Lăng Nghiêm Kinh Thế Chí Niệm Phật Viên Thông Chương Sớ Sao

Lời Người Dịch

Lăng Nghiêm là một bộ kinh tâm yếu nhất của nhà Phật, mà có lẽ cũng là một bộ kinh kỳ đặc nhất vì được cả ba tông: Thiền, Tịnh, Mật cùng coi trọng. Từ trước đến nay, kinh đã được bao vị tôn đức phiên dịch, chú giải, giảng thuật. Nhưng chương Thế Chí trong phẩm kinh này không được chú trọng nhiều có lẽ vì đa số các nhà giảng kinh chỉ chú tâm vào phần chỉ bày cái tâm cùng chương ngũ ấm ma. Chính Ấn Quang đại sư đã xếp chương này vào ngang hàng với các kinh A Di Đà, kinh Vô Lượng Thọ, Quán Vô Lượng Thọ kinh và phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện của kinh Hoa Nghiêm và gọi là tịnh độ ngũ kinh.

Nhờ chút phước thừa, mạt nhân được đọc cuốn Lăng Nghiêm Thế Chí Niệm Phật Viên Thông Chương Sớ Sao của hội Hoa Tạng Tịnh Tông học hội Đài Loan ấn hành. Đọc xong càng thêm hâm mộ Tịnh Tông nên kính cẩn chuyển ngữ sang tiếng Việt, với tâm nguyện khiến những liên hữu cùng tu Tịnh Độ được hiểu thêm về sự lý viên dung của pháp môn Niệm Phật để tín, hạnh, nguyện càng thêm dũng mãnh, người chưa tu cũng nhân đó được phát khởi tín tâm, chuyên cần niệm Phật. Cuốn sớ sao này được pháp sư Từ Vân Quán Đảnh sa môn Tục Pháp soạn dưới đời vua Khang Hy nhà Thanh. Theo lời tự thuật của hòa thượng tác giả, vào năm Mậu Ngọ, nhân được một cư sĩ thỉnh mở pháp hội Hoa Nghiêm để chúc thọ cho phụ mẫu, ngài làm sám chủ, khi tụng đến phẩm Nhập Pháp Giới, đoạn Thiện Tài đồng tử được ngài Đức Vân khai thị pháp môn niệm Phật, ngài chợt rúng động cả tâm can. Đêm ấy, ngài lại mộng thấy hòa thượng bổn sư của mình giảng về chương Thế Chí. Sáng ra, ngài vội duyệt lại bộ Thanh Lương sớ sao để nghiền ngẫm thêm huyền nghĩa rồi đến ngày mồng tám tháp chạp năm ấy mới bắt đầu chấp bút khởi tác bộ sớ sao này cho mãi đến đêm trước ngày rằm tháng giêng năm sau mới hoàn thành. Đến tháng bảy năm ấy, bản chú giải này được khắc in lần đầu. Đủ biết là bản chú giải này thầm hợp với mật ý của chư Phật, Bồ Tát nên mới được in nhanh chóng đến thế. Như tên của tác phẩm đã nêu, phần chú giải gồm có hai phần: sớ là lời chú thích kinh, sao là phần giải thích lời sớ cho được rõ nghĩa hơn. Điểm đặc sắc của bản chú giải này là các khía cạnh về sự lẫn lý của pháp môn Niệm Phật được mổ xẻ cặn kẽ khiến cho người đọc thấy rõ pháp môn này chẳng phải chỉ là ngoài tâm cầu Phật như một số người chưa suy xét kỹ càng đã vội lên tiếng chỉ trích. Trong tác phẩm trên cũng có hai bài pháp luận vô cùng hữu ích cho người niệm Phật: một của pháp sư Đàm Loan, một cao tăng trong Tịnh Độ và một của Trí Giả Đại Sư, một trong những vị sáng lập tông Thiên Thai. Ngay cả tổ Thiên Thai Trí Giả cũng còn nhiệt liệt tán dương pháp môn niệm Phật thời biết pháp môn này chẳng phải chỉ dành cho kẻ hạ căn kém cỏi như lắm người nông cạn xét đoán.

Khi dịch tác phẩm này, mạt nhân xiết bao sợ hãi vì học vấn quá non kém, sự hiểu biết Phật học quá nông cạn đến nỗi nhỡ dịch sai, phản lại cả ý kinh thì tội ấy để đâu cho hết. Nhưng vẫn miễn cưỡng dịch ra với hy vọng đem lại phần nào lợi lạc cho những người không có cơ duyên đọc được chữ Hán. Còn nhớ hai mươi năm trước, lần đầu được đọc cuốn kinh Tam Bảo của hòa thượng Trí Tịnh, con đã sung sướng biết bao khi được biết về cõi Tịnh Độ. Rồi lần lượt đọc những tác phẩm xiển dương Tịnh Độ của ngài, niềm tin vào pháp môn Tịnh Độ càng thêm mạnh mẽ. Nhờ ơn khai thị của thầy, con mới có thiện duyên tin tưởng vào Phật pháp nhiệm mầu, mới gia tâm tìm đọc thêm kinh điển. Nay với dịch phẩm thô lậu này, nếu như con tạo được chút phần công đức nào, thì nguyện xin hồi hướng lên hòa thượng, kỳ vọng ân sư thân tâm thường an lạc, trụ thế lâu dài để tiếp độ hàng hậu học chúng con. Cũng xin hồi hướng phước báo này lên hòa thượng Tịnh Không cùng những đạo hữu trong Tịnh Độ Tông Đài Loan đã phát tâm pháp thí vô biên ấn tống và cho không tác phẩm quý báu về Tịnh học như cuốn Lăng Nghiêm Thế Chí Viên Thông Niệm Phật sớ sao này. Nguyện tất cả chúng sanh thấy, nghe, dẫu có phỉ báng dịch phẩm này cũng được ân triêm pháp lợi.

Quyển Thượng

Thích:

Một chương này phân ra làm ba ý lớn:

Một: thông tự đại ý.

Hai: khai chương, giải thích kinh văn

Ba: quy mạng, hồi hướng.

A. Thông tự đại ý:

Gồm hai phần:

Giải thích rõ tông chỉ, nghĩa thú

Lược giải tựa kinh

Giải thích rõ tông chỉ

Gồm 3 phần:

a. Thông tự: tông chỉ niệm Phật

b. Nêu riêng nội dung của chương kinh này

c. Dẫn khởi sự lợi ích thù thắng, khuyên tu

1. a. Thông tự: tông chỉ niệm Phật

Sớ: Lớn vậy thay, niệm Phật chính là một pháp môn gồm thâu cả tiểu lẫn đại, nhiếp hết lợi căn, độn căn, sự lý viên dung, tánh tướng vô ngại. Tức Phật là tâm, chẳng có tâm nào chẳng phải là tâm Phật. Tức tâm là Phật, không một Phật nào chẳng phải là Phật tâm. Tâm một phen nghĩ tới, Phật, Phật trọn bày. Vừa xưng danh Phật một tiếng, tâm tâm mau hiển. Chẳng có Phật ngoài tâm để tâm nhớ tới! Cũng chẳng có tâm ngoài Phật để Phật tuyên nói. Chúng sanh niệm Phật: Phật ở trong tâm chúng sanh. Phật niệm chúng sanh: chúng sanh ở trong tâm Phật. Tâm này là Phật, tâm chẳng niệm mà Phật chẳng tạo tác. Chính là Phật hiển tâm, Phật chẳng xưng thì tâm chẳng hiển. Nên biết một môn niệm Phật, thật là diệu pháp để kiến tánh thành Phật vậy.

Sao: Từ chữ ‘lớn vậy thay’ trở đi, chia làm hai phần. Trước là phần giải thích, lại gồm có ba ý:

Trước hết là nêu chung sự thâu nhiếp của [pháp môn niệm Phật]. ‘Lớn vậy thay’: chính là câu khen ngợi, cũng là chữ để phát khởi vậy. Từ chữ ‘niệm Phật’ trở đi, chính là nói về pháp được khen ngợi. Câu đầu nêu thể: Niệm Phật chính là nói riêng, pháp môn là nói chung. Bốn câu kế là giải thích về tướng. Hai câu đầu: nói về người [được nhiếp]. Nói ‘đại, tiểu’ là ước về thừa. Nói lợi, độn là ước về căn. ‘Gồm thâu, nhiếp hết’ là hóa đạo tiểu thừa, dẫn tiểu thừa hướng đến đại thừa, khuyến tấn đại thừa, bỏ quyền (phương tiện) hướng thật, khiến ba tâm của bậc thượng căn (chí thành tâm, thâm tâm, hồi hướng phát nguyện tâm) phát khởi trọn vẹn, tiến thẳng đến vô sanh, làm cho kẻ hạ căn mười niệm thành công, cũng sanh cõi kia (nước Cực Lạc). Hai câu kế đó, nói về pháp. Sự, lý là ước về hạnh. Tánh tướng là ước về đế. ‘Viên dung, vô ngại’ là kẻ hạ căn ngu độn chấp sự, mê lý, người trí nhỏ chấp lý bỏ sự. Nay khiến cho thông hiểu sự, lý. Nương vào lý mà tu liền chứng chơn đế, thấy được tự tánh Di Đà. Nương vào sự mà tu liền chứng tục đế, sanh cõi tướng Cực Lạc. Kế tiếp, nêu riêng lý bất nhị (không hai). Trước hết tâm và phật không hai. Bốn câu đầu là ước về tánh mà phát khởi. Nói về tâm Phật, tạo thành năm cặp: Một là tâm ngoài Phật, Phật ngoài tâm. Hai: Phật trong tâm, Phật duy tâm. Ba: tâm tức là Phật, Phật tức là tâm. Bốn: tâm chẳng phải là Phật, Phật chẳng phải là tâm. Năm, tâm và Phật viên dung, vô chướng, vô ngại. Ngũ giáo lần lượt ghép lại như thế mà biết. Nay nêu rõ ý nghĩa của cặp thứ ba: Cái tâm Phật đây, toàn thể thâu khắp hết cả, như vàng và khí cụ. Dùng vàng thâu khí cụ, khí cụ không sót, dùng khí cụ nhiếp vàng, vàng chẳng thể hết. Tám câu từ chữ ‘tâm’ trở đi là ước về tu mà nói. Tâm nghĩ tới Phật, Phật xứng với tâm, đều là nêu về cái tu. Tâm nghĩ Phật hiện, tâm tức là Phật vậy. Phật xứng tâm mà hiển, thì Phật chính là tâm. Vô vi tâm nghĩ, ngoài tâm không Phật, Phật tương xứng vô vi, ngoài Phật không tâm. Phẩm Hồi Hướng trong kinh Hoa Nghiêm nói: ‘Chẳng có Như ngoài trí để trí nhập được, cũng không trí ngoài như để có thể chứng như’ chính là nghĩa này.

Từ chữ ‘chúng sanh’ trở đi, ba thứ vô sai biệt, tức là tâm, Phật, chúng sanh, ba thứ vô sai biệt. Bốn câu trước nêu thẳng sự sai biệt. Chúng sanh niệm Phật là chúng sanh trong tâm chư Phật, niệm chư Phật trong tâm chúng sanh. Phật ở trong tâm chúng sanh, ngoài tâm của chúng sanh không có Phật khác. Phật chơn tâm tức là chơn tâm của chúng sanh. Đây chính là nêu rõ dùng nguyên nhân để nhiếp pháp không bỏ sót vậy. Nên nói chúng sanh niệm Phật, hiện tiền, tương lai ắt sẽ thành Phật. Kinh Hoa Nghiêm cũng nói: ‘Nên biết tự tâm trong niệm niệm thường có Phật thành chánh giác. Vì cớ sao? Chư Phật Như Lai chẳng lìa tâm này thành chánh giác vậy’. ‘Phật niệm chúng sanh’ là chư Phật trong tâm chúng sanh niệm chúng sanh trong tâm của chư Phật. ‘Chúng sanh ở trong tâm Phật’ là ngoài Phật chơn tâm chẳng có chúng sanh. Mà chơn tâm của chúng sanh tức là chơn tâm của Phật. Điều này nói về quả: nhiếp pháp không sót vậy. Nên nói: ‘Mười phương Như Lai mẫn niệm chúng sanh như mẹ nhớ con’. Luận Phật Tánh chép: ‘Hết thảy chúng sanh đều ở trong trí của Như Lai, hết thảy chúng sanh quyết định chẳng ngoài cảnh như như, đều được như lai nhiếp trì’. Xét theo Thanh Lương sớ, chia thành bốn nghĩa: Một là ngoài tâm chư Phật, không có chúng sanh khác. Hai là ngoài tâm chúng sanh, lại không có Phật khác. Ba là Phật tâm, chúng sanh tâm, hai thứ cùng hiện. Bốn là chúng sanh tâm, Phật tâm đoạt nhau cùng mất. Nay bèn ước theo hai ý trước để giải thích: Từ chữ ‘tâm này là Phật’ trở đi, bốn câu đó nhiếp các câu trước để hiển thị: Tâm chính là Phật, do chẳng giác nên Phật ẩn. Nếu muốn làm Phật thì phải niệm tâm. Thế nên Luận Khởi Tín nói: ‘Chúng sanh bổn giác cùng Phật bổn giác chẳng có hai thể. Nếu chẳng niệm tâm, khó thành Phật nổi’. Phật vốn là tâm, nhơn vô minh nên tâm tăm tối. Nếu muốn hiển tâm, phải nên niệm Phật. Nên kinh Hoa Nghiêm nói: ‘Phật trí rộng lớn, khắp tâm chúng sanh. Ngữ ngôn của chúng sanh đều chẳng lìa pháp luân của Như Lai’. Nếu chẳng xưng niệm Phật, khó thể minh tâm. Từ chữ ‘Nên biết’ trở đi là lời kết. Di Đà tức là tự tánh, tịnh độ toàn chỉ là nhất tâm. Lìa ngoài tâm tánh chẳng được mảy lông. Nếu có thể ức niệm, liền hiển bổn tánh Phật. Luận Khởi Tín nói: ‘Pháp giới một tướng, tức là pháp thân bình đẳng của như lai’. Tánh, Phật một phen vừa hiển, quả Phật tự chứng. Nên ngài Khuê Sơn nói: ‘Làm cho biết tâm là Phật tâm, nhất định sẽ thành Phật’, há chẳng phải vậy sao! Ví rời ngoài môn niệm Phật, mà muốn mau thấy tánh thành Phật thì là bỏ cái gần, cái dễ để cầu những cái xa, cái khó vậy.

b. Nêu riêng nội dung của chương này

Sớ: Bởi vậy, mười hai đức như lai gọi [pháp niệm Phật] là tam muội. Thế Chí Bồ Tát nêu là viên thông. Tam muội thì tổng nhiếp các thiền. Viên thông thời đầy đủ vạn hạnh. Nhất tâm đốn thực, chẳng đáng hay sao.

Sao: Từ chữ ‘Bởi vậy’ trở đi, chia thành ba đoạn: Trước hết là phần chánh hiển. Chữ ‘bởi vậy’ là từ tiếp nối đoạn trước để khởi đầu đoạn sau. ‘Mười hai đức Như Lai gọi là tam muội’: Phàm phu tâm nhơ, ngầu đục như Hoàng hà, ngoại đạo vọng tưởng phóng túng như ngựa lồng, nên nói tam muội, nhằm làm cho bỏ nhơ thành tịnh, bỏ tán loạn vào tịch tĩnh vậy. ‘Thế Chí Bồ Tát nêu pháp Niệm Phật là viên thông’: tiểu thừa bảy đời đoạn hoặc, chứng chơn. Quyền giáo ba a tăng kỳ mới đủ nhơn mãn quả. Thế nên, nói viên thông là muốn cho mau chứng, chóng thành, viên siêu trực nhập vậy. Từ chữ ‘tam muội’ trở đi, nêu hai tính chất riêng. Tức là tam muội này tổng nhiếp hết thảy thiền định thế gian, xuất thế gian, khác hẳn các tam muội khác. Như một khối quặng lớn, đúc thành ngàn món đồ. Viên thông là trọn vẹn tám vạn bốn ngàn hết thảy quán hạnh, khác hẳn với các thứ viên thông khác, ví như thuốc A Già Đà trị hết vạn bệnh. Hai câu sau cùng là ba thứ khuyên răn: Tam muội là nói về thật giáo. Viên thông là nói về đốn giáo. Học đốn thật giáo là điều nên làm.

Lại nữa, trên nêu rõ nghĩa viên mãn: pháp môn này kiêm hiển đốn, thực. Chúng sanh niệm Phật nhất định thành Phật. Luận Khởi Tín chép: ‘Chuyên niệm Di Đà, tu thiện hồi hướng, nguyện sanh cõi ấy, cuối cùng được thấy Phật’. Kinh Hoa Nghiêm nói: ‘Lúc sắp lâm chung, các căn tán hoại, chỉ có nguyện vương này, dẫn đường đằng trước, liền được vãng sanh, thấy Phật Di Đà, được Phật thọ ký, chẳng lâu sẽ ngồi bồ đề đạo tràng, thành Đẳng Chánh Giác’. Chúng sanh nhớ Phật, hiện tiền liền thấy, tức là đốn (nhanh chóng) vậy. Kinh Phật Tạng dạy: ‘Vô giác, vô quán gọi là niệm Phật. Vô tưởng, vô ngữ gọi là niệm Phật’. Kinh Ma Ha Bát Nhã dạy: ‘Bồ tát ma ha tát niệm Phật, chẳng dùng sắc niệm, chẳng dùng thọ, tưởng, hành, thức niệm. Do tự tánh các pháp không tịch vậy’. Nay kiêm hiển rõ nghĩa này nên là đốn, thực, vì thế đáng học.

1. c. Nêu sự lợi ích thù thắng, khuyên tu:

Sớ: Nghe nói danh hiệu Phật, Oai Quang chứng nhập vô tận, ức niệm Phật cảnh, Đức Vân nhiều giải thoát môn. Có ích lợi thù thắng thế ấy, sao lại tự buông, tự bỏ, chẳng nguyện, chẳng tu ư?

Sao: Từ chữ ‘nghe nói’ bốn câu trở đi là sự dẫn nhập ban đầu. ‘Nói danh hiệu Phật’ là như kinh Hoa Nghiêm nói: Lúc Phật Thắng Vân hiện trong rừng Bảo Hoa, vang ra âm thanh nói danh hiệu của tam thế hết thảy chư Phật. Lúc ấy, đức Như Lai đó ở trong chúng hội, nói kinh Phổ Tập Nhất Thiết Tam Thế Phật Tự Tại Pháp.

‘Nhập vô tận’ là như kinh Hoa Nghiêm nói: ‘Nơi Thắng Vân Phật chứng được nhất thiết chư Phật công đức luân tam muội, chứng được nhất thiết phật pháp phổ môn đà ra ni, biết rõ biển hết thảy phật quyết định giải trang nghiêm thành tựu, rõ biết biển thần thông vô biên Phật hiện trước hết thảy chúng sanh, rõ biết nhất thiết phật lực vô úy pháp. Nơi Phật Thiện Nhãn, liền được niệm Phật tam muội, gọi là vô biên hải tạng môn. Mười ngàn pháp môn như thế đều được thông đạt. ‘Ức niệm Phật cảnh’ là như trong kinh Hoa Nghiêm, ngài Đức Vân bảo Thiện Tài rằng: ‘Này thiện nam tử! Ta chỉ được môn ức niệm cảnh giới trí huệ quang minh phổ kiến của hết thảy chư Phật này. ‘Nhiều giải thoát’ là như Kinh Hoa Nghiêm nói: trí quang phổ chiếu niệm Phật môn, nhẫn đến trụ hư không niệm Phật môn v. v. . hai mươi hai thứ. Từ chữ ‘có ích lợi’ trở đi, gồm hai ý khuyên kết lại. Trước hết là chánh khuyến. Các pháp môn khác: cạn thì chẳng xứng thượng căn, sâu thì hạ căn tuyệt chẳng có phần. Duy chỉ một pháp này, gồm thâu lợi, độn, như thủy tinh châu, đến đâu cũng có ích, nên phải nên tín thọ hành trì. Niệm Phật như trồng lúa, tâm mình như ruộng nhà, tin phải như thể tin chắc gieo cấy giống ấy nhất định được thóc. Nguyện phải như khi biết giống lúa tốt, nhất tâm cầu thóc, hạnh phải như vui cầu được thóc, ra sức cày bừa. Hai câu từ chữ ‘sao lại’ trở đi, là ý thứ hai kết lại để trách. Nhơn quả mười cõi đều duy tâm hiện. Trong một niệm tâm: sân, giận, tà dâm liền là cõi địa ngục. Keo tham chẳng thí là cõi ngạ quỉ. Ngu si tăm tối là cõi súc sanh. Ngã mạn kiêu căng là cõi tu la. Giữ chắc năm giới là nhơn pháp giới. Chuyên tu mười thiện là thiên pháp giới. Chứng ngộ nhập không là thanh văn giới. Biết duyên tánh ly, là duyên giác giới. Lục độ cùng tu là bồ tát giới. Chơn từ bình đẳng là Phật pháp giới. Nay pháp dạy niệm Phật này, muốn người niệm cái tự tâm mình, thành Phật của chính mình. Cớ sao bỏ tự tâm Phật, phụ lời dạy của Phật ư? Kinh Như Lai Bất Tư Nghị Cảnh Giới chép: ‘Bồ tát rõ biết chư Phật cùng hết thảy pháp, đều duy tâm lượng, được tùy thuận nhẫn, xả thân mau sanh Cực Lạc tịnh độ’.

Chiếu luật sư hỏi: ‘Kinh chép: tâm này làm Phật, tâm này là Phật, tâm đã là Phật, sao cần phải niệm Phật khác?’ Đáp: Bởi tâm vốn là Phật, nên khiến chuyên niệm Phật ấy. Kinh Phạm Võng Giới nói: ‘Tin biết hết thảy chúng sanh đều có Phật tánh, ta là Phật chưa thành, chư Phật là Phật đã thành’. Phật trong tâm ông là Phật chưa thành. Phật Di Đà là Phật đã thành. Phật chưa thành đắm trong biển dục đã lâu, đủ các phiền não, khó biết ngày ra. Phật đã thành từ lâu đã chứng bồ đề, đủ đầy oai thần, hay cứu giúp chúng sanh. Thế nên chư Phật khuyên phải niệm Phật. Tức là dùng Phật chưa thành của ta cầu Phật đã thành của người, hầu cứu giúp cho vậy. Chúng sanh nếu chẳng niệm Phật, thánh phàm mãi mãi cách biệt. Cha con chống trái nhau, ở mãi trong luân hồi, cách Phật thật xa. Bởi thế, các đại bồ tát: Văn Thù, Phổ Hiền v. v. . đều nguyện niệm Phật vãng sanh, huống hồ bọn phàm phu ta! Lại loài sâu bọ kia, nghe lời dạy còn được thành, còn loài người chẳng bằng loài trùng đó sao! Chẳng nguyện còn tự buông bỏ thì thật mê lầm vậy thay!

2. Lược giải tựa đề của kinh

Sớ: Lăng Nghiêm (Surangama) là hết thảy sự rốt ráo, kiên cố, là tên chung của toàn bộ kinh. Viên Thông là thánh tánh pháp môn, không chi chẳng thông, là đề mục riêng của một chương. Thế Chí là người khải giáo. Niệm Phật là pháp tu hành. Phần kinh văn này tuy chỉ gồm mười hai hàng, mà nghĩa bao trùm các kinh tịnh độ: có giáo, có cơ, có pháp, có dụ. Riêng gồm sự cảm ứng giữa chúng sanh và Phật, nhưng nhơn, quả, ta, người thấu triệt. Làm đèn, trăng cho tâm cảnh, là thuyền bè cho thánh phàm. Nên gọi là Lăng Nghiêm Kinh Thế Chí Niệm Phật Viên Thông Chương.

Sao: Từ chữ ‘Lăng Nghiêm’ trở đi, trước hết giải thích tên. ‘Hết thảy sự’: ba khoa, bảy đại. ‘Rốt ráo’ là không, ‘kiên cố’ là bất không. Hợp cả hai nghĩa này là không bất không. Uẩn, xứ, giới, đại vốn là như lai tạng, nên mọi sự rốt ráo kiên cố, gọi là Lăng Nghiêm định. Đã trụ pháp vị, thế tướng thường trụ, nên định này cũng gọi là Kiện Tướng (tướng mạnh mẽ) tam muội. ‘Thánh tánh’ là nêu lý, ‘pháp môn’ là ước về giáo. Nêu lược về hạnh quả khá biết, nêu thẳng bốn pháp hỗ tương: viên (tròn đủ), thiên (riêng lệch), cai (gồm cả), thông. Nương vào chỉ (dứt) thành định, gọi là Lăng Nghiêm. Nương vào quán thành huệ, gọi là Viên Thông. ‘Đề mục riêng’ chính là pháp Niệm Phật Viên Thông của ngài Thế Chí, là một trong hăm lăm pháp viên thông tu đạo. Từ chữ ‘Thế Chí là người’ trở đi, cũng là cách lược nêu, nghĩa đầy đủ phải nói là: người có thể khải (khai mở ra), có thể tu là ngài Thế Chí. Cái được khai mở, được tu là pháp niệm Phật. Đoạn văn kế đó là hậu kết để khen, gồm hai ý: Trước là khen riêng, đức Phật dạy ta niệm Phật là tùy cơ giáo. Dùng hình ảnh mẹ con, nhiễm mùi hương là pháp dụ. Như lai thương nghĩ chúng sanh, chúng sanh nhất tâm nhớ Phật là chúng sanh và Phật cảm ứng. Ta do niệm Phật nhập nhẫn để nhiếp người niệm quy tịnh là nhơn quả của ta và người. ‘Đèn, trăng cho tâm cảnh’ là nương vào tự tâm mình, niệm Phật cảnh ấy, thời Phật cảnh hiện được. Dựa vào cảnh Phật đó, niệm tự tâm mình, thời tự tâm dễ hiện. Hiển bày lẽ này đều nhờ vào nguyệt đăng giáo pháp để chiếu kiến. Ngoài tâm có cảnh là giáo pháp tiểu thừa. Cảnh chỉ là tâm là thỉ giáo. Tức tâm tức cảnh là chung giáo. Phi cảnh phi tâm là đốn giáo. Tâm cảnh vô tận là viên giáo. Tức là với những pháp được giải thích, thì đèn và trăng dụ cho giáo pháp để giải thích pháp ấy. Thanh, danh, cú nghĩa môn như ánh đom đóm, là tiểu. Nhiếp cảnh duy tâm môn, như lửa đèn, là thỉ giáo. Lý sự vô ngại môn như ánh sao là chung giáo. Cùng hội lại để quy về tánh, như vầng trăng là đốn giáo. Môn khắp hàm chứa vô tận như mặt trời là viên giáo. Ở đây, ước lấy hai trong các nghĩa ấy để nói. ‘Thuyền bè cho thánh phàm’: niệm danh hiệu Phật, thọ trì quy, giới, vượt khỏi tam đồ. Hạ hạ phẩm sanh gọi là nhơn thừa, ví như xuồng nhẹ chỉ vượt nổi khe lạch. Niệm sắc tượng Phật, tu hành thiền, thiện, vượt khỏi bốn châu, sanh hoa sen hạ phẩm, gọi là thiên thừa, ví như thuyền nhỏ, vượt cửa sông nhỏ. Niệm ứng hóa Phật, quán bốn chơn đế, vượt khỏi ba cõi, sanh sen trung phẩm, gọi là thanh văn thừa, ví như chiến thuyền, vượt qua hồ lớn. Niệm thọ dụng Phật, liễu ngộ nhơn duyên, chứng nhị Niết Bàn, sanh sen thượng phẩm, gọi là Duyên Giác thừa, ví như thuyền lớn, vượt qua sông to. Niệm Phật pháp tánh, trí bi cùng vận, vạn hạnh hưng khởi chặt chẽ, thành vô thượng đạo, siêu cõi phàm tiểu, sanh thượng thượng phẩm, gọi là bồ tát thừa, ví như hạm thuyền, vượt thẳng đại hải. Lại nữa, trì danh niệm Phật như như đặc thuyền, là thanh văn thừa. Quán tượng niệm Phật như phương thuyền là bích chi Phật. Quán tưởng niệm Phật như duy thuyền, là bồ tát thừa. Thật tướng niệm Phật như tạo thuyền là Phật thừa vậy.

(Chú thích của người dịch: Đây là các loại thuyền xưa phân định theo quan tước, phẩm trật. Thuyền của vua ngự gọi là tạo thuyền. Dùng bốn chiếc kết lại thì gọi là duy thuyền, dành cho tước hầu trở lên. Hai chiếc kết lại gọi là phương thuyền, dành cho hàng đại hu. Thuyền chỉ một chiếc thì gọi là đặc thuyền dành cho bậc nhơn sĩ).

‘Thánh phàm’ tức là người được hóa độ. ‘Thuyền bè’ dụ cho pháp để giáo hóa. Chữ ‘nên gọi’ dùng để tổng kết.

B. Khai chương giải thích kinh văn

Gồm hai phần:

Một, lược nêu.

Hai, giải thích tường tận

I. Lược nêu

Sớ: Giải thích kinh này, phân biệt làm năm môn. Một là nhơn duyên phát khởi của giáo pháp này. Hai là phân định giáo pháp này nhiếp về tạng nào, thừa nào. Ba là tông thú, chỉ quy. Bốn là lược giải đề danh. Năm là giải tường tận nghĩa kinh văn.

Sao: Hai câu đầu là nêu chung. Từ chữ ‘Một là’ trở đi, phân biệt từng môn. Ở đây căn cứ theo ý của Bát Nhã sớ, lược khai năm chương, ba chương đầu là nghĩa môn, hai chương sau là phần chánh giải thích. IỊ Giải thích tường tận Gồm năm phần:

Giáo hưng (nguyên nhơn phát khởi giáo pháp)

Tạng nhiếp (phán định kinh văn thuộc về tạng nào)

Tông thú (chỗ quy hướng của kinh)

Giải thích đề mục kinh

Giải thích kinh văn

1. Giáo hưng

Sớ: Thứ nhất, nhơn duyên khởi giáo, Trí Độ Luận chép: ‘Như núi Tu Di, chẳng phải không nhơn duyên, chẳng phải chút nhơn duyên làm nó lay động được’. Giáo pháp niệm Phật hưng khởi lên cũng giống như thế, đủ nhiều nhơn duyên. Một là chỉ ra con đường tu hành nhanh tắt. Hai, vì chỉ bày cho đương nhơn Phật trong tự tâm. Ba, muốn cho ngộ nhập tâm tánh của Phật. Bốn là hiển thị tâm của chúng sanh và tâm của Phật không sai biệt. Năm là độ thoát phàm ngoại, vượt ngang ba cõi. Sáu là tiếp dẫn quyền, tiểu viên thành Phật quả. Bảy là sung túc ba bậc chẳng có nghi hối. Tám là lợi ích cho đời này, đời sau khắp bao hàm vô tận. Chín là nhiếp sáu căn chứng cảnh viên thông. Mười là mau hết phiền não, quyết định sanh nước Phật vậy.

Sao: Câu đầu là câu nêu để dẫn khởi. Từ chữ ‘Trí Độ Luận’ trở đi là giải thích nghĩa, gồm hai ý: một, trước là dẫn chứng. Câu ‘như núi Tu Di. . ’, là thí dụ. Từ chữ ‘niệm Phật’ trở xuống, là hợp (tức là dựa vào ví dụ để đề cập ý mình). Từ chữ ‘Một là’ trở đi là phần chánh giải thích. Kinh Lăng Nghiêm nói: ‘Sơ tâm nhập tam muội, lâu mau chẳng ngang nhau’. Nên biết học đạo nơi các pháp môn khác quanh co, trắc trở, ví như tổ mối. Một môn niệm Phật, xưa gọi là đường tắt, tựa như gió nước. Tổ Thiện Đạo nói: ‘Chỉ có đường tắt tu hành, chỉ niệm A Di Đà Phật, huống là nay trì danh, lại là đường tắt trong các đường tắt. Nếu muốn một đời hoàn thành, nên với pháp này lưu tâm’.

Từ chữ ‘Hai là’ trở đi, như Quán Kinh dạy: ‘Tâm này làm Phật, tâm này là Phật’. Biển chánh biến tri của chư Phật từ tâm tưởng sanh, thế nên dạy người niệm Phật, tức là niệm tự tâm Phật vậy.

Câu ‘Ba là. . ’: Phật tâm tánh, kinh Lăng Nghiêm chép: ‘Ta do bất diệt bất sanh, hợp Như Lai tạng, mà Như Lai tạng chỉ là diệu giác minh, viên chiếu pháp giới’. Luận Vô Sai Biệt chép: ‘Tâm tánh này trong sạch, với pháp giới đồng thể. Như Lai y vào tâm này, thuyết pháp chẳng nghĩ bàn’, thời biết Phật dùng như lai tạng tịnh pháp tánh làm tâm vậy. ‘Cho ngộ nhập’: Luận Khởi Tín chép: ‘Tướng tự thể của chơn như, [nơi] phàm phu, chư Phật chẳng có tăng, giảm’. Trong kinh Lăng Nghiêm, ngài Phú Lâu Na nói: ‘Cái tâm trong sạch, chơn thực, mầu nhiệm, quí báu, giác ngộ, tròn đủ, trong sáng của con cùng Như Lai đều viên mãn không hai’. Quán Kinh dạy: ‘Các ông lúc tâm tưởng Phật, liền là ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp tùy hình’. Vì thế, chúng sanh lúc niệm tâm Phật, liền có thể ngộ nhập Phật tâm tánh.

Trong câu ‘Bốn là’, luận Vô Sai Biệt chép: ‘Chúng sanh giới chẳng khác pháp thân, pháp thân tức là chúng sanh giới’. Quán Kinh dạy: ‘Chư Phật Như lai là pháp giới thân, vào trong tâm tưởng của hết thảy chúng sanh’. Trong đoạn sau có nói: Nếu chúng sanh tâm nhớ Phật, hiện tiền quyết định thấy Phật, tức là pháp môn này có thể hiển thị: tâm, Phật, chúng sanh ba thứ vô sai biệt vậy.

Trong câu ‘Năm là’, phàm phu ngoại đạo do kiến tư hoặc, khởi nghiệp, cảm báo, luân chuyển chẳng ngơi, nương vào các pháp khác tu, cho đến khi hết hoặc, thì mới được xuất ly, nên gọi là vượt ra tam giới theo đường thẳng. Chỉ có pháp môn niệm Phật, mang theo [kiến tư] hoặc vãng sanh, nên gọi là vượt ngang ra khỏi tam giới. Như sâu trong cây tre, đục thẳng thời phải qua nhiều đốt khó thông, đục ngang thời một chốc mau ra khỏi. Đồng Giang pháp sư nói: ‘Ra thẳng là nương vào tứ đế, nhơn duyên, các độ, trải qua các địa vị, như muốn đỗ đạt phải có tài học. Như lần lượt được thăng quan, phải có công lao. Vượt ngang ra là niệm Phật pháp môn, như người được tập ấm, công do tổ phụ, sức người khác, chẳng luận học vấn có hay không. Lại như ân vua phong cho tổ phụ nay được thừa hưởng, công do quốc vương, chẳng luận làm quan lâu mau.

Trong câu ‘Sáu là’, sáu tâm bồ tát đọa lạc thanh văn, trần kiếp (kiếp nhiều như bụi) chẳng hồi, ví như hoa Yêm La, như cá con, tuy có thật nhiều, kết trái thật ít. Nếu có thể niệm Phật, phát ba tâm viên mãn, tự nhiên chuyển quyền thành thật, hồi tiểu hướng đại, như kẻ áo trắng chợt trở thành quý hiển, đất bằng lên tiên vậy. Thế nên, kinh Đại Bổn nói: ‘Bồ tát muốn cho chúng sanh mau chóng an trụ vô thượng bồ đề thì phải nên khởi sức tinh tấn, nghe pháp môn này’. Lại thập địa trong kinh Hoa Nghiêm, trước sau chẳng ngoài pháp niệm Phật. Bậc viên giáo đăng địa còn như thế, huống là hạng người quyền, tiểu, sơ tâm! Trong câu ‘Bảy là’, thượng phẩm lợi căn, nghe giáo pháp nhỏ liền hối. Hạ phẩm độn căn nghe đại giáo liền nghi. Thế nên trong hội Hoa Nghiêm, thanh văn tuyệt chẳng có phần. Trong thời A Hàm, bồ tát chẳng dự. Nay một pháp niệm Phật đây, như vạn ứng cao, độc bịnh đều khỏi, như mưa đúng thời, cỏ cây đều tươi tốt. Thế nên, pháp này nhiếp sạch lợi căn lẫn độn căn, gồm thâu thượng phẩm, hạ phẩm.

Trong câu ‘Tám là’, Phật tùy cơ nghi, lợi cho cả mai sau, tức là lợi ích cho kẻ thấy nghe cả sau khi phật diệt độ. Như trong kinh chép: ‘nhiếp người niệm Phật, quy về tịnh độ’: Quán kinh chép: ‘Như Lai ngày nay vì hết thảy chúng sanh trong đời mai sau bị giặc phiền não làm hại, nói nghiệp thanh tịnh’ nên như châu như ý, lợi khắp vô tận vậy.

Trong câu ‘Chín là’, hết thảy chúng sanh mê tâm thường trụ, dùng các vọng tưởng, mắc vào sắc, thanh, trái nghịch cảnh viên thông. Nay niệm Phật thì lục căn đều nhiếp, giữ nơi chơn thường, thường quang hiện tiền, cảnh viên thông phát. Tuy chẳng muốn chứng cũng chẳng thể được. Thế nên, trong kinh Hoa Nghiêm, trưởng giả Giải Thoát bảo: ‘Biết hết thảy Phật, ví như ảnh tượng, tự tâm như nước, nước trong mà lặng, trăng hiện toàn thể’. Lại có kệ rằng: ‘Bồ tát: trăng thanh lương, thường dạo tất cánh không. Tâm chúng sanh nhơ sạch, bồ tát ảnh hiện trong’, nên biết chúng sanh tịnh niệm, Di Đà quyết định phóng quang minh. Tâm thủy chẳng tịnh, cảnh trăng viên thông của bồ tát cũng chẳng hiện.

Trong câu ‘Mười là’, mạt pháp tu hành nhiều các chướng nạn, tà ma nhiễu loạn, Phật đạo khó thành. Nay tu niệm Phật tam muội, nương vào nguyện lực oai thần của Phật, mau trừ phiền não, chóng phá vô minh, ma ngũ uẩn tiêu, tam thân Phật hiện, sẽ sanh cõi Phật Cực Lạc, thành hai quả: chơn, ứng vậy. Như đèn sáng lớn thắp ở trong phòng, chẳng chỉ xóa tan cái tối ngàn năm mà còn soi tỏ các vật.

Mà mười nguyên nhân này, sanh khởi có thứ tự. Trước hết, nhập đạo nhiều cửa, khó, dễ đều khác. Đề ra pháp niệm Phật, là đường tắt nhất. Thứ hai, đường tắt là vì niệm Phật tự tâm vậy. Ba là do niệm tâm Phật mới có thể thành Phật tâm. Bốn là Phật tâm nếu trong sạch, thì chúng sanh và Phật đồng thể, chẳng có hai. Năm là đã chẳng phải hai, há có phàm phu chẳng được độ thoát ư? Sáu là chẳng riêng phàm phu, cũng tiếp độ người thuộc hạng quyền, tiểu. Bảy là chẳng chỉ ngũ thừa, mà còn sung túc hết thảy chúng sanh thiện ác. Tám là chẳng chỉ hiện tại, mà còn khắp lợi vị lai, không có cùng tận. Chín là tế độ rộng lớn như thế là viên thông vậy. Mười là có tu, cuối cùng sẽ thành, nay đã viên thông, ắt sẽ thấy Phật về nơi tịnh độ. Lại do quyết định sanh cõi Phật, cho nên đề xuất pháp môn đường nẻo nhanh tắt, muốn cho tu hành mau thành Phật vậy. Trước sau liên hoàn như thế, tựa như móc xích, giáo pháp này được hưng khởi chẳng phải là không có nguyên nhơn vậy. 2. Tạng nhiếp

Sớ: Hai là xét giáo pháp thuộc về thừa nào, tạng nào, thời trong tam tạng, [pháp này] nhiếp về Khế Kinh Tạng. Trong hai tạng, kinh này thuộc về bồ tát tạng. Trong tam thừa, kinh này thuộc về đại thừa. Trong ngũ giáo, kinh này thuộc ba giáo sau.

Sao: Chữ ‘hai là’ là để nêu vấn đề, từ chữ ‘thời trong’ trở đi, giải thích về tướng. Tam tạng là: một là tu đa la (Sutra), dịch là Khế Kinh, tức là Kinh Tạng, giảng về định học. Hai là Tì Nại Da (Vinaya), dịch là Điều Phục, tức là Luật Tạng, giảng về giới học. Ba là A Tì Đạt Ma (Abhidharma), dịch là đối pháp, giảng về Huệ học. Nay kinh này thuộc về kinh tạng, từ đầu đến cuối, chuyên nói niệm Phật tam muội vậy. Hai tạng là: một là bồ tát tạng, nói bày lý, hạnh, quả của bồ tát. Hai là thanh văn tạng, giảng bày về lý, hạnh, quả của thanh văn. Nay kinh này thuộc về bồ tát tạng, kinh đây diễn nói pháp niệm Phật viên thông của bồ tát.

Tam thừa là: 1. Tiểu thừa thanh văn, tức là tứ đế pháp môn chuyên chở chúng sanh ra khỏi tam giới, đến thành Niết Bàn thành A La Hán, ví như xe dê. 2. Trung thừa Duyên Giác, tức là pháp môn nhơn duyên, chuyên chở chúng sanh vượt khỏi bốn không, ở nhà tịch tĩnh, thành Bích Chi Phật, ví như xe nai. Ba là đại thừa bồ tát, tức là pháp môn lục độ, chuyên chở chúng sanh siêu phàm tiểu cảnh, thẳng đến vô thượng bồ đề, bờ kia đại bát niết bàn, thành tựu Phật quả, ví như xe trâu. Nay kinh này thuộc về đại thừa, do như lai nghĩ thương chúng sanh, Thế Chí nhiếp người niệm Phật, an lạc các thừa, độ thoát chín cõi. Ngũ giáo là: 1. Tiểu giáo: Chỉ nói là người không tịch. 2. Thỉ giáo, chỉ nêu pháp không tịch, cũng gọi là Phần giáo, vì chỉ nói pháp tướng. 3. Chung giáo, lại nói trung đạo, cũng gọi là Thật giáo, hay bàn nhiều về pháp tánh. 4. Đốn giáo: chỉ luận chơn tánh. 5. Viên giáo: chỉ nói pháp giới vậy. Nay kinh này thuộc về ba thừa sau. Trong kinh chép: ‘Hai cái ức niệm sâu, mẹ con trải qua nhiều đời chẳng cách xa nhau’ chính là Chung vì lúc dần dần niệm, cuối cùng sẽ thành Phật. Trong kinh chép: ‘Dùng tâm niệm Phật, nhập vô sanh nhẫn, chẳng nhọc phương tiện’ là đốn vậy: biết Phật là tâm, mau thành Phật đạo. Trong kinh chép: ‘Đều nhiếp sáu căn, tịnh niệm nối tiếp, được tam ma địa’ là viên vậy. Biết rõ ba thứ này không sai biệt là viên thông pháp giới vậy. Căn cứ theo đó, biết giáo nghĩa kinh này sâu rộng u viễn, chẳng thiển cận vậy.

3. Tông thú

Sớ: Ba là, tông thú chỉ quy, có tổng, có biệt. Tổng là dùng nhớ Phật, niệm Phật làm tông, thấy Phật nhập nhẫn, tân cảnh viên thông là thú. Biệt thời có năm cặp: 1. Giáo nghĩa, dùng giáo thuyết làm tông, khiến đạt nghĩa làm thú. 2. Sự lý, nêu sự tướng làm tông, giảng rõ lý làm thú. 3. Cảnh trí, ba Phật cảnh làm tông, hai quán trí làm thú. 4. Hạnh vị: tín, hạnh, nguyện làm tông, nhập bất thối làm thú. 5. Nhơn, quả: dùng nhơn, hạnh làm tông, khắc quả đức làm thú.

Sao: Chữ ‘Ba là’ dùng để làm câu dẫn khởi, để nói tông chỉ, chỗ quy thú vậy. Điều kinh này đề xướng thì gọi là tông, chỗ hướng về của tông thì gọi là thú. Nếu chẳng rõ tông, thì biết quy hướng về đâu. Từ chữ ‘Có tổng’ trở đi là giải thích nghĩa. ‘Giáo thuyết’ là pháp môn niệm Phật. ‘Đạt nghĩa’ là liễu đạt tâm cảnh duyên niệm được giảng trong giáo pháp: chúng sanh và Phật cảm ứng, nhiễm hương, nhập nhẫn, nghĩa tự, tha, sanh, độ vậy. ‘Sự lý’ đủ cả trong nghĩa, tức là sùng thượng các sự: niệm Phật v. v. . làm tông, ý đó ra sao? Chính là vì muốn hiển rõ cái lý: tự tánh Di Đà, tịnh độ duy tâm. ‘Cảnh, trí’ là nói trong lý. Cảnh tức là cái lý được quán. Trí tức là cái tâm dùng để quán sát. Ba thân viên dung của Phật là chơn cảnh. Sự nhất tâm, lý nhất tâm là chơn quán. ‘Hạnh vị’ theo trí mà khởi. Tín hạnh nguyện là ba món tư lương. ‘Bất thối’ là tin tịnh độ lìa tam giới, vị chẳng lui sụt vậy. Nguyện thấy Phật, niệm Phật tâm, là niệm chẳng thối. Hành tịnh nghiệp, nhiếp người niệm Phật là hạnh chẳng thối. Lại tin vào sự giáo hóa của Phật, vượt khỏi phàm phu, ngoại đạo, là tin chẳng thối. Ngiuyện báo Phật quả, vượt khỏi cảnh nhị thừa, là niệm chẳng thối. Hành pháp phật lý, siêu quyền tu chứng, là hạnh bất thối. Khởi Tín Sớ chép: ‘Ước có ba vị, một là tín hạnh chưa trọn, nên gọi bất thối. Chỉ vì chẳng lui sụt duyên nên gọi bất thối. Hai là tín hạnh đã xong, nhập địa vị Thập Trụ, được thấy pháp thân, trụ trong chánh định, nên gọi bất thối. Ba là đã mãn địa vị tam hiền, đã nhập sơ địa, chứng pháp thân đầy khắp, sanh vô biên cõi Phật, nên gọi bất thối’. Do tin thành tín chẳng thối, do nguyện thành trụ chẳng thối. Do hạnh thành địa vị chẳng thối. Luận Du Già Sư Địa chép: ‘Trụ là chứng bất thối. Hạnh là địa vị bất thối. Hướng là hạnh bất thối. Địa là niệm bất thối’. Do tín thành chứng, vị, do hạnh thành hạnh. Nguyện thành niệm. Nhân quả, do bất thối được thành. Nhân nếu chẳng thối, thì gọi là chơn nhân. Quả nếu chẳng thối thì gọi là chơn quả. Tín nguyện cõi Phật, nhiếp căn, tịnh niệm, là nhơn hạnh bồ đề bất thối. Được tam ma địa, đệ nhất viên thông, là bất thối bồ đề quả đức vậy. Kinh văn có ba tầng: Ức niệm đức Phật là nhân. Hiện sẽ thấy Phật là quả. Niệm thấy gần Phật là nhân. Tâm khai hương nghiêm là quả. Niệm tâm nhập nhẫn là nhân. Nhiếp người quy tịnh độ là quả. Năm cặp ý như thế, lần lượt làm nhân, để mà sanh khởi.

4. Thích đề mục

Sớ: Bốn là giải thích tựa đề, có bốn cặp nghĩa:

Một là nghĩa tổng, biệt, tức là nói ba chữ Lăng Nghiêm kinh là tổng xưng vì gồm nói chung cả bộ kinh vậy. Bảy chữ Thế Chí Bồ Tát Niệm Phật Viên Thông chương là hiệu riêng, hạn cuộc trong một chương này thôi.

Hai là giáo nghĩa: tức là trong phần biệt xưng nói ở trên, một chữ chương là giáo pháp dạy ra. Sáu chữ Thế Chí Niệm Phật Viên Thông là nghĩa được giảng.

Ba là quả nhân: Trong nghĩa nói trên, lại mở ra một cặp nghĩa như sau: viên thông là quả, là cảnh được chứng. Thế Chí Niệm Phật là nhân, vì hay tu quán.

Bốn là nhân, pháp: Trong phần nhân nói trên, phân thành cặp ý như sau: Niệm Phật là pháp, tức là pháp được bẩm thọ. Thế Chí là người, là người có thể hoằng truyền. Căn cứ vào bốn cặp nghĩa này lập nên tên kinh vậy.

Sao: Chữ ‘Bốn là’ là chữ dẫn ý. Từ chữ ‘có bốn cặp’ trở đi là phần giải nghĩa. Câu này để liệt kê. Câu ‘một là’ nhằm để giải thích. Trong phần tổng cũng có một cặp. Lăng Nghiêm là nghĩa, hạn cuộc. Tựa kinh là giáo pháp, là chung vậy. Nay chẳng nêu vì sợ phiền tạp vậy. Chương là thuộc về cái nói ra, tức là văn tự viên thông, chương dạy về niệm Phật, thuộc về cặp quả nhân, cũng có thể nói là thuộc cặp cảnh trí. Viên thông là cảnh, niệm Phật là trí. Cũng có thể gọi là chơn tục, lý sự, tánh tu, thuộc về cặp tịch hạnh. Viên thông là chơn lý tánh lặng lẽ. Thế Chí Niệm Phật là tục sự tu hành. Từ chữ ‘Bốn là’ trở đi, pháp niệm Phật là niệm thân biến hóa [của Phật], chẳng phải là thọ dụng Phật, là tiểu giáo. Niệm thân thọ dụng chẳng phải biến hóa Phật là chung giáo. Cũng niệm cả biến hóa lẫn thọ dụng là thỉ giáo. Niệm chẳng phải thọ dụng, chẳng phải biến hóa Phật thì là đốn giáo. Niệm viên thông vô chướng ngại Phật là viên giáo. Thế Chí là người: đắc ứng hóa Phật lực thì là Thế Chí trong tiểu giáo, đắc công đức Phật lực là Thế Chí trong thỉ giáo, đắc trí huệ Phật lực là Thế Chí trong chung giáo, đắc như như phật lực là Thế Chí trong đốn giáo, đắc vô tận Phật lực là Thế Chí trong viên giáo. Ở đây chỉ ước giáo lược giải, đoạn sau sẽ giải thích tường tận. Liền biết trong tên của kinh này, nhân pháp cùng bày, nhơn quả cùng nêu, lý tận nghĩa trọn, nên nêu làm đầu chương. 5 Giải thích kinh văn Gồm có ba phần:

- Bày thể để minh bạch nghĩa. - Chánh nêu sở chứng Kết đáp viên thông.

5. 1. Bày thể để minh bạch nghĩa

Chánh kinh: Đại Thế Chí pháp vương tử, cùng với những người cùng hàng với ngài: năm mươi hai vị bồ tát liền từ tòa ngồi đứng dậy, đảnh lễ dưới chân Phật, bạch Phật rằng:

Sớ: Tiếng Phạn là Ma Ha Na Bát, đây dịch là Đại Thế Chí. Kinh Tư Ích nói: ‘Chỗ tôi đặt chân xuống, chấn động tam thiên đại thiên thế giới, cùng ma cung điện, nên tên là Đại Thế Chí’. Quán kinh chép: ‘Lúc bồ tát này đi, mười phương thế giới hết thảy chấn động. Lúc bồ tát này ngồi, cõi nước bảy báu nhất thời lay động, cũng gọi là Đắc Đại Thế Chí’. Kinh Bi Hoa chép: ‘Nguyện thế giới của tôi, như của Quán Thế Âm chẳng có sai khác. Bảo Tạng Phật nói: ‘Do nguyện của ông gồm cả cõi đại thiên, nay sẽ đặt tên ông là Đắc Đại Thế, cũng gọi là Vô Biên Quang’. Quán kinh nói: ‘Dùng trí huệ quang, chiếu khắp hết thảy, khiến lìa tam đồ, được sức vô thượng’. Nếu y vào bản kinh Lăng Nghiêm này, thì ngài có thể niệm đại thế Phật, có thể nhiếp sáu căn vọng, có thể tiếp độ người niệm Phật, nên gọi là Thế Chí vậy. Nhờ vị bồ tát này phát khởi, nêu ra pháp môn niệm Phật, hay phát trí quang, được thế lực lớn, lìa khổ ba cõi, đạt được cái vui tịnh độ. Tự tại với pháp, nên gọi là pháp vương. Từ pháp hóa sanh thì gọi là tử (con). Kinh Bi Hoa chép: ‘Trong cái nhân quá khứ, lúc Phật Di Đà làm luân vương, Quán Âm làm con trưởng, Thế Chí làm con thứ, nay tại Cực Lạc, ở hai bên của Phật, trợ hóa hết thảy. Rồi sẽ kế vị làm Phật, nên gọi là pháp vương tử’. ‘Cùng’ là chung với. ‘Cùng hàng’ là giống nhau vậy. Thanh khí tương ứng nên gọi là đồng loại. ‘Năm mươi hai’ là nêu con số, biểu thị một môn niệm Phật của ngài Thế Chí, có thể nhiếp được năm hai địa vị: thập tín v. v. . các pháp hạnh vậy. Bồ Tát nói đủ là bồ đề tát đỏa. Triệu nói: ‘Bồ đề là tên của Phật đạo, Tát đỏa hán dịch là đại tâm chúng sanh. Có tấm lòng lớn, nhập phật đạo nên gọi là bồ đề tát đỏa’. Ngài Hiền Đạo nói: ‘bồ đề đây gọi là giác. Tát đỏa cõi này gọi là chúng sanh. Dùng trí trên cầu bồ đề, dưới dùng bi để cứu chúng sanh, nên gọi bồ đề tát đỏa. ‘Từ tòa ngồi đứng dậy’: tôn ti thầy trò phân biệt thứ tự. Có việc thưa tỏ, chẳng nên ngồi nói. ‘Đảnh lễ dưới chân Phật’: dùng đảnh đầu lễ sát dưới chân Phật: thành kính tới hết mức. Trên đây đều là thân nghiệp. ‘Bạch Phật’: người trên nói ra thì gọi là bảo, người dưới thưa thì gọi là bạch, đấy là khẩu nghiệp. Thân khẩu cung kính, ý nghiệp khá biết.

Sao: Từ chữ ‘Tiếng Phạn’ trở đi, là giải thích về tên người. Trước hết, trong phần nói về Thế Chí, thì đầu tiên trong phần ước về hạnh, thì là tu tự hạnh. Do có trí đoạn oai thế, nên có thể chấn động hết thảy. Từ chữ ‘cũng gọi’ trở đi là ý kế: ước về nguyện, trên cầu Phật đạo vậy. Do có thế lực tưởng niệm, nên có thể thủ chứng tịnh độ. Từ chữ ‘cũng gọi là Vô Biên Quang’ trở đi, là ý thứ ba: ước về bi, dưới độ chúng sanh vậy. Do có thế lực hóa độ dẫn dắt, nên có thể cứu bạt tam đồ. Hai ý nói trước là tự lợi, ý này là lợi người. ‘Nếu y vào bổn kinh này’: ở trên dựa vào các kinh để giải thích danh hiệu của bồ tát Thế Chí, nay chỉ hạn cuộc vào kinh Lăng Nghiêm để giải thích. Ba câu từ chữ ‘có thể niệm’ trở đi, cũng là ước về trên cầu, giữa tu, dưới độ, ba nghĩa để giải thích. ‘Đại thế Phật’ chỉ Phật Di Đà. Trong thập phương tam thế Phật, Di Đà là bậc nhất. ‘Có thể niệm’: chẳng phải như chúng sanh chẳng cầu đại thế Phật, cùng đoạn khổ pháp. ‘Có thể nhiếp’: chẳng phải như chúng sanh sáu căn vin níu sáu trần. ‘Có thể tiếp độ’ là chẳng phải như chúng sanh tự lợi, chẳng thể vì người chịu nhọc. Có ba đức lớn thế ấy, oai thế đạt đến cùng cực. Tên của bồ tát xứng với thật tướng, chúng sanh không cách nào biết nổi. Từ chữ ‘Tự tại với pháp’ trở đi, là ý kế tiếp: pháp vương tử. Tự tại là vua vậy, vì vua dùng tự tại làm nghĩa. Kế đó là kế ngôi Phật. Cõi ấy, sau Phật Di Đà, Quán Âm sẽ nối vị. Sau Quán Âm, bèn là Thế Chí nối tiếp. Ví như thái tử, tạm ở Đông cung, sau này ắt sẽ xoay mặt về hướng nam, nối ngôi vua vậy.

Từ chữ ‘Cùng’ trở đi, là ý thứ ba: cùng với những vị cùng hạnh. Kinh Dịch chép: ‘Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu’, nên nói thanh khí tương ứng. Nếu căn cứ vào kinh Hoa Nghiêm, có tám mươi bốn thứ giống nhau, nên gọi là đồng loại như nói trong quyển bảy mươi ba, chẳng phiền chép nhiều. Đạo chẳng đồng thì chẳng thể cùng bàn tính với nhau. Người đồng tâm nói, thơm tho như lan, nên là cùng với những người cùng bậc.

Từ chữ ‘Năm mươi hai’ trở đi là ý thứ tư. Năm mươi hai vị: tin Phật là tâm, tin tâm làm Phật, liền nhiếp pháp hạnh thập tín. Trụ trong tam muội quán Phật thật tướng, liền nhiếp thập trụ pháp hạnh. Hạnh niệm Phật, độ người niệm Phật là nhiếp thập hạnh pháp hạnh. Xoay lại niệm Phật tâm, hướng về phật tâm trụ, liền nhiếp thập hồi hướng pháp hạnh. Tâm địa quán Phật, địa như phật địa, liền nhiếp thập địa pháp hạnh. Nhớ Phật, niệm Phật, cách Phật chẳng xa, là nhiếp đẳng giác pháp hạnh. Lúc tâm tưởng Phật, tâm này chính là Phật thì nhiếp diệu giác pháp hạnh. Nên biết là siêu phàm nhập thánh, chỉ có niệm Phật là mầu nhiệm thôi. Từ chữ ‘bồ tát’ trở đi, là ý thứ năm: bồ tát. Nghĩa thứ nhất là ước về tâm, tức là có thể nhớ Phật như thế liền thành đại đạo tâm chúng sanh, gọi là bồ tát. Nghĩa kế tiếp là ước về cảnh, tức là dùng tâm niệm Phật, trên cầu sự giác ngộ của Phật, dưới hóa độ hữu tình, nên gọi là bồ tát. Từ câu ‘Từ tòa ngồi đứng dậy’ trở đi là giải thích về lễ kính, ý dễ biết: Tức là nếu chẳng cung kính, thời thân chẳng rời chỗ, miệng chẳng nói năng. Dùng thân khẩu lễ, bạch, do ý làm chủ, thế nên tam nghiêp đều phải cung kính, biểu thị rõ ràng niệm Phật là pháp hy hữu, hết thảy thế gian khó tin vậy. 5. 2. Chánh bày sở chứng Gồm hai phần:

1. Dẫn rõ sự giáo hóa của cổ Phật

2. Lược thuật sự tu hành của mình 5. 2. 1. Dẫn rõ sự giáo hóa của cổ Phật Gồm hai phần:

a. Nêu chung tên Phật

b. Riêng bày lời dạy dỗ

5. 2. 1. a. Nêu chung tên Phật

Chánh kinh: Con nhớ khi xưa, hằng hà sa kiếp, có Phật xuất thế, tên Vô Lượng Quang, mười hai đức Như Lai, nối tiếp trong một kiếp, vị Phật sau cùng, tên là Siêu Nhật Nguyệt Quang.

Sớ: ‘Con’ tức là chỉ pháp thân, chẳng giống với tiếng ‘con’ xưng hô thường tình. Nhớ rõ ràng chẳng quên gọi là ‘nhớ’ (ức). Quá khứ thì gọi là ‘khi xưa’. Hằng hà sa kiếp là ước theo số cát trong sông Hằng để tính số kiếp, hiển thị rất lâu xa vậy. Tiếng Phạn Phật đà, dịch là Giác giả. Giác ngộ cho người chẳng giác. Lược khai ba nghĩa: một tự giác ngã không, khác với phàm phu. Hai là giác ngộ cho người các pháp là không, khác với nhị thừa. Ba là giác mãn đều không, khác với bồ tát. ‘Xuất thế’: không hợp cơ thời chẳng hiện. Căn cơ thuần thục liền hiện. ‘Như Lai’: từ chơn như khởi, đến thành chánh giác. ‘Mười hai’: kinh Đại Di Đà nói: Vô Lượng Quang Phật, Vô Biên Quang Phật, Vô Ngại Quang Phật, Vô Đối Quang Phật, Viêm Vương Quang Phật, Thanh Tịnh

Quang Phật, Hoan Hỉ Quang Phật, Trí Huệ Quang Phật, Bất Đoạn Quang Phật, Nan Tư Quang Phật, Vô Xứng Quang Phật, Siêu Nhật Nguyệt Quang Phật. Vô lượng là thật trí chiếu lý, chẳng có hạn lượng. Vô biên là quyền trí chiếu sự chẳng có ngằn mé. Vô ngại là từ quang ban vui, không chướng ngại vậy. Vô đối là bi quang dẹp khổ, không chi đối chọi nổi. Viêm vương là quang âm ứng hóa, được tự tại vậy. Thanh tịnh là lìa cấu thanh tịnh phát quang minh. Hoan hỉ là khiến người thọ dụng sanh hoan hỉ lớn. Trí huệ là dùng đại trí huệ phá các hoặc. Bất đoạn là ánh sáng thường còn chẳng đoạn dứt vậy. Nan tư là bổn quang chẳng nghĩ bàn nổi. Vô xứng: tỏa ra trăm ánh sáng báu chẳng thể nói nổi. Siêu nhật nguyệt quang là phóng hết thảy ánh sáng, vượt hơn mặt trời, mặt trăng. Đều tên là Quang, xét về nhơn là niệm bổn giác Phật, phát minh tâm quang, xét về quả thì thành Diệu Giác phật, hiện khởi thân quang vậy. ‘Mười hai đức Như Lai nối tiếp trong một kiếp’: một là ước về năng niệm, biểu thị cái hạnh. Trong mười hai thời, với tự tánh Phật, tịnh niệm nối tiếp, tạo thành một phiến, chẳng để dầu trong khoảng khảy ngón tay, nghĩ tới thế gian ngũ dục, thời vô lượng tánh quang tự nhiên phát minh. Hai là nói về sở đắc, thời chuyển mười hai loại chúng sanh thành mười hai thánh vị, chuyển mười hai xứ vọng tưởng để thành mười hai xứ Phật đức. Nhưng mười hai đức Phật là cổ Như Lai, chẳng phải là Di Đà ngày nay. Mà danh hiệu của họ giống với [các hiệu khác của] A Di Đà vậy, do thầy trò một đạo, cổ kim chẳng khác, giống như Thích Ca, Quán Âm.

Sao: Từ chữ ‘Con’ (Ngã) trở đi, gồm hai câu giải thích. Ngã có bốn thứ: một là cái ngã chấp kiến tà, hai là cái ngã: ta người kiêu mạn, ba là cái ngã danh tự giả, bốn là cái ngã pháp thân chơn thật. Người đời đủ tà mạn, người học đạo đủ mạn, giả, thánh nhân là giả chơn. Nay ngài Thế Chí bèn là bậc pháp thân đại sĩ, chẳng đồng tam thừa, nên chỉ là chơn ngã. Hằng hà cũng gọi là sông Căng Già (Gange), dịch là từ trời đổ xuống, sông từ trên cao đổ xuống, từ ao Vô Nhiệt Não chảy ra, rộng bốn mươi dặm, cát mịn như hạt kê. Phật ở Kỳ viên thuyết pháp, giảng đường gần bên sông, nên phàm nói cái gì nhiều, thường lấy đó làm thí dụ. Kiếp, tiếng Phạn là kiếp ba (kalpa), dịch là phân biệt thời phần. Luận Câu Xá chép: ‘Phần rất nhỏ của thời gian gọi là sát na, thời gian thật dài gọi là kiếp’. Nay lấy cát để ví dụ cho kiếp, thì dễ thấy là rất dài lâu. Từ chữ ‘tiếng Phạn Phật Đà’ trở đi, gồm sáu câu: thỉ giác, bổn giác hợp nhất gọi là giác mãn. Ngã, pháp đều là không hết cả gọi là ‘đều không’. Từ chữ ‘Đại Di Đà’ trở đi là dẫn kinh. Từ chữ ‘Vô lượng’ trở đi là thích nghĩa. Danh hiệu chư Phật, thủ chứng chẳng đồng. Hoặc nhơn, hoặc quả, hoặc tánh, hoặc tướng, hoặc bi trí, hoặc nguyện hạnh. Mười hai vị Phật này đều dùng quang để xưng danh. Quang vốn có hai thứ: một là trí quang, hai là thân quang. Lại có hai nghĩa: một là thường quang, hai là phóng quang. Lại có hai nhơn: một là công đức trang nghiêm, hai là bổn nguyện thành tựu. Nay giải thích tên của Phật, cũng ước theo sáu nghĩa ấy: hai tên đầu là ước về hai trí, tên thứ ba, tên thứ tư là ước theo hai tâm, thuộc về hai nhơn [nói trên] vậy. Tên thứ năm, sáu, bảy, tám, ước về bốn thân: tên thứ năm là hóa Phật, tên thứ sáu là pháp thân, tên thứ bảy là tha thọ dụng thân, tên thứ tám là tự thọ dụng thân. Tức là như trong kinh Lăng Già: ứng hóa Phật, như như Phật, công đức Phật, và trí huệ Phật. Tên thứ chín và mười là thường quang. Tên thứ mười một, mười hai là phóng quang. ‘Tự tánh Phật’ là nói niệm tự tánh Phật vậy. ‘Chẳng được niệm ngũ dục’ như Quán kinh nói: ‘Phàm niệm Phật, chẳng được trong khoảng khảy ngón tay, niệm ngũ dục trong đời’, là nói niệm bền chặt, hay thường như thế không chút gián đoạn xen tạp, vô lượng tự tánh Phật quang trọn sẽ phát minh vượt cả mặt trời, mặt trăng. ‘Mười hai loài chúng sanh’ là nói: sanh bằng thai, bằng trứng, sanh từ chỗ ướt, hóa sanh, có hình sắc, không hình sắc, có tâm tưởng, không tâm tưởng, chẳng phải có sắc, chẳng phải vô sắc, chẳng phải có tưởng, chẳng phải vô tưởng. ‘Mười hai thánh vị’: càn, tín, trụ, hạnh, hướng, noãn, đảnh, nhẫn, thế, địa, đẳng giác, diệu giác. ‘Vô tiệm vị’ là như kinh nói: Từ đây tiệm tu (tu dần dần) tùy theo hạnh đã phát, an lập thánh vị vậy, như trong quyển 7 và 8 của kinh Lăng Nghiêm đã giảng rõ. ‘Mười hai vọng tưởng’: sáu căn, sáu trần vọng tưởng. Kinh dạy: ‘Sáu loạn vọng tưởng thành nghiệp tánh vậy. Mười hai thứ phân chia do đây luân chuyển’. Thế nên, thanh, hương, vị xúc, pháp trong thế gian biến thành mười hai thứ, lại biến chuyển thành mười hai đức tánh của Phật, tức là sáu căn sáu trần công đức vậy. Kinh dạy: ‘Tổng quát thỉ chung, trong sáu căn mỗi căn đều có công đức: có một ngàn hai trăm công đức’ như quyển thứ 28 của kinh Lăng Nghiêm giảng rõ. Từ chữ ‘Nhưng mười hai đức Phật’ trở đi, là lời giải tỏa sự chất vấn. Như vặn rằng: Cứ như trong kinh Đại Bổn (Vô Lượng Thọ) thì mười hai danh hiệu Phật bèn là biệt hiệu của Phật Vô Lượng Thọ, chỉ có một phật thân, sao ở đây lại nói rằng có mười hai đức Phật nối tiếp nhau xuất thế? Nên ở đây phải đáp rằng: Chư Phật cùng tên rất nhiều, nên mười hai đức Phật đây là phật trong quá khứ, chẳng phải là vị Phật do Pháp Tạng thành trong hiện tại. Nếu như thế, có gì tên nay lại lạm dùng cổ hiệu vậy? Nên [lời sớ] phải giải thích rằng: Di Đà, Thế Chí đồng thời phát tâm, cũng thờ cùng một đức Phật làm thầy chẳng khác, mà nay mười hai biệt hiệu của Phật Di Đà, đồng với cổ Phật, là biểu hiện thầy trò truyền thừa cái đạo tức tâm tức Phật như một vậy. Ví như nay đức Thích Ca lập hiệu là phỏng theo tên của đức cổ Phật Thích Ca. Tên ngài Quán Âm ngày nay, cũng là phỏng theo cổ Phật Quán Âm. Vì vậy, kinh Đại Bổn Di Đà chép: ‘Qua vô lượng cõi phật, Phật đồng danh Thích Ca cũng chẳng thể biết nổi số’. Thời danh hiệu của Vô Lượng Thọ Phật có trăm ngàn vạn ức chẳng thể cùng tận, sao lại chỉ chấp vào một Phật.

5. 2. 2 Riêng bày lời dạy dỗ Gồm hai tiểu đoạn:

* Nêu danh * Thích nghĩa a. Nêu danh:

Chánh kinh: Các đức Phật ấy dạy con Niệm Phật tam muội.

Sớ: ‘Các đức Phật ấy’ là mười hai vị Phật. Dùng lời lẽ chỉ bày gọi là dạy. Nói niệm Phật là nếu xét theo sự niệm, nhất tâm nhớ tưởng thì gọi là niệm. Tam thân tiếp dẫn là Phật, tức là: kẻ niệm là mình, người được niệm là Phật. Nếu xét theo lý niệm, thì niệm tức là thỉ giác, Phật là bổn giác. Dùng thỉ hợp bổn, gọi là niệm Phật.

Niệm Phật có bốn pháp:

Một là xưng danh, tức là nghe nói tên Phật, một lòng xưng niệm.

Hai là quán tượng, tức là thiết lập tôn tượng, chú mục chiêm ngưỡng.

Ba là quán tưởng tức là dùng tâm nhãn của mình quán tưởng đức Như Lai ấy.

Bốn là thật tướng, tức là niệm tự tánh, chơn thật tướng Phật.

Pháp thứ nhất, thứ hai là sự pháp giới quán, tâm tức là Phật vậy. Pháp thứ ba, lý pháp giới quán, Phật tức là tâm. Pháp thứ tư, lý sự vô ngại pháp giới quán: tâm này là Phật vậy. Lại ngài Thanh Lương nói: ‘Ước theo cái tâm người niệm thì chẳng ngoài năm thứ: một là môn duyên tưởng cảnh giới niệm Phật, hai là môn nhiếp cảnh duy tâm niệm Phật, ba là môn tâm cảnh vô ngại niệm Phật, bốn là môn tâm cảnh đều hết mà niệm Phật, năm là môn các thứ vô tận niệm Phật’. Nay hội theo ý này mà nói, thì hai pháp đầu thuộc về môn thứ nhất, tức là tiểu thừa giáo vậy. Môn thứ hai tức là pháp thứ tư được nói ở trên, tức là thỉ giáo. Môn thứ ba tức là pháp thứ ba ở trên nói, tức là chung giáo. Không có pháp nào đã nói ở trên thuộc về môn thứ tư, thứ năm, tức là đốn giáo, viên giáo. Nay trong kinh văn này, ước theo lời dạy của Phật thì môn thứ tư, thứ năm đều thông. Ước về căn cơ thọ bẩm, thì chỉ hạn cục trong trì danh. Nhưng pháp trì danh này lại thông cả viên lẫn đốn, chẳng chỉ hạn cuộc trong tiểu, cũng mở ra năm môn: Một là môn trì niệm tên Phật, ngoài tâm có tên Phật tức là tiểu giáo, thuộc sự pháp giới quán. Hai là môn nhiếp danh quy tâm, tên Phật chỉ duy tâm hiện nên là thỉ giáo, thuộc về lý pháp giới quán. Ba là môn tâm và tên Phật đều dung thông, vì tức tâm tức Phật nên thuộc về chung giáo. Bốn là môn tâm, danh đều tuyệt, vì chẳng phải tâm, chẳng phải Phật nên thuộc đốn giáo, lý sự vô ngại pháp giới quán. Năm là môn viên thông vô tận, một niệm tâm là một phật danh, hàm chứa cả pháp giới, chẳng có cùng tận, nên thuộc viên giáo, sự sự vô ngại pháp giới quán. Tiếng Phạn tam muội (samaya), dịch là chánh định, cũng dịch là chánh tư, chánh tâm hành xử, một lòng niệm Phật, gọi là tâm chánh định, nếu nghĩ đến điều khác thì gọi là tà tư duy. Tam muội là tên chung của thiền quán. Niệm Phật là tên riêng của một hạnh. Niệm Phật tam muội này cũng gọi là nhất hạnh tam muội, cũng gọi là chư Phật hiện tiền tam muội, bát nhã tam muội, phổ đẳng tam muội.

Sao: Từ chữ ‘Nói niệm Phật’ trở đi, là giải thích hai chữ niệm Phật. Từ chữ ‘Niệm Phật có bốn pháp’ trở đi, minh thị pháp môn niệm Phật. ‘Xưng danh’ như kinh Văn Thù Bát Nhã dạy: ‘Chúng sanh ngu độn, quán chẳng thể hiểu, chỉ khiến tiếng niệm nối tiếp, tự được vãng sanh’, kinh Di Đà dạy: ‘Nghe nói A Di Đà Phật, chấp trì danh hiệu’. Pháp quán tượng thông cả hai: một là quán Phật hiện tại tướng tốt quang minh, như kinh Pháp Hoa nói: ‘Đứng dậy chắp tay, nhất tâm quán Phật’. Hai là quán tượng Phật vẽ vời, khắc, đắp, tô đúc, như vua Ưu Điền dùng chiên đàn làm tượng Phật vậy. ‘Quán tưởng’ là như mười sáu pháp nói trong Quán kinh. Chư Phật như lai là thân pháp giới, vào trong tâm tưởng hết thảy chúng sