh khởi sáu thô. Vì thế, khi vô minh diệt (Nhân) thì Hiện tướng (Duyên) diệt; và Duyên diệt thì sáu thô diệt.

2. Phần thứ hai: Từ “Hỏi… đến… bất diệt” là xác minh cái gì hủy diệt. Phần trên trình bày rằng, khi vô minh diệt thì ba tế, sáu thô diệt, tức là tâm nhiễm hủy diệt; sợ rằng sẽ có người cho giáo nghĩa Khởi Tín chủ trương đoạn diệt, chính thế mới có phần này. Nói đại lược, Luận chủ giải thích rằng, đoạn diệt ở đây là đoạn diệt cái tướng hư vọng của tâm, chứ không phải đoạn diệt Bản Thể của Tâm. Để dễ hiểu, Luận chủ đưa ra ví dụ: Vì có gió (vô minh) nên nước (Tâm Thể) nổi sóng (vọng tâm) tiếp nối liên tục (Tướng tương tục). Nếu gió hết (vô minh diệt) thì sóng lặng (vọng tâm diệt) mà nước không diệt (Tâm Thể).

Tiếp theo trình bày sự sinh diệt liên tục để biểu thị ThểTướng Dụng vĩ đại của Tâm ở hai lĩnh vực Mê và Ngộ.

B.III.1. c1. b: Nói sự sinh diệt liên tục (có 4 ý):

B.III.1. c1. b: Nói tổng quát.

B.III.1. c1. b: Nói pháp nhiễm liên tục như thế nào.

B.III.1. c1. b: Nói pháp tịnh liên tục như thế nào.

B.III.1. c1. b: Nói pháp nào bất diệt.

B.III.1. c1. b: Nói tổng quát.

ÂM:

Phục thứ, hữu tứ chủng pháp huân tập nghĩa cố, nhiễm pháp tịnh pháp khởi bất đoạn tuyệt. Vân hà vi tứ? - Nhất giả Tịnh pháp, danh vi Chân như. Nhị giả nhất thiết Nhiễm nhân, danh vi Vô minh. Tam giả Vọng tâm, danh vi Nghiệp thức. Tứ giả Vọng cảnh giới, sở vị Lục trần.

Huân tập nghĩa giả, như thế gian y phục, thật vô ư hương, nhược nhân dĩ hương nhi huân tập cố, tắc hữu hương khí. Thử diệc như thị, Chân như tịnh pháp thật vô ư nhiễm, đản dĩ Vô minh huân tập cố, tắc hữu nhiễm tướng. Vô minh nhiễm pháp thật vô tịnh nghiệp, đản dĩ Chân như nhi huân tập cố, tắc hữu tịnh dụng.

NGHĨA:

Lại nữa, có bốn pháp liên quan đến huân tập làm cho pháp nhiễm và pháp tịnh hoạt dụng liên tục. Bốn pháp đó là gì? - Một là Pháp tịnh, tức Chân như. Hai là Tâm nhiễm, tức Vô minh (Bất giác). Ba là Vọng tâm, tức Nghiệp thức. Bốn là Vọng cảnh, tức Sáu cảnh.

Huân tập nghĩa là, ví như y phục vốn không có mùi thơm, nhưng xông ướp với mùi hương gì thì y phục sẽ có mùi thơm của hương ấy. Ở đây cũng vậy, Chân như vốn không có sắc thái ô nhiễm, nhưng vì Vô minh huân tập, nên có sắc thái ô nhiễm. Vô minh vốn không có hoạt dụng trong sáng, nhưng vì Chân như huân tập nên có hoạt dụng trong sáng.

GIẢI:

Đoạn này là giới thiệu tổng quát về sự sinh diệt liên tục của Tâm ở hai lĩnh vực Mê và Ngộ.

Tổng quát để nói, trong quá trình sinh diệt có bốn pháp tham dự huân tập qua lại giữa Tịnh và Nhiễm liên tục không ngừng. Đó là bốn pháp “Chân như huân tập”, “Vô minh huân tập”, “Vọng tâm huân tập” và “Vọng cảnh huân tập”. Bốn pháp huân tập này tạo thành hai loại huân tập là huân tập nhiễm và huân tập tịnh (sẽ được giải thích ở phần kế tiếp). Thực tại Chân như vốn thanh tịnh, nhưng vì Vô minh huân tập mà thành nhiễm. Vô minh vốn ô nhiễm, nhưng vì Chân như huân tập mà có hoạt dụng thanh tịnh.

B.III.1. c1. b: Nói pháp nhiễm liên tục như thế nào.

ÂM:

Vân hà huân tập khởi nhiễm pháp bất đoạn? - Sở vị dĩ y Chân như pháp cố, hữu ư vô minh; dĩ hữu vô minh nhiễm pháp Nhân cố, tức huân tập Chân như; dĩ huân tập cố, tắc hữu vọng tâm; dĩ hữu vọng tâm, tức huân tập vô minh, bất liễu Chân như pháp cố, Bất giác niệm khởi, hiện vọng cảnh giới; dĩ hữu vọng cảnh nhiễm pháp duyên cố, tức huân tập vọng tâm, linh kỳ niệm trước, tạo chủng chủng Nghiệp, thọ ư nhất thiết thân tâm đẳng khổ.

Thử vọng cảnh giới huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả tăng trưởng niệm huân tập. Nhị giả tăng trưởng thủ huân tập.

Vọng tâm huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả Nghiệp thức căn bản huân tập, năng thọ A la hán, Bích chi Phật, nhất thiết Bồ tát sinh diệt khổ cố. Nhị giả tăng trưởng Phân biệt sự thức huân tập, năng thọ phàm phu Nghiệp hệ khổ cố.

Vô minh huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả căn bản huân tập, dĩ năng thành tựu Nghiệp thức nghĩa cố. Nhị giả sở khởi ái huân tập, dĩ năng thành tựu Phân biệt sự thức nghĩa cố.

NGHĨA:

Pháp nhiễm được huân tập liên tục như thế nào? - Nghĩa là, vì nương vào Chân như nên có vô minh; vì có Vô minh, là Nhân tố của pháp nhiễm nên huân tập lại Chân như; vì có sự huân tập này nên có Vọng tâm; vì có vọng tâm nên huân tập lại vô minh làm cho Bất giác Chân như lại càng Bất giác thêm mà hình thành Vọng cảnh. Vì có vọng cảnh, là Duyên tố của pháp nhiễm, nên huân tập lại vọng tâm làm cho vọng tâm phân biệt, chấp thủ, tạo đủ thứ Nghiệp, chịu đủ thứ khổ sở thân tâm.

Ý nghĩa huân tập của Vọng cảnh có hai: Một là huân tập làm lớn thêm Phân biệt, hai là huân tập làm lớn thêm Chấp thủ.

Ý nghĩa huân tập của Vọng tâm có hai: Một là huân tập củng cố thêm Căn bản Nghiệp thức (Động thức) làm cho A la hán, Duyên giác và Bồ tát chịu cái khổ sinh diệt (Biến dịch sinh tử). Hai là huân tập làm lớn thêm Phân biệt sự thức, làm cho phàm phu chịu cái khổ Nghiệp buộc (Phần đoạn sinh tử).

Ý nghĩa huân tập của Vô minh cũng có hai: Một là huân tập căn bản làm lớn thêm và hoàn thành bản thân Nghiệp thức. Hai là huân tập xuất phát từ kiến ái làm lớn thêm và hoàn thành Phân biệt sự thức.

GIẢI:

Đoạn này trình bày về sự huân tập liên tục của các pháp nhiễm. Gồm có 2 phần:

- Phần thứ nhất: Từ “Pháp nhiễm… đến… khổ thân tâm” là trình bày đại lược sự huân tập các pháp nhiễm vào Chân như.

Khế kinh dạy: “Vô minh là cái không có Thực Thể, nó nương vào Chân như mà khởi”. Nói khác hơn, vì có Thực Thể Chân như mà không biết như thật về Chân như, đây là trạng huống vô minh. Vì có Vô minh nên nó làm Nhân tố huân tập vào Chân như, do huân tập này mà Chân Tâm (Chân như) biến thành vọng tâm. Vọng tâm lại huân tập vô minh làm tăng thêm sự vô minh về Chân như, mà có mặt vọng cảnh. Vọng cảnh này lại làm Duyên tố huân tập lại vọng tâm, làm cho vọng tâm phân biệt, chấp thủ tạo tác đủ thứ để nhận lấy mọi khổ đau về thân và tâm.

Đây chỉ là những nét đại cương sự huân tập các pháp nhiễm; nếu phối hợp ba tế, sáu thô, năm ý, sáu nhiễm để triển khai thì sự huân tập vô minh vào Chân như thật là phức tạp. Chính thế, nên luận văn bảo rằng, chỉ có hàng Bồ tát Pháp thân trở lên mới thấy và đoạn diệt được.

- Phần thứ hai: Từ “Ý nghĩa… đến… Phân biệt sự thức” là trình bày tác dụng huân tập của ba pháp nhiễm trên, đó là Vọng cảnh, Vọng tâm và Vô minh:

+ Vọng cảnh huân tập: Vọng cảnh chính là sáu trần, vọng cảnh này huân tập vào vọng tâm làm tăng thêm Chi mạt vô minh. Thứ nhất, làm tăng thêm Trí tướng và Tương tục tướng (Phân biệt + Liên tục), nghĩa là vốn chúng đã được phát sinh từ vô minh, giờ đây do Vọng cảnh huân tập nữa, nên càng lớn mạnh thêm. Thứ hai, làm tăng thêm Chấp thủ (Chấp thủ + Chấp ngôn ngữ). Tóm lại, Vọng cảnh huân tập vào vọng tâm làm tăng thêm sức mạnh bốn thô đầu trong sáu thô.

+ Vọng tâm huân tập: Vọng tâm chính là Nghiệp thức (Ý), vọng tâm này huân tập vào Căn bản vô minh làm cho Thánh Phàm chịu cái khổ sinh diệt. Thứ nhất, vì vọng tâm huân tập vào vô minh củng cố thêm sức mạnh của vô minh, làm cho A lại da liên tục bất đoạn, nên các bậc Nhị thừa, Bồ tát phải chịu cái khổ sinh diệt (Biến dịch sinh tử). Thứ hai, làm tăng thêm sức mạnh của Phân biệt sự thức (Ý thức), tức tăng thêm sức mạnh ngã kiến, ngã ái làm tăng cường độ chấp thủ sáu trần, rồi tạo tác đủ mọi sự càng thêm sâu dày, đây là hoàn cảnh của hàng phàm phu phải chịu cái khổ của Nghiệp ràng buộc là vậy (Phần đoạn sinh tử).

+ Vô minh huân tập: Vô minh là trạng thái không biết như thật về Chân như. Sự huân tập của vô minh có hai: Thứ nhất là huân tập Căn bản vô minh, tức trạng huống Vô minh huân tập vào Chân như biến Chân như thành Nghiệp thức (A lại da thức). Chính do sự huân tập này mà có ba tế, sáu thô, năm ý, sáu nhiễm; tất cả đều là kết quả của vô minh hoặc trực tiếp hay gián tiếp. Thứ hai là huân tập Chi mạt vô minh, Chi mạt vô minh chính là ngã kiến, ngã ái; chúng vốn được sinh khởi từ Căn bản vô minh. Kiến và ái này huân tập vào vọng tâm (biến thái của Chân như) mà hình thành Phân biệt sự thức (Ý thức tức bảy thức trước); vì phân biệt và phân biệt liên tục nên có mọi đối cảnh ngàn sai muôn biệt.

B.III.1. c1. b: Nói pháp tịnh liên tục như thế nào.

(Đoạn này khá dài, tạm chia nhiều phần để dễ nhận thức).

ÂM:

Vân hà huân tập khởi tịnh pháp bất đoạn? - Sở vị dĩ hữu Chân như pháp cố, năng huân tập vô minh; dĩ huân tập nhân duyên lực cố, tắc linh vọng tâm yếm sinh tử khổ, nhạo cầu Niết bàn. Dĩ thử vọng tâm hữu yếm cầu nhân duyên cố, tức huân tập Chân như, tự tín kỷ tánh, tri tâm vọng động, vô tiền cảnh giới, tu viễn ly pháp; dĩ như thật tri vô tiền cảnh giới, cố chủng chủng phương tiện, khởi tùy thuận hạnh, bất thủ bất niệm. Nãi chí cửu viễn, huân tập lực cố, vô minh tắc diệt. Dĩ vô minh diệt cố, Tâm vô hữu khởi; dĩ vô khởi cố, cảnh giới tùy diệt; dĩ nhân duyên câu diệt cố, Tâm tướng giai tận, danh đắc Niết bàn, thành tự nhiên nghiệp.

NGHĨA:

Pháp tịnh huân tập liên tục như thế nào? Đó là, vì có Chân như nên huân tập vào vô minh; do sức mạnh của sự huân tập này mà làm cho vọng tâm chán ghét cái khổ sinh tử, cầu mong cái vui Niết bàn. Vì vọng tâm có sự chán ghét và cầu mong này, lại huân tập vào Chân như làm cho chúng sinh tự tin Chân như, nhận thức được vọng tâm, không theo vọng cảnh và tu tập các pháp viễn ly. Nghĩa là, vì biết một cách đúng như thật rằng, vọng cảnh không thật có, nên vận dụng mọi phương tiện tu tập thích ứng với Chân như không còn chấp thủ, phân biệt nữa. Tu tập lâu ngày như thế, sức mạnh của sự huân tập này sẽ làm vô minh hủy diệt. Vô minh hủy diệt thì tâm không còn vọng động; tâm không vọng động nên vọng cảnh diệt theo; vì Nhân tố và Duyên tố đều diệt nên tất cả các tướng của tâm đều diệt hết, như thế gọi là chứng đắc Niết bàn, thành tựu Diệu Dụng.

GIẢI:

- Dù là huân nhiễm hay huân tịnh, đầu mối duy nhất của Nhất Tâm vẫn là Chân như. Trường hợp ở huân nhiễm, Chân như bị sương mù hư ảo của vô minh che phủ, đó là mặt trái của sự thật Chân như; nhưng ở mặt phải, Chân như tự nó luôn có tác lực huân tập trở lại vào vô minh, phải và trái hay thuận và nghịch là hai mặt của Nhất Tâm, chúng tương phản hỗ tương mà hiện hữu; và vô minh sẽ hủy diệt khi hành giả chính thức hội nhập Chân như, tại đây thì không dung chứa bất cứ một tánh ngã nào.

- Trên đây là phần mở đầu nói về Chân như huân tập vô minh. Đại lược, do Chân như huân tập vào vô minh giúp hành giả khởi tâm (vọng tâm) chán ghét khổ đau sinh tử, cầu mong cái vui Niết bàn. Do năng lực sự khởi tâm này, nó huân tập trở lại Chân như, làm cho hành giả tự tin tánh Phật (Chân như) của mình; đây là giai đoạn tu tập của hàng Bồ tát Thập tín. Nhờ đức tin này, dần dần hành giả nhận thức ra rằng, chính do tâm mình vọng động mà hiện hữu mọi hiện tượng (cảnh giới); đây là giai đoạn tu tập của hàng Bồ tát Thập trụ. Do nhận thức trên, hành giả hạ quyết tâm tu tập hạnh xả ly khỏi các pháp nhiễm ô; đây là giai đoạn tu tập của hàng Bồ tát Thập hạnh và Thập hướng. Khi đã biết rõ vọng cảnh là hư huyễn (Sơ địa) nên vận dụng nhiều phương pháp tu tập để thích ứng với Chân như (từ Nhị địa đến Cửu địa) không còn chấp thủ, phân biệt nữa (lìa bốn tướng thô đầu). Tu tập lâu ngày như thế đến thời điểm nhuần nhuyễn (Thập địa) thì vô minh hủy diệt.

Tóm lại, nhờ sức huân tập của Chân như làm cho vô minh hủy diệt (Nghiệp tướng). Vô minh đã hủy diệt ắt hẳn tâm không còn vọng động (Chuyển tướng) và vọng cảnh cũng bặt dứt (Hiện tướng). Vậy là, khi Nhân tố (vô minh) và Duyên tố (cảnh giới) diệt hết thì tất cả tướng trạng của tâm (sáu thô) đều hủy diệt; đây là thời điểm hành giả trực nhập Niết bàn (Chân như) với sự viên mãn vô lượng Diệu Dụng bất tư nghị.

Tựu trung, quá trình hoàn tịnh theo diễn biến Nhân quả trên, quy kết vào ba điểm chính sau:

+ Nhân vô minh diệt thì ba tâm nhiễm không thích ứng diệt (ba tế).

+ Duyên cảnh giới diệt thì ba tâm nhiễm thích ứng diệt (sáu thô).

+ Các tâm nhiễm diệt là hội nhập Chân như, thành tựu Phật đà.

ÂM:

Vọng tâm huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhi? - Nhất giả, Phân biệt sự thức huân tập, y chư phàm phu Nhị thừa nhân đẳng, yếm sinh tử khổ, tùy lực sở năng, dĩ tiệm thú hướng vô thượng đạo cố. Nhị giả, Ý huân tập, vị chư Bồ tát, phát tâm dõng mãnh, tốc thú Niết bàn cố.

Chân như huân tập nghĩa hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả, tự Thể Tướng huân tập. Nhị giả, Dụng huân tập. Tự Thể Tướng huân tập giả, tùng vô thỉ thế lai, câu vô lậu pháp, bị hữu bất tư nghị nghiệp, tác cảnh giới chi tánh. Y thử nhị nghĩa, hằng thường huân tập, dĩ hữu lực cố, năng linh chúng sinh, yếm sinh tử khổ, nhạo cầu Niết bàn, tự tín kỷ thân hữu Chân như pháp, phát tâm tu hành. NGHĨA:

Sự huân tập của vọng tâm có hai loại: Một, sự huân tập của Phân biệt sự thức (Ý thức), làm cho phàm phu và hàng Nhị thừa chán ghét cái khổ sinh tử, tùy năng lực mà tiệm tiến về Tuệ giác vô thượng. Hai, sự huân tập của Ý, làm cho các vị Bồ tát phát tâm dõng mãnh, tiến nhanh về Niết bàn vô thượng.

Sự huân tập của Chân như cũng có hai loại: Một, Thể và Tướng huân tập. Hai, Dụng huân tập. Thể và Tướng của Chân như huân tập là từ vô thỉ đến nay, Chân như đầy đủ các pháp thuần tịnh (Vô lậu) và đầy đủ mọi Hoạt dụng siêu việt. Chính vì có sẵn hai sự đầy đủ này nên Chân như thường xuyên huân tập, và sự huân tập này có sức mạnh làm cho chúng sinh chán ghét cái khổ sinh tử, cầu mong cái vui Niết bàn, với niềm tự tin rằng, mình có Tâm Thể Chân như mà phát tâm tu hành Tâm Thể ấy.

GIẢI:

Đoạn này gồm hai phần:

- Phần thứ nhất: Từ “Sự huân tập… đến… Niết bàn vô thượng” là giải thích Vọng tâm huân tập vào Chân như.

Trước tiên, vấn đề thắc mắc tại đây cần được đáp án; đó là, đã vọng tâm thì làm sao sự huân tập của nó vào Chân như mà trở thành Chân được? - Sự thật, bất cứ hiện tượng nào hiện hữu, luôn luôn có hai mặt (luật tương phản hỗ tương); vọng tâm cũng thế, nó có hai mặt, đó là tịnh và nhiễm; vọng tâm tịnh hay nhiễm (thiện, bất thiện) là tùy thuộc tương quan Nhân quả của nó. Thực tế, khi vô minh (Nhân) huân tập Chân như (Duyên) thì vọng tâm (Quả) là pháp nhiễm; nhưng khi Chân như huân tập vô minh thì vô minh đã bị Chân như chi phối nên vọng tâm sẽ nhận kết quả chi phối đó (pháp tịnh).

Nội dung Vọng tâm huân tập chính là sự huân tập của Ý thức và Ý:

+ Ý thức (tương đương Thức thứ sáu) huân tập Chân như (Phật tánh): Nghĩa là vốn đã được Chân như huân tập nên Ý thức đã được phản tỉnh, Ý thức phản tỉnh này trở lại huân tập vào Chân như, làm cho hàng Nhị thừa và Bồ tát Thập tín chán ghét khổ đau sinh tử mà mong cầu an vui Niết bàn, do đây mà phát tâm tu tập tiến dần về Tuệ giác vô thượng.

+ Ý huân tập (cả năm ý) Chân như: Tương tự như trên, do năng lực phản tỉnh của Ý, nó huân tập trở lại vào Chân như, làm cho sự tu của các hàng Bồ tát (Tam hiền, Thập thánh) càng thêm mạnh mẽ để mau thành tựu quả vị Phật đà.

- Phần thứ hai: Từ “Sự huân tập… đến… tu hành Tâm Thể ấy” là giải thích Chân như huân tập vào vô minh. Sự huân tập này cũng có hai loại: Một, ThểTướng huân tập; hai, Dụng huân tập.

Tại Chân như, Thể Tướng Dụng là một sự thật bất ly (đồng đẳng, Nhất Thể). Nhưng trên phương diện dùng ngôn ngữ để diễn đạt, thì gượng ép tạm phân thành ba sắc thái, và cũng đứng trên cơ sở này để giải thích sự huân tập của Chân như. Chính xác để nói, Chân như huân tập chính là Tướng Chân như (Như Lai tạng, Phật tánh…) và Dụng Chân như (Nhân quả thiện thế và xuất thế) huân tập.

Phương tiện để nói là thế, nhưng trên sự thật thì không thể phân chia được, vì thế phải gom lại làm một để giải thích. Tựu trung, nhờ Chân như huân tập liên tục như thế làm tánh Phật chúng sinh được khơi dậy, tự tin mình có tánh Phật, nên nhàm chán sinh tử hướng cầu Niết bàn. Sau đây, sẽ giải thích một số thắc mắc chung quanh sự huân tập này.

ÂM:

Vấn viết: Nhược như thị nghĩa giả, nhất thiết chúng sinh tất hữu Chân như, đẳng giai huân tập, vân hà hữu tín vô tín, vô lượng tiền hậu sai biệt? Giai ưng nhất thời tự tri hữu Chân như pháp, cần tu phương tiện, đẳng nhập Niết bàn?

Đáp viết: Chân như bổn Nhất, nhi hữu vô lượng vô biên vô minh. Tùng bổn dĩ lai, tự tánh sai biệt, hậu bạc bất đồng cố; quá Hằng hà sa đẳng thượng phiền não, y vô minh khởi sai biệt; ngã kiến ái nhiễm phiền não, y vô minh khởi sai biệt. Như thị nhất thiết phiền não, y ư vô minh sở khởi, tiền hậu vô lượng sai biệt, duy Như Lai năng tri cố.

Hựu chư Phật pháp, hữu Nhân hữu Duyên, Nhân Duyên cụ túc, nãi năng thành biện. Như mộc trung hỏa tánh, thị hỏa chánh Nhân, nhược vô nhân tri, bất giả phương tiện, năng tự thiêu mộc, vô hữu thị xứ. Chúng sinh diệc nhĩ, tuy hữu chánh Nhân huân tập chi lực, nhược bất ngộ chư Phật Bồ tát, Thiện tri thức đẳng, dĩ chi vi Duyên, năng tự đoạn phiền não, nhập Niết bàn giả, tắc vô thị xứ. Nhược tuy hữu ngoại Duyên chi lực, nhi nội tịnh pháp vị hữu huân tập lực giả, diệc bất năng cứu cánh yếm sinh tử khổ, nhạo cầu Niết bàn. Nhược Nhân Duyên cụ túc giả, sở vị tự hữu huân tập chi lực, hựu vi chư Phật Bồ tát đẳng, Từ bi nguyện hộ cố, năng khởi yếm khổ chi tâm, tín hữu Niết bàn, tu tập thiện căn. Dĩ tu thiện căn thành thục cố, tắc trị chư Phật, Bồtát thị giáo lợi hỷ, nãi năng tấn thú, hướng Niết bàn đạo.

NGHĨA:

Hỏi: Theo ý nghĩa đó thì ai cũng có Chân như và sự huân tập của Chân như, nhưng tại sao có người tin, có người không tin; lại còn có vô số sự sai biệt trước sau nữa? Lẽ ra, ai cũng cùng lúc tự biết mình có Chân như và đều tu tập các phương tiện thích nghi để cùng thể nhập Niết bàn mới phải chứ?

Đáp: Chân như thì đồng nhất mà vô minh thì vô số. Từ gốc đến ngọn đặc tính của vô minh vốn sai khác nhau vì nặng nhẹ bất đồng; các phiền não nặng nhiều hơn số cát sông Hằng, đều nương nơi vô minh mà sinh khởi khác nhau; và những phiền não nhẹ, như ngã kiến, ngã ái cũng đều nương nơi vô minh mà sinh khởi khác nhau. Tất cả phiền não nói trên đều nương nơi vô minh mà sinh khởi, trước sau sai khác nhiều đến vô lượng, và chỉ có đức Như Lai mới biết rõ hết. (Do đó, mà có người tin, người không tin và trước sau sai khác).

Lại nữa, theo Pháp của chư Phật, cái gì cũng có Nhân có Duyên, Nhân Duyên hội đủ thì mới thành tựu. Như tánh lửa trong gỗ là Nhân chính của lửa, nếu không ai biết và dùng cách để lấy lửa mà bảo gỗ tự cháy lên là điều không thể có. Chúng sinh cũng vậy, tuy có Nhân chính là sức mạnh huân tập của Chân như, nhưng nếu không gặp chư Phật, Bồ tát và các Thiện tri thức làm Duyên mà tự đoạn diệt phiền não để vào Niếtbàn là điều không thể xảy ra. Trường hợp có sức mạnh huân tập của ngoại Duyên, nhưng chưa có sức mạnh nội huân là Chân như, thì cũng chưa hoàn toàn chán cái khổ sinh tử cầu cái vui Niết bàn. Nếu Nhân và Duyên đầy đủ, tức có sức mạnh nội huân của Chân như bên trong, lại được nguyện lực ngoại huân của chư Phật, Bồ tát bên ngoài Từ bi gia hộ, mới thực sự chán cái khổ sinh tử, tin có Niết bàn và tu tập những điều lành căn bản. Rồi nhờ tu tập các điều lành thuần thục, nên gặp được chư Phật, Bồ tát khuyên bảo, giáo hóa, tán thưởng mới có thể đi thẳng nhanh chóng đến Niết bàn.

