Lăng Nghiêm Kinh Thế Chí Niệm Phật Viên Thông Chương Sớ Sao

Quyển Hạ

b. Thích nghĩa

Gồm hai phần

Tu nhân

Chứng quả

b. 1. Tu nhân Gồm hai phần:

Nêu thí dụ

Hợp lại để giảng pháp

b. 1. 1 Nêu thí dụ: Gồm hai phần:

Thí dụ về hai người

Thí dụ về mẹ con

Thí dụ về hai người

Chánh kinh: Ví như có người: một người chuyên nhớ, một người chuyên quên. Hai người như thế, hoặc là gặp gỡ, hoặc chẳng gặp gỡ, hoặc thấy, chẳng thấy. Hai người cùng nhớ. Hai cái nhớ nghĩ sâu xa, như thế nhẫn đến từ đời này qua đời khác, giống hình và bóng chẳng trái lìa nhau.

Sớ: Trước thí dụ, chỉ một người nhớ thời có sự chia lìa. ‘Có người’: là thí dụ cho chúng sanh và Phật là hai người vậy. ‘Một người chuyên nhớ’ ví cho Phật niệm chúng sanh. ‘Một người chuyên quên’ ví cho chúng sanh chẳng niệm Phật. ‘Hoặc là gặp gỡ, hoặc chẳng gặp gỡ’, hoặc thấy, chẳng thấy’: do Phật chuyên niệm chúng sanh, chẳng lúc nào không ở trước chúng sanh mà chợt gặp chợt thấy, nên nói: hoặc là gặp gỡ, hoặc chẳng gặp gỡ. Chúng sanh chuyên chẳng niệm Phật, Phật tuy ở trước chúng sanh mà cũng bỏ qua chẳng thấy nên nói ‘hoặc thấy, chẳng thấy’. Từ chữ ‘Hai người’ trở đi, là thí dụ sau: hai người cùng nhớ thì chẳng chia lìa. ‘Hai người cùng nhớ’: ví cho chúng sanh, Phật cùng niệm. ‘Hai cái nhớ nghĩ sâu xa’: ví cho cái nhớ lâu ngày chẳng quên. ‘Như thế’: là chữ kết chỉ. ‘Nhẫn đến’ là lời tóm lược, tức là nói: Có thể niệm như thế, liền quyết định mọi lúc thường thấy nhau. ‘Từ đời này qua đời khác. . . chẳng sai khác nhau’: dụ cho đời đời chẳng lìa nhau vậy. ‘Cùng một hình ảnh’: Chúng sanh và Phật đời đời chẳng bỏ, ví như hình và bóng không trái, khác nhau.

Sao: Phật chuyên nhớ gồm hai có hai ý: Một là Phật có đại bi nguyện, hai là Phật lúc còn tu nhơn, tự quả chưa trọn, mà đã với chúng sanh niệm niệm chẳng bỏ, huống là sau khi ngài đắc quả, lại còn nghĩ sự khác sao? Thời là niệm chúng sanh ân cần khẩn thiết, chẳng phải nói thêm. Chúng sanh chuyên quên cũng có hai nghĩa: một là chúng sanh chẳng có tín, hạnh, nguyện. Hai là chúng sanh còn ở nơi mê, triền hoặc nghiệp khổ, với nhơn quả cõi trời, cõi người còn chẳng tu nổi, huống là Phật quả mà dễ được sao? Nên cái tâm niệm Phật vùi lấp ẩn mất, chẳng thể phát ra. ‘Chợt gặp gỡ’’ là chư Phật bồ tát chẳng trái bổn nguyện, qua hóa độ cõi Sa Bà, nên khiến chúng sanh ngẫu nhiên gặp được, mà chúng cũng để lỡ mất. Như gặp Văn Thù chỉ thấy là một ông già, bà già nghèo v. v. . Hoặc thấy bổn tướng cũng chẳng được pháp lợi. Do hoặc nghiệp ấy chướng ngăn, lầm thấy tướng hèn kém. Như kẻ phước mỏng gặp của báu, cho là rắn, là cóc, huống nữa là thánh hiền tác ý vờ ẩn tướng thật của mình ư? ‘Chúng sanh và Phật cùng niệm chúng sanh niệm Phật giống như Phật niệm chúng sanh. ‘Nhớ lâu chẳng quên’ là thời khắc luôn mang trong lòng, tuy qua nhiều năm chày tháng, cho đến khi chết đi, cũng chẳng quên vậy. ‘Kết lại lời chỉ’ là chỉ cái sự nhớ nghĩ nhau sâu xa ở trên. ‘Lời tóm lược’ tức là chẳng chỉ kiếp này, thường được thấy Phật, mà cho đến trong kiếp khác, tột đời vị lai cũng thường được thấy Phật. ‘Trái’ tức là nghịch lại. Khác là lìa. Hình, bóng: lược nêu một việc để ví dụ cho sự chẳng lìa. Đến như âm thanh và tiếng vọng, sóng và nước, gương và hình, đều chẳng thể lìa nhau. Lại hình và bóng này, gần thì để đối ứng với cái thí dụ trong đoạn kinh tiếp theo để phù hợp với ý văn, hiển rõ lợi ích được thấy Phật. Xa thì đối ứng với ý chứng quả trong đoạn kinh sau, cùng hiển thị hai sự lợi ích: thấy Phật và thành Phật (hiện sẽ thấy Phật là một lợi ích, tâm khai phát như nhiễm mùi hương là lợi ích thứ hai). Ứng theo ý kinh thì có thể giải thích rằng: nhất tâm niệm Phật như thế, thì tâm đồng Phật, tâm đồng, hình cũng đồng, bóng cũng đồng, chẳng chỉ trong đời này mà bèn trong đời đời kiếp kiếp, hình bóng đều đồng. Kinh Lăng Nghiêm dạy: ‘Dung mạo như Phật, tâm tưởng cũng đồng. Thân tâm hợp thành, gọi là pháp vương tử’. Ý này chẳng nghịch với ý chánh kinh, nên lời sớ chẳng chép.

Thí dụ về hai mẹ con:

Chánh kinh: Mười phương Như Lai thương nhớ chúng sanh mẹ nhớ con. Nếu con bỏ trốn, tuy nhớ mà biết làm sao? Con nếu nhớ mẹ như lúc mẹ nhớ con, mẹ con trải qua nhiều đời chẳng trái xa nhau.

Sớ: Thí dụ về hai người ở phần trên phiếm chỉ thân hữu, còn là hạn hẹp. Nên ở đây lại đem mẹ con tối thân thiết làm thí dụ, khiến người khởi tín hạnh vậy. Trong đây cũng có hai điều: một là ví dụ chỉ có một người nhớ thời có xa lìa. Câu đầu trong ba câu này tương ứng hai người chuyên nhớ ở trên, câu thứ hai, ứng với người chuyên quên ở trên. Như lai là mẹ. Chúng sanh là con. Trong tình thương yêu mạnh mẽ nhất trong thế gian, không gì bằng tình mẹ. Con nếu hỗn nghịch, vong ân bội nghĩa, mẹ nghĩ lo âu, tâm sanh hối hận. Phật niệm chúng sanh còn hơn cả mẹ. Chúng sanh nghịch ác càng nặng, Phật càng nghĩ đến chúng sâu đậm hơn. Nhẫn đến vào trong A Tị địa ngục, thay cho chúng ấy chịu khổ vô lượng. Lại mẹ nhớ con chỉ được một đời, tâm từ của Phật niệm chúng sanh vô tận, đời đời theo chúng, chẳng có lui chuyển. Nên nói: Phật niệm chúng sanh như mẹ nhớ con. ‘Nếu con trốn bỏ’ là dụ cho chúng sanh chẳng niệm Phật mà đọa cái khổ ác đạo vậy. ‘Tuy nhớ nhưng biết làm sao’ là dụ cho chỉ mình Như Lai nhớ thì vô ích. Từ chữ ‘Con nếu’ trở đi, là thí dụ sau cho hai người cùng nhớ chẳng xa lìa. Hai câu đầu tương ứng với ‘nhớ nghĩ sâu xa’ ở trên. Hai câu cuối, tương ứng với ‘đời đời chẳng khác’ ở phần trước. Tức là chúng sanh trong sáu đường kính mộ nghĩ nhớ như lai, tựa như Như Lai xót nghĩ chúng sanh thì mới có thể cảm ứng đạo giao, chúng sanh và Phật chẳng hai vậy. Nên Cao Tề Đại Hạnh hòa thượng bảo: ‘Tôn sùng niệm Phật, bốn chữ dạy răn, tức là: hai chữ tin, nhớ chẳng lìa trong tâm; hai chữ: xưng, kính, chẳng lìa cửa miệng. Tùy lòng sớm tối, trọn chẳng lại trụ vào pháp Sa Bà. Đấy gọi là yếu quyết bậc nhất để niệm Phật vậy’.

Sao: ‘Phiếm chỉ’ là thầy trò, vua tôi, đều gồm trong ấy. Từ chữ ‘Như Lai’ trở đi:

Hỏi: Trước nói niệm Phật là chỉ niệm Di Đà, chẳng niệm chư Phật, cớ sao ở đây lại nói mười phương chư Phật?

Đáp: Có hai ý: Một là chỉ Di Đà Phật, vì tam thế thập phương có vô lượng Phật Di Đà, nên Quán Kinh dạy: ‘Từ phương dưới cõi của Kim Quang Phật, nhẫn đến phương trên cõi của Quang Minh Vương Phật, trong khoảng giữa ấy, vô lượng trần số phân thân Vô Lượng Thọ Phật’. Hai là chỉ chung mười phương chư Phật, tức là chẳng phải mình đức Phật Di Đà của chúng ta có bi nguyện như thế, mà mười phương chư Phật xót nghĩ chúng sanh cũng đều như vậy, nêu thẳng sự việc Phật phật đạo đồng.

Trong phẩm Vấn Minh của kinh Hoa Nghiêm có chép: ‘Mười phương các như lai cùng chung một pháp thân, một tâm, một trí huệ, sức vô úy cũng vậy’. Kinh Lăng Già, quyển thứ tư chép rằng: ‘Hết thảy chư Phật có bốn thứ bình đẳng, ấy là: tự bình đẳng, ngữ bình đẳng, thân bình đẳng, pháp bình đẳng’. Quán kinh dạy: ‘Thấy Vô Lượng Thọ Phật tức là thấy mười phương vô lượng chư Phật’. ‘Xót nghĩ’ là như kinh Tam Muội nói: ‘Tâm chư Phật là đại từ bi. Do từ bi duyên với chúng sanh đang khổ. Nếu khi thấy chúng sanh chịu khổ não, như bị tên trúng tim, muốn dứt cái khổ cho họ’. Thế nên, người cầu vãng sanh chẳng được cho rằng mình lỗi ác, mà nghi Phật chẳng đến tiếp dẫn. Ai biết là tâm Phật chuyên hướng đến chúng sanh nghịch khổ để thực thi các thứ cứu độ. Sao lại tự sanh nghi nan, cam tâm chịu khổ vậy?

Hỏi: Hai chữ ‘trốn bỏ’ cùng với ý ‘chuyên quên, hoặc gặp chẳng gặp’ nói ở trên có sai biệt hay không?

Đáp: Cũng giống, cũng khác. Giống là chẳng niệm Phật thời chẳng thể thấy Phật. Tuy thấy Phật cũng chẳng thể hưởng pháp lợi. Do đây, cũng như trốn bỏ chẳng khác, có nhớ cũng chẳng làm gì được. Khác là: với ý của thí dụ ở phần truớc, còn nêu chúng sanh hoặc có lúc có niệm, có điều niệm chẳng khẩn thiết, nhớ chẳng sâu thôi. Nên có gặp hoặc chẳng gặp. Sự nhớ của Phật còn có lợi ích. Trong thí dụ này, đã nói rõ chúng sanh chẳng chỉ quên niệm mà còn báng Phật. Do bất tín nên đọa trong tam đồ, chịu vô lượng khổ, nên như trốn bỏ, sự nghĩ nhớ của Phật là vô ích. Cảm ứng giữa chúng sanh và Phật thì: con là dụ cho chúng sanh cảm. Mẹ là dụ cho Phật ứng. Đạo giao chẳng hai hợp thành chẳng trái. Từ chữ ‘Nên Cao Tề’ trở đi, hòa thượng bàn rằng: Vãng sanh tịnh độ phải cần có tín. Tin một ngàn tức sanh một ngàn, tin vạn liền vạn sanh. Tin vào danh hiệu của Phật, chẳng lìa miệng, ý, chư Phật liền cứu, chư Phật liền hộ, tâm thường nhớ Phật, miệng thường xưng danh, thân thường tôn kính mới gọi là thâm tín (tin sâu).

b. 1. 2. Hợp lại để giảng pháp

Chánh kinh: Nếu tâm chúng sanh: nhớ Phật, niệm Phật, hiện tiền, tương lai, nhất định thấy Phật.

Sớ: Nói ‘Tâm chúng sanh’ là trừ bỏ chuyện miệng niệm mà tâm chẳng niệm. Nhớ (ức) là ghi giữ chẳng quên. Niệm là buộc duyên thường nghĩ đến vậy. Lại lúc đầu ngẫu nhiên miễn cưỡng ghi nhớ, thì gọi là ức. Lúc sau, lâu ngày thuần thục thuộc vào duyên niệm thì gọi là niệm. Lại ức là tạm niệm, là nói một lần nhớ. Niệm là nhiều lần nhớ, là nói về thường niệm. Như sự ức niệm thì là chuyên tâm chú ý, tơ hào chẳng để tạp duyên. Nếu là lý ức niệm thì chỉ có diệu giác minh, chiếu trọn pháp giới.

Phật cũng có hai nghĩa: Một là sự tướng, tức là ba thân, mười thân. Hai là lý tánh, chỉ là một chơn như pháp giới.

Lại trong sự niệm Phật và lý niệm Phật, mỗi thứ lại có hai: một là hạnh lần lượt, hai là viên dung. Tức là: trước là niệm hóa thân, báo thân, sau mới niệm pháp thân v. v. . là sự được niệm lần lượt. Hoặc ba thân, hoặc mười thân cùng tại nhất tâm là sự cùng một lúc vậy. Trước không, kế đến bất không, cuối cùng là không bất không là lý được niệm lần lượt. Ba như lai tạng tâm Phật được niệm trong cùng một lúc là lý viên dung vậy.

Hỏi: Nếu ngoài tâm có Phật thì làm sao dung được lý niệm? Ví như ngoài tâm không Phật, sao lại dùng sự làm?

Đáp: Ngoài tâm có Phật là Phật trong tâm của ta, thành ra Phật bên ngoài. Kinh dạy: ‘Chư Phật chánh tri, từ tâm tưởng sanh’ nên cần phải lý niệm. Ngoài tâm không Phật là mượn Phật ngoài tâm để hiển lộ Phật trong tâm mình. Kinh dạy: ‘Lúc tâm tưởng Phật, tâm này làm Phật’, nên phải dùng sự để niệm. Nếu lìa hai cách niệm sự và lý, sao gọi là tức tâm tức Phật.

Hỏi: Nếu Phật chính là tâm, phải nên niệm tâm, sao lại phải niệm Phật? Lại tâm chính là Phật, thời nên niệm Phật, cần gì niệm tâm?

Đáp: Chỉ chấp tâm chính là Phật, chẳng biết chính tâm tánh bổn giác của mình là Phật giác ngộ rốt ráo kia. Kinh dạy: ‘Tâm này là Phật ba mươi hai tướng’ nên chẳng ngại việc niệm Phật. Lại chấp tâm này là Phật chẳng biết chính đức Phật giác ngộ rốt ráo kia là tâm tánh bổn giác của mình. Kinh dạy: ‘Chư Phật vào trong tâm của chúng sanh’ nên chẳng ngại niệm tâm. Nếu chỉ niệm riêng về tâm hay Phật, thời nghĩa chẳng thành.

Hỏi: Nhất chơn pháp giới, thể không hai tướng, cớ sao có việc niệm Phật ở trong hay ngoài tâm?

Đáp: Pháp giới nhất chơn, vốn chẳng trong ngoài, chẳng thuộc nơi tâm hay Phật, Phật tự chứng đến cùng cực biết tâm chấp có của chúng sanh, muốn khiến chúng sanh khai ngộ, nên nghĩa phân ra làm tâm và Phật. Phật là ngoại cảnh, tâm là nội cảnh. Ức niệm thành công, tự nhiên chứng biết, tâm: không có tâm ở ngoài Phật, Phật: không có Phật ở ngoài tâm. Duy nhất pháp giới, khắp dung chứa vô tận.

‘Hiện tiền thấy Phật’: chẳng lìa ngũ ấm hiện tại, ở trong định được thấy, hoặc trong mộng được thấy. ‘Tương lai thấy phật’: tức là báo hết, thân ngũ ấm tan hoại, thấy Phật đến đón, hoặc thấy ở trong đài hoa, mà nói ‘quyết định’ thời có hai ý: Một là cảm ứng đạo giao, khó nghĩ bàn vậy. Tức là tin được tâm chính là Phật, chuyên dùng sự nệm, niệm Phật tướng tốt, nên thấy quả báo Phật đi vào trong tâm mình. Kinh dạy: ‘Tâm này làm Phật. Chư Phật Như Lai vào trong tưởng của hết thảy chúng sanh’. Hai là thỉ giác và bổn giác khế hợp với nhau, pháp đương nhiên như vậy. Tức là: tin được chính Phật là tâm, chuyên nơi lý niệm, niệm bổn tánh Phật. Nên trong tự tâm, thấy pháp thân Phật hiện. Kinh dạy: ‘Tâm này là Phật, lúc tâm tưởng Phật, tâm này chính là ba mươi hai tướng’. Trong đoạn này chẳng nhắc lại Phật niệm chúng sanh vì để lập lại ý chúng sanh niệm Phật vậy.

Sao: Từ chữ ‘Nhớ (ức)’ trở đi, như trong luận Duy Thức nói: ‘Sao gọi là niệm? Với cảnh từng quen, khiến tâm nhớ rõ chẳng quên làm tánh. Nương chắc vào đó làm nghiệp. Tức là nhiều lần nhớ giữ cảnh từng được thọ, chẳng thể quên mất, hay dẫn đến định. VớI cảnh chưa từng thọ, hoàn toàn chẳng khởI niệm. Ví đã từng thọ, chẳng thể nhớ rõ, thì niệm cũng chẳng sanh’.

Ngài Từ Vân Sám Chủ nói: ‘Phàm trải qua các duyên sự mà trong tâm chẳng quên Phật, thì gọi là ức niệm’. Ví như người đời gắn bó với sự việc, chuyên chú tâm, tuy có nói năng, đến, đi, ngồi, nằm, làm lụng các thứ, mà chẳng phương hại gì đến sự thầm nhớ, việc trên cũng tựa như vậy. Cái tâm niệm Phật cũng phải nên như thế. Nếu như quên mất niệm, nhiều lần gom tâm trở lại, lâu dành thành tánh, tùy ý thường nhớ. Lại nữa, giác tâm tâm vừa nhen ác niệm, liền nghĩ ngay đến Phật, do bởi Phật lực, ác niệm tự dứt. Nếu thấy người khác chịu khổ, do tâm niệm Phật, thương xót đến họ, nguyện họ lìa khổ. Buộc lòng niệm Phật liên tục như thế, thời có thể hoàn thành hết thảy công đức tịnh độ. Từ chữ ‘Như sự ức niệm’ trở đi, là nói ở trong ấy chuyên tâm ức niệm cùng là thâu nhiếp các căn tịnh niệm, tức là cái nhất tâm bất loạn trong kinh Di Đà vậy. Nhất hướng chuyên niệm là cái khẩn niệm trong Quán kinh vậy, đều thông sự, lý. Sự tức là có thể với những cái mình trải qua, tâm Phật vẫn phân minh. Chỉ một tâm này không có niệm khác, niệm niệm liên tục, thành tựu định lực. Luận Khởi Tín nói: ‘Dùng nhơn duyên chuyên ý niệm Phật’ chính là ý này vậy. Lý thờI năng, sở nhất như, tâm và Phật chẳng hai. Chỉ một duyên này lại chẳng có chuyên khác, duyên, tâm tự tại, thành tựu huệ lực, như luận Khởi Tín nói: ‘Tuy niệm cũng chẳng có người niệm mới là niệm’.

Lại như lời sớ phẩm Phổ Môn chép rằng: ‘Nếu dụng tâm tồn niệm chẳng có gián đoạn, gọi là sự nhất tâm. Nếu rõ được niệm tâm ấy: bốn tánh chẳng sanh, thì gọi là lý nhất tâm’. Đối với bốn thứ hay năm cách niệm Phật nói ở phần trước, mỗi mỗi thứ đều đủ cả hai cách niệm sự và lý này.

Hỏi: bốn cách, năm môn niệm Phật ở phần trước cùng với sự và lý ở đây đều ước theo nghĩa năng niệm, há có sai khác chăng?

Đáp: Bốn hay năm cách nói ở trước, nêu nhiều pháp môn phương tiện. Lý, sự ở đây, thì ước theo hành nhân dụng tâm sai khác. Thế nên, trong bốn cách, năm môn, ắt đủ hai tâm. Trong hai tâm, ắt gồm bốn cách, năm môn chẳng hỗn độn vậy.

Hỏi: Lý, sự trong đây, cùng với bốn cách, năm môn niệm Phật trước: phán sự, quán lý sai khác thế nào?

Đáp: Trên là phán định riêng. Bốn cách, năm môn đều thuộc về sự lý. Còn ở đây là phán định chung, mỗI mỗI môn đều có sự lẫn lý. So ra, phần trên nói lược, ở đây nói chi tiết, nên chẳng giống nhau. Mà trong hai niệm này, tuy chẳng được khuyết mà cũng có bậc thượng trí chuyên nơi lý niệm, hoặc kẻ độn căn chuyên nơi sự niệm, hoặc người bậc trung kiêm cả sự lý, đều là thích nghi theo căn cơ, chẳng bị trở ngại. Do được thấy Phật, lợi ích vẫn như nhau.

Với câu ‘Phật cũng có hai nghĩa. . . ’, có lời hỏi rằng: Pháp thân trong ba thân, trí không thân trong mười thân sao cũng bị gọi là sự?

Đáp: Do theo số lượng, do thuộc Phật thân vậy.

Hỏi: Luận Khởi Tín viết: ‘Nếu người chuyên niệm Di Đà Phật, do căn lành đã tu liền được thấy Phật’. Há chẳng phải là sự niệm sao? Lại viết rằng: ‘Nếu quán chơn như pháp thân của đức Phật ấy, thường siêng tu tập, chắc chắn được sanh’, há chẳng phải lý niệm sao? Nay sao lại cho là pháp thân chẳng thuộc lý?

Đáp: Đối với báo thân, hóa thân mà bàn thì pháp thân thuộc về lý niệm. Nay đem so với nhất chơn, thì lại thuộc về sự. Thế nên trong kinh Văn Thù Bát Nhã minh thị nhất hạnh niệm Phật tam muội, trước nêu pháp giới bất động, khẩn duyên pháp giới v. v. . Đại Sớ cũng chép: ‘Nhất pháp giới hạnh cũng chẳng không có một thứ gì vậy’.

Hỏi: Mười thân Phật xuất phát từ kinh Hoa Nghiêm, các kinh khác không có. Cớ sao nay lại dạy niệm vậy?

Đáp: Chư Phật nói ra giáo pháp tuy khác, mà ba mươi thân đều đồng. Quán Kinh dạy: ‘Chư Phật Như Lai là thân pháp giới’. Như ngài Đức Vân [trong kinh Hoa Nghiêm] chỉ niệm mười thân Phật. Thanh Lương Sớ Sao cũng chép: ‘Mà niệm Phật tam muội ấy, tổng tướng là một. Biệt tướng thì thành ba thân, mười thân, tu quán đều khác’. Ba thân là nói niệm pháp thân, báo thân, hóa thân Phật. Trong ba thân, đều có y, chánh, lại thành sáu quán. Tức là: niệm pháp tánh, thân, cõi nước làm y, chánh của pháp thân. Niệm báo thân, cõi Hoa Tạng v. v. . làm y báo, mười thân tướng hải. . . làm chánh báo. Niệm sự khác là tịnh độ, nước, chim, cây cối, đều là chỗ nương của hóa thân. Ba mươi hai tướng là chánh báo của hóa thân. Mười thân là niệm, nguyện, trí, pháp, lực, trì, ý sanh, hóa độ, oai thế và bồ đề, phước đức, tướng hảo trang nghiêm thân. . Các thứ như thế thành cảnh đế võng (1) liền nhập môn niệm Phật của Phổ Hiền, giảng rõ trong cuốn sáu mươi hai. Hạnh lần lượt là tu hành dần theo thứ tự vậy. Viên dung là nhất niệm. Lợi căn thì viên dung hạ căn, ngu độn thời phải lần lượt thực hành, hạng trung căn thì bất định. Lại nữa, hoặc lợi căn trước lý sau sự, độn căn thì trước sự sau lý, đều phương tiện tùy cơ, chẳng một tướng nhất định.

Nói ‘Trước không’ là ước theo quyển bốn của kinh Lăng Nghiêm, tam như lai tạng tâm minh. Nếu xét về pháp giới trong cái lý được niệm, thời nên nói: Trước là vô vi lý pháp giới, kế đến là hữu vi sự pháp giớI, sau là lý sự vô chướng ngại pháp giới Phật, do pháp giới và như lai tạng cùng là một tâm vậy, nói trước hay sau thôi. Từ chữ ‘Hỏi: Nếu’ trở đi, là lời gạn chung. Trước hết giải trong hai niệm, tùy ý dùng một thứ, chẳng cần phải kiêm cả hai cho khó. Kế đó là giải thích giữa tức tâm và tức Phật, niệm thứ nào cũng được, chẳng bắt buộc phải tu hết cho khó. Ba là giải thích chính là tâm chính là Phật, thành tâm và Phật hai thứ cùng khó.

‘Trong định được thấy’ là như quyển bốn mươi sáu kinh Hoa Nghiêm dạy: ‘Nếu có chúng sanh chuyên tâm ức niệm, thời Phật hiện trước mặt họ’. Quyển sáu mươi hai chép: ‘Trụ tự tại tâm niệm Phật môn, tùy theo ý mình thích, mà [Phật] hiện hình tượng vậy. Trụ môn niệm Phật hết thảy cảnh, khắp trong các cảnh thấy Phật hiện’. Kinh Lăng Già dạy: ‘Chư Phật có hai thứ gia trì, tức là khiến nhập tam muội, hiện thân quán đảnh. Các hàng bồ tát được hai thứ gia trì này, thời có thể đích thân thấy hết thảy chư Phật’. Quán kinh dạy: ‘Vô Lượng Thọ Phật, tướng hảo, quang minh, khắp mười phương cõi với chúng sanh niệm Phật nhiếp thủ chẳng bỏ, nên trong thiền quán, đều được thấy’.

‘Trong mộng thấy’ là như kinh Pháp Hoa chép: ‘Hoặc ở trong mộng, thấy các như lai, ngồi tòa sư tử, vây quanh thuyết pháp’.

Từ chữ ‘Di Đà’ trở đi, Bối văn nói: ‘Người này lâm chung, mộng thấy Phật ấy, cũng được vãng sanh’. ‘Báo hết thấy Phật’ là như kinh Xưng Dương Công Đức chư Phật dạy: ‘Nếu như được nghe danh hiệu Di Đà, nhất tâm tin ưa, người này mạng chung, A Di Đà Phật ở trước người ấy’. Kinh Cổ Âm Vương chép: ‘Nếu có người thọ trì dannh hiệu đức Phật ấy, lúc mạng lâm chung, A Di Đà Phật liền cùng đại chúng ở trước kẻ ấy, khiến cho được thấy’. ‘Trong hoa được thấy’ là như trong Quán Kinh, phần hạ phẩm trung sanh, chép: ‘Thổi các hoa trời, trên hoa đều có hóa Phật, Bồ Tát, nghênh tiếp người ấy, như trong một niệm, sanh trong hoa sen. Trải qua sáu kiếp, hoa sen bèn nở, Quán Âm, Thế Chí giảng kinh điển cho’.

Hỏi: Nay có kẻ chuyên tâm niệm Phật, trong định, trong mộng cũng chẳng thấy Phật. Lại có người cả đời niệm Phật, đến lúc lâm chung cũng chẳng sanh Tây phương, vì sao vậy?

Đáp: Chuyên tâm niệm Phật trong định cùng mộng chẳng thấy, do nghiệp chướng trong quá khứ nặng nề, mà sức lành hiện tại yếu kém. Lại Phật có hai thứ gia bị: Một là không nghiệp chướng liền gia bị rõ ràng khiến đích thân được thấy. Hai là chướng nặng liền ngầm gia bị, thầm khiến được lợi ích. Nên bồ tát Phổ Hiền bảo: ‘Có các chúng sanh trong tâm phát minh Phổ Hiền hạnh. Ta có lúc phân thân, đến chỗ người ấy. Ví người ấy chướng sâu chẳng được thấy ta, ta bèn với người ấy thầm xoa đảnh ủng hộ cho thành tựu’. Một đời niệm Phật chẳng sanh tây phương là do niệm Phật chẳng tinh thành, sanh nghi chẳng dốc lòng tin, chẳng có nguyện vãng sanh, chẳng thể đoạn tham, ái.

Hỏi: Hiện tại thiện căn cạn mỏng thời có thể tu tập để tăng thêm. Nghiệp chướng quá khứ sâu nặng, làm sao biết nổi để mà đối trị?

Đáp: Có hai cách chọn lựa:

a. Trong tam muội nếu có căn lành phát tướng, biết các nhơn duyên đã gieo trong quá khứ. Làm sao để thiện phát? Lược khai bốn thứ:

Một là niệm hóa Phật, thiện căn sẽ phát hiện. Trong niệm Phật tam muội, hốt nhiên nhớ Phật tu lục độ vạn hạnh, thành băm hai tướng, thân có quang minh đẹp, tâm có trí huệ, thuyết pháp lợi sanh, hàng phục ma oán. Lúc nghĩ như thế, sanh lòng kính ái, khai phát tam muội, tăng tấn Phật hạnh. Hoặc là trong định, thấy thân tướng Phật, tâm tin hiểu trong sạch. Hoặc là trong mộng, nghe Phật thuyết pháp, giác ngộ tâm Phật.

Hai là niệm báo thân Phật, thiện căn phát tướng là trong lúc niệm Phật, hốt nhiên nhớ tới đến thân quả báo viên mãn của Phật đều là công đức vô lậu thành tựu, tướng hảo, quang minh, mỗi mỗi vô lượng, thần thông, trí huệ đầy tràn pháp giới, liên tục trạm nhiên tột hết vị lai. Lúc nghĩ như thế, huệ giải phân minh, quyết định an ổn, niệm lành tiếp nối, hoặc là trong định, nghe nói cảnh giới Phật pháp chẳng nghĩ bàn, liền được xuất sanh vô lượng trí huệ pháp môn. Hoặc là trong mộng, thấy tám vạn bốn ngàn các tướng tốt lành, liền xuất sanh vô lượng nguyện hạnh công đức.

Ba là niệm Phật pháp, thiện căn phát tướng là trong tam muội, chợt nhớ thân chơn thật tánh của Phật, thanh tịnh vô tướng tựa như hư không. Chỉ là đệ nhất nghĩa đế, chẳng có cảnh giới thế đế, lìa sanh rời diệt, vô tác, vô vi, chẳng đến chẳng đi, chẳng giảm, chẳng tăng. Lúc nghĩ như thế, thiện tâm khai phát, nhập định an vui, thông đạt vô lượng pháp môn, hiện khởi vô biên cảnh Phật. Hoặc là trong định thấy Phật dùng pháp thân vi diệu đủ các tướng tốt liền được giác ngộ, xa lìa thường, vô thường, mà hiện thường và vô thường. Luận Thành Duy Thức nói: ‘Pháp thân, năm pháp làm tánh, chẳng phải riêng tịnh pháp giới gọi là pháp thân’. Lúc ngộ như thế, khai phát thật trí, ba thời hiện tiền. Hoặc là trong mộng, thấy phật đem các pháp như nghĩa để dùng làm thân, liền được giác ngộ, dùng chơn như làm Phật, không cảnh gì chẳng là Phật. Đại Phẩm chép: ‘Tướng như thật của các pháp: chư pháp như thật tức là Phật. Lìa ngoài điều ấy, chẳng có phật khác’. Lúc ngộ như thế, thanh tịnh sáu căn, pháp tánh hiện tiền.

Bốn là niệm mười Phật, thiện căn phát tướng, ở trong thiền quán, chợt nhớ đến mây pháp giới thân của Phật, y báo, chánh báo viên dung, chơn ứng vô ngại, một và nhiều nhập vào nhau, lớn, nhỏ, ẩn, hiện, cũng là lý, cũng là sự, cũng là người, cũng là pháp, cũng là đây, cũng là kia, cũng là nhơn, cũng là quả, cũng là chín cõi, cũng là Phật giới, cũng là tam thân, cũng là mười thân. Lúc nghĩ như thế, khai phát vô tận tâm lành, xuất sanh vô tận tam muội, diệt vô lượng phiền não, hiển các thứ pháp tánh. Hoặc là trong định, thấy vô chướng ngại Phật, trong mỗi cõi, mỗi bụi hiện thân thuyết pháp, thời liền chứng biết pháp môn nhất niệm của ngài Đức Vân, xuất sanh hăm mốt môn. Sau khi biết như thế, phát nguyện Phổ Hiền, hành hạnh Phổ Hiện. Hoặc là trong mộng, thấy vô tận thân Phật, thuyết pháp lợi sanh, liền được nhập oai quang niệm Phật tam muội, nhiếp vô tận tam muội. Sau khi ngộ như thế, phát [Tì Lô] Giá Na trí thành cảnh Giá Na.

Các căn lành trên đây đều từ quá khứ nay sanh, là tướng niệm Phật được báo vậy.

b. Trong tam muội nếu có nghiệp chướng phát tướng, thời biết quá khứ chẳng trồng thiện căn. Gì là chướng phát? Cũng khai bốn thứ:

Một là hôn trầm, tối tăm che lấp, nghiệp chướng phát tướng. Tức là lúc niệm Phật, liền bị mê ngủ, trầm ám, trì trệ, không thể nhớ gì làm cho các thiền quán chẳng được khai phát.

Hai là vọng niệm tán loạn, nghiệp chướng khai phát. Lúc muốn tu quán, tuy chẳng hôn trầm, mà sanh tà tưởng, muốn làm các sự: tứ trọng, ngũ nghịch, thập ác, hủy giới v. v. . xoay vần sanh chuyển, không lúc tạm ngừng, bởi thế tam muội chẳng được hiện tiền.

Ba là ác cảnh bức bách, nghiệp chướng phát tướng. Lúc muốn nhập định, tuy không vọng niệm, nhưng có cảnh ác, hoặc thấy lửa cháy, nước trôi, hoặc nghe chấn động, hoặc không đầu, tay, hoặc núi sụp xuống biển. Các thứ bức bách như thế khiến cho hoảng sợ, đạo tâm đã phát bị chướng ngại chẳng khởi được.

Bốn là bệnh sự khổ não, nghiệp chướng phát tướng. Lúc đang niệm Phật, tuy không có những cảnh trên, mà thân chợt sanh các thứ tật bệnh, khổ não trăm mối, hoặc bị các thứ sự vụ thế gian lôi kéo chẳng dứt. Bởi thế chẳng sanh, chẳng thể chứng nhập.

Nghiệp chướng nói trên đều do nhơn chẳng lành trong quá khứ nên hiện tướng. Nhân vì hai pháp lành ác hiện tướng, liền có thể biết được căn tánh của mình, là thiện hay ác, cũng biết được mình trong đời trước trồng thiện hay gieo ác, làm ác hay làm điều chẳng ác. Thấy như thế xong, thiện thì tu cho tăng thêm khiến được viên mãn. Ác thì đối trị, khiến cho trừ diệt. Làm sao đối trị, cũng mở ra bốn môn:

Một là trị diệt hôn trầm chướng: Nên dạy niệm nơi băm hai tướng của hóa Phật, tùy ý chọn lấy một tướng, hoặc lấy tướng bạch hào nhắm mắt tự quán. Nếu tâm ám độn, quán tưởng suông chẳng thành, thời nên đối trước một bức tượng Phật đoan nghiêm, nương vào đó nhập quán. Nếu chẳng rõ ràng, liền mở mắt quán, rồi lại nhắm mắt. Lúc tưởng như thế, tâm nhãn mở toang phá được chướng ấy, không còn hôn trầm.

Hai là trị diệt vọng niệm chướng, nên dạy quán mười công đức, bốn vô sở úy, mười tám bất cộng, tam muội giải thoát, nhất thiết chủng trí, công đức chẳng thể nghĩ bàn vô lượng vốn có của báo thân Phật, phổ hiện sắc thân lợi ích hết thảy. Thần thông biến hóa, dẹp tan ma và ngoại đạo. Niệm pháp lành công đức của phật như thế, hết thảy tà ác, tâm, tâm số pháp tự nhiên tiêu diệt.

Ba là trị diệt ác cảnh chướng, nên dạy niệm pháp thân của Phật, pháp thân của Phật tức là pháp tánh bình đẳng, không tịch, vô vi, chẳng có hình tướng. Đã không hình tướng thì sao có cảnh giới bức bách. Do cảnh giới là không, nên trị diệt được chướng ấy.

Bốn là trị diệt bịnh sự chướng, nên dạy niệm mười thân Phật. Do Phật bồ đề oai thế lực trì bổn nguyện công đức, chẳng bị sự việc thế gian bó buộc, nhờ vào phước đức tướng hảo trang nghiêm ý sanh pháp thân của Phật, chẳng bị hết thảy bệnh khổ làm não. Niệm pháp thân của Phật tựa như hư không, theo trí lực ứng hóa hết thảy, chẳng như chúng sanh: phiền não đầy thân, tám khổ cùng đốt, thế sự buộc ràng, như tằm kéo kén, chẳng có ngày thò đầu ra được. Lúc niệm như thế, chướng này liền diệt. Nên biết bền lòng niệm Phật công đức rộng lớn không chi chẳng thành. Nghiệp chướng sâu nặng không chi chẳng diệt.

Hỏi: Niệm Phật thì Phật hiện, mà cũng có ma chăng? Căn lành do niệm Phật phát sanh cũng có chỗ do ma làm chăng?

Đáp: Phật có sức thần thông, sức oai đức, sức bổn nguyện, ở trong đại quang minh ắt không có ma sự. Hoặc có túc chướng sâu dày, cùng chẳng khéo dụng tâm, mới bèn có ma khởi, phải nên biết rõ. Kinh luận nói có hai thứ: Tướng tốt hiện ra không hợp với kinh thì là ma sự. Hai là sự chẳng hợp với việc tu hành của mình thì là ma sự. Cho đến trong thiện căn phát hiện hoặc do ma làm, hoặc chẳng do ma làm, cũng dùng hai cách sau để nhận rõ: Một là ước theo tâm cảnh lâu, mau, tức là các sự: thấy Phật nghe pháp v. v. . nếu là do thiện căn phát khởi thì cảnh tướng do báo làm nhơn thì tạm hiện liền mất. Còn do thiện tâm tu tập lâu ngày thì liên tục chẳng dứt. Nếu là cảnh do ma tạo thì nếu là cảnh tướng do báo nhơn thì lâu dài chẳng dứt. Hoặc biến đi lại hiện ra làm nhiễu loạn. Nếu là tâm lành tu tập đã lâu, thì tạm hiện ra liền diệt. Hoặc trong giây lát biến thành ác niệm. Hai là ước về phiền não nặng nhẹ, tức là lúc thấy tướng lành phát ra, khiến tâm thức động loạn, phiền não thêm nặng, nhiều thứ trở ngại chẳng có lợi cho định tâm chắc chắn do ma làm. Nếu thấy tướng lành hiện xong, tuy chưa chứng thiền định mà thân tâm minh tịnh, thiện niệm khai phát, phiền não nhẹ mỏng, hoặc tam muội khai thông, thân tâm khoái lạc, trong ngoài an ổn, khí sắc tươi tắn, phiền não lặng lẽ, công đức vòi vọi, ấy là tướng lành phát khởi. Nếu tà chánh chẳng phân nên dùng hai pháp để đối trị:

Một là chỉ pháp, tức là thâm nhập tam muội, nhất tâm niệm Phật, với tướng hiện ra biết là hư dối, chỉ bình tâm trụ định, chẳng lấy chẳng bỏ. Lúc lặng tâm như thế, lặng lẽ chẳng khởi phân biệt, nếu là thánh cảnh thì định lực càng sâu, thiện tướng đúng pháp. Nếu là cảnh ma, hiện tướng chẳng lâu sẽ tự mất, ví có phát khởi cũng chẳng đúng pháp.

Hai là quán pháp, tức là quán chơn không pháp giới, niệm hư không pháp Phật, xét đoán tướng được hiện: chẳng thấy chỗ sanh. Vì tướng không tịch, tâm niệm cũng tịch, biết ma giới như chính là phật giới như, lìa ngoài chơn như không một pháp tướng. Quán niệm như thế, phật pháp tự sẽ hiện tiền, ma cảnh tự nhiên tiêu diệt.

Nhưng niệm Phật mà gặp ma cũng là trong vạn trường hợp mới có một, vốn bởi người tu tịnh nghiệp đủ ba thứ lực: một là niệm lực, hai là bổn hữu phật tánh lực, ba là Phật nhiếp thủ lực, thì làm sao ma tà có cơ nhiễu hại. Nên kinh Xưng Dương Công Đức Chư Phật dạy rằng: ‘Nếu có kẻ được nghe danh hiệu A Di Đà, Phật A Di Đà trụ trước người đó, ma chẳng thể hoại tâm chánh giác của người ấy’. Vì thế chỉ nên nhất tâm niệm Phật, đừng ngờ lo.

Từ chữ ‘Mà nói bất định là có hai ý’ trở đi, là lời giải đáp cho sự vấn nạn. Gạn rằng: ‘Như lai là không từ đâu đến, cũng không đi về đâu, làm sao có Phật hiện tiền?’ nên ở đây nói chung rằng: Có hai ý, chắc chắn thấy Phật. Một là ước về Phật khác, tức là pháp thân chơn Phật, vốn không sanh diệt, từ chơn khởI ứng, chẳng phương ngại chuyện đến đi. Thế nên, tâm tịnh Phật hiện, tâm nhơ Phật diệt. Ví như nước đứng trong, trăng hiện bóng, nước đục, ánh trăng mất. Hai là ước theo tự Phật (Phật của chính mình), tức là bổn giác tâm Phật, vốn chẳng đến đi, nương giác hay chẳng giác, chẳng phương ngại đến chuyện hiện ra hay mất đi. Vì thế tâm mê Phật ẩn, tâm ngộ Phật hiển. Ví như gương đóng bụi thì tối tăm, gương sạch thì bóng tỏa. Từ chữ ‘trong ấy’ trở đi, cũng là để giải thích điều nghi. Gạn rằng; ‘Trong hai thứ dụ, đều hàm ý như lai niệm chúng sanh, sao trong ấy lại không nhắc đến chuyện Phật niệm vậy?’ Nên đáp chung rằng: Chúng sanh chẳng có tín nguyện, nên ở đây đôi ba lần khuyên lơn, Phật niệm chúng sanh bèn là tự nguyện của Phật, cần gì phải nói!

3. Chứng quả Gồm hai phần:

Thuyết pháp

Dùng thí dụ để làm rõ

3. 1 Thuyết pháp

Chánh kinh: Cách Phật chẳng xa, chẳng cần phương tiện, tự nhiên tâm khai.

Sớ: Câu thứ nhất tóm ý tu nhân nói ở trước. Câu thứ hai, chánh minh quả tướng vậy. ‘Chẳng xa’: Trong cái thấy hiện tiền, sự niệm thì thấy Phật bên ngoài, tức là trước thấy tướng sắc thân của Phật, sau là thấy pháp thân chơn Phật; lý niệm thì thấy Phật của mình, tức là trước là phần chứng giác Phật, sau là giác Phật rốt ráo. Trong cái thấy của tương lai, thì sự niệm là thấy Phật bên ngoài, thời trước thấy hóa thân Phật, sau thấy báo thân Phật; trong lý niệm thì thấy Phật của chính mình, thời trước thấy bổn giác Phật sau thấy diệu giác Phật. Nên nói: ‘cách Phật chẳng xa’. ‘Chẳng cần phương tiện’ là ước về sự, thì pháp môn niệm Phật là phương tiện hay lạ dễ dàng, chẳng cần phải nhờ đến phương tiện khác để giúp hiển lộ cái bổn tánh của mình. Ước về lý, thì niệm Phật tức là niệm tâm. Tâm, Phật không khác, ta, người chẳng hai. Há phải ngoài duy tâm tự Phật mà cần đến Phật khác ngoài tâm làm phương tiện hay sao? ‘Tự được tâm khai’ là do tâm niệm Phật, nhập tri kiến của Phật, viên mãn bồ đề, rốt ráo vô sở đắc. Tính theo sự, thì Phật quả thành chứng. Tính về lý, thời giác thể viên, hiển. Ấy là chỉ được thấy đức Di Đà, lo chi chẳng khai ngộ.

Sao: Từ chữ ‘câu đầu’ trở đi, là lược đề. Từ chữ ‘chẳng xa’ trở đi, giải thích chữ ‘hiện tiền’ v. v. . Nạn rằng: Ở trên đã thấy Phật, nay sao lại nói cách Phật chẳng xa? Nên ở đây giải thích rằng: Thấy Phật nói ở trên chỉ là phần sắc tướng hóa hiện từ gốc. Nay ‘cách Phật’ nói ở đây, chính là pháp cứu cánh báo diệu, nên chẳng bị trái nghĩa. Cũng có thể nói: do thấy Phật, chúng sanh cùng Phật cùng một chỗ, ví như hình cùng bóng chẳng hề xa trái nhau.

3. 2. Dùng thí dụ làm rõ

Chánh kinh: Như người nhiễm hương, thân có mùi thơm, đây tức gọi là hương quang trang nghiêm.

Sớ: Hai câu đầu, nêu thí dụ. Về pháp thì thân cận với Phật thân, tâm thì khai phát phật tâm. Hợp với dụ, người được thấm đượm hương, thân cũng có mùi thơm. Hai câu kế đó, là nêu tên. Tức là dùng pháp thân hương quang của như lai, trang nghiêm như lai của bổn giác tự tâm. Như kinh Hoa Nghiêm dùng chiên đàn, trầm thủy hương v. v. . dụ cho bồ đề tâm. Nay kinh này cũng dùng danh hương của trời người dụ cho như lai pháp thân công đức hương vậy.

Sao: Từ chữ ‘Về pháp’ trở đi, như ước thẳng theo pháp mà nói thì là niệm Phật danh hương, gần với thân hương của Phật, khai Phật tâm hương. Hương phát tâm niệm Phật mà Chúc Hương trưởng giả nói chính là ý này. Từ chữ ‘Xét trong thí dụ’ trở đi, như luận Khởi Tín nói: ‘Như y phục của thế gian, thật không có mùi thơm. Nếu người dùng hương để xông ướp, liền có mùi thơm. Vô minh nhiễm pháp thật không tịnh nghiệp, chỉ dùng chơn như mà xông lâu, thời có tịnh dụng’. Vô minh nhiễm hương là bổn giác tâm Phật chứa trong cái vỏ vô minh. Luận ấy bàn về như lai tạng tâm còn bị triền phược, nay kinh này dụ cho như lai tạng tâm đã ra khỏi triền phược, nên nói tâm khai, tức là tâm khai thành Phật, nên gần Phật vậy. Như thân sạch sẽ thành thơm tho, do dùng hương bôi lên. Nếu y theo tướng tông để bàn định thì nên nói: Niệm Phật là pháp có, Phật tâm khai là tông, nhơn đó, nói cách Phật chẳng xa vậy, cũng như thí dụ người nhiễm hương: Hương, người là pháp có, thân có hương quang trang nghiêm là tông, nhơn đó nói: nhiễm hương, thí dụ đồng như niệm Phật (2). ‘Nêu tên’ là nêu tên của tam muội, cũng là tên của pháp môn. Từ chữ ‘Như kinh Hoa Nghiêm’ trở đi, là như trong quyển 78 của kinh ấy chép: ‘Như chiên đàn hương, nếu dùng bôi thân trừ được nhiệt não, khiến được thanh lương. Bồ đề tâm hương hay trừ nhiệt não: tham, giận, si v. v. . khiến cho đầy đủ trí huệ thanh lương. Lại như hắc chiên đàn hương cõi trời, nếu đốt một viên, xông khắp ngàn cõi. Bồ đề tâm hương một niệm công đức xông khắp pháp giới. Lại báu trầm hương của Chuyển Luân vương tên là Tượng Tạng. Nếu đốt hương này, bốn thứ binh của vua đều bay lên không. Bồ đề tâm hương nếu một khi phát khiến hết thảy thiện căn mãi mãi lìa khỏi ba cõi. Lại như cây ba lợi chất đa la, mùi hương của vỏ cây ấy hết thảy hoa hương chẳng thể sánh bằng. Cây Bồ đề tâm thơm phát ra mùi đại nguyện công đức, hết thảy năm phần pháp hương của nhị thừa đều chẳng sánh bằng. Lại hoa ba lợi đem xông y một ngày, các thứ hoa: chiêm bặc v. v. . tuy đem xông ngàn năm, cũng chẳng bằng nổi. Bồ đề tâm hoa, các công đức hương một đời đã xông, công đức vô lậu của nhị thừa trâm ngàn kiếp xông cũng chẳng sánh nổi’. ‘Hương hoa trời người’ là như kinh Hoa Nghiêm nói: ‘Cõi người có hương gọi là Tượng Tạng, do rồng đánh nhau mà sanh ra, nếu thiêu một hoàn, trời mưa hương bảy ngày. Nếu đeo hương liền thành sắc vàng. Chúng sanh ngửi được bảy ngày vui sướng, chẳng có các bịnh. Núi Ma La Da sanh chiên đàn hương tên là Ngưu Đầu, nếu bôi lên thân, lửa chẳng đốt nổi. Trong biển có hương, tên Vô Năng Thắng, nếu bôi vào ốc, trống, lúc vang tiếng ra, địch quân đều tan. Bên bờ ao A Na Bà Đạt Đa sanh trầm thủy hương, tên Liên Hoa Tạng. Nếu thiêu một hoàn, khắp xông cõi Diêm Phù, ngửi thấy lìa tội, giới phẩm thanh tịnh. Núi Tuyết có hương tên A Lô Na. Như có người ngửi được, lìa các cấu nhiễm. Trong cõi La Sát, hương tên Hải Tạng, lúc Luân Vương đốt lên, vua cùng bốn đạo quân đều bay lên không. Trong Thiện Pháp đường có hương trên Tịnh Trang Nghiêm. Nếu đốt một hoàn để xông, khắp khiến chư thiên tâm niệm đức Phật. Trời Tu Dạ Ma, hương tên Tịnh Tạng, nếu đốt lên xông, Dạ Ma thiên chúng nhóm bên vua trời cùng nhau nghe pháp. Trong trời Đâu Suất có hương tên Tiên Đà Bà, nếu đốt một hoàn, khắp mưa hết thảy các thứ vật cúng, cúng dường chư Phật, bồ tát. TrờI Phổ Biến Hóa hương tên Đoạt Ý, nếu thiêu một hoàn, khắp trong bảy ngày, khắp mưa hết thảy đồ trang nghiêm’. Thanh Lương sớ sao chép: ‘Đầu tiên là dụ cho bồ đề tâm hương, kế đến là nhẫn hương, lửa sân bất tuyệt. Thứ ba là tinh tấn hương, ma quân lui tan. Thứ năm cũng như hương kế tiếp đó là năm phần pháp thân hương, tứ giới hương, khá biết. Ngũ định hương được ly cấu tam muội. Sáu là huệ hương, vua cùng bốn đạo binh đều bay lên không là huệ chứng không vậy. Bảy là giải thoát hương, tâm niệm nơi Phật, thoát được ngũ dục. Tám là tri kiến hương, nhóm như mây nghe pháp, là tri kiến vậy. Chín là xứng pháp giới hương. Tiên Đà Bà tên khác là Tứ Thật. Thứ hương này nên dùng muối, hương giống như vậy (3). Mười là hương mất hết cả năng lẫn sở (4) nên gọi là đoạt ý’. Nay hương pháp thân của Phật, đủ các công đức, cũng ví như thế đó.

4. Lược thuật sự tu hành của chính mình Gồm hai phần:

- Tự lợi Lợi tha.

4. 1 Tự lợi

Chánh kinh: Bổn nhơn địa của con, do tâm niệm Phật, nhập vô sanh nhẫn

Sớ: ‘Nhơn địa’ chính là nhơn. Vô sanh là quả. Câu kế đó, bày quả để gồm nhơn. ‘Tâm’ là thuật mình niệm Phật, chẳng dùng ý thức phân biệt để niệm, sáu căn đều nhiếp, nhất tâm bất loạn mà niệm. ‘Nhập’ là chứng. ‘Nhẫn’ là trí. ‘Vô sanh’ ước theo lý tánh mà nói: do huệ tâm ở yên trong lý vô sanh, nên gọi là vô sanh nhẫn. Ngài Thanh Lương chú thích rằng: ‘Nếu ước về nhẫn, thì vô sanh lý chính là vô sanh nhẫn. Nếu ước theo trí vô sanh, cùng phiền não chẳng sanh, thời vô sanh chính là nhẫn’. Vô sanh pháp tánh thỉ chung chẳng khác, chứng nhập pháp nhẫn địa vị chẳng bình đẳng. Kinh Lăng Nghiêm quyển thứ ba chép: ‘Người này liền được vô sanh pháp nhẫn’. Tín Lực Nhập Ấn Độ kinh chép: ‘Vô sanh nhẫn pháp thì có thể thanh tịnh sơ quán hỉ địa, được chỗ đại an ổn vô úy, tức là: bồ tát sanh tâm như thế này: Ta đã được trụ vô sanh nhẫn nên sanh tâm an ổn, vì làm cho người khác trụ vô sanh nhẫn nên khởi tâm an ủi’. Kinh Nhơn Vương nói: ‘Vô sanh nhẫn bồ tát chính là viễn, bất động, quán huệ’. Viễn tức là địa thứ bảy: Viễn Hành địa (trong thập địa bồ tát). Bất động tức là địa thứ tám: Bất động địa. Quán huệ tức là địa thứ chín: thiện huệ địa. Thời biết được nhẫn này, trước sau lần lượt dần tiến, sau cùng là nói đẳng giác, do ngài Thế Chí ở địa vị bổ xứ vậy. Câu trên là có thể tu chứng. Câu này là cái được ngài ngộ chứng. Tức là dùng chơn chánh tịnh niệm, trừ diệt tưởng nhơ đục tà vọng, nội tưởng chẳng khởi, ngoại cảnh tự tịch, nội ngoại pháp không, hết thảy vô sanh. Kinh Nhơn Vương nói: ‘Hết thảy pháp không được vô sanh nhẫn. Lại nữa, vô sanh nhẫn cũng gọi là vô diệt nhẫn, vô trụ nhẫn. Kinh Hoa Nghiêm dạy: ‘Vô sanh nhẫn là chẳng thấy có chút pháp nào sanh, cũng chẳng thấy chút pháp nào diệt. Vì cớ sao? Nếu vô sanh thời vô diệt. Nếu không sanh diệt, thời không trụ xứ’. Nay niệm hóa thân Phật, chứng đắc không như lai tạng trí, gọi là nhập vô sanh pháp nhẫn. Niệm báo thân Phật, chứng đắc bất không như lai tạng trí, gọi là nhập vô diệt pháp nhẫn. Niệm pháp thân Phật, chứng đắc không bất không như lai tạng trí, gọi là nhập vô trụ pháp nhẫn. Đây cũng là nêu một để gồm thâu các pháp khác. Nếu chỉ nhẫn vô sanh thời tiểu thánh cũng có, há đủ là thâm huyền nhẫn của bậc đẳng giác hay sao? Sao: ‘Sáu căn đều nhiếp’ là xoay ngược lại về một, sáu công dụng đều chẳng hành. ‘Nhất tâm bất loạn’ là nương vào một tạng tâm, các niệm khác chẳng sanh. Niệm là tâm là chủ thể niệm, Phật là đối tượng được niệm. Niệm gồm cả năng lẫn sở. Nhẫn tức là trí, chẳng lập lại ý lời sớ. Từ chữ ‘Ngài Thanh Lương’ trở đi, bèn có lời sao rằng: Vô sanh nhẫn có hai nghĩa: Một là lý trí cùng sáng, hai là chỉ nói về trí. Lại có hai nghĩa: Một là trí chẳng sanh tức là vô phân biệt trí, thể không niệm lự vậy, hai là phiền não chẳng sanh, vọng tưởng chẳng khởi vậy. Từ chữ ‘Vô sanh pháp’ trở đi, phán định địa vị. Từ chữ ‘câu trên’ trở đi, nêu duyên do đắc nhẫn. Từ chữ ‘Lại nữa, vô sanh nhẫn’ trở đi, ước theo nghĩa của biệt tướng để giải thích. Câu ‘Nếu vô sanh v. v. . ’ nói đủ như sau: nếu vô sanh thời vô diệt, nếu vô diệt thời vô tận, nếu vô tận thời lìa cấu, nếu lìa cấu thời không sai biệt, nếu không sai biệt thời không xứ sở, nếu không xứ sở thời tịch tĩnh. Nếu tịch tĩnh thời ly dục. Nếu ly dục thời vô tác. Nếu vô tác thời vô nguyện, nếu vô nguyện thời vô trụ. Nếu vô trụ thờI khơng đến không đi. Vô sanh, chẳng đến, lìa dục, vô tác, vô nguyện là không. Vô diệt, vô tận, chẳng đi: là bất không. Lìa cấu, vô sai biệt, không xứ sở, tịch tĩnh vô trụ: là không bất không. Từ chữ ‘Nay niệm hóa thân Phật’ trở đi, phối hợp theo ý trên thời có thể biết được. Từ chữ ‘Đây cũng là’ trở đi, là lời đáp cho lẽ vấn nạn. Nạn rằng: Nếu có các pháp vô diệt nhẫn v. v. . cớ sao chỉ nói một mình vô sanh nhẫn? Đáp rằng: Ở đây có hai ý: một là nêu cái chung để gồm cái riêng, nên nêu vô sanh. Hai là dùng cái trước bao gồm cái sau, chỉ nêu vô sanh, thật ra về lý là đủ các nhẫn. Từ chữ ‘Nếu chỉ’ trở đi, cũng là lời đáp cho điều vấn nạn. Nạn rằng: Chỉ ước về lý của pháp vô sanh, chẳng thông vô diệt nhẫn v. v. . thời có lỗi gì? Đáp rằng: Nhẫn của bậc đẳng giác ở pháp vô diệt nhẫn v. v. . nên chẳng phải là cạn gần. Nếu chỉ vô sanh, tiểu thừa cũng chứng, sao đủ sâu xa, huyền diệu.

4. 2. Lợi tha

Chánh kinh: Nay trong cõi này, nhiếp người niệm Phật, quy về tịnh độ.

Sớ: Cõi này tức là khổ thế giới Sa Bà. Tịnh độ là cõi An Dưỡng lạc quốc. Nhiếp là nắm giữ, tiếp dẫn. Lúc còn sống thì dùng oai lực gia trì, khiến chẳng lui sụt niệm. Lúc lâm chung, dùng nguyện lực tiếp dẫn cho được vãng sanh. Quy tức là trở về. Cõi này là chỗ quán trọ, cõi kia là quê nhà. Ví như có người, vì có việc phải đi xa, chưa được quay về, nay gặp bạn thân, chỉ cho đường nẻo, mau về quê nhà vậy. Người nhiếp là đức Thế Chí, người được nhiếp là hành nhơn. Nhiếp thời bao gồm cả năng lẫn sở, nghĩa của chữ quy cũng thế. Người quay về là hành nhơn, chỗ để quay về là tịnh độ. Quy kiêm năng, sở là pháp niệm Phật. Có năm pháp môn, tức là ức tưởng ngoại cảnh niệm Phật thì sanh về cõi biến hóa, thấy biến hóa thân Phật. Nhiếp cảnh quy tâm niệm Phật, thì sanh cõi thọ dụng bậc kém, thấy thân thọ dụng bậc kém của Phật. Tâm cảnh dung thông niệm Phật, thời sanh về cõi thọ dụng bậc thắng, thấy thắng thọ dụng thân của Phật. Tâm cảnh cùng không mà niệm Phật, thời sanh pháp tánh độ, thấy pháp tánh thân Phật. Viên thông vô tận niệm Phật, thời sanh về cõi pháp giới vô chướng ngại, thấy pháp giới vô chướng ngại thân Phật.

‘Người’ là căn cơ, đủ văn, tư, tu ba diệu huệ, đủ tín, hạnh, nguyện ba tư lương mới được gọi là người niệm Phật.

Hỏi: Ví có làm ngũ nghịch, thập ác, cũng đủ ba món tư lương huệ, có được sanh về cõi ấy chăng?

Đáp: Tuy có các lỗi, với cõi Phật ấy, có tín hạnh nguyện cũng gọi là pháp khí, như trong tam bối chín phẩm, hạ bối hạ phẩm là loại này.

Hỏi: Niệm Phật mấy thời được thấy Phật sanh Tây phương?

Đáp: Tùy căn cơ chẳng nhất định. Hoặc trì suốt đời, hoặc trong chín mươi ngày, hoặc bốn chín ngày, bảy ngày, hoặc mười ngày, hoặc mười niệm, hoặc một niệm. Chỉ có thể xưng danh, ắt được thấy Phật. Huống nữa có bổn nguyện của Phật Di Đà, Thế Chí nhiếp thọ, há có kẻ niệm Phật mà chẳng sanh tây phương ư!

Sao: Cõi này khổ, tịnh độ vui, tức là cõi này đủ tám khổ, sanh thì ở trong thai ngục, già như chuông đè, mắc bịnh trầm kha, chết đau xót phân tán, yêu thương muốn hội hợp thì lại bị chia lìa, oán muốn trốn tránh mà cứ gặp gỡ, cầu thời muốn được lại bị mất, cho đến năm ấm lẫy lừng. Còn cõi Cực Lạc: hóa sanh trong hoa sen, thời không có khổ khi sanh. Lạnh nóng chẳng đổi, nên không khổ vì già. Thân lìa phần đoạn, không bịnh khổ, thọ mạng vô lượng nên không khổ vì chết. Không cha, mẹ, vợ con nên không khổ vì yêu thương bị chia lìa. Thượng thiện nhơn tụ hội nên không có cái khổ oán ghét phải gặp gỡ. Mong gì tự có, nên không khổ vì cầu chẳng được. Quán chiếu không tịch nên không ngũ ấm thạnh khổ. Từ Vân sám chủ nói: ‘Chẳng gặp Phật chẳng nghe pháp, bạn ác buộc ràng, lũ ma não loạn, chịu luân hồi, đọa nẻo ác, trần duyên chướng đạo, thọ mạng ngắn ngủi, tu hành lui sụt, nhiều kiếp như bụi trần khó thành, đây tức là mười thứ khổ của cõi Ta Bà. Thường thấy Phật, luôn nghe pháp, thánh hiền tụ hội, lìa ma sự, luân hồi dứt, không ác đạo, thắng duyên trợ đạo, thọ mạng vô lượng, nhập chánh định tụ, một đời hạnh mãn. Đây tức là mười thứ vui cõi An Dưỡng vậy’.

Từ chữ ‘Nghĩa của chữ quy’ trở đi, Thanh Lương Trinh Nguyên sớ: ‘Hỏi: Chẳng sanh Hoa Tạng mà sanh Cực Lạc, là sao? Đáp: Có bốn ý, một là do có duyên. Di Đà nguyện trọng, chuyên tiếp độ người Sa Bà. Hai là khiến chúng sanh quy hướng tình thức về một mối. Nếu nói mười phương đều tốt đẹp, kẻ sơ tâm bối rối, không chỗ dựa nương. Ba là do chẳng rời Hoa Tạng. Cực Lạc cách đây mười vạn ức cõi, tức là thuộc tầng mười ba của Hoa Tạng thế giới, chưa ra khỏi ngoài sát chủng. Bốn là chính là bổn sư. Kinh chép: ‘Hoặc có kẻ thấy Phật Vô Lượng Thọ, Quán Tự Tại v. v. . vây quanh, đã khen đức của bổn tôn Giá Na như thế, há chẳng phải là bổn sư dùng tên khác để hóa độ? Về sự thì từ cõi này về cõi kia, thấy Di Đà, ở Cực Lạc. Trong lý thời chỉ là bỏ cái bất giác, trở về bổn giác, thấy tự tánh, trụ duy tâm.

Hỏi: Đã là vạn pháp duy tâm, sao lại thấy cõi này cõi kia vui hay khổ? Chúng sanh và Phật có đến đi vậy?

Đáp: Cõi có khổ, vui, tức là tâm tướng nhơ hay sạch. Chúng sanh có đến đi là do tâm mê hay ngộ. Nhơ, sạch, mê, ngộ như thế nói chung có lìa pháp giới sao? Nên nói: ngoài tâm không pháp. Kinh Lăng Già cũng dạy: ‘Nếu hết thảy đều là tâm, thế gian không chỗ trụ, cớ sao thấy đại địa, chúng sanh có đến đi? Như chim bay trên không theo phân biệt mà đi, không nương cũng không trụ, như đi trên đất. Chúng sanh cũng như vậy. Tùy theo vọng phân biệt, đi lại trong tự tâm, như chim ở trên không’.

‘Văn, tư, tu’: nghe nói danh hiệu của Phật là văn huệ. Ức tưởng trong lòng gọi là tư huệ, trì niệm chẳng quên gọi là tu huệ. Phật Địa luận chép: ‘Bồ tát mang dép tam diệu huệ trở về tịnh độ’. Giải rằng: Do văn, tư, tu, được vào tịnh độ, nên người niệm Phật, cần đủ ba huệ. Tín, hạnh, nguyện là nghe nói môn niệm Phật tâm chẳng nghi ngờ, thì gọi là tín. Tín rồi sanh hiểu, tâm khởi ưa muốn, gọi là nguyện. Nguyện xong liền niệm, tâm siêng tinh tấn, gọi là hạnh. Kinh Di Đà dạy: ‘Nếu có kẻ tin, phải nên phát nguyện, chấp trì danh hiệu’. ‘Tuy có các lỗi’ là như Quán Kinh Sao chép rằng: ‘Cõi này tràn ngập phàm phu, thuộc tà định tụ. Phát tâm tu hành, chưa được bất thối thì thuộc bất định tụ. Đã được bất thối: thuộc chánh định tụ. Nếu sanh An Dưỡng, chẳng luận cao, hạ. Vì cớ sao? Kẻ tội ngũ nghịch, lâm chung mười niệm, được vãng sanh cũng được bất thối, thành chánh định tụ’ Căn cứ theo đây, tội nhân mười niệm liền được gọi là pháp khí. Lại trái hẳn với người đời, tuy hành các lành mà với cõi Phật kia, chẳng tín hạnh nguyện cũng chẳng gọi là pháp khí vậy. ‘Ba bối chín phẩm’: nếu phát tâm bồ đề, tin sâu nhơn quả, chẳng báng tam bảo, đại tu công đức, chuyên niệm Di Đà, nguyện sanh cõi kia, chơn Phật đến đón, ngồi sen bảy báu, trụ bất thối chuyển, trí huệ dũng mãnh, thần thông tự tại, đấy gọi là thượng bối, kiêm hạnh lợi tha.

Nếu phát tâm bồ đề, tin sâu nhơn quả, chẳng báng chánh pháp, tu chút công đức, chuyên niệm Phật danh, hồi hướng nguyện sanh, hóa Phật đến đón, ngồi trong hoa sen, sanh về cõi kia, trụ bất thối chuyển, công đức trí huệ, đây gọi là trung bối vậy, chỉ hành tự lợi.

Nếu phát tâm bồ đề, cũng tin nhơn quả, chẳng báng chánh pháp, chẳng tạo ngũ nghịch, tuy không công đức, chuyên niệm Phật danh mười tiếng hoặc một tiếng. Lúc lâm chung, mộng thấy Phật kia cũng được vãng sanh, công đức trí huệ. Đây gọi là hạ bối.

Chẳng khuyết hai lợi hạnh (tự lợi và lợi tha), nếu bảy ngày bảy đêm, lễ niệm danh Phật, tam tâm (chí thành tâm, thâm tâm, hồi hướng tâm) sáu niệm (niệm Phật, pháp, tăng, trời, thí, giới), đọc kinh hiểu nghĩa, tin sâu nhơn quả, trì giới, lợi sanh, phát tâm phát nguyện, hồi hướng cầu sanh, chơn Phật cùng hóa Phật đến đón, ngồi đài kim cang, liền được hoa nở, thấy Phật nghe pháp, ngộ vô sanh nhẫn, chư Phật thọ ký. Đây gọi là thượng phẩm thượng sanh.

Nếu năm ngày năm đêm, chuyên ý niệm Phật, chẳng báng tam bảo, khéo giải nghĩa thú, tin sâu nhơn quả, trì giới, hoằng pháp, phát đại tâm nguyện, hồi hướng cầu sanh, chơn Phật cùng hóa Phật đến đón, ngồi đài vàng tía, qua một đêm hoa nở, thấy Phật nghe pháp, bảy ngày sau bồ đề bất thối, trong một tiểu kiếp, đắc nhẫn, thọ ký. Đây gọi là thượng phẩm trung sanh.

Nếu bảy ngày hoặc năm đêm, chí tâm niệm Phật, chẳng báng tam bảo, tin sâu nhơn quả, trì giới lợI sanh, phát đại đạo tâm, hồi hướng cầu sanh, chơn Phật cùng hóa Phật đến đón, ngồi tòa sen vàng, một ngày một đêm hoa nở, trong bảy ngày thấy Phật, hăm mốt ngày sau được nghe pháp, qua ba tiểu kiếp mới trụ Hoan Hỉ địa. Đây gọi là thượng phẩm hạ sanh.

Ba phẩm như thế, thuộc về thượng bối đã nói đều kiêm hạnh lợi tha.

Nếu ba ngày ba đêm, lễ niệm Phật danh, trì các trai giới, phát tâm, phát nguyện, hồi hướng cầu sanh, chơn Phật đến đón, ngồi đài hoa sen, vãng sanh tịnh độ, hoa sen liền nở, nghe pháp tứ đế, được quả La Hán. Đây gọi là trung phẩm thượng sanh.

Nếu một ngày một đêm, xưng niệm Di Đà, tám giới, mười giới, phát tâm phát nguyện, hồi hướng cầu sanh, chơn Phật đến tiếp dẫn, ngồi sen bảy báu, qua bảy ngày hoa nở, được quả Tu Đà Hoàn. Đến sau nửa kiếp thành quả La Hán. Đây gọi là trung phẩm trung sanh vậy.

Nếu một ngày một đêm chuyên ý niệm Phật, hiếu dưỡng, nhơn từ, lâm chung gặp thiện tri thức chỉ bày pháp môn tịnh độ, mạng hết liền ngồi hoa sen sanh cõi kia, bảy ngày sau nghe pháp, được quả tu đà hoàn. Qua một tiểu kiếp, thành quả La Hán. Đây gọi là trung phẩm hạ sanh.

Ba phẩm như thế thuộc về trung bối nói ở trước, chỉ làm hạnh tự lợi.

Nếu chẳng báng chánh pháp, làm các điều ác, lúc mạng chung nghe tên kinh, xưng Di Đà, cho đến nửa ngày hoặc nửa đêm, hóa Phật đến tiếp dẫn, ngồi hoa sen báu, qua bốn chín ngày, hoa nở nghe pháp, phát tâm bồ đề, qua mười tiểu kiếp được nhập Sơ Địa. Đây gọi là hạ phẩm thượng sanh.

Nếu phá giới, trộm cắp, mà chẳng báng tam bảo, lúc lâm chung nghe pháp tịnh độ, xưng niệm Phật danh qua một thời một khắc, hóa Phật đến tiếp dẫn, ngồi trên hoa sen, qua sáu kiếp sau, hoa sen mới nở, nghe pháp phát tâm, đây gọi là hạ phẩm trung sanh vậy.

Nếu tạo ngũ nghịch, thập ác, cũng chẳng báng chánh pháp, lâm chung nghe đến Phật, chí tâm mười niệm nhẫn đến một niệm, lâm chung thấy hoa sen vàng, đủ mười hai đại kiếp, hoa sen mới nở, nghe pháp thật tướng, phát tâm vô thượng. Đây gọi là hạ phẩm hạ sanh.

Ba phẩm như vậy thuộc về hạ bối trên đã nói, không có hai lợi hạnh.

Hỏi: Kinh Đại Bổn nói: ‘Chỉ trừ ngũ nghịch’, Quán kinh nói: ‘Ngũ nghịch được sanh’. Hai nghĩa ấy như thế nào?

Đáp: Kinh Đại Bổn nói: ‘Chỉ trừ ngũ nghịch, phỉ báng chánh pháp’ thời biết là ngũ nghịch mà kiêm báng pháp bèn bị loại ra. Như chẳng kiêm báng pháp, cũng chưa bị trừ. Bởi vì báng thì chẳng tin, chẳng tin thời chẳng sanh, tức là: nghi thời hoa chẳng nở. Quán Kinh chỉ nói ngũ nghịch, chẳng nói báng pháp, thì biết là tuy đủ ngũ nghịch, chẳng báng pháp ắt được vãng sanh. Nếu như kiêm cả báng pháp, cũng chẳng được sanh. Do vì tin thì không báng, chẳng báng thời hoa nở. Tức là: tin thì quyết định được sanh, là ý này vậy. ‘Hạ bối hạ phẩm’ là nói hạ phẩm trong hạ bối, chẳng phải thượng, trung.

Hỏi: Ba bối trong kinh Đại Bổn, thuần nêu thiện hạnh, chẳng gồm kẻ ác, chỉ bằng với sáu phẩm trước trong Quán kinh, cớ sao nay lại đem hạ bối ghép với hạ phẩm?

Đáp: Có ba ý: một là ước hạnh nhơn, thiện, ác tuy khác, mà vị thứ trong bối và phẩm đều đồng. Nay xét về địa vị, chẳng xét hạnh. Hai là hạ bối cùng với hạ phẩm, hạnh mười niệm giống nhau. Ba là ngũ nghịch thập ác mà chẳng báng cũng tính về người lành trong hạ bối vậy. Kinh Đại Bổn dạy: ‘Địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh, cũng sanh trong cõi ta’. Đọa địa ngục chẳng phải là kẻ ngũ nghịch sao? Nếu hạ bối chẳng nhiếp, đặt trong bối nào?

‘Hết đời trì’ là như kinh Đại Bổn dạy: ‘Nhất hướng chuyên niệm Vô Lượng Thọ Phật’, thời biết là một đời trì. ‘Chín mươi ngày’ như trong kinh Bát Châu Tam Muội nói: ‘Trong chín muơi ngày, thường đi, thường đứng, nhất tâm khẩn niệm, ở trong tam muội, được thấy Di Đà’. Kinh Văn Thù Bát Nhã nói: ‘Trong chín mươi ngày, ngồi ngay hướng về phương Tây, chuyên niệm nơi Phật, liền thành tam muội’. Bốn chín ngày là như trong kinh Đại Tập dạy: ‘Nếu chuyên niệm Phật, đến bốn mươi chín ngày, thân này thấy Phật’. Bảy ngày là như trong kinh Di Đà, Quán Kinh đều nói một ngày cho đến bảy ngày liền được vãng sanh. Mười ngày là như kinh Cổ Âm Vương nói: ‘Thọ trì Phật hiệu, mười ngày mười đêm, trừ bỏ tán loạn, ắt được thấy Phật’. Kinh Đại Bổn nói: ‘Nhất tâm thường niệm, mười ngày đêm chẳng dứt, mạng chung ắt được sanh cõi ta’. ‘Một ngày’ là như kinh Đại Bổn nói: ‘Nhất tâm khẩn niệm nơi ta, tuy chỉ một ngày đêm chẳng dứt, ắt sanh cõi ta’. ‘Mười niệm’ là như Quán kinh nói: ‘Người bị khổ bức, chẳng thể niệm Phật, mười tiếng xưng Phật, liền được vãng sanh’. ‘Một niệm’ là như kinh Đại Bổn nói: ‘Tin ưa chẳng ngờ, cho đến một niệm, niệm nơi Phật ấy, cũng được vãng sanh’.

Hỏi: Làm sao một niệm đức Phật ấy, cũng được vãng sanh cõi nước ấy? Một tiếng Di Đà có thể diệt tội trong tám mươi ức kiếp sanh tử ư?

Đáp: Nhất tâm vừa niệm, cái vọng chất chứa liền mau chóng tan mất, Ví như một ngọn đèn, diệt tối ngàn năm trong nhà. Một ngọn lửa có thể thiêu trăm cỗ xe củi. Huống là nương bổn nguyện công đức của Như Lai, há nghĩ bàn nổi sao? Nên kinh Pháp Hoa nói: ‘Một xưng nam mô Phật, đều được thành Phật đạo’. Kinh Phật Danh nói: ‘Một lần nghe danh hiệu Phật diệt tội trong vô lượng kiếp sanh tử’. Kinh Đại Bi nói: ‘Một lần xưng danh Phật, do thiện căn ấy, nhập cõi Niết Bàn, chẳng thể cùng tận’. Đại Trang Nghiêm kinh luận nói: ‘Một ông già trong thời đức Phật tại thế, đến cầu xuất gia, các vị: Xá Lợi Phất v. v. . đều chẳng ưng thuận, do quán thấy ông này nhiều kiếp chẳng có căn lành, Phật tự độ cho, liền chứng đạo quả. Nhân đấy, bảo đại chúng: ‘Ông này trong vô lượng kiếp trước, làm người đẵn củi, mãnh hổ đuổi quá, sợ hãi trèo lên cây, xưng: nam mô Phật. Do bởi căn lành ấy, gặp ta đắc độ’.

Từ chữ ‘Huống có’ trở đi, trên là nói về tự lực, câu này nói về tha lực. Tự lực lại có hai thứ: một là xưng niệm Phật lực ấy, như thuyền mành. Hai là vốn có Phật tánh lực, như thuyền nhỏ. Tha lực tức là sức Phật nguyện nhiếp thủ, như thuận gió. Ba sự cùng đủ, quyết sanh tịnh độ vậy.

Hỏi: Phật tức tự đến tiếp dẫn, sao lại phải nhọc nhiều ít hóa Phât đưa tay tiếp dẫn nữa?

Đáp: Hiển thị công hạnh người ấy có sâu cạn vậy. Như ngài Thiện Đạo, ngàn niệm tỏa ngàn ánh sáng, ngài Thiếu Khang, mười tiếng niệm bay ra mười đức Phật. Trong kinh Hoa Nghiêm, Ly Cấu Tràng bồ tát nói kệ rằng: ‘Dùng Phật làm cảnh giới, chuyên niệm mà chẳng bỏ, người này được thấy Phật, số ấy như tâm vậy’.