Lăng Nghiêm Kinh Thế Chí Niệm Phật Viên Thông Chương Sớ Sao

5. Kết đáp viên thông:

Chánh kinh: Phật hỏi viên thông, con không chọn lựa, đều nhiếp sáu căn, tịnh niệm tiếp nối, được tam ma địa, ấy là đệ nhất.

Sớ: Câu đầu tiên, nhắc lại lời hỏi. Bao hàm các thứ mầu nhiệm gọi là Viên. Khắp nhập các cõi gọi là thông. Lại tổng nhiếp vạn hóa, chẳng trệ một chỗ, gọi là viên. Thống nhiếp hết thảy chúng sanh, chẳng có gián cách, gọi là thông. Năm câu kế, kết lời đáp. Từ chữ ‘Con không’ trở đi, nêu bổn nhơn. Trước là nhơn tu, ‘không chọn lựa’: một là chẳng chọn pháp tu nhãn căn của ngài A Na Luật: không sanh ý chọn, hai là ngoài chẳng chọn tướng sáu căn (tướng hai căn trong sạch, thù thắng), trong chẳng chọn tánh sáu căn (tánh thấy, nghe, hay biết). ‘Căn đều nhiếp’ là để đối ứng ý trên, cũng có hai nghĩa: Một là mắt chẳng lấy sắc, cho đến ý chẳng duyên pháp. Hai là chỉ y vào một tâm tinh minh, chẳng hành công dụng của sáu căn. Các niệm khác chẳng sanh gọi là tịnh, vì niệm mà vô niệm. Nhất tâm buộc ý nơi Phật gọi là niệm, vì vô niệm mà niệm vậy. ‘Tiếp nối’: là nói về sự thì ức niệm chẳng ngơi, về lý thì chiếu trọn vẹn không hở. ‘Được tam ma địa’ là hậu chứng quả. Tiếng Phạn ‘Tam ma địa’ ở đây dịch là Đẳng Chí. Đẳng tức là ngang nhau, không hôn trầm hay lao chao, Chí là đạt đến, đến chỗ thắng định vậy. Cũng dịch là Đẳng Trì, tức là bình đẳng trì tâm, hướng đến một cảnh. Tuy thông nhơn quả, điều này cũng gồm một nghĩa trong công dụng thuần thục, nên gọi là ‘được’. Về sự thì là thành niệm Phật tam muội, về lý là hiển thị bổn tánh như lai. Câu ‘ấy là’ là lời khen sự thù thắng.

Hỏi: Kinh Đại Bổn Di Đà nói: ‘Cực Lạc thanh tịnh, chỉ kém Nê Hoàn’. Nay trong kinh này chọn lựa viên thông, ngài Thế Chí chọn niệm Phật, sau đó ngài Quán Âm lại chọn pháp phản văn, thì làm sao gọi là đệ nhất được?

Đáp: Xét trong kinh Lăng Nghiêm, có ba ý: Một là vì Văn Thù nói niệm tánh sanh diệt, nhơn quả cảm khác nên là đệ nhị. Thế Chí nói nhất tâm tịnh niệm hiện tiền tự Phật nên là đệ nhất. Hai là A Nan do chuyên nghe, nên phản văn là xứng với căn cơ người nghe. Niệm Phật chẳng phải là đương căn. Phật do thánh tánh đều thông, quy nguyên không hai, nên khen Quán Âm, Thế Chí đều không hơn kém. Ba là giáo thể phương này, trọng tại nghe tiếng, nên dùng nhĩ căn viên thông, thế nên nếu xét căn cơ phương này, Thế Chí ở bậc thứ. Mười phương pháp môn, niệm Phật là bậc nhất. Thế nên niệm Phật viên thông, là đối với căn cơ mười phương, bằng với Quán Âm. Ước trong niệm Phật pháp môn, nếu sự niệm phật bên ngoài, để giúp hiển lộ Phật của bổn giác tánh, thời kém Nê Hoàn, khác với Quán Âm. Nếu do lý niệm tự Phật, hiển thẳng Niết Bàn tâm Phật, thời bằng với Nê Hoàn, như Quán Âm vậy. Như nói ‘chẳng nhọc phương tiện, tự được tâm khai’ chính là ý này. Pháp môn niệm Phật như thế chẳng xưng là đệ nhất, thì gọi là gì? Người tu tâm sao lại lẩn quẩn?

Sao: ‘Nhắc lời hỏi’: Kinh Lăng Nghiêm quyển năm chép: ‘Ta nay hỏi ông, tối sơ phát tâm, ngộ mười tám cõi, gì là viên thông? Từ phương tiện nào nhập tam ma địa?’, nên ở đây nhắc lại. Từ chữ ‘Bao hàm’ trở đi, ước về bao khắp, giải thích chữ Viên Thông. Từ chữ ‘Lại’ trở đi, ước về nhiếp chúng sanh để giải thích chữ Viên Thông. Lại nhiều môn nhập một, một môn dung nhiều, gọi là Viên. Như châu treo trên không, chiếu ra năm màu. Một nhập nhiều môn, nhiều môn chứa một, gọi là Thông, như suối chảy lâu ngày, xoi thủng mười phương.

Từ chữ ‘các căn đều nhiếp’ trở đi, Phật là năng nhiếp, căn là sở nhiếp. Nhiếp thời thông hai nghĩa. Trong hai nghĩa, trước là thông sự niệm, sau là thông lý niệm. Hai nghĩa không chọn nói ở trên, cũng căn cứ theo đây mà biết. Từ chữ ‘Đẳng Chí’ trở đi, Viên Giác sớ phiên là Đẳng Chí. Đẳng tức là bình đẳng trụ trì, cùng lìa hai thứ hôn trầm và lao chao. Chí là có thể đạt đến thắng định cùng đến địa vị thù thắng. Từ chữ ‘Đẳng Trì’ trở đi, là theo Hội Huyền Ký giải thích rằng: Sự tức thành đẳng chí, lý thời thành đẳng trì, nên mở ra hai nghĩa vậy.

Từ chữ ‘Hỏi’ trở xuống, là đáp lời gạn. Sư Huệ Giác nói: ‘Nếu nói tịnh độ bèn là phương tiện quyền biến của thánh nhơn, để tiếp kẻ độn căn nhằm hóa độ kẻ phàm khí vậy. Ví vượt lên vào thẳng Như Lai địa, cần chi nhờ sức ngoài?’ Đáp rằng: Các vị bồ tát: Mã Minh, Long Thọ, Thiên Thân v. v. . đều phát nguyện vãng sanh, hết thảy có phải là độn căn chăng? Phật Thích Ca trong kinh Đại Bảo Tích, khuyên phụ vương Tịnh Phạn, cùng sáu vạn người họ Thích đều cầu tịnh độ, há có phải hết thảy bọn họ đều là phàm khí chăng? Một phen khởi tâm niệm Phật, liền thấy tánh thành Phật, há chẳng phải một phen siêu việt trực nhập chăng? Thanh Thảo Đường thân sau làm Tăng Lỗ Công, Giới Thiền Sư thân sau làm Tô Đông Pha, Chơn Như Triết Công, hậu thân nhiều sầu khổ, Thái Bình cổ lão thân sau đắm phú quý, Hải Ấn Tín thiền sư sanh làm con gái nhà Châu Phòng Ngự, há còn có thể một gậy tự lực chăng? Nếu coi pháp môn này là quyền, thì cái gì mới là thật? Khinh niệm Phật chẳng thể không cẩn thận vậy thay!

Từ chữ ‘Như thế’ trở xuống, là kết hiển vậy. Nếu nói do một môn niệm Phật nhiếp sanh pháp thế gian, xuất thế gian thì: Vì do ngũ dục phát tâm niệm Phật thì là địa ngục giới. Vì danh lợi, phát tâm niệm Phật là ngạ quỉ giới. Vì quyến thuộc phát tâm niệm Phật là súc sanh giới. Vì hơn người khác phát tâm niệm Phật là tu la giới. Vì sợ ác đạo phát tâm niệm Phật là nhơn pháp giới. Vì cầu sự vui cõi trời, phát tâm niệm Phật là thiên pháp giới. Thích vui niết bàn phát tâm niệm Phật là thanh văn giới. Vì hâm mộ vô sanh phát tâm niệm Phật là duyên giác giới. Vì muốn độ người, phát tâm niệm Phật là bồ tát giới. VÌ muốn cầu thành Phật phát tâm niệm Phật là phật pháp giới. Chắc lòng niệm Phật là địa đại. Hỉ tâm niệm Phật là thủy đại. Tâm thành thục niệm Phật là hỏa đại. Tâm siêng niệm Phật là phong đại, hư tâm niệm Phật là không đại. Linh tâm niệm Phật là căn đại. Tưởng tâm niệm Phật là thức đại. Niệm Phật xoay cái nhìn là căn mắt, niệm Phật xoay cái nghe vào trong là căn tai. Niệm Phật chuyển cái ngửi là căn mũi. Niệm Phật hoàn cái nếm, là căn lưỡi. Niệm Phật nhiếp giác là thân căn. Niệm Phật ngược cái biết là ý căn. Niệm Phật quán tượng là sắc trần. Niệm Phật nghe tiếng là thanh trần. Niệm Phật nhiễm hương là hương trần. Niệm Phật có vị là vị trần. Niệm Phật quang nghiêm là xúc trần. Niệm Phật quán tưởng là pháp trần. Nhãn căn chẳng khác với sắc là nhãn thức niệm Phật. Tai chẳng khác tiếng là nhĩ thức niệm Phật. Mũi chẳng khác hương là tị thức niệm Phật. Lưỡi chẳng khác vị là thiệt thức niệm Phật. Thân chẳng khác xúc là thân thức niệm Phật. Ý chẳng khác pháp là ý thức niệm Phật. Sợ sanh tử khổ là khổ đế niệm Phật. Dứt các hoặc nghiệp là tập đế niệm Phật. Tu giới định huệ là đạo đế niệm Phật. Chứng lý tịch diệt là diệt đế niệm Phật. Phiền não chẳng sanh là vô minh duyên niệm Phật. Chẳng làm các nghiệp: hạnh duyên niệm Phật. Chẳng gá thai mẹ: thức duyên niệm Phật. Sắc, tâm đoạn diệt: danh sắc duyên niệm Phật. Các căn đều hết như tro: lục nhập duyên niệm Phật. Lìa căn, trần, thức: xúc duyên niệm Phật. Chẳng lãnh cảnh trước: thọ duyên niệm Phật. Chẳng tham tài sắc: ái duyên niệm Phật. Chẳng cầu trần dục: thủ duyên niệm Phật. Nghiệp chẳng có thành: hữu duyên niệm Phật. Chẳng thọ hậu ấm: sanh duyên niệm Phật. Không có chín hoại: lão tử duyên niệm Phật. Nhất tâm niệm Phật, vạn duyên tự bỏ là thí độ. Nhất tâm niệm Phật, các ác tự dứt là giới độ. Nhất tâm niệm Phật, tâm tự nhu thuận là nhẫn độ. Nhất tâm niệm Phật vĩnh viễn chẳng thối chuyển là tấn độ. Nhất tâm niệm Phật, các tưởng khác chẳng sanh là thiền độ. Nhất tâm niệm Phật, chánh trí phân minh, là trí độ. Nhất tâm niệm Phật, thành chánh biến tri là bồ đề. Nhất tâm niệm Phật thường lạc ngã tịnh là niết bàn. Tịch tĩnh niệm Phật là không như lai tạng. Tưởng đến hình tượng để niệm Phật là bất không như lai tạng. Viên thông niệm Phật là không bất không như lai tạng. Mặt trời mọc niệm Phật, trước là chiếu thời. Khi ăn niệm Phật là chuyển chiếu ban đầu. Giữa trưa niệm Phật là chuyển chiếu vào chính giữa. Buổi chiều niệm Phật là chuyển chiếu vào sau. Mặt trời lặn niệm Phật là hoàn chiếu thời. Niệm Phật ngoài tâm là tiểu giáo. Niệm Phật trong tâm là thỉ giáo, niệm ngay tâm Phật là chung giáo. Niệm phi tâm Phật là đốn giáo. Niệm phổ dung Phật là viên giáo. Có Phật có tâm, tịnh niệm tương tục là sự pháp giới. Không phật không tâm, chẳng nhọc phương tiện, là lý pháp giới. Niệm Phật niệm tâm, nhập vô sanh nhẫn, là sự lý vô ngại pháp giới. Dù Phật hay tâm khắp hàm chứa vô tận, là sự sự vô ngại pháp giới. Một môn niệm Phật gồm vô tận nghĩa là tổng tướng. Bốn hay năm nghĩa môn, chẳng phải một cách niệm Phật, là biệt tướng vậy. Mười sáu pháp quán cùng thành niệm Phật là đồng tướng. Y báo thanh tịnh, chẳng phải chánh trang nghiêm là dị tướng. Một môn niệm Phật bao gọn các nghĩa thành là thành tướng. Bốn thứ hay năm thứ đều trụ địa vị của mình là hoại tướng. Y, chánh công đức, niệm Phật liền trọn, đồng thời đầy đủ là tương ưng môn. Khắp trọn các pháp, chẳng rời niệm Phật, rộng hẹp tự tại là vô ngại môn. Một căn niệm Phật, sáu căn đều nhiếp là môn một, nhiều dung chứa nhau chẳng đồng. Niệm Phật tam muội tức là hết thảy pháp, các pháp tương tức là tự tại môn. Lúc chánh niệm Phật, các môn khác chẳng hiện là môn bí mật ẩn hiển đều thành. Môn niệm Phật này đều nhiếp hết thảy là vi tế tương dung an lập môn. Năm thứ niệm Phật nhiếp lẫn nhau trùng trùng, là môn cảnh giới lưới của Nhân Đà La (Indra: Đế Thích). Thấy môn niệm Phật tức thấy vô tận, là môn mượn sự hiển pháp sanh hiểu. Trước sau niệm Phật, chẳng khác với đương niệm, là môn thập thế cách pháp dị thành môn. Một pháp niệm Phật mang vô tận pháp là môn chủ bạn viên minh đủ công đức. Niệm Phật của tự tâm là bổn giác. Niệm phật tín tâm là danh tự trong thỉ giác. Niệm Phật giải tâm là tương tự trong thỉ giác, niệm Phật chứng tâm là phần chứng trong thỉ giác, niệm Phật thành Phật là cứu cánh giác. Lúc đang niệm Phật tịch mịch vô vi là pháp thân Phật, lúc đương niệm Phật không đức gì chẳng đủ là báo thân Phật. Lúc đương niệm Phật, phàm thánh cùng vui, là hóa thân Phật. Nên biết một pháp niệm Phật, nhiếp tận hết thảy pháp vậy.

C. Quy mạng hồi hướng

Kính lễ Phật Thích Ca, Phật A Di Đà, Quán Âm, Thế Chí các thánh hiền, ngưỡng nguyện tam bảo gia bị sức, khiến kinh sớ này khắp các cõi như số bụi trần, kẻ thấy, nghe tùy hỉ cùng là trì nói, rốt ráo được sanh cõi An Lạc. Đem công đức này hướng về pháp giới đồng thành vô thượng bồ đề quả.

Lăng Nghiêm kinh Thế Chí Niệm Phật Viên Thông Chương Sớ Sao quyển hạ xong

(Phật lịch 2544, ngày 15 tháng mười năm 2000, Bửu Quang tự đệ tử Như Hòa kính dịch xong)

Đế võng: lưới của Thiên Đế Thích, mỗi mắt lưới là một hạt châu, các hạt châu soi chiếu lẫn nhau trùng trùng điệp điệp.

Đây là cách lập luận theo Nhân minh luận. Một mệnh đề gồm ba phần: pháp, tông và dụ

Năng sở: là chủ thể và khách thể. Như người nhìn thấy vật thì người là năng kiến (chủ thể hành động thấy), còn vật là cái bị thấy thì gọi là sở kiến.

Lược Luận An Lạc Tịnh Độ Nghĩa — Pháp Sư Thích Đàm Loan Soạn

Hỏi: Trong ba cõi, nước An Lạc thuộc về cõi nào?

Đáp: Như Thích Ma Ha Diễn luận nói thì tịnh độ ấy chẳng thuộc trong tam giới. Vì cớ sao? Do không dục nên không thuộc Dục giới, do ở trên đất nên không thuộc Sắc giới, do có hình sắc nên không thuộc Vô Sắc giới. Kinh chép: ‘A Di Đà Phật lúc vốn hành đạo bồ tát, làm tì kheo tên là Pháp Tạng. Nơi Thế Tự Tại Vương Phật, thỉnh hỏi hạnh tịnh độ của chư Phật, khi ấy, đức Phật vì ông nói hai trăm năm mươi ức các cõi nước Phật, trời người thiện ác, quốc độ tịnh, thô, đều hiện cho thấy. Ngay khi đó, Pháp Tạng bồ tát liền ở trước Phật, phát hoằng thệ đại nguyện, lấy các Phật độ trong vô lượng a tăng kỳ kiếp, với điều phát nguyện, hành các ba la mật, vạn thiện viên mãn, thành vô thượng đạo’.

Do nghiệp riêng tạo thành chẳng thuộc tam giới vậy.

Hỏi: Nước An Lạc có mấy thứ trang nghiêm mà gọi là tịnh độ?

Đáp: Nếu căn cứ theo kinh nghĩa, bốn mươi tám nguyện của Pháp Tạng bồ tát chính là sự ấy. Theo sự khen ngợi thời biết, chẳng lập lại. Nếu căn cứ theo Vô Lượng Thọ luận, thời có hai thứ thanh tịnh, nhiếp hai mươi chín thứ trang nghiêm thành tựu. Hai thứ thanh tịnh là:

Một, khí thế gian thanh tịnh. Hai, chúng sanh thế gian thanh tịnh.

a. Khí thế gian thanh tịnh: có mười bảy thứ trang nghiêm thành tựu. Một là tướng cõi nước, vượt hơn hẳn ba cõi. Hai là cõi nước rộng lớn, lượng như hư không, chẳng có ngằn mé. Ba là phát sanh từ căn lành của bồ tát chánh đạo đại từ bi xuất thế. Bốn là quang minh thanh tịnh, viên mãn trang nghiêm. Năm là đầy đủ tánh trân bảo bậc nhất, sanh ra bảo vật kỳ diệu. Sáu là quang minh khiết tịnh thường chiếu thế gian. Bảy là bảo vật trong cõi nước mềm mịn, chạm vào vui thích, sanh niềm vui thù thắng. Tám là ngàn vạn hoa báu, trang nghiêm ao chuôm, điện báu, lầu gác báu, các thứ cây báu, quang minh nhiều màu, chiếu khắp thế giới. Vô lượng lưới báu phủ hư không, bốn mặt treo linh, thường vang pháp âm. Chín là ở trong hư không, tự nhiên thường mưa hoa trời, áo trời, hương trời, trang nghiêm khắp xông. Mười là Phật huệ quang minh chiếu trừ si tối. Mười một là tiếng Phạm âm khai ngộ, xa nghe thấu đến mười phương. Mười hai là A Di Đà Phật vô thượng pháp vương, sức thiện trụ trì. Mười ba là từ hoa thanh tịnh của Như Lai hóa sanh. Mười bốn là yêu thích pháp vị của Phật, thiền tam muội làm cơm. Mười lăm là trọn lìa các khổ nơi thân tâm, hưởng vui không gián đoạn. Mười sáu là thậm chí chẳng nghe tên nhị thừa, nữ nhân, khuyết căn. Mười bảy là chúng sanh có điều ưa thích, được tùy tâm xứng ý, không chi chẳng trọn đủ. Mười bảy thứ như thế gọi là khí thế gian thanh tịnh.

b. Chúng sanh thế gian thanh tịnh có 12 thứ trang nghiêm thành tựu. Một là vô lượng đại trân bảo vương, đài hoa vi diệu dùng làm Phật tòa. Hai là vô lượng tướng hảo, vô lượng quang minh trang nghiêm thân Phật. Ba là Phật vô lượng biện tài, ứng theo căn cơ thuyết pháp, đủ đầy trong sạch, khiến người ưa nghe, nghe ắt ngộ giải, nói chẳng luống không. Bốn là chơn như trí huệ của Phật ví như hư không, chiếu liễu tổng tướng, biệt tướng của các pháp, tâm chẳng phân biệt. Năm là trời người chẳng động, chúng đông trang nghiêm. Sáu là thành tựu quả vô thượng còn thể chẳng thể tính nổi huống là lại có các lỗi khác. Ví như núi Tu Di, soi bóng bốn đại hải, tướng của pháp vương đầy đủ. Bảy là làm thiên nhân trượng phu điều ngự sư, đại chúng cung kính vây quanh, như sư tử vương, các sư tử vây quanh. Tám là bổn nguyện lực của Phật trang nghiêm trụ trì các công đức, người gặp được chẳng luống uổng, khiến mau được trọn vẹn hết thảy biển công đức. Bồ tát chưa chứng tịnh tâm, rốt ráo được chứng bình đẳng pháp thân cùng tịnh tâm bồ tát và thượng địa bồ tát rốt ráo cùng được tịch diệt bình đẳng. Chín là các bồ tát chúng trong nước An Lạc, thân chẳng động lay mà đi khắp mười phương, các thứ ứng hóa, như thật tu hành, thường làm Phật sự. Mười là thân ứng hóa của các bồ tát như vậy trong hết thảy thời chẳng trước chẳng sau, một tâm một niệm, phóng quang minh lớn, thảy có thể khắp đến mười phương thế giới, giáo hóa chúng sanh, các thứ phương tiện tu hành được thành, diệt trừ khổ não của hết thảy chúng sanh. Mười một là các bồ tát ấy trong hết thảy thế giới, chiếu các Phật đại hội không sót, cúng dường rộng lớn, cung kính, khen ngợi công đức của chư Phật Như Lai không sót. Mười hai là các bồ tát trong hết thảy thế giới mười phương chỗ không có tam bảo, trụ trì trang nghiêm biển lớn công đức của Phật, Pháp Tăng bảo, khắp chỉ bày khiến giải như thật tu hành. Tám thứ trang nghiêm công đức thành tựu của pháp vương như thế ấy, bốn thứ trang nghiêm công đức thành tựu của các bồ tát như vậy gọi là chúng sanh thế gian thanh tịnh. Cõi nước An Lạc đủ hăm chín thứ trang nghiêm công đức thành tựu như thế đó nên gọi là Tịnh Độ.

Hỏi: Sanh cõi nước An Lạc, phàm có mấy phẩm, bối, có bao nhiêu nhơn duyên?

Đáp: Trong kinh Vô Lượng Thọ, chỉ có ba bối: thượng, trung, hạ. Trong Vô Lượng Thọ Quán Kinh, một phẩm lại chia thành thượng trung hạ, ba lần ba thành chín, hợp thành chín phẩm. Nay căn cứ theo kinh Vô Lượng Thọ để khen ngợi. Cứ theo ba bậc nói trong kinh ấy mà luận.

Kẻ sanh bậc thượng có năm nhơn duyên. Một là bỏ nhà lìa dục mà làm sa môn, hai là phát tâm vô thượng bồ đề, ba là nhất hướng chuyên niệm Vô Lượng Thọ Phật, bốn là tu các công đức. Năm là nguyện sanh cõi An Lạc. Đủ các nhơn duyên ấy, lúc lâm chung, Vô Lượng Thọ Phật cùng các đại chúng hiện trước người ấy, thời liền theo Phật sanh về An Lạc. Ở trong hoa bảy báu tự nhiên hóa sanh, trụ bất thối chuyển, trí huệ dũng mãnh, thần thông tự tại.

Trung bối vãng sanh có bảy nhơn duyên. Một là phát tâm vô thượng bồ đề. Hai là nhất hướng chuyên niệm Vô Lượng Thọ Phật. Ba là ít nhiều tu thiện, phụng trì trai giới, bốn là dựng lập tháp tượng, năm là cúng cơm sa môn, sáu là treo phan, thắp đèn, rải hoa, đốt hương, bảy là đem công đức ấy hồi hướng nguyện sanh An Lạc. Lúc lâm chung, Vô Lượng Thọ Phật hóa hiện thân ngài, quang minh tướng tốt như là chơn Phật, cùng các đại chúng hiện trước người ấy, thời theo chân Phật vãng sanh An Lạc, trụ bất thối chuyển, công đức trí huệ kém hơn bậc thượng.

Kẻ sanh trong hạ bối có ba nhơn duyên. Một là giả sử chẳng thể làm các công đức, nên phát tâm vô thượng bồ đề. Hai là nhất hướng chuyên niệm nhẫn đến mười niệm, niệm Vô Lượng Thọ Phật. Ba là dùng tâm chí thành nguyện sanh An Lạc, lúc lâm chung mộng thấy Vô Lượng Thọ Phật, cũng được vãng sanh. Công đức, trí huệ kém hơn bậc trung.

Lại có một thứ vãng sanh An Lạc, chẳng thuộc vào tam bối, là do tâm nghi hoặc, tu các công đức nguyện sanh An Lạc, chẳng rõ Phật trí, trí chẳng nghĩ bàn, trí chẳng thể nói, trí rộng đại thừa, trí khôn tày khôn sánh, tối thượng thắng. Với các trí này nghi hoặc chẳng tin, nhưng còn tin tội phước, tu tập gốc lành, sanh An Lạc. Sanh nước An Lạc trong cung điện bảy báu, hoặc trăm do tuần, hoặc năm trăm do tuần, đều ở trong ấy hưởng các khoái lạc như trời Đao Lợi, cũng đều tự nhiên. Trong năm trăm năm, thường chẳng thấy Phật, chẳng nghe kinh pháp, chẳng thấy bồ tát, thanh văn, thánh chúng. Ở cõi nước An Lạc gọi là biên địa, cũng gọi là thai sanh. Biên địa là vì trong năm trăm năm, chẳng thấy nghe tam bảo, nghĩa cũng như mắc nạn sanh trong biên địa (chốn hẻo lánh), hoặc cũng như sanh ở tuốt biên cương cõi An Lạc. Thai sanh là ví như người sanh bằng thai, lúc sơ sanh, nhơn, pháp chưa thành. Biên địa gọi là nạn, thai sanh gọi là tăm tối. Hai cái tên này chỉ là mượn tình huống ấy để nói thôi, chẳng phải là nạn sanh biên địa trong tám nạn, cũng chẳng phải là sanh trong bào thai như thai sanh [cõi này]. Cớ sao biết vậy? Cõi An Lạc thuần là hóa sanh, nên biết chẳng phải thật là thai sanh. Năm trăm năm sau lại được thấy nghe tam bảo, nên biết chẳng phải là nạn biên địa trong tám nạn.

Hỏi: Kẻ thai sanh ấy ở trong cung điện bảy báu hưởng các khoái lạc ư? Làm sao ức niệm?

Đáp: Kinh thí dụ như thế này: Ví như con vua chuyển luân mắc tội với vua, nhốt trong hậu cung, dùng xích vàng chằng lại, hết thảy vật cung cấp chẳng thiếu tựa như vua. Vương tử lúc ấy tuy có các thứ đồ vui thích tốt đẹp nhất, tâm chẳng hưởng vui, chỉ mong bày các phương tiện, cầu thoát mong ra khỏi. Kẻ thai sanh cũng giống như thế. Tuy ở trong cung điện bảy báu có sắc hương vị xúc tốt đẹp, chẳng lấy làm vui, chỉ chẳng thấy tam bảo, chẳng được cúng dường tu các cội lành, lấy đó làm khổ. Biết tội của mình, tự trách hối sâu xa, cầu lìa chốn ấy, liền được như ý, lại đồng với ba bối vãng sanh, sẽ ở trong năm trăm kiếp sau, mới biết tội hối vậy.

Hỏi: Dùng tâm nghi hoặc vãng sanh An Lạc gọi là thai sanh, cớ sao khởi nghi?

Đáp: Trong kinh chỉ nói nghi hoặc chẳng tin, chẳng nêu vì sao có ý nghi. Suy ra do năm loại bất liễu, dám đem lời đối trị vậy. Bất liễu phật trí, tức là chẳng thể tin rõ nhất thiết chủng trí của Phật, nên khởi nghi. Một câu này bàn chung cái nghi. Bốn câu sau mỗi mỗi đối trị cái nghi. Nghi có bốn ý:

Một là nghi chỉ nghĩ nhớ A Di Đà Phật, chẳng thể được vãng sanh An Lạc. Vì cớ sao? Kinh nói: ‘Nghiệp đạo như cái cân, cái nào nặng hơn kéo trước. Cớ sao trong một đời hoặc trong trăm năm, hoặc mười năm, hoặc một tháng, không ác gì chẳng làm, chỉ dùng mười niệm liên tục, liền được vãng sanh, liền vào chánh định tụ, rốt ráo chẳng lui sụt, cùng với các khổ tam đồ mãi mãi cách biệt được? Nếu thế, cái nghĩa tội nặng lôi trước làm sao tin nổi? Lại bao kiếp đến nay, đều tạo các hạnh, pháp hữu lậu, buộc chặt vào ba cõi, làm sao chẳng đoạn kết hoặc của tam giới, chỉ dùng niệm Phật A Di Đà trong chút thời gian, lại vượt khỏi tam giới nổi? Cái nghĩa nghiệp buộc ràng lại như thế nào? Đối trị cái nghi này, nên nói trí chẳng thể nghĩ bàn. Trí chẳng thể nghĩ bàn là Phật trí lực, có thể dùng chút ít làm nhiều, dùng nhiều làm ít, dùng gần làm xa, dùng xa làm gần, dùng nhẹ làm nặng, dùng nặng làm nhẹ, dùng dài làm ngắn, dùng ngắn làm dài. Phật trí như thế ấy vô lượng vô biên chẳng thể nghĩ bàn. Ví như trăm thợ trong trăm năm nhặt củi chất cao thành đống ngàn nhận (1), đem lửa nhỏ bằng hạt đậu đốt, trong nửa ngày hết sạch, há chẳng nói được là củi tích trong trăm năm, nửa ngày chẳng hết sao? Lại như kẻ teo chân ngồi nhờ thuyền người khác, nhờ gió căng buồm một ngày đi ngàn dặm, há chẳng được nói là kẻ teo chân một ngày đi ngàn dặm chăng? Lại như người nghèo hạ tiện, được một vật báu, đem dâng lên chủ, chủ mừng được của, ban các thứ trọng thưởng, trong khoảng phút giây, phú quý tràn trề, mà có làm quan vài mươi năm, siêng khổ đủ cả, thượng hạ còn chẳng bằng nổi người ấy, há nói là không có sự phú quý như của người ấy hay sao? Lại như kẻ yếu đuối, dùng sức của chính mình, cưỡi lừa chẳng nổi. Ví theo vua Chuyển Luân đi, liền ngự trên không, bay qua bay lại tự nhiên, há có thể với kẻ yếu cỡi lừa nói là chẳng thể bay lên không chăng? Lại như dây chăng quanh mười khu vườn, ngàn người chẳng bứt được, đứa trẻ vung kiếm, nháy mắt đứt làm hai, há chẳng được nói sức của một đứa bé con chẳng cắt được dây sao? Lại như chim Trậm (2) vào nước, cá sò chết phềnh, sừng tê khuấy bùn, những con chết lại sống dậy, há chẳng được nói là tánh mạng một phen đã dứt lại sống lại chăng? Lại như hoàng hộc kêu Tử An, Tử An bèn sống, há chẳng được nói là chôn dưới đất ngàn năm chẳng thể hồi sanh nổi sao? Hết thảy vạn pháp đều có tự lực, tha lực, tự nhiếp, nhiếp tha, ngàn mở vạn đóng, vô lượng vô biên, há đem cái thức còn có chướng ngại để ngờ pháp vô ngại ấy chăng? Lại trong năm thứ chẳng thể nghĩ bàn, Phật pháp chẳng thể nghĩ bàn bậc nhất, mà coi cái ác trong trăm năm làm nặng, nghi mười tiếng niệm Phật là nhẹ, chẳng được vãng sanh An Lạc, vào chánh định tụ, sự ấy chẳng đáng vậy.

Hai là nghi Phật trí chẳng là huyền diệu tuyệt cùng trong loài người. Vì cớ sao? Phàm hết thảy danh tự, từ tướng mà sanh, giác trí từ bất giác sanh, sức mê như thế từ sự nhớ mới sanh. Nếu khiến cho mê dứt chẳng còn mê, mê hết chẳng hiểu. Mê nếu có thể hiểu thì mê là hiểu. Cũng có thể nói hiểu là mê, mê hiểu, hiểu mê, ví như giở úp bàn tay, thời có thể với cái sai khác giữa sáng và tối, cũng bỏ qua được. Do khởi điều nghi này, với trí huệ của Phật sanh nghi chẳng tin. Đối trị cái nghi này, nên nói trí bất khả xưng. Bất khả xưng trí là nói Phật trí vượt khỏi sự bàn nói, không có hình tướng đối đãi, làm sao để nói. Pháp nếu là có, ắt phải phải có trí biết có. Pháp nếu là không, cũng ắt phải có trí biết là không. Các pháp rời có, không, nên Phật ẩn các pháp là trí dứt sự tương đãi. Ông dẫn giải cái mê làm thí dụ, còn là một điều mê vậy, chẳng thành hết mê. Cũng như trong mộng, cùng người giải mộng, tuy nói giải mộng mà chẳng phải là không mộng. Dùng cái biết để thấy Phật thời chẳng gọi là biết Phật. Dùng cái không biết để hiểu Phật chẳng phải là biết Phật. Dùng phi tri phi bất tri để hiểu Phật, cũng chẳng phải biết Phật. Dùng phi phi tri, phi phi bất tri hiểu Phật cũng chẳng phải biết Phật. Phật trí lìa bốn câu đó. Duyên theo thời tâm hạnh diệt. Dứt đi thời ngôn ngữ bặt. Do bởi nghĩa này, luận Thích Ma Ha Diễn nói: ‘Nếu người thấy bát nhã, tức là bị ràng buộc. Nếu chẳng thấy bát nhã, thì cũng bị ràng buộc. Nếu người thấy bát nhã, thì tức là giải thoát. nếu chẳng thấy bát nhã thì cũng là giải thoát’. Trong bốn câu kệ trên, nói chẳng lìa bốn câu (tứ cú) (2) là ràng buộc, lìa bốn câu thời là giải thoát. Ông nghi Phật trí chẳng là tuyệt cùng huyền diệu trong người, sự ấy chẳng giống vậy sao!

Ba là nghi Phật thật chẳng thể độ hết thảy chúng sanh. Vì cớ sao? Đời quá khứ có vô lượng a tăng kỳ hằng sa chư Phật, hiện tại mười phương thế giới cũng có vô lượng vô biên a tăng kỳ hằng sa chư Phật. Nếu như Phật thật có thể độ hết thảy chúng sanh, thời từ lâu đã không có tam giới. Vị Phật thứ hai lại chẳng nên vì chúng sanh phát bồ đề tâm, tu đủ tịnh hạnh nhiếp thọ chúng sanh, mà thật có Phật thứ hai nhiếp thọ chúng sanh, cho đến thật có tam thế thập phương chư Phật nhiếp thọ chúng sanh, nên biết thật ra Phật chẳng thể nhiếp độ hết thảy chúng sanh. Do khởi nghi ấy, với A Di Đà Phật có ý suy lường. Đối trị cái nghi này nên nói đại thừa quảng trí. Đại thừa quảng trí là nói Phật không pháp nào chẳng biết, không phiền não nào chẳng đoạn, không sự lành nào chẳng đủ, không chúng sanh nào chẳng độ. Sở dĩ có tam thế thập phương là vì có năm nghĩa: Một là nếu không có vị Phật thứ hai, cho đến không có a tăng kỳ hằng sa chư Phật, thời Phật lại chẳng thể độ hết thảy chúng sanh. Do thật có thể độ hết thảy chúng sanh nên có mười phương vô lượng chư Phật. Vô lượng chư Phật tức là chúng sanh do Phật trước đã độ. Hai là nếu một Phật độ hết thảy chúng sanh hết sạch rồi, cũng chẳng nên có Phật sau. Vì cớ sao? Không có nghĩa giác tha vậy. Lại nương theo nghĩa nào để nói có tam thế Phật đây? Theo nghĩa giác tha, nên nói Phật đều độ hết thảy chúng sanh. Ba là Phật sau có thể độ, vẫn là công năng của vị Phật trước. Vì sao? Do Phật trước mới có Phật sau. Ví như có đế vương ban đầu thì mới truyền thừa ngôi vị, vua sau chính là công năng của vua trước. Bốn là Phật lực tuy có thể độ hết thảy chúng sanh, mà cần phải có nhơn duyên. Nếu chúng sanh với Phật trước không nhơn duyên, lại cần phải có phật sau. Chúng sanh vô duyên như thế, dầu trải qua trăm ngàn vạn Phật chẳng thấy chẳng nghe, chẳng phải là Phật lực kém cỏi vậy. Ví như mặt trời, mặt trăng chiếu bốn thiên hạ, phá các tối tăm, mà kẻ mù chẳng thấy, chẳng phải là mặt trời chẳng sáng. Sấm sét ù tai mà kẻ điếc chẳng nghe, chẳng phải là tiếng không rền vậy. Hiểu các duyên lý, thì hiệu là Phật. Nếu cố tình cưỡng lại duyên lý, chẳng phải là chánh giác.

Thế nên, chúng sanh vô lượng, Phật cũng vô lượng. Với Phật chẳng hỏi là hữu duyên, hay vô duyên mà hỏi sao chẳng độ hết thảy chúng sanh chẳng phải là lời hợp lý vậy. Năm là chúng sanh nếu hết, thế gian liền rơi vào hữu biên, do bởi nghĩa này, có vô lượng Phật độ hết thảy chúng sanh.

Hỏi: Nếu chúng sanh chẳng thể hết, thế gian lại bị đọa hữu biên. Thì do vô biên nên Phật thật ra chẳng thể độ hết thảy chúng sanh?

Đáp: Thế gian chẳng phải là hữu biên, chẳng phải vô biên, cũng tuyệt tứ cú, Phật làm cho chúng sanh rời khỏi tứ cú ấy, nên gọi là độ. Thật ra chẳng độ chẳng phải chẳng độ, chẳng tận chẳng phải chẳng tận. Ví như mộng vượt qua biển lớn, gặp các nạn sóng gió, người ấy hoảng hốt, gào lên tiếng cho người ngoài biết. Người ngoài lay tỉnh, thản nhiên vô ưu, chỉ là cơn mộng, chẳng phải vượt sông.

Hỏi: Nói độ cùng chẳng độ đều rơi vào biên kiến, cớ sao chỉ nói độ hết thảy chúng sanh là đại thừa quảng trí, chẳng nói chẳng độ chúng sanh là đại thừa quảng trí?

Đáp: Chúng sanh chẳng chán khổ cầu vui, sợ trói buộc cầu giải thoát, nghe độ liền quy hướng, nghe chẳng độ chẳng biết nguyên cớ chẳng độ, liền nói Phật chẳng phải là bậc đại từ bi thời chẳng quy hướng. Do chẳng quy hướng, ngủ mãi trong mộng dài, không đâu ngừng được. Vì những người như thế nhiều phen nói là độ, chẳng nói là chẳng độ. Lại nữa các pháp vô hành. Kinh cũng dạy: ‘Phật chẳng đắc Phật đạo, cũng chẳng độ chúng sanh, phàm phu cưỡng phân biệt nên Phật độ chúng sanh’. Nói độ chúng sanh là đối trị tất đàn, nói chẳng độ chúng sanh là đệ nhất nghĩa tất đàn. Hai cách nói đều có nguyên do chẳng chống trái nhau.

Hỏi: Như mộng được dứt, há chẳng phải là độ ư? Nếu mộng của hết thảy chúng sanh đều dứt, thế gian há chẳng tận sao?

Đáp: Nói mộng là thế gian, nếu mộng dứt thời là không mộng. Nếu không mộng thời cũng chẳng nói là độ. Như thế biết thế gian tức là xuất thế gian, tuy độ vô lượng chúng sanh thời chẳng đọa đảo kiến.

Bốn là nghi Phật chẳng được nhất thiết chủng trí. Nếu có thể khắp biết các pháp, các pháp đọa hữu biên, nếu chẳng thể khắp biết, thời chẳng phải là nhất thiết chủng trí. Đối trị cái nghi này, nên nói vô đẳng vô luân tối thượng thắng trí. Vô đẳng vô luân tối thượng thắng trí là trí của phàm phu hư vọng, Phật trí là chơn thật, hư thật khác xa nhau vời vợi, lý chẳng bình đẳng, nên nói vô đẳng. Thanh văn, Bích Chi Phật như có điều muốn biết thì phải nhập định mới biết, xuất định không biết. Lại biết cũng có hạn, Phật được như thật tam muội, thường trong định sâu mà biết khắp. Chiếu vạn pháp: nhị cùng bất nhị, pháp sâu khôn sánh nên nói vô luân. Bồ tát từ bát địa trở lên tuy được báo sanh tam muội dùng chẳng xuất nhập, mà tập khí còn nhỏ nhiệm, tam muội chẳng cực minh tịnh, sánh với Phật trí, trí Phật vẫn trên. Phật trí đoạn đủ, như pháp mà chiếu. Do pháp vô lượng, chiếu cũng vô lượng. Ví như hộp lớn thì nắp cũng lớn. Nên nói là tối thượng. Ba câu này cũng có thể xoay vần mà thành. Do Phật trí vô đẳng cho nên vô luân, do vô luân nên tối thượng thắng. Cũng có thể nói là vì tối thượng thắng nên vô đẳng, do vô đẳng nên vô luân. Nói vô đẳng là đủ, cớ chi cần phải nói hai câu sau. Như trí của Tu Đà Hoàn chẳng thể bằng với trí của A La Hán, mà là cùng loại. Sơ địa đến thập địa cũng giống vậy. Trí tuy chẳng ngang nhau chẳng sánh nổi (với Phật trí) vì cớ sao? Chẳng phải là trí tối thượng. Ông đem trí hữu biên để cật vấn, nghi Phật chẳng phải là nhất thiết chủng trí, chẳng đúng lẽ vậy.

Hỏi: Nói về kẻ sanh trong hạ bối, mười niệm liên tục liền được vãng sanh. Thế nào gọi là mười niệm liên tục?

Đáp: Ví như có người, đi về nhà qua chỗ trống trải, gặp phải oán tặc, vung đao hùng hổ, toan xông đến giết. Người ấy chạy lẹ, thấy phải vượt sông, nếu vượt được, đầu cổ mới toàn. Khi ấy, chỉ nghĩ cách vượt được sông, ta qua được bờ kia, hoặc mặc áo lội, hay cởi áo lội. Nếu mặc áo bơi, sợ qua không nổi. Nếu cởi áo ra, sợ không kịp nữa. Chỉ có niệm ấy không duyên gì khác, chỉ một lòng nghĩ chuyện vượt sông là một niệm. Chẳng tạp tâm như thế gọi là mười niệm liên tục. Hành giả cũng vậy, niệm A Di Đà Phật, như kẻ kia mong vượt sông, thẳng qua mười niệm. Như niệm danh hiệu của Phật, hoặc niệm tướng hảo của Phật, hoặc niệm quang minh của Phật, hoặc niệm thần lực của Phật, hoặc niệm công đức của Phật, hoặc niệm trí huệ của Phật, hoặc niệm bổn nguyện của Phật, không tâm khác gián tạp, tâm tâm tiếp nối, cho đến mười niệm, gọi là mười niệm liên tục. Mới nói mười niệm liên tục thì dường như chẳng khó, nhưng tâm phàm phu tựa như ngựa hoang, thức chẳng khác khỉ vượn, rong ruổi sáu trần, chẳng tạm ngừng nghỉ, nên phải tín tâm, tự niệm chắc chắn từ trước, khiến cho tích tập thành tánh, thiện căn kiên cố. Như Phật bảo Tần Bà Sa La vương: Người tích thiện hạnh, chết không ác niệm. Như cây nghiêng về tây, khi đổ ắt rơi về tây. Ví sử đao phong một phen xảy tới, trăm khổ quấy thân, nếu chẳng do tu tập từ trước trong tâm, làm sao niệm nổi. Lại nên có người cùng chí hướng năm ba kẻ, kết lời thệ, để khi lâm chung, thay phiên khai ngộ, vì mình xưng niệm danh hiệu A Di Đà Phật, nguyện sanh An Lạc, tiếng tăm tiếp nối, khiến thành mười niệm. Ví như ấn sáp đóng vào đất sét, ấn nát nhưng dấu thành. Lúc mạng này dứt thì là lúc sanh An Lạc, một phen được vào chánh định tụ, còn lo sầu gì.

Lược luận An Lạc Tịnh Độ nghĩa hết

Năm Môn Phương Tiện Niệm Phật — Thiên Thai Trí Giả Đại Sư Soạn

Một là lắng tâm thiền, hai là chế tâm thiền, ba là thể chơn thiền, bốn là phương tiện tùy duyên thiền, năm là dứt phân biệt hai bên thiền. Phàm trụ một tâm cảnh, gọi là lắng tâm. Như lúc hành giả niệm Phật, quán kỹ ngọc hào kim tướng của như lai, ngưng lặng tịch tĩnh, tỏ tường thông thấu, thì gọi là lắng tâm thiền. Kế đến là khi lắng tâm như trên, tập quán tán loạn, thì chế ngự tâm khiến trở về, duyên chắc chắn nơi kim tướng gọi là chế tâm thiền. Kế nữa, trước tuy đã chế tâm, được trụ định cảnh, nhưng chưa phải là lý quán, còn thuộc về tu nơi sự. Nay thể đã không lấy ai chế ngự, không Phật, không niệm, gọi là thể chơn thiền. Lại nữa, pháp trên tuy nói là thể chơn, còn vướng vào không tịch, vô lượng danh tướng mờ mịt chẳng biết. Nay dùng vô sở đắc để làm phương tiện. Từ không nhập giả, vạn tướng thấu tỏ, chẳng bị bụi không làm hoặc loạn, gọi là phương tiện thiền. Lại nữa, thể chơn cùng với phương tiện đều căn cứ trên không tướng, chẳng lìa nhị biên, nay quán kỹ tịnh, loạn vốn chẳng tướng mạo, danh ngôn đều dứt, ý tưởng cũng tuyệt, gọi là dứt nhị biên thiền. Từ cạn đến sâu, phân biệt như thế. Nguyên là pháp quán viên mãn, chẳng có cạn sâu, mà thành cạn sâu rành rành. Nên mở ra năm môn niệm Phật:

Môn thứ nhất gọi là vãng sanh niệm Phật tam muội môn. Thứ hai, quán tướng diệt tội niệm Phật tam muội môn. Thứ ba, quán cảnh duy tâm niệm Phật tam muội môn. Thứ tư, tâm cảnh đều rời niệm Phật tam muội môn. Thứ năm, tánh khởi viên thông niệm Phật tam muội môn. Chư Phật đại từ bi, thường dạy răn thuyết pháp, các hàng bồ tát dùng các thứ phương tiện khiến chúng sanh dễ hiểu. Lại tự dùng các thứ phương tiện, khai thị bát nhã ba la mật. Do vì cớ gì nói bát nhã ba la mật? Phật dạy: ‘Muốn khiến các hàng bồ tát tăng trưởng niệm Phật tam muội vậy’.

Do nhân duyên gì khiến nịêm chư Phật? Phật dạy: ‘Như niệm Phật thì nên biết người ấy tức là giống như Văn Thù v. v. . không khác. Vì cớ sao? Tam muội này là pháp du hí của chư Phật Thế Tôn, là chỗ sanh khởi của các đại tam muội như Thủ Lăng Nghiêm v. v. . ‘. Nên biết muốn nhập các Phật pháp, phương tiện thật nhiều. Nếu dùng một lời để gồm đủ các môn, không chi hơn niệm Phật. Vì cớ sao thế? Hết thảy hiền thánh đều từ niệm Phật mà sanh. Hết thảy trí huệ đều từ niệm Phật mà có. Ngay như thập tín bồ tát cùng tam hiền bồ tát đều còn chẳng rời niệm Phật, niệm pháp, niệm tăng, nhẫn đến chẳng rời niệm nhất thiết chủng trí, sơ địa bồ tát cho đến bát, cửu, thập địa bồ tát cũng chẳng rời niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, cho đến chẳng rời nhất thiết chủng trí, chỉ do niệm biết sai biệt, tùy nghĩa lập danh. Chúng sanh mê danh, vọng niệm hiểu khác, chìm trôi ma giới, bèn khinh cái tên niệm Phật, bèn nói pháp của mình tu mới là nghiệp thù thắng. Vì thương bọn họ, nay lược nói ra. Nếu luận về người tu nhơn, thời chẳng lìa tam hiền, thập thánh. Nếu luận về bậc chứng quả thời chính là chư Phật Như Lai. Người tu nhơn buộc tâm thường nghĩ niệm mười phương hết thảy Phật. Bậc chứng quả lại đặc biệt chỉ ra pháp này là pháp thiền thanh tịnh vi diệu bậc nhất. Pháp dễ nhập để chứng quả không chi hơn niệm Phật. Than ôi! Hàng mạt học khinh pháp dễ nhập, mất chứng đắc sâu, bị kiến hoặc buộc ràng, đáng thương xót thay!

Lại chư Phật do chúng sanh thích xưng danh chư Phật, được sanh cõi các ngài nên bèn dạy ra môn vãng sanh. Chúng sanh có kẻ ưa thấy thân tướng chư Phật, e chướng chẳng thấy nên dạy ra môn quán tướng diệt tội. Chúng sanh có kẻ mê tâm chấp cảnh thì liền chỉ bày môn các cảnh duy tâm. Chúng sanh có chấp thật có, nên chỉ môn tâm cảnh cùng lìa. Chúng sanh ưa thiền định sâu hướng đến vô sanh diệt, nên chỉ cho môn tánh khởi viên thông. Vĩ đại thay đức Thế Tôn, khéo dắt dìu chúng con, khai thị một đạo thẳng đến pháp môn bồ đề thậm thâm chính là niệm Phật. Chỉ có bậc đại trí độ sanh rồi mới biết. Bậc tu thiền định sâu, bậc khéo hiểu kinh luận xin xét xem pháp môn này với các kinh đại thừa liễu nghĩa có gồm nghĩa bất tận hay không, xin nói thử xem. Thời biết xưng một danh hiệu Phật, trí sâu thì thành sâu, một câu mà đủ các môn, sẵn có bằng cớ vậy.

Đã nói ý của năm môn xong, nay lại xét đến thứ tự của phương tiện. Như lúc hành nhân miệng xưng Nam Mô A Di Đà Phật, tâm phải nguyện sanh cõi nước ngài, thì là xưng danh vãng sanh môn. Hành giả tưởng tượng Phật thân, chuyên chú chẳng rời, liền thấy quang minh của Phật, rực rỡ chiếu khắp, hành giả khi ấy tất cả tội chướng đều được tiêu diệt, thì chính là quán tướng diệt tội môn. Lại quán đức Phật này, từ tâm mình khởi, không cảnh giới khác, tức là chư cảnh duy tâm môn. Lại quán tâm này không có tự tướng để được, chính là môn tâm cảnh cùng không. Hành giả khi ấy đạt thiền định sâu, buông bỏ hết thảy tâm ý, ý thức, sẽ nhập niết bàn, được mười phương Phật gia bị hộ niệm, hưng khởi trí môn. Hành giả khi đó trong khoảng một niệm, tịnh Phật quốc độ, thành tựu chúng sanh. Như trăm ngàn vạn phần công đức của bốn môn trước chẳng bằng một phần của môn này. Vì cớ sao? Địa vị vô công dụng có thể dùng một thân làm vô lượng thân, tùy ý tu tập vậy, do Phật quán hộ, với nguồn pháp của chư Phật đạt đến tận đáy. Vì đều viên mãn nguyện nhơn của Phổ Hiền, do bổn nguyện lực, do pháp như thế, tức là tánh khởi viên thông môn. Năm môn ở trên đây xong.

Hỏi: Thế nào là nhất hạnh tam muội?

Đáp: Kinh Đại Bảo Tích quyển 116 nói: Văn Thù Sư Lợi bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Nên tu hành thế nào để có thể mau chứng a nậu bồ đề? Phật dạy: Nhất hạnh tam muội. Thiện nam tử, thiện nữ nhơn tu tam muội này thì mau được vô thượng chánh đẳng chánh giác. Ngài Văn Thù Sư Lợi thưa: Thế nào gọi là nhất hạnh tam muội? Phật dạy: Pháp giới nhất tướng, khẩn duyên pháp giới, gọi là nhất hạnh tam muội. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhơn muốn nhập nhất hạnh tam muội, trước nên nghe bát nhã ba la mật, như lời dạy tu hành, rồi mới có thể nhập nhất hạnh tam muội. Như pháp giới duyên chẳng lui chẳng hoại, chẳng nghĩ bàn, vô ngại, vô tướng. Thiện nam tử, thiện nữ nhơn muốn nhập nhất hạnh tam muội nên ở chỗ vắng vẻ, bỏ các loạn ý, chẳng lấy tướng mạo, buộc tâm nơi một Phật, chuyên xưng danh hiệu của Phật, tùy theo Phật ở phương nào thì ngồi ngay ngắn hướng về đó, hay với một Phật niệm niệm tương tụ, thời ở trong niệm ấy, có thể thấy tam thế chư Phật, vì cớ sao? Niệm một Phật công đức vô lượng vô biên, cùng với công đức niệm vô lượng chư Phật không có sai biệt. Nhập nhất hạnh tam muội như thế, biết hết tướng chẳng sai biệt của pháp giới của mười phương chư Phật như cát sông Hằng. Đoạn kinh văn này làm chứng.

Hỏi: Người ta phần nhiều vẽ tượng để quán, lễ là có thánh giáo nào chăng?

Đáp: Trong kinh Đại Bảo Tích, quyển 89 nói: Khi ấy, Đại Tinh Tấn bồ tát cầm bức vải chiên vẽ tượng Phật, vào trong núi sâu tịch tĩnh không người, trong chỗ cầm, thú, mở bày bức tượng, kết cỏ làm tòa, ở trước tượng vẽ, ngồi kết già phu, chánh thân chánh niệm, quán đức Như Lai, quán sát kỹ rồi, nghĩ như thế này: Như Lai là hy hữu, vi diệu, trong bức vẽ còn ngồi đoan nghiêm vi diệu như thế, huống là thân của Như Lai chánh biến tri. Lại nghĩ thế này: làm sao quán Phật? Khi ấy, thần rừng biết tâm niệm của bồ tát, bạch bồ tát rằng: Này thiện nam tử! Ông nghĩ làm sao quán Phật. Đáp rằng: Nếu muốn quán Phật, nên quán tượng vẽ, quán bức tượng vẽ này chẳng khác như lai, đó gọi là quán Phật. Quán Phật như thế, quán như thế đó chính là khéo quán. Khi ấy, Đại Tinh Tấn bồ tát nghĩ như thế này: Ta nay làm sao quán được tượng vẽ giống như đức Như Lai. Lại nghĩ như sau: Tượng vẽ như thế chẳng giác chẳng tri, hết thảy chư pháp lại cũng giống vậy, chỉ có danh tự. Danh tự như thế tự tánh không tịch, vốn chẳng có sở hữu. Thân của như lai tướng như thế ấy, tượng vẽ chẳng phải là chứng chẳng phải quả. Chẳng chứng thì chẳng đắc, chẳng đắc thì chẳng trụ. Chẳng trụ thì chẳng đến đi, chẳng sanh chẳng diệt, chẳng tịnh chẳng sắc, chẳng phải tham, sân, si. Tượng vẽ chẳng phải ấm, giới, nhập, chẳng phải trước, giữa, sau. Hết thảy các pháp cũng lại như thế. Thân tướng như lai cũng lại như thế. Tượng vẽ này phi giác, phi tri, phi tác, hết thảy chư Phật cũng lại như thế. Quán thân tướng của như lai cũng lại như thế. Cho đến sáu căn cũng lại như thế.

Bồ tát quán thân như lai như vậy, ngồi kết già phu trong hăm mốt ngày, thành tựu ngũ thông, cúng dường chư Phật, chư thiên rải hoa để cúng dường, được Phật khen ngợi. Trong hội hai vạn người trụ Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. Vô lượng a tăng kỳ người trụ công đức nhị thừa. Đại Tinh Tấn chính là Thích Ca Mâu Ni Phật.

Đoạn văn này minh thị nghĩa đã nói vậy. Ước theo bốn giáo, thời tâm chẳng sanh một mình phải nương vào duyên khởi. Lúc hành giả niệm Phật, ý tưởng làm nhơn, như lai hào quang làm duyên cũng gọi là pháp trần để đối với ý căn. Cái niệm khởi lên chính là pháp được sanh. Quán chủ thể và khách thể của căn trần này, ba tướng di động, cái mới sanh cái cũ diệt, niệm niệm chẳng trụ, phân tích ra thì là không: không Phật, không niệm, đó là tạng giáo tiểu thừa. Liền quán niệm Phật tâm khởi, năng sanh, sở sanh không cái nào chẳng là không, vọng nói là tâm khởi, tâm thật chẳng khởi, khởi không tự tánh, thể chính là không. Phật tướng được quán như hình trong gương, như hoa trên không, vô Phật, vô niệm. Đó chính là thông giáo đại thừa vậy. Liền quán tâm niệm Phật khởi lên chính là pháp giả danh, sâu cạn chiếu tỏ, vô lượng danh tướng, như xem trong bàn tay, liễu tri tâm này có như lai tạng, trải các kiếp đoạn hoặc, mới chứng chơn thường, rời các bên hiển trung đạo, vô Phật, vô niệm, đó chính là biệt giáo đại thừa. Liền quán tâm niệm Phật khởi lên, thời không, giả tức là trung, hoặc căn hay trần đều là pháp giới, khởi một niệm cũng vậy. Với chư Phật trong các cõi nhiều như bụi một niệm chiếu tỏ, với chúng sanh trong lục đạo, trong sát na khắp ứng. Sơ tức là hậu, nay mới giác tri như người đại phước chấp đá là báu, chẳng có niệm buông bỏ, riêng cầu ly niệm, thời nhị biên là trung đạo, vô Phật, vô niệm đó chính là viên giáo đại thừa. Kinh Anh Lạc nêu đốn ngộ như lai chính là nói điều này vậy.

Môn năm phương tiện niệm Phật hết

Một nhận là bảy thước tàu. Một thước tàu chừng bốn mươi phân tây.

Một thứ chim theo truyền thuyết rất độc, lông nó rụng xuống đâu cá chết tới đó.

Tứ cứ là bốn câu như trong đoạn trên: tri, bất tri, phi tri phi bất tri, phi phi tri phi phi bất tri.