GIẢI:

Đoạn này gồm có ba phần:

- Phần thứ nhất: Từ “Hỏi… đến… mới phải chứ?”: Luận chủ giả thiết đặt hai nghi vấn có thể xảy ra khi trình bày sự huân tập Chân như vào vô minh.

+ Nghi vấn thứ nhất: Chúng sinh vốn sẵn Chân như bình đẳng như nhau thì tại sao có vô số hiện trạng sai khác, như hiện trạng người trí kẻ ngu, người chánh kẻ tà, người tin kẻ không…?

+ Nghi vấn thứ hai: Chúng sinh đều nhờ Chân như huân tập mà phát tâm tu tập, thì tại sao không đồng thời tự tin, đồng thời tu tập, đồng thời nhập Niếtbàn… mà có vô số hiện trạng trước sau sai khác nhau?

Qua ý nghĩa của hai nghi vấn trên, có thể quy kết vào một điều nghi: Thật sự, Chân như không thật có hay Bản Thể chúng sinh không phải là tánh Phật!

- Phần thứ hai: Từ “Đáp… đến…rõ biết hết” là phần đầu giải đáp hai nghi vấn trên.

Tổng quát để nói, đáp án cho hai nghi vấn trên có hai ý:

+ Thứ nhất, do vô minh dày mỏng mỗi người mỗi khác nhau.

+ Thứ hai, do ngoại Duyên mỗi người mỗi sai khác.

Phần này giải thích rằng, sở dĩ có những hiện tượng trên là do sự huân tập vô minh vào Chân như ở mỗi người sâu cạn sai khác. Nghĩa là, mỗi người trạng thái các tâm nhiễm không thích ứng, tâm nhiễm thích ứng có vô số sự sai khác. Nếu trạng thái vô minh sâu nặng thì chậm giác ngộ và ngược lại.

- Phần thứ ba: Từ “Lại nữa… đến… Niết bàn” là giải thích ngoại Duyên huân tập ở mỗi người sai khác nhau.

Muốn chứng Tuệ giác Niết bàn, theo Pháp Phật thì phải hội đủ cả Nhân lẫn Duyên. Mỗi người đều sẵn có tánh Phật (nội huân) chưa đủ, mà cần phải có sự trợ duyên bên ngoài, tức nhờ vào sự giáo hóa của chư Phật, Bồ tát. Mặt khác, có sự trợ duyên mạnh nhưng nội huân yếu kém cũng chưa đủ. Do thế, cần phải hội đủ cả Nhân lẫn Duyên mạnh mẽ mới đạt kết quả rốt ráo. Tựu trung, muốn hoàn thành tánh Phật (Tuệ giác Niết bàn) cần hội đủ ba yếu tố:

+ Chánh nhân tánh Phật (Chân như): Sẵn có trong mỗi chúng sinh (tương tự, như lửa vốn sẵn trong gỗ).

+ Duyên nhân tánh Phật: Những trợ duyên của chư Phật, Bồ tát (tương tự, như phương cách lấy lửa trong gỗ).

+ Liễu nhân tánh Phật: Thể nhập tánh Phật vốn sẵn có (tương tự, như khi lửa bốc cháy).

Tuy thế, nhưng phần này Luận chủ nhằm nhấn mạnh chức năng của Duyên nhân; nghĩa là trong quá trình giác ngộ chức năng của ngoại Duyên quan trọng không kém chức năng của Chánh nhân (nội huân). Tóm lại, nội dung tổng quát phần này giải thích rằng, sở dĩ có hiện trạng Mê Ngộ nhanh chậm sai khác như thế, do bởi Duyên huân tập ở mỗi người mỗi sai khác.

ÂM:

Dụng huân tập giả, tức thị chúng sinh ngoại Duyên chi lực. Như thị ngoại Duyên hữu vô lượng nghĩa, lược thuyết nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả, Sai biệt duyên. Nhị giả, Bình đẳng duyên.

- Sai biệt duyên giả, thử nhân y ư chư Phật, Bồtát đẳng, tùng sơ phát ý thỉ cầu đạo thời, nãi chí đắc Phật, ư trung nhược kiến nhược niệm, hoặc vi quyến thuộc phụ mẫu chư thân, hoặc vi cấp sứ, hoặc vi tri hữu, hoặc vi oan gia, hoặc khởi Tứ nhiếp; nãi chí nhất thiết sở tác vô lượng hành Duyên, dĩ khởi Đại bi huân tập chi lực, năng linh chúng sinh tăng trưởng thiện căn, nhược kiến nhược văn, đắc lợi ích cố. Thử Duyên hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả Cận duyên, tốc đắc độ cố. Nhị giả Viễn duyên, cửu viễn đắc độ cố. Thị Cận Viễn nhị duyên, phân biệt phục hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả, Tăng trưởng hành duyên. Nhị giả, Thọ đạo duyên.

- Bình đẳng duyên giả, nhất thiết chư Phật, Bồtát, giai nguyện độ thoát nhất thiết chúng sinh, tự nhiên huân tập, thường hằng bất xả. Dĩ đồng thể Trí lực cố, tùy ứng kiến văn nhi hiện tác Nghiệp. Sở vị chúng sinh y ư Tam muội, nãi đắc bình đẳng kiến chư Phật cố.

Thử Thể Dụng huân tập, phân biệt phục hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả, vị tương ưng, vị phàm phu Nhị thừa, sơ phát ý Bồ tát đẳng, dĩ Ý, Ý thức huân tập, y tín lực cố, nhi năng tu hành, vị đắc vô phân biệt Tâm, dữ Thể tương ưng cố, vị đắc tự tại nghiệp tu hành, dữ Dụng tương ưng cố. Nhị giả dĩ tương ưng. Vị Pháp thân Bồ tát, đắc vô phân biệt Tâm, dữ chư Phật Trí Dụng tương ưng, duy y pháp lực, tự nhiên tu hành, huân tập Chân như, diệt vô minh cố.

NGHĨA:

Dụng của Chân như huân tập chính là năng lực làm ngoại Duyên (ngoại huân) cho chúng sinh vừa nói ở trên. Ngoại Duyên này có rất nhiều, đại lược thì có hai: Một là Duyên sai biệt, hai là Duyên đồng đẳng.

- Duyên sai biệt: Đối với những người đã có năng lực nội huân từ khi họ phát tâm cầu đạo giải thoát cho đến khi hoàn thành quả vị Phật đà, trong thời gian này, chư Phật, Bồ tát luôn xuất hiện trợ duyên, hoặc hiện làm những người thân như cha mẹ, bà con, hoặc hiện làm người cung cấp hay người giúp việc, hoặc hiện làm người bạn tốt hay kẻ oán thù, hoặc hiện làm Bốn sự nhiếp hóa. Tổng quát để nói, các Ngài làm vô số Duyên xuất từ Tâm nguyện Đại bi, thành sức mạnh huân tập cho những người ấy, làm cho họ tăng trưởng điều lành, thấy nghe hay hoài niệm đều được lợi ích. Duyên sai biệt này có hai loại: Một là Duyên gần, làm cho nhanh chóng được đắc Đạo; hai là Duyên xa, làm cho lâu ngày mới được đắc Đạo. Hai Duyên gần xa này nếu phân tích thì có hai loại nữa: Một là Duyên Tăng trưởng Pháp hạnh, hai là Duyên Tiếp nhận Chánh pháp.

- Duyên đồng đẳng: Hết thảy chư Phật, Bồ tát đều nguyện cứu độ tất cả chúng sinh, Tâm nguyện đó huân tập cho chúng sinh một cách tự nhiên, thường hằng và không rời. Nghĩa là, do sức mạnh của Tuệ giác đồng thể mà hiện ra những việc thích hợp với sự thấy nghe và hoài niệm của chúng sinh. Do vậy mà trong kinh đã nói, hễ có Định lực thì ai cũng có thể thấy Phật.

Thể và Dụng của Chân như huân tập cho chúng

sinh như trên chia ra hai loại: Một, chưa thích ứng, là loại làm cho phàm phu, hàng Nhị thừa và các Bồ tát mới phát tâm được Ý và Ý thức huân tập, nên dựa vào đức tin mà tu hành, chứ chưa được cái Trí vô phân biệt thích ứng với Thể Chân như, chưa được cái tu không dụng công thích ứng với Dụng Chân như. Hai, đã thích ứng, là loại làm cho hàng Bồ tát Pháp thân được cái Trí vô phân biệt thích ứng với Trí và Dụng của chư Phật, nên chỉ dựa vào Pháp lực mà tu hành một cách tự nhiên, huân tập vào Chân như mà hủy diệt vô minh (Bất giác).

GIẢI:

Nội dung đoạn này có hai phần:

- Phần thứ nhất: Từ “Dụng của Chân như… đến… thấy Phật” là nói rõ thêm về Dụng của Chân như huân tập. Dụng ở đây chính là Hoạt dụng siêu việt (Bất tư nghị nghiệp) đã nói ở trước. Cụ thể để nói, đó chính là Diệu Dụng của chư Bồ tát, chư Phật khi đã hội nhập Chân như; các Ngài vì Đại từ, Đại bi và Đại nguyện, luôn thể hiện các phương tiện bất tư nghị thích ứng mọi căn cơ, giúp chúng sinh tu tập giải thoát. Sự trợ duyên này, tổng quát thì có hai loại:

+ Thứ nhất, Duyên sai biệt: Đây là đứng trên căn cơ chúng sinh để xét. Nghĩa là, vì căn cơ chúng sinh bất đồng nên tiếp nhận sự trợ duyên (ngoại duyên) của chư Phật, chư Bồ tát sai biệt nhau. Nội dung sự trợ duyên sai biệt này thì vô số, nhưng đại lược thì có năm phương diện:

1. Nương Tâm Từ bi để trợ duyên (như hiện làm cha mẹ, bà con…).

2. Nương vào công việc để trợ duyên (như hiện làm người giúp việc…).

3. Nương vào tình nghĩa để trợ duyên (như hiện làm người bạn tâm giao…).

4. Nương vào oán thù để trợ duyên (như hiện làm kẻ thù…).

5. Nương tâm lý chúng sinh để trợ duyên (như thực hành Tứ nhiếp pháp…).

Và, cũng đứng trên căn cơ chúng sinh nhìn theo hướng thời gian, nội dung Duyên sai biệt này lại được chia làm hai loại, đó là Duyên gần và Duyên xa. Dù phân tích nhiều loại như thế, nhưng tựu trung không ngoài ý hướng trợ duyên cho tất cả chúng sinh tiếp nhận Chánh pháp và tăng trưởng Pháp hạnh, hầu thể nhập Chân như, đạt mục đích giải thoát tối hậu.

+ Thứ hai, Duyên đồng đẳng: Đây là đứng trên Bản Thể Bi Trí của chư Phật, chư Bồ tát để xét; Bi Trí các Ngài thì thường hằng bất biến và luôn luôn huân tập cho tất cả chúng sinh một cách tự nhiên, đồng đẳng vô phân biệt. Chính vì thế, nên kinh dạy: “Hễ có Định lực thì ai cũng có thể thấy Phật”.

- Phần thứ hai: Từ “Thể và Dụng… đến… hủy diệt vô minh” là đúc kết sự huân tập Thể và Dụng của Chân như đã thuyết minh ở trước. Tổng quát phần này nhằm nói lên sự huân tập của một Chân như duy nhất, để phô diễn giáo nghĩa Khởi Tín là Chân như Duyên khởi hay Như Lai tạng Duyên khởi. Nội dung này chia làm hai loại:

+ Thứ nhất, chưa thích ứng (chưa thể nhập Chân như): Đây là trường hợp của hàng phàm phu, Nhị thừa và chư Bồ tát sơ phát tâm (Tam hiền); ở các địa vị này, về Trí tuệ thì chưa chứng được Trí Vô phân biệt (Căn bản trí), nên không thể thích ứng với Thể Chân như; còn về đức hạnh thì chưa được tu không dụng công (Hậu đắc trí), nên cũng không thể thích ứng với Dụng Chân như.

+ Thứ hai, đã thích ứng (thể nhập Chân như): Đây là trường hợp của hàng Bồ tát Thập địa (Pháp thân Bồtát); ở các địa vị này, chư Bồ tát nương vào tự thân Chân như (Pháp lực), nên chứng được Trí Vô phân biệt và Hoạt dụng siêu việt. Nghĩa là thích ứng với Trí và Dụng của chư Phật hay thích ứng với Thể và Dụng của Chân như. Và, đến thời điểm Bồ tát thích ứng toàn triệt, có nghĩa Chân như hiển lộ toàn diện và vô minh hoàn toàn hủy diệt. Chân như hiển lộ là đồng nghĩa với Như Lai tạng hiển lộ hay Pháp thân Như Lai hiển lộ vậy (thành tựu quả Phật).

B.III.1. c1. b: Nói pháp nào bất diệt.

ÂM:

Phục thứ, nhiễm pháp tùng vô thỉ dĩ lai, huân tập bất đoạn; nãi chí đắc Phật hậu tắc hữu đoạn; Tịnh pháp huân tập, tắc vô hữu đoạn, tận ư vị lai. Thử nghĩa vân hà? - Dĩ Chân như pháp, thường huân tập cố, vọng tâm tắc diệt, Pháp thân hiển hiện, khởi Dụng huân tập, cố vô hữu đoạn.

NGHĨA:

Lại nữa, từ vô thỉ đến nay các pháp nhiễm được huân tập không ngừng; nhưng đến khi thành Phật thì các pháp nhiễm ấy phải hủy diệt; còn các pháp tịnh được huân tập không ngừng thì không hủy diệt mà hiện hữu đến tận vị lai. Ý nghĩa này như thế nào? - Vì Chân như thường xuyên huân tập nên vọng tâm hủy diệt, Pháp thân hiển lộ mà phát khởi cái Dụng huân tập của nó, chứ không có hủy diệt.

GIẢI:

Nội dung nói về sự sinh diệt liên tục ở trước gồm có hai điểm chính, đó là nói sự huân tập của pháp nhiễm và pháp tịnh. Chính do sự huân tập qua lại giữa nhiễm tịnh này mà toàn bộ Pháp giới có mười cảnh giới (Tứ thánh, Lục phàm). Trong mười cảnh giới này, cảnh giới tối thượng là cảnh giới Phật. Đây cảnh giới Chân như hiển lộ toàn diện và vô minh hủy diệt hoàn toàn. Nội dung đoạn này giải thích rằng, pháp nhiễm và pháp tịnh đều là mặt Dụng của Tâm, nhưng pháp nhiễm là nghịch dụng, nên vô thỉ mà hữu chung; trong khi đó, pháp tịnh là thuận dụng nên vô thỉ và vô chung. Vì thế, pháp nhiễm là pháp hủy diệt mà pháp tịnh là pháp bất diệt. Nên khi vô minh (pháp nhiễm) hủy diệt thì Pháp thân hiển lộ (Như Lai tạng) trọn vẹn với mọi Hoạt dụng bất khả tư nghị.

B.III.1. c: Nói Thể Tướng Dụng của Chân như để biểu thị Thể, Tướng và Dụng vĩ đại của Tâm trong lĩnh vực Ngộ (Có 2 tiểu tiết):

B.III.1. c2. a: Nói Thể và Tướng vĩ đại của Chân như.

B.III.1. c2. b: Nói Dụng vĩ đại của Chân như.

B.III.1. c2. a: Nói Thể và Tướng vĩ đại của Chân như.

ÂM:

Phục thứ, Chân như tự Thể Tướng giả, nhất thiết phàm phu, Thanh văn Duyên giác, Bồ tát chư Phật, vô hữu tăng giảm; phi tiền tế sinh, phi hậu tế diệt; tất cánh thường hằng. Tùng bổn dĩ lai, tánh tự mãn túc nhất thiết công đức. Sở vị tự Thể hữu Đại Trí tuệ quang minh nghĩa cố, biến chiếu Pháp giới nghĩa cố, chân thật thức tri nghĩa cố, tự tánh thanh tịnh tâm nghĩa cố, thường lạc ngã tịnh nghĩa cố, thanh lương bất biến tự tại nghĩa cố. Cụ túc như thị quá ư Hằng sa, bất ly bất đoạn, bất dị bất tư nghị Phật pháp; nãi chí mãn túc vô hữu sở thiểu nghĩa cố, danh vi Như Lai tạng, diệc danh Như Lai Pháp thân.

Vấn viết: Thượng thuyết Chân như, kỳ Thể bình đẳng, ly nhất thiết tướng, vân hà phục thuyết thể hữu như thị chủng chủng công đức?

Đáp viết: Tuy thật hữu thử chư công đức nghĩa, nhi vô sai biệt chi tướng, đẳng đồng nhất vị, duy nhất Chân như. Thử nghĩa vân hà? - Dĩ vô phân biệt, ly phân biệt tướng, thị cố vô nhị. Phục dĩ hà nghĩa đắc thuyết sai biệt? - Dĩ y Nghiệp thức sinh diệt tướng thị. Thử vân hà thị? - Dĩ nhất thiết pháp, bổn lai duy Tâm, thật vô ư niệm, nhi hữu vọng tâm, Bất giác niệm khởi, kiến chư cảnh giới, cố thuyết vô minh. Tâm tánh bất khởi tức thị Đại Trí tuệ quang minh nghĩa cố. Nhược tâm khởi kiến, tắc hữu bất kiến chi tướng. Tâm tánh ly kiến, tức thị biến chiếu Pháp giới nghĩa cố. Nhược tâm hữu động, phi chơn thức tri, vô hữu tự tánh, phi thường phi lạc, phi ngã phi tịnh, nhiệt não suy biến, tắc vô tự tại; nãi chí cụ hữu quá Hằng sa đẳng vọng nhiễm chi nghĩa. Đối thử nghĩa cố, Tâm tánh bất động, tắc hữu quá Hằng sa đẳng chư tịnh công đức tướng nghĩa thị hiện. Nhược Tâm hữu khởi, cánh kiến tiền pháp khả niệm giả, tắc hữu sở thiểu; như thị tịnh pháp vô lượng công đức, tức thị Nhất Tâm, cánh vô sở niệm; thị cố mãn túc, danh vi Pháp thân, Như Lai chi tạng.

NGHĨA:

Lại nữa, tự Thể, tự Tướng của Chân như thì ở địa vị phàm phu hay Thanh văn, ở địa vị Duyên giác hay Bồ tát hoặc ở quả vị Phật đà, không có việc thêm lên hay bớt đi, không phải phát sinh từ tối sơ, không phải hủy diệt ở tối hậu, mà tuyệt đối thường hằng. Xưa nay tánh ấy vốn tự đầy đủ mọi công đức. Tức như kinh nói, tự tánh ấy như ánh sáng Trí tuệ vĩ đại, như chiếu khắp vũ trụ vạn hữu, như thấu triệt đúng như sự thật, như cái Tâm Thể trong suốt, như thường lạc ngã tịnh, như trong mát bất biến tự tại. Đại loại như vậy, đầy đủ những phẩm chất Phật đà, những phẩm chất nhiều hơn số cát sông Hằng, không tách rời, không bao giờ hủy diệt, không biệt lập với Chân như, không thể tư duy phô diễn; và, vì đầy đủ không thiếu gì, nên Chân như được gọi là Như Lai tạng hay là Pháp thân Như Lai.

Hỏi: Trước đây đã nói Bản Thể Chân như là Nhất Thể, siêu việt tất cả mọi sắc thái, tại sao ở đây lại nói Bản Thể Chân như đầy đủ những tánh đức như vậy?

Đáp: Tuy thật có các tánh đức như thế, nhưng không có sắc thái sai khác mà là đồng đẳng Nhất Thể, duy nhất Chân như. Ý nghĩa này như thế nào? - Là vì siêu việt phân biệt và đối tượng phân biệt nên không phải dị biệt. Như thế tại sao lại nói chúng có sai biệt? -Đó là đứng trên cơ sở sinh diệt của Nghiệp thức mà biểu thị. Biểu thị như thế nào? - Tất cả các pháp đều là Tâm (Nhất Tâm), siêu việt mọi phân biệt, nhưng do vọng tâm mà phân biệt sinh khởi để hình thành vọng cảnh, nên nói là vô minh. Tâm Thể không phân biệt chính đó là ý nghĩa ánh sáng Trí tuệ vĩ đại. Vọng tâm khởi lên cái nhận thức nên có cái không nhận thức; Tâm Thể không phát khởi cái nhận thức ấy; đây là ý nghĩa chiếu khắp vũ trụ vạn hữu. Vọng tâm vọng động nên không phải là nhận thức chân xác, không có tự tánh, không phải là Bản Thể thường lạc ngã tịnh, mà là nóng bức, suy biến, bị thụ động, cho đến có nhiều hơn số cát sông Hằng những sự ô nhiễm. Ngược lại, Tâm Thể thì không vọng động nên có nhiều hơn số cát sông Hằng các đức tánh trong sáng. Tâm Thể nếu vọng khởi phân biệt thì chỉ thấy được đối tượng phân biệt (mà không thấy được cái không phân biệt), như thế thì phải thiếu sót; còn vô lượng tánh đức trong sáng thì toàn là Tâm Thể đồng nhất, siêu việt phân biệt, nên Tâm Thể thật là sung mãn và được gọi là Pháp thân hay Như Lai tạng.

GIẢI:

1 Sự sinh diệt và sinh diệt liên tục của tâm để biểu thị Thể Tướng Dụng vĩ đại của Tâm ở hai lĩnh vực Mê và Ngộ đã thuyết minh xong. Đoạn này là thuyết minh Thể và Tướng của Chân như ở lĩnh vực Ngộ.

Qua nội dung đã trình bày về hai mặt của Tâm là Chân như và sinh diệt ở trước, không gì hơn là nói lên toàn bộ sắc thái của Pháp giới (Nhất Pháp giới đại tổng tướng). Đến đây, Luận chủ quy kết tất cả ý nghĩa vào Như Lai tạng. Như thế, cái Tướng chung vĩ đại của Pháp giới chính là Như Lai tạng (kho tàng chứa tánh đức trong sáng hay chứa đức Như Lai) hay chính là cái Tâm của chúng sinh. Vì thế và chính thế, giáo nghĩa Khởi Tín mới được mệnh danh là trường phái Như Lai tạng Duyên khởi.

2 Đoạn này chia làm hai phần:

- Phần thứ nhất: Từ “Lại nữa… đến… Như Lai Pháp thân” là nói Thể và Tướng vĩ đại của Chân như. Thể và Tướng của Chân như chính là hai trạng thái Không như thật và Bất không như thật đã giải thích ở trước. Trên phương diện khảo sát thì chỉ có thể thuyết minh mặt Bất không như thật (Tướng), chứ mặt Không như thật (Thể) thì không thể tư duy, phô diễn gì được. Tuy nhiên, nói như vậy là lập cước trên lý luận, còn trên thực tại thì Không như thật đích thị là Bất không như thật, là kho tàng Như Lai với vô lượng tánh đức bất tư nghị. Phần này thuyết minh về Thể và Tướng của Chân như chính là thuyết minh về tánh đức Như Lai tạng hay tánh đức Nhất Tâm. Chân như là bất sinh diệt thì ThểTướng Chân như hay Như Lai tạng hẳn là bất sinh diệt, vô thỉ vô chung; vì thế, ở địa vị phàm phu, Thanh văn hay quả vị Phật đà, Như Lai tạng không có sự kiện bớt đi hay tăng thêm, mà luôn luôn thường hằng vô lượng tánh đức bất tăng bất giảm. Đại lược để nói, Như Lai tạng sẵn đủ những tánh đức:

+ Ánh sáng Trí tuệ vĩ đại (tức Tánh thường quang của Pháp thân Phật. Các kinh Đại thừa thường gọi là Pháp thân Tỳ lô Giá na).

+ Chiếu khắp vũ trụ vạn hữu (tức Thật trí chiếu suốt lý tánh, Quyền trí soi khắp vạn hữu).

+ Thấu triệt đúng như thật (vì siêu việt mọi phân biệt, chỉ là Chân giác).

+ Tâm Thể trong sáng (vì không hiện hữu vô minh, pháp nhiễm).

+ Thường, lạc, ngã, tịnh (Thường: Bất biến, vô thỉ vô chung. Lạc: Tuyệt đối an lạc. Ngã: Tự tại ngoài vòng Biến dịch sinh tử và Phần đoạn sinh tử. Tịnh: Tuyệt đối trong sáng, không bị ô nhiễm bởi các pháp nhiễm).

+ Trong mát, bất biến, tự tại.v.v…

Tóm lại, vì sung mãn vô lượng tánh đức như thế, làm chỗ nương tựa cho tất cả các pháp, nên gọi là Như Lai tạng hay Pháp thân Như Lai.

- Phần thứ hai: Từ “Hỏi... đến… Như Lai tạng” là giải thích những thắc mắc sinh khởi từ phần một trên. Nội dung thắc mắc này có bốn điểm:

a. Đã nói Bản Thể Chân như là Nhất Thể, siêu việt mọi sắc thái thì tại sao lại nói Bản Thể Chân như đầy đủ mọi tánh đức? -Đại khái, Luận chủ trả lời rằng, nói Chân như đầy đủ mọi tánh đức là đứng trên mặt Tướng của Chân như (Như Lai tạng), để thuyết minh. Nhưng sự thật, Tướng (Bất không) và Tánh (Không) của Chân như là Nhất Thể. Nói khác hơn, mọi tánh đức ấy là Nhất tướng Vô tướng.

b. Với giải thích trên, thính chúng chưa hiểu nên gạn hỏi: Ý nghĩa ấy như thế nào? - Luận chủ đáp rằng, tại Chân như thì tuyệt đối dứt mọi phân biệt, mọi sự đối đãi ngã ngã sở, nên tuyệt đối không có sự sai biệt.

c. Vậy căn cứ đâu mà bảo các tánh đức có sự sai biệt? -Đáp: Nói sai biệt là đứng trên cơ sở sinh diệt của Nghiệp thức để thuyết minh.

d. Thuyết minh như thế nào? -Đáp: Thật sự từ vô thỉ đến vô chung các pháp vốn Vô tướng nên không có tướng sai khác; nhưng vì vô minh vọng động (Nghiệp thức) mà thấy các đối tượng sai biệt, tức hiện hữu vô lượng vô số tướng ô nhiễm. Do đối chiếu với Nghiệp thức có vô lượng sự sai biệt như thế, nên nói Chân như có vô lượng tánh đức sai khác. Đây là vấn đề tỷ giảo đứng trên cơ sở y ngôn để luận bàn.

B.III.1. c2. b: Nói Dụng vĩ đại của Chân như.

ÂM:

Phục thứ, Chân như Dụng giả, sở vị chư Phật Như Lai, bổn tại nhân địa phát Đại Từ bi, tu chư Bala mật, nhiếp hóa chúng sinh, lập Đại Thệ nguyện, tận dục độ thoát đẳng chúng sinh giới, diệc bất hạn kiếp số, tận ư vị lai. Dĩ thử nhất thiết chúng sinh như kỷ thân cố, nhi diệc bất thủ chúng sinh tướng. Thử dĩ hà nghĩa? - Vị như thật tri nhất thiết chúng sinh cập dữ kỷ thân, Chân như bình đẳng, vô biệt dị cố. Dĩ hữu như thị đại phương tiện Trí, trừ diệt vô minh, kiến bổn Pháp thân; tự nhiên nhi hữu bất tư nghị nghiệp chủng chủng chi dụng; tức dữ Chân như đẳng biến nhất thiết xứ; hựu diệc vô hữu dụng tướng khả đắc. Hà dĩ cố? - Vị chư Phật Như Lai, duy thị Pháp thân, Trí tướng chi thân, đệ nhất nghĩa đế, vô hữu thế đế cảnh giới, ly ư thi tác, đản tùy chúng sinh kiến văn đắc ích, cố thuyết vi Dụng.

Thử Dụng hữu nhị chủng, vân hà vi nhị? - Nhất giả, y Phân biệt sự thức, phàm phu Nhị thừa, tâm sở kiến giả, danh vi Ứng thân. Dĩ bất tri Chuyển thức hiện cố, kiến tùng ngoại lai, thủ sắc phân tề; bất năng tận tri cố. Nhị giả, y ư Nghiệp thức, vị chư Bồ tát tùng sơ phát ý, nãi chí Bồ tát cứu cánh địa, tâm sở kiến giả, danh vi Báo thân; thân hữu vô lượng sắc, sắc hữu vô lượng tướng, tướng hữu vô lượng hảo; sở trụ y quả, diệc hữu vô lượng chủng chủng trang nghiêm. Tùy sở thị hiện, tức vô hữu biên, bất khả cùng tận, ly phân tề tướng. Tùy kỳ sở ứng, thường năng trụ trì, bất hủy bất thất; như thị công đức, giai nhân chư Ba la mật đẳng vô lậu hành huân, cập bất tư nghị huân chi sở thành tựu, cụ túc vô lượng lạc tướng, cố thuyết vi Báo thân. Hựu vi phàm phu sở kiến giả, thị kỳ thô sắc, tùy ư lục đạo, các kiến bất đồng, chủng chủng dị loại, phi thọ lạc tướng, cố thuyết vi Ứng thân. Phục thứ, sơ phát ý Bồ tát đẳng sở kiến giả, dĩ thâm tín Chân như pháp cố, thiểu phần nhi kiến; tri bỉ sắc tướng trang nghiêm đẳng sự, vô lai vô khứ, ly ư phân tề, duy y Tâm hiện, bất ly Chân như. Nhiên thử Bồ tát, do tự phân biệt, dĩ vị nhập Pháp thân vị cố; Nhược đắc tịnh Tâm, sở kiến vi diệu, kỳ dụng chuyển thắng. Nãi chí Bồ tát địa tận kiến chi cứu cánh. Nhược ly Nghiệp thức, tắc vô kiến tướng, dĩ chư Phật Pháp thân vô hữu bỉ thử sắc tướng, diệt tướng kiến cố.

Vấn viết: Nhược chư Phật Pháp thân, ly ư sắc tướng giả, vân hà Năng hiện sắc tướng?

Đáp viết: Tắc thử Pháp thân thị sắc Thể cố, Năng hiện ư sắc. Sở vị tùy bổn dĩ lai, Sắc Tâm bất nhị, dĩ Sắc tánh tức Trí cố; Sắc Thể vô hình, thuyết danh Trí thân. Dĩ Trí tánh tức Sắc cố, thuyết danh Pháp thân. Biến nhất thiết xứ, sở hiện chi sắc vô hữu phân tề; tùy tâm năng thị thập phương thế giới: Vô lượng Bồ tát, vô lượng Báo thân, vô lượng trang nghiêm; các sai biệt, giai vô phân tề, nhi bất tương phương. Thử phi tâm thức phân biệt năng tri, dĩ Chân như tự tại Dụng nghĩa cố.

NGHĨA:

Lại nữa, Dụng của Chân như là các đức Như Lai khi còn ở địa vị tu nhân (Bồ tát), phát Đại Từ bi làm các hạnh Ba la mật, giáo hóa chúng sinh với thệ nguyện vĩ đại đã lập ra, vì muốn cứu độ tất cả chúng sinh, không hạn thời kỳ, cùng tận vị lai. Các Ngài làm như thế là vì nhìn chúng sinh như thân của mình, lại không có khái niệm chấp thủ chúng sinh. Như thế là vì ý nghĩa gì? - Tức các Ngài nhận thức đúng như thật rằng, chúng sinh và thân mình là đồng nhất Chân như, hoàn toàn không sai khác. Với nhận thức này chính là Trí tuệ làm phương tiện lớn lao giúp các Ngài hủy diệt được vô minh, thấy được Pháp thân xưa nay của mình; Pháp thân đó, tự nó có những Hoạt dụng siêu việt không thể nghĩ bàn, đồng đẳng với Chân như và phổ biến khắp tất cả; dù là thế, nhưng những hoạt dụng đó chẳng có tướng trạng gì để có thể nắm bắt. Tại sao như vậy? - Vì thân của chư Như Lai là Pháp thân, là Trí thân thuộc về chân lý tuyệt đối, chứ không phải lĩnh vực chân lý phổ thông, nên siêu việt mọi động tác, chỉ vì chúng sinh thấy nghe đến Phật là được lợi ích cả, nên tạm gọi là Dụng vậy.

Dụng của Chân như này có hai loại: Loại thứ nhất là do Phân biệt sự thức, nên tâm trí hàng phàm phu và Nhị thừa được thấy, cái ấy gọi là Ứng thân của Phật. Họ không biết cái họ thấy chính do Chuyển thức của họ hình thành, họ thấy thân ấy đến từ ngoài Tâm và thấy theo kiểu cục bộ hình sắc; do thế, họ không thể biết hết thân Phật. Loại thứ hai là do Nghiệp thức, nên tâm trí các vị Bồ tát mới phát tâm đến hàng Bồ tát tận cùng địa vị được thấy, cái ấy gọi là Báo thân của Phật; thấy rằng, thân Phật có vô lượng hình sắc, mỗi hình sắc có vô lượng tướng, mỗi tướng có vô lượng vẻ đẹp; thấy thế giới của thân ấy có vô lượng trang nghiêm. Thấy biểu hiện trên đây của Phật là vô giới hạn, là vô cùng tận, siêu việt cục bộ. Sự thấy thích ứng như thế nên thấy thân Phật thường trú bất diệt; và thân Phật hoàn hảo như vậy là do sự huân tập không thể nghĩ bàn của Chân như và sự huân tập các pháp Vô lậu, như Lục độ Ba la mật… mà thành tựu, nên đầy đủ vô lượng sắc thái an lạc và được gọi là Báo thân.

Thêm nữa, thân Phật mà chúng sinh được thấy là sắc tướng thô xấu, sáu loại chúng sinh lại thấy không giống nhau và toàn là sắc thái khổ não nên được gọi là Ứng thân. Còn thân Phật mà Bồ tát mới phát tâm trở nên được thấy, do vì thâm tín Chân như nên thấy được ít phần; biết rằng, sắc tướng trang nghiêm mà mình thấy là không đến không đi, siêu việt cục bộ, do Tâm biểu hiện, không rời Chân như. Nhưng các vị Bồ tát này vẫn còn phân biệt (mình khác với Phật) nên chưa hội nhập được Pháp thân, Đến khi chứng đạt Tịnh tâm (Trí tuệ trong sáng) thì thân Phật được thấy mới tinh tế và Diệu Dụng của thân ấy trở thành tối thắng hơn lên. Đến hàng Bồ tát tận cùng địa vị mới thấy thân Phật một cách rốt ráo. Do thế, nếu tách rời Nghiệp thức thì không có sự thấy thân Phật (Năng kiến) và thân Phật được thấy (Năng hiện), vì Pháp thân chư Phật thì siêu việt mọi đối đãi sắc tướng của năng sở, nên không thể thấy được.

Hỏi: Pháp thân chư Phật siêu việt sắc tướng thì làm sao hiện được sắc tướng?

Đáp: Vì chính Pháp thân là Bản Thể của sắc tướng nên biểu hiện ra các sắc tướng ấy. Nghĩa là, xưa nay Sắc Tâm vốn không phải hai đối thể, nên Bản Thể của Sắc (Tánh của sắc) tức là Tâm (Trí); vì Bản Thể của Sắc là vô hình nên gọi là Trí thân. Và, vì tánh của Tâm (Trí tánh) tức là Sắc, nên gọi là Pháp thân. Do vì Pháp thân này hiện khắp mọi nơi nên sắc thân của chư Phật biểu hiện không có cục bộ; tùy Tâm mà biểu hiện khắp các thế giới mười phương; vô lượng Bồ tát, vô lượng Báo thân, vô lượng các thứ trang nghiêm, mỗi thứ sai khác đều không cục bộ và không chướng ngại nhau. Đây là cái Dụng tự tại của Chân như, nên không thể dùng tâm thức phân biệt mà biết được.

GIẢI:

Tổng quát, đoạn này nói về Dụng vĩ đại của Chân như và chia thành bốn phần:

- Phần thứ nhất: Từ “Lại nữa… đến… gọi là Dụng mà thôi” là nói Nhân tố mà Bồ tát cần thực hiện để thể nhập Chân như (đạt quả vị Phật đà). Khi thể nhập Chân như thì tự nhiên có Hoạt dụng siêu việt không thể nghĩ bàn.

Nói đại lược, khi còn địa vị Bồ tát (Nhân địa), các Ngài phát tâm Đại Từ bi, lập Đại Thệ nguyện. Đây là hai Nhân tố nòng cốt để giúp các Ngài dõng mãnh thực hiện các hạnh Ba la mật, nhiếp hóa chúng sinh không giới hạn, cho đến tận cùng vị lai; làm được như thế là nhờ Trí tuệ thấy đúng như thật mình và chúng sinh không sai khác, chỉ là Nhất Thể Chân như. Nhờ Trí tuệ ấy nên các Ngài đã đoạn tận vô minh, thể nhập Chân như, chứng đạt Pháp thân rốt ráo. Và khi đã thể nhập Chân như thì không cần dụng công mà cái Dụng vĩ đại siêu việt không thể nghĩ bàn tự nhiên hoạt hiện. Sự thật, cái Dụng này vốn vô danh vô tướng; bởi lẽ, Thể Tướng Chân như ly danh tuyệt tướng thì cái Dụng Chân như cũng thế. Sở dĩ được gọi là Dụng, là đứng ở góc độ chúng sinh để nói. Vì họ chưa thể nhập Chân như tùy theo căn cơ mà cảm nhận những lợi ích từ Pháp thân chư Phật (Chân như).

- Phần thứ hai: Từ “Dụng của Chân như… đến… Báo thân” là thuyết minh sự cảm nhận Chân như sâu hay cạn theo căn cơ lợi hay độn của chúng sinh. Nghĩa là tùy Thể của Chân như hiển lộ ở nơi mỗi cá thể nhiều hay ít mà có kết quả nhận biết về Chân như. Đại khái, có hai sự cảm nhận là Ứng thân và Báo thân.

+ Với hàng Phàm phu và Nhị thừa, vì vô minh còn sâu dày nên cái thấy của họ là Phân biệt sự thức (Ý thức) do Chuyển thức hiện ra. Tuy thế, họ không nhận biết đối tượng thấy là do Tâm, mà cho rằng mình thấy đối tượng bên ngoài. Vì vậy, họ chỉ thấy được Ứng thân Phật mà thôi, và loài nào thì thấy theo Nghiệp cảm của mình, như loài người thì thấy thân Phật (Ứng thân) qua ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp.

Với hàng Bồ tát sơ phát tâm đến hàng Bồ tát tận cùng địa vị, vì vô minh đã giảm nhẹ nên cái thấy của quý Ngài là Báo thân Phật và đến từ bên trong do Nghiệp thức (A lại da) đã được thanh tịnh hóa; tuy vậy, nội dung sự thấy này có thô tế sai khác theo cấp độ đoạn trừ vô minh của chư Bồ tát. Tổng quát để nói, chư Bồtát Tam hiền thì chỉ thấy được phần thô của Báo thân Phật; kể từ Sơ địa đến Đẳng giác thì dần thấy Báo thân Phật (Bản Thể của mình) tinh tế thù thắng hơn. Nội dung sự thấy này là thấy thân tướng Phật (Chánh báo) có vô lượng tướng hảo vi diệu, và thấy thế giới Phật (Y báo) có vô lượng cấu tố trang nghiêm hy hữu. Kết quả để có sự thấy này là do Chân như huân tập (Bất khả tư nghị huân) và các pháp thanh tịnh huân tập (Vô lậu hành huân) tức các hạnh Lục Ba la mật.v.v…

+ Vì Nghiệp thức đã được thanh tịnh hóa khế hợp với Chân như, nên sự thấy này là thấy Chân như vĩ đại của mình. Chính sự thật này, nên luận văn mới bảo cái thấy ấy là không giới hạn, vô cùng tận, siêu việt cục bộ.v.v…

- Phần thứ ba: Từ “Thêm nữa… đến… không thể thấy được” là nói rõ thêm sự thấy thân Phật từ thô đến tế, cho đến thấy toàn triệt. Nói đại lược:

+ Với chúng sinh, vì đang bị vô minh che phủ quá sâu dày, nên chỉ thấy sắc thân Phật một cách thô thiển; thêm nữa, do Nghiệp cảm sai khác nên chúng sinh có nhiều chủng loại sai khác, và sự thấy thân Phật cũng sâu cạn sai khác. Tuy nhiên, nói một cách đích thực, toàn bộ sự thấy đó không phải là thân như thật của đức Phật, nên mới gọi là Ứng thân (thích ứng với sự thấy của đương cơ).

+ Với hàng Bồ tát ở địa vị Tam hiền, nhờ thâm tín Chân như mà thấy được thân Phật từ tự tâm mình, thân này không tách rời Chân như nên không giới hạn và siêu việt mọi phạm trù. Tuy trong thâm tâm các Ngài nhận biết như thế, nhưng trên mặt nhận thức thì lại rơi vào tự tâm phân biệt tự tâm (Tương tự Giác), vì thế mà các Ngài chưa thể hội nhập Chân như. Khi chính thức bước lên địa vị Thập thánh, các Ngài mới thật sự đoạn từng phần vô minh, khi ấy Pháp thân mới dần dần tỏa chiếu; đến địa vị Đẳng giác các Ngài mới thật sự hủy diệt toàn bộ vô minh, hội nhập Chân như một cách hoàn hảo (chứng đắc Pháp thân toàn triệt).

+ Thế là, ở địa vị Tam hiền, mặc dầu chư Bồ tát thấy được Báo thân Phật, nhưng không phải là thân Phật đích thực. Phải lên địa vị Sơ địa mới chính thức bắt đầu thấy thân Phật từng phần từ cạn đến sâu, và đến Đẳng giác mới thâm chứng trọn vẹn được Báo thân Phật, cũng tức hoàn thành Pháp thân Phật. Như thế, sự kiện thấy thân Phật (Ứng thân và cả Báo thân) là sự kiện có mặt của Nghiệp thức, Năng kiến, Năng hiện nơi hành giả; và, cho đến khi nào không thấy thân Phật, chính là thời điểm hành giả đã hủy diệt toàn bộ vô minh, hội nhập Chân như và Pháp thân hiển lộ một cách toàn triệt.

- Phần thứ tư: Từ “Hỏi… đến… mà biết được” là giải thích cho nghi vấn: Pháp thân chư Phật siêu việt sắc tướng thì tại sao lại hiện ra sắc tướng là Ứng thân và Báo thân?

Đại khái, Luận chủ giải thích rằng, xưa nay SắcTâm vốn bất nhị; Tâm chính là Bản Thể của Sắc, mà Bản Thể thì vô hình, vô tướng, nên được gọi là Trí thân (Sắc tức thị Không); và, tánh của Tâm là Sắc, nên được gọi là Pháp thân (Không tức thị Sắc). Đây chính là cái thấy biết của Trí tuệ Bát nhã, Trí tuệ thấy biết sự thật bất nhất, bất dị của vũ trụ vạn hữu, và nói lên cái uyên nguyên vô thỉ vô chung của toàn bộ Pháp giới là Pháp thân hay Nhất Tâm. Nhất Tâm là giềng mối (Bản Thể) để có mọi hiện tượng hoạt dụng bất tư nghị (Báo thân, Ứng thân và cả vạn tượng trong Pháp giới); chính thế mới gọi Nhất Tâm là Pháp thân, nghĩa là lấy vạn pháp (Pháp giới) làm thân. Đây là ý nghĩa Pháp giới có vô lượng sắc tướng, như vô lượng Bồ tát, vô lượng món trang nghiêm.v.v.. không có hạn lượng, không chướng ngại nhau; thế là Thể và Dụng hay Tâm và Sắc là bất khả ly, nên khi chưa thể chứng Chân như (Pháp thân) thì không thể nhận biết được.

Đến đây, đã thuyết minh xong mặt sinh diệt của tâm, sau đây Luận chủ sẽ chỉ cách từ sinh diệt hội nhập Chân như.

B.III.1. d: Chỉ cách từ sinh diệt hội nhập Chân như.

ÂM:

Phục thứ, hiển thị tùng sinh diệt môn, tức nhập Chân như môn. Sở vị suy cầu ngũ ấm, Sắc chi dữ Tâm, lục trần cảnh giới, tất cánh vô niệm. Dĩ Tâm vô hình tướng, thập phương cầu chi chung bất khả đắc. Như nhân mê cố, vị Đông vi Tây, phương thật bất chuyển. Chúng sinh diệc nhĩ, vô minh mê cố, vị Tâm vi niệm, Tâm thật bất động. Nhược năng quán sát, tri Tâm vô niệm, tức đắc tùy thuận nhập Chân như môn cố.

NGHĨA:

Thêm nữa, bây giờ chỉ cách từ mặt sinh diệt mà hội nhập trực tiếp vào mặt Chân như. Cách ấy là cứu xét Sắc và Tâm ở tại cái thân năm ấm này, và bên ngoài là sáu đối cảnh, tất cả đều siêu việt phân biệt (vô niệm). Nhưng Tâm vốn vô hình tướng cho dù có rong ruổi khắp cả mười phương cũng không thể tìm thấy. Tương tự như kẻ lầm đường, lấy Đông làm Tây; song, Đông Tây thì không thay đổi theo cái lầm ấy. Chúng sinh cũng vậy, vì vô minh mà cho Tâm Thể là phân biệt, nhưng thật sự Tâm Thể thì bất động. Do vậy, nếu biết quán sát Tâm Thể vốn vô phân biệt, thế là thích ứng để hội nhập Chân như vậy.

GIẢI:

Qua trên, khi trình bày về mặt Chân như và mặt sinh diệt, Luận chủ đã khẳng định cho chúng ta hiểu như thật rằng, Bản Thể muôn thuở của chúng sinh (vạn pháp) là Chân như, vốn bất sinh diệt; nhưng vốn từ vô thỉ, chúng sinh đã bị vô minh che phủ Bản Thể Chân như của mình, nên luân lưu trong sinh tử cho đến bây giờ; tuy vậy, Chân như vẫn luôn hiện hữu trong tâm thức chúng sinh. Đến đây, Luận chủ lại chỉ cho chúng ta phương cách từ hiện tượng sinh diệt trở về hội nhập Chân như. Vậy phương cách ấy như thế nào? Hay bằng con đường nào mà hội nhập Chân như?

Con đường phải đi, theo Luận chủ, phải là con đường được khởi điểm từ sinh diệt đến đích điểm là Chân như. Nghĩa là, hành giả khởi tâm cứu xét thực trạng sinh tử đang là của tự thân, tức cứu xét cái thân được cơ cấu Sắc Tâm của năm uẩn bên trong và sáu đối cảnh môi trường sinh hoạt bên ngoài. Kinh qua sự cứu xét, hành giả sẽ dần dần nhận chân Bản Thể năm uẩn, sáu trần (hay mười tám giới hoặc hết thảy các pháp) chính là Tâm (Chân như). Tâm thì xưa nay bất động (thanh tịnh), vô phân biệt (vô niệm); sở dĩ có sự sai biệt, nào là Tâm Sắc, nào là sáu đối cảnh.v.v… là do vô minh mà vọng động (phân biệt).

Trường hợp này, tương tự như người lầm đường cho hướng Đông là Tây, nhưng bản thân của hướng Đông hướng Tây thì bất động, nghĩa là không thay đổi vị trí do nhận lầm của con người. Trở lại vấn đề chính, với bản vị con người nói riêng, thì phân biệt liên tục đủ thứ, đủ cách… Sự phân biệt đó là do vô minh mê lầm, nhưng không vì sự phân biệt mê lầm này mà Bản Thể các pháp đổi thay. Thế là, con đường được khởi điểm từ sinh diệt tiến về đích điểm Chân như phải được cấu trúc bằng những bước tỉnh giác vô niệm. Duy trì tinh thần vô niệm chính là trạng thái thích ứng với Tâm (Chân như) để hội nhập Chân như.

Tinh thần vô niệm hay ly niệm này chính là ý nghĩa mà Tổ Đức thường dạy: “Vô Tâm thị Đạo”; hay ý nghĩa mà Lục Tổ bảo: “Bổn lai vô nhất vật…” vậy.

B. III.2: Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm (Có 3 chi):

B.III.2. a: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan nhân ngã.

B.III.2. b: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan pháp ngã.

B.III.2. c: Sửa chữa triệt để mọi sự ngộ nhận.

B.III.2. a: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan nhân ngã.

ÂM:

Đối trị tà chấp giả, nhất thiết tà chấp giai y ngã kiến; nhược ly ư ngã, tắc vô tà chấp. Thị ngã kiến hữu nhị chủng. Vân hà vi nhị? - Nhất giả nhân ngã kiến. Nhị giả pháp ngã kiến. Nhân ngã kiến giả, y chư phàm phu thuyết hữu ngũ chủng. Vân hà vi ngũ?

- Nhất giả, văn Tu đa la thuyết: “Như Lai Pháp thân tất cánh tịch mịch, do như hư không”. Dĩ bất tri vi phá trước cố, tức vị hư không thị Như Lai tánh. Vân hà đối trị? - Minh hư không tướng, thị kỳ vọng pháp, thể vô bất thật, dĩ đối sắc cố hữu, thị khả kiến tướng, linh tâm sinh diệt; dĩ nhất thiết sắc pháp, bổn lai thị Tâm, thật vô ngoại sắc. Nhược vô ngoại sắc giả, tắc vô hư không chi tướng. Sở vị nhất thiết cảnh giới, duy tâm vọng khởi cố hữu. Nhược tâm ly ư vọng động, tắc nhất thiết cảnh giới diệt, duy nhất Chân Tâm, vô sở bất biến. Thử vị Như Lai quảng đại tánh trí cứu cánh chi nghĩa, phi như hư không tướng cố.

- Nhị giả, văn Tu đa la thuyết: “Thế gian chư pháp, tất cánh Thể không, nãi chí Niết bàn Chân như chi pháp diệc tất cánh không, tùng bổn dĩ lai tự không, ly nhất thiết tướng”. Dĩ bất tri vi phá trước cố, tức vị Chân như Niết bàn chi tánh, duy thị kỳ không. Vân hà đối trị? - Minh Chân như Pháp thân tự Thể bất không, cụ túc vô lượng tánh công đức cố.

- Tam giả, văn Tu đa la thuyết: “Như Lai chi tạng, vô hữu tăng giảm, Thể bị nhất thiết công đức chi pháp”. Dĩ bất giải cố, tức vị Như Lai chi tạng, hữu sắc tâm pháp, tự Tướng sai biệt. Vân hà đối trị? - Dĩ duy y Chân như nghĩa thuyết cố, nhân sinh diệt nhiễm nghĩa thị hiện thuyết sai biệt cố.

- Tứ giả, văn Tu đa la thuyết: “Nhất thiết thế gian, sinh tử nhiễm pháp, giai y Như Lai tạng nhi hữu, nhất thiết chư pháp, bất ly Chân như”. Dĩ bất giải cố, vị Như Lai tạng, tự Thể cụ hữu nhất thiết thế gian, sinh tử đẳng pháp. Vân hà đối trị? - Dĩ Như Lai tạng, tùng bổn dĩ lai, duy hữu quá Hằng sa đẳng chư tịnh công đức, bất ly, bất đoạn, bất dị Chân như nghĩa cố. Dĩ quá Hằng sa đẳng phiền não nhiễm pháp, duy thị vọng hữu, tánh tự bổn vô, tùng vô thỉ thế lai, vị tằng dữ Như Lai tạng tương ưng cố. Nhược Như Lai tạng, thể hữu vọng pháp, nhi sử chứng hội vĩnh tức vọng giả, tắc vô thị xứ cố.

- Ngũ giả, văn Tu đa la thuyết: “Y Như Lai tạng cố hữu sinh tử, y Như Lai tạng, cố đắc Niếtbàn”. Dĩ bất giải cố, vị chúng sinh hữu thỉ, dĩ kiến thỉ cố, phục vị Như Lai Sở đắc Niết bàn, hữu kỳ chung tận, hoàn tác chúng sinh. Vân hà đối trị? - Dĩ Như Lai tạng vô tiền tế cố, vô minh chi tướng, diệc vô hữu thỉ. Nhược thuyết tam giới ngoại, cánh hữu chúng sinh thỉ khởi giả, tức thị ngoại đạo kinh thuyết. Hựu Như Lai tạng vô hữu hậu tế, Chư Phật sở đắc Niết bàn, dữ chi tương ưng, tắc vô hậu tế cố.

NGHĨA:

“Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm” thì phải biết tất cả mọi nhận thức sai lầm đều xuất phát từ khái niệm về ngã (ngã kiến). Nếu tách rời khái niệm ngã đó thì không có nhận thức nào sai lầm nữa. Khái niệm về ngã này có hai loại: Một là nhân ngã, hai là pháp ngã. Nhân ngã là căn cứ vào phàm phu để khảo sát và có năm sự kiện lầm chấp:

- Một, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy: “Pháp thân Như Lai tuyệt đối vắng lặng tựa như hư không”. Vì không biết lời này là để phá chấp, nên ngộ nhận sự trống rỗng là thực chất của Như Lai. Vậy sửa chữa bằng cách nào? - Hãy nói rõ rằng, sự trống rỗng đó là hư giả, không có Thực Thể; vì đối đãi với vật chất (sắc) nên có sự trống rỗng, có cái thấy (phân biệt) sự trống rỗng ấy. Nghĩa là, xưa nay tất cả vật chất (sắc pháp) đều do tâm phân biệt mà hiện hữu, chứ không phải độc lập ngoài tâm; thế là, vật chất đã không thì hư không (trống rỗng) cũng là không. Cho nên, tất cả mọi đối cảnh do tâm động mà hình thành, tách rời cảnh do tâm động thì tất cả mọi đối cảnh đều không, chỉ còn duy nhất Chân Tâm hiện hữu cùng khắp. Đây là cái nghĩa như thật về Bản tánh Tuệ giác vĩ đại của Như Lai, chứ không phải trống rỗng như hư không.

- Hai, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy: “Vũ trụ vạn hữu hoàn toàn không có Thực Thể, thậm chí pháp xuất thế gian là Niết bàn, Chân như cũng hoàn toàn là không, thực chất vốn không, tuyệt đối không có tướng trạng gì”. Vì không biết lời này là để phá chấp, nên ngộ nhận thực chất Niết bàn, Chân như cũng không. Vậy sửa chữa bằng cách nào? - Hãy nói rõ rằng, sự thật của Chân như, tự Thể của nó vốn bất không, nghĩa là sung mãn vô lượng tánh đức.

- Ba, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy: “Tự thân Như Lai tạng sung mãn vô lượng tánh đức, không có thêm bớt”. Vì không lý giải lời này, nên ngộ nhận Như Lai tạng có những sắc thái sai biệt, như sai biệt giữa sắc và tâm… Vậy sửa chữa bằng cách nào? - Hãy nói rõ rằng, Khế kinh nói vậy là đứng trên mặt Chân như, còn khi nói những sắc thái sai biệt là nói theo mặt sinh diệt.

- Bốn, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy: “Toàn bộ pháp nhiễm đều nương Như Lai tạng mà hiện hữu; và, hết thảy pháp nhiễm, pháp tịnh không tách rời Chân như”. Vì không lý giải lời này nên ngộ nhận tự thân Như Lai tạng sung mãn mọi thứ pháp nhiễm. Vậy sửa chữa bằng cách nào? - Hãy nói rõ rằng, vô thỉ đến giờ Như Lai tạng chỉ có vô lượng tánh đức trong sáng nhiều hơn số cát sông Hằng; những tánh đức này không tách rời, không biến đổi, không sai khác với Chân như. Còn các phiền não ô nhiễm nhiều hơn số cát sông Hằng, chỉ có trong trạng thái giả dối, thực chất vốn không; nên vô thỉ đến giờ chưa hề thích ứng với Như Lai tạng. Nếu bản thân Như Lai tạng vốn có những pháp ô nhiễm mà làm cho chúng hủy diệt để hội nhập Chân như (Như Lai tạng), thì thật vô lý.

- Năm, khi hàng phàm phu nghe Khế kinh dạy: “Do nương Như Lai tạng mà có sinh tử và do nương Như Lai tạng mà chứng nhập Niết bàn”. Vì không lý giải lời này, nên ngộ nhận rằng, thế là chúng sinh hữu thỉ; mà chúng sinh hữu thỉ thì Niết bàn Như Lai chứng đắc cũng là hữu chung và Như Lai sẽ trở lại làm chúng sinh. Vậy sửa chữa bằng cách nào? - Hãy nói rõ rằng, Như Lai tạng là vô thỉ, vì vậy vô minh là vô thỉ; nếu nói ngoài tam giới (ngoài chúng sinh trong tam giới) còn có những chúng sinh mới sinh khởi (nếu nói chúng sinh hữu thỉ) thì đó là kinh sách ngoại đạo nói; lại nữa, Như Lai tạng cũng vô chung, Niết bàn Như Lai chứng đắc thích ứng với Như Lai tạng nên cũng là vô chung.

GIẢI:

Đến đây là bước qua điểm thứ hai của mục Giải thích; tức điểm chỉ cách “Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm” (Pháp giới). Mọi nhận thức sai lầm của chúng sinh (tà chấp) xuất phát từ điểm căn bản khái niệm tánh ngã (ngã kiến), tức nhìn nhận vạn hữu đều riêng có một thật ngã độc lập. Đại lược để nói, nhận thức sai lầm này có hai khía cạnh: Một là ngộ nhận về nhân ngã, hai là ngộ nhận về pháp ngã. Đoạn này là trình bày về ngộ nhận nhân ngã.

Đứng ở địa vị phàm phu mà khảo sát thì sự ngộ nhận này gồm năm điểm:

- Ngộ nhận thứ nhất, do khi nghe kinh dạy: “Pháp thân Như Lai tuyệt đối vắng lặng tựa như hư không”. Vì không hiểu lời dạy này là để phá trừ sự cố chấp, đó là chấp Pháp thân Như Lai có sắc thái này, có hình tướng nọ.v.v… Do không hiểu như thế, nên ngộ nhận sự trống rỗng là thực chất Như Lai. Để sửa chữa ngộ nhận này, Luận chủ giải thích rằng, sự trống rỗng ấy (hư không) là so sánh với vật chất để nói; trên sự thật để xét, vật chất vốn là duyên sinh nên không có Thực Thể, cái trống rỗng cũng là như thế, và hết thảy vũ trụ vạn hữu cũng như thế. Sở dĩ thấy có thiên hình vạn trạng sai biệt, đó chính là những hiện tượng giả dối được hình thành bởi vọng tâm của chúng sinh mà thôi. Nếu vọng tâm hủy diệt thì mọi đối cảnh tuyệt diệt. Và, bấy giờ chỉ duy Tâm Thể Chân như hiển lộ cùng khắp. Đây là ý nghĩa của Bản tánh Tuệ giác vĩ đại như thật của Như Lai, chứ không phải giống như sự trống rỗng hư dối của hư không.

- Ngộ nhận thứ hai, do khi nghe kinh dạy: “Tất cả các pháp xuất thế gian không có Thực Thể, ngay cả các pháp xuất thế gian như Niết bàn, Chân như.v.v… cũng tuyệt đối không có tướng trạng gì, nghĩa là Thực Thể vốn không”. Sở dĩ kinh dạy như thế là để phá trừ sự cố chấp, đó là chấp các pháp thế gian và xuất thế gian có thật ngã, thật tướng. Do không hiểu ý kinh nên ngộ nhận rằng, Niết bàn, Chân như là cái trống rỗng, ngoan không. Để sửa chữa sai lầm này, Luận chủ giải thích rằng, Thực Thể Niết bàn, Chân như là Không như thật và Bất không như thật. Nghĩa là, thuần nhất không có các pháp ô nhiễm, mà chỉ có các pháp vô lậu vô nhiễm, chứ không phải là trạng thái ngoan không.

- Ngộ nhận thứ ba, do khi nghe kinh dạy: “Tự thân Như Lai tạng vốn sẵn đủ vô lượng tánh đức, không thêm không bớt”. Vì không lý giải ý kinh, kinh bảo rằng Như Lai tạng là kho tàng vốn sẵn vô lượng các pháp thanh tịnh, bất sinh diệt, bất tăng giảm, vô thỉ vô chung, vì không hiểu nên rơi vào lầm chấp cho rằng, Như Lai tạng có những sắc thái dị biệt, chẳng hạn như sự sai khác giữa Tâm và Sắc.v.v… Để sửa chữa ngộ nhận này, Luận chủ giải thích rằng, khi đề cập đến tự thân Như Lai tạng là đứng trên mặt Chân như (Bản Thể) để nói; tại Chân như thì tuyệt dứt mọi đối đãi tướng trạng, tuyệt dứt mọi tư duy của tánh ngã; còn khi đề cập đến sắc và tâm là đứng về mặt sinh diệt để luận bàn vậy.

- Ngộ nhận thứ tư, do khi nghe kinh nói: “Mọi pháp nhiễm hiện hữu là do nương vào Như Lai tạng”. Vì không hiểu nguyên lý pháp Duyên khởi và không hiểu nguyên lý tương phản hỗ tương hiện hữu của vạn pháp, của Pháp giới, nên đi đến ngộ nhận và cố chấp rằng, Như Lai tạng chứa đựng mọi pháp nhiễm. Sửa chữa cho ngộ nhận này, Luận chủ giải thích rằng: Các tánh đức của Như Lai tạng là thuần tịnh, là như thật, là vô thỉ vô chung, là Chân như đồng nhất; trong khi đó, các pháp ô nhiễm là hư cấu của vọng tâm, là pháp hữu lậu của sinh tử khổ đau và sẽ hủy diệt. Nếu hiểu bản thân Như Lai tạng chứa đựng ô nhiễm, bây giờ phải hủy diệt ô nhiễm đó để hội nhập Như Lai tạng (Chân như) là điều phi lý; vì rằng, hiểu như thế thì hủy diệt ô nhiễm chính là hủy diệt Như Lai tạng.

- Ngộ nhận thứ năm, khi nghe kinh dạy: “Do nương Như Lai tạng mà có sinh tử, và cũng do nương Như Lai tạng mà chứng Niết bàn”. Vì không lý giải nguyên lý tương phản hỗ tương hiện hữu của Pháp giới, và không nhận chân được Bản Thể Pháp giới, nên ngộ nhận kinh dạy rằng, chúng sinh phát xuất từ nguyên nhân đầu tiên là Như Lai tạng (hữu thỉ); thế thì, đức Thế Tôn nhờ Như Lai tạng mà chứng Niết bàn thì sẽ có ngày đọa làm chúng sinh (hữu chung). Để sửa chữa ngộ nhận này, Luận chủ giải thích rằng, từ vô thỉ, mọi chúng sinh vốn có sẵn Như Lai tạng và Thức A lại da, một chân một vọng tương phản hiện hữu. Vì là CHÂN, nên Như Lai tạng vô thỉ vô chung; còn A lại da là VỌNG nên vô thỉ mà hữu chung. Vì thế, hành giả nương vào Như Lai tạng (Phật tánh, Bản Thể…) để tu tập, khi chứng Niết bàn thì không thể trở lại làm chúng sinh nữa, đó là điều hiển nhiên.

Tóm lại, nội dung đoạn này là chỉnh lý năm sự kiện tâm lý ngộ nhận về nhân ngã. Đó là sự ngộ nhận:

+ Pháp thân Như Lai là trống rỗng.

+ Niết bàn, Chân như là trống rỗng.

+ Như Lai tạng có những sắc thái dị biệt.

+ Như Lai tạng chứa đựng các pháp nhiễm.

+ Chúng sinh hữu thỉ, chư Phật hữu chung.

Tựu trung, điểm nhất quán năm ngộ nhận này là xác định rằng: Mọi hữu tình đều có riêng một thật ngã độc lập, bất biến.

B.III.2. b: Sửa chữa những ngộ nhận liên quan pháp ngã.

ÂM:

Pháp ngã kiến giả, y Nhị thừa độn căn cố, Như Lai đản vị thuyết nhân vô ngã; dĩ thuyết bất cứu cánh, kiến hữu ngũ ấm sinh diệt chi pháp, bố úy sinh tử, vọng thủ Niết bàn. Vân hà đối trị? - Dĩ ngũ ấm pháp, tự tánh bất sinh, tắc vô hữu diệt, bổn lai Niết bàn cố.

NGHĨA:

Pháp ngã là nhận thức sai lầm của hàng Nhị thừa. Vì là độn căn nên đức Như Lai chỉ nói với họ Đạo lý nhân vô ngã; và vì Ngài dạy chưa rốt ráo nên họ thấy có năm uẩn, có sự sinh, có sự diệt của năm uẩn; vì thế, họ lo sợ sự sống chết mà ưa thích Niết bàn. Vậy sửa chữa bằng cách nào? - Cần nói rõ với họ rằng, tự tánh cái năm uẩn đó vốn bất sinh, nên hẳn nhiên là bất diệt, vì bản lai là Niết bàn.

GIẢI:

Đoạn này là nhằm sửa chữa nhận thức sai lầm về pháp ngã của hàng Nhị thừa. Vì để phá trừ chấp thủ tự thân có một thật ngã, nên đức Phật dạy rằng: “Chỉ có năm uẩn sinh diệt chứ không có thật ngã”. Nghe lời dạy này hàng Nhị thừa lìa khỏi chấp thủ nhân ngã, nhưng lại rơi vào chấp thủ pháp ngã. Nghĩa là họ nhận thấy rằng, năm uẩn là thật có, năm uẩn có sinh có diệt; vì thế mà họ lo sợ sự sống chết, ưa thích cảnh Niết bàn. Chấp năm uẩn là thật có (sắc…thức có thật), tức là chấp pháp có thật ngã, đây là kiến chấp căn bản để đưa đến chấp thủ vũ trụ vạn hữu (hết thảy các pháp) là thật có.

Thật ra, câu trên đức Phật dạy chưa rốt ráo, mà chỉ nhằm đối trị tà chấp nhân ngã mà thôi. Vì không liễu nghĩa lời dạy đó, nên hàng Nhị thừa rơi vào chấp pháp là vậy. Trước ngộ nhận ấy, nên giải thích cho họ rõ rằng, Bản tánh của năm uẩn vốn là bất sinh bất diệt, xưa nay là Niết bàn tịch tịnh (Chân như). Nói cách khác, Thể tánh mọi hiện tượng sinh diệt (các pháp hữu vi) là Chân như, là Niết bàn, là bất sinh bất diệt.

B.III.2. c: Sửa chữa triệt để mọi sự ngộ nhận.

ÂM:

Phục thứ, cứu cánh ly vọng chấp giả, đương tri nhiễm pháp tịnh pháp, giai tất tương đãi, vô hữu tự Tướng khả thuyết. Thị cố nhất thiết pháp, tùng bổn dĩ lai, phi sắc, phi tâm, phi trí, phi thức, phi hữu, phi vô, tất cánh bất khả thuyết tướng. Nhi hữu ngôn thuyết giả, đương tri Như Lai thiện xảo phương tiện, giả dĩ ngôn thuyết, dẫn đạo chúng sinh. Kỳ chỉ thú giả, giai vi ly niệm, quy ư Chân như; dĩ niệm nhất thiết pháp, linh tâm sinh diệt, bất nhập Thật trí cố.

NGHĨA:

Lại nữa, muốn triệt để xa lìa mọi ngộ nhận về Tâm thì cần nhận thức rằng, các pháp nhiễm, pháp tịnh toàn là đối đãi nhau mà hình thành, chúng không có đặc tính biệt lập gì để có thể nêu lên. Vì thế, bản chất tất cả các pháp chẳng phải vật lý, chẳng phải tâm lý, chẳng phải Trí tuệ, chẳng phải nhận thức, chẳng phải khẳng định, chẳng phải phủ định, tuyệt đối không thể diễn tả được. Nhưng, sở dĩ có diễn tả là do sự khéo léo của đức Như Lai mượn ngôn ngữ để hướng dẫn chúng sinh. Ý hướng của Ngài là làm cho chúng sinh vượt khỏi phân biệt, hội nhập Chân như; bởi vì, chính phân biệt làm cho tâm động, không thể hội nhập Thật trí được.

GIẢI:

Hai đoạn ở trước, Luận chủ đã sửa chữa nhận thức sai lầm, đó là nhận thức cho rằng mọi hữu tình, vô tình đều có một thật ngã độc lập bất biến. Trong này hàng phàm phu ngoại đạo thì chấp nhân ngã đều có thật ngã, còn hàng Nhị thừa thì chỉ chấp pháp mà thôi. Trọng tâm hai tà chấp này là khẳng định rằng, thật ngã của hữu tình là Tâm và thật ngã của vô tình là Sắc.

Đến đây, đoạn đúc kết, Luận chủ phủ nhận một cách triệt để mọi ngộ nhận về Tâm (Chân Tâm, Bản Thể Pháp giới). Luận chủ khẳng định rằng, Thể tánh đích thực của Tâm thì nằm ngoài mọi ngôn ngữ, văn tự (ly danh tự tướng), nằm ngoài mọi phô diễn luận bàn (ly ngôn thuyết tướng), và nằm ngoài mọi tư duy tỉ giảo (ly tâm duyên tướng). Nghĩa là, nằm ngoài tất cả mọi khái niệm về ngã; do đó, thực tánh của Tâm là vấn đề của thực ngộ, thực chứng. Vì thế và chính thế, trên mặt ngôn ngữ hay trên mặt tư duy không bao giờ hiển lộ được thực tại như thật của Tâm, nên mọi khẳng định, phủ định cũng đều là vọng tưởng, phân biệt cả. Do vậy, là hành giả đang hướng về Chân Tâm (Chân như) thì cần tỉnh giác ra khỏi mọi khái niệm về ngã, đó chính là trạng thái thích ứng với Chân Tâm vậy.

Tuy nhiên, trên phương diện dẫn dắt chúng sinh trở về Chân Tâm của mình để giải thoát mọi khổ đau sinh tử, đức Như Lai đã khéo léo dùng ngôn ngữ phô diễn về thực tại Chân Tâm là thế này, thế kia, với ý hướng giúp chúng sinh loại dần những trạng thái phân biệt từ thô đến tế, để đạt cứu cánh ly niệm (vô phân biệt). Thời điểm ly niệm là thời điểm hành giả hội nhập Chân như hay thành tựu Tuệ giác vô thượng vậy.

Điểm hai (điểm B.III.2) của mục Giải thích này, với tiền đề: Sửa chữa nhận thức sai lầm về Tâm (hay ngộ nhận về Chân như, về Như Lai tạng.v.v… về Bản Thể vạn pháp); nhưng qua nội dung trình bày cũng nhắm đến việc làm sáng tỏ thêm ý nghĩa đích thực của Tâm đã được trình bày ở điểm trước (điểm: “Chỉ thị nghĩa lý chính xác về Tâm”).

B.III.3.: Phân tích sắc thái phát huy về Tâm (Có 4 chi):

B.III.3. a: Nói tổng quát về sự phát tâm.

B.III.3. b: Nói sự phát tâm bằng sự tin.

B.III.3. c: Nói sự phát tâm bằng sự biết và sự làm.

B.III.3. d: Nói sự phát tâm bằng sự chứng.

B.III.3. a: Nói tổng quát về sự phát tâm.

ÂM:

Phân biệt phát thú Đạo tướng giả, vị nhất thiết chư Phật sở chứng chi đạo, nhất thiết Bồ tát phát tâm tu hành thú hướng nghĩa cố. Lược thuyết phát tâm hữu tam chủng. Vân hà vi tam? - Nhất giả tín thành tựu phát tâm. Nhị giả giải hạnh phát tâm.

Tam giả chứng phát tâm.

NGHĨA:

Phân tích sắc thái phát huy về Tâm là phân tích cái Tâm mà hết thảy chư Phật đã chứng ngộ, cái Tâm mà hết thảy các vị Bồ tát phát tâm tu hành để tiến đến đó. Nói đại lược, sự phát tâm có ba: Một là phát tâm bằng sự tin. Hai là phát tâm bằng sự biết và sự làm. Ba là phát tâm bằng sự chứng.

GIẢI:

- “Phân biệt phát thú Đạo tướng”, Đạo ở đây chính là Bồ đề Niết bàn mà chư Phật đã chứng ngộ; nó cũng là cái mà Khởi Tín gọi là Nhất Tâm Chân như. Tướng của Chân như là Như Lai tạng, nó tròn đầy hiện hữu thường hằng trong tất cả chúng sinh, nên được gọi là Đại. Do nương Như Lai tạng (Đại) mà trở về Chân như gọi là Thừa.

- Chính ý nghĩa này, nên Luận chủ gọi Tâm chúng sinh là Đại thừa, tức cổ xe lớn đưa chúng sinh hội nhập Chân như, đưa chúng sinh thành tựu Phật đà. Sắc thái phát tâm tiến về hội nhập Chân như, tùy theo căn cơ mà có nội dung phát tâm sai khác. Khái quát, Khởi Tín chia làm ba cấp bậc:

1. Phát tâm bằng sự tin (Tín thành tựu phát tâm): Do đức tin đã hoàn mãn nên phát tâm tu tập tiến về Chân như. Đây là địa vị đã hoàn thành Thập tín bước lên Sơ trụ.

2. Phát tâm bằng sự biết và sự làm (Giải hạnh phát tâm): Đây là địa vị hàng Thập hạnh và Thập hướng. Tại đây, các vị Bồ tát đã có nội lực về Tri và Hành, dựa vào năng lực này, các Ngài hạ thủ công phu để tiến gần về Chân như.

3. Phát tâm bằng sự chứng (Chứng phát tâm): Đây là địa vị hàng Bồ tát Thập địa. Nhờ công đức tu tập các cấp bậc trước, các Ngài đã đoạn trừ các Chi mạt vô minh, khi đăng địa là thời điểm các Ngài đối diện trực tiếp từng phần Căn bản vô minh để đoạn trừ, khi đoạn trừ một phần vô minh là chứng một phần Pháp thân hay Chân như. Do ý nghĩa này nên gọi là phát tâm bằng sự chứng.

Tóm lại, ba sự phát tâm này là đánh dấu tiến trình tu tập hội nhập Chân như, được khởi đầu từ Sơ trụ và kết quả kết thúc ở Địa thứ mười.

B.III.3. b: Nói sự phát tâm bằng sự tin (Có 3 tiết):

B.III.3. b: Nói tư cách và lý do phát tâm bằng sự tin.

B.III.3. b: Nói ba Tâm được phát và bốn phương diện được tu.

B.III.3. b: Nói thành quả của sự phát tâm ấy.

B.III.3. b: Nói tư cách và lý do phát tâm bằng sự tin (Có 2 tiểu tiết):

B.III.3. b1. a: Nói tư cách và lý do phát tâm của người được đứng vào Chánh định tụ.

B.III.3. b1. b: Nói tư cách và lý do phát tâm của người chưa đứng vào Chánh định tụ.

B.III.3. b1. a: Nói tư cách và lý do phát tâm của người được đứng vào Chánh định tụ.

ÂM:

Tín thành tựu phát tâm giả, y hà đẳng nhân, tu hà đẳng hạnh, đắc tín thành tựu, kham năng phát tâm? - Sở vị y Bất định tụ chúng sinh; hữu huân tập thiện căn lực cố, tín Nghiệp Quả báo, năng khởi thập thiện, yếm sinh tử khổ, dục cầu vô thượng Bồđề. Đắc trị chư Phật, thân thừa cúng dường, tu hành tín tâm, kinh nhất vạn kiếp, tín tâm thành tựu cố, chư Phật Bồ tát giáo linh phát tâm. Hoặc dĩ Đại bi cố, năng tự phát tâm; hoặc nhân Chánh pháp dục diệt, dĩ hộ pháp nhân duyên cố, năng tự phát tâm.

Như thị tín tâm thành tựu, đắc phát tâm giả, nhập Chánh định tụ, tất cánh bất thối danh trụ Như Lai chủng trung, chánh nhân tương ưng.

NGHĨA:

Phát tâm bằng sự tin hoàn hảo là hạng người nào? Tu theo hạnh gì để thành tựu được đức tin và đủ khả năng phát tâm? - Họ là những người thuộc Bất định tụ ; những người này nhờ sức mạnh huân tập của thiện căn mà tin tưởng Nghiệp và Nghiệp quả, tu mười điều thiện, chán ghét cái khổ sinh tử, mong cầu Tuệ giác vô thượng. Nhờ vậy, họ được gặp chư Phật, để đích thân phụng sự cúng dường và tu tập sự tin; trải qua mười ngàn kiếp thì thành tựu sự tin, nên chư Phật và chư vị Bồ tát giáo hóa mà phát tâm. Hoặc do lòng Đại bi thương xót chúng sinh mà tự phát tâm; hoặc vì muốn duy trì Phật pháp sắp mất mà tự phát tâm. Những người thành tựu sự tin mà phát tâm như thế thì được đứng vào hàng Chánh định tụ, tuyệt đối không bị thối lui và được gọi là người ở trong dòng giống Như Lai, thích hợp với Nhân tố chánh yếu.

GIẢI:

- Phần này, nội dung nói về tư cách và lý do những người phát tâm bằng sự tin được vào Chánh định tụ. Đại để, có ba trường hợp:

+ Thứ nhất, những người có thiện căn vững mạnh (năm căn).

+ Thứ hai, những người có tâm Đại bi do thấy chúng sinh đau khổ.

+ Thứ ba, những người muốn hộ trì Phật pháp sắp mất.

Nhờ ba đức tin này mà Bồ tát phát tâm để được hội nhập vào “dòng giống Như Lai”, không còn thối chuyển và thích ứng với Chánh nhân Phật tánh.

- Theo quan điểm Khởi Tín, chúng sinh chỉ có hai nhóm, đó là Bất định tụ và Chánh định tụ; Chánh định tụ là Bản Thể bất sinh diệt, Bất định tụ là hiện tượng sinh diệt. Chúng sinh thì luôn được Chân như huân tập, nên dù mau hay lâu thế nào đi nữa, cũng sẽ trở về với Chân như. Đây là ý nghĩa để khẳng định một lần nữa: “Tất cả chúng sinh đều có tánh Phật” vậy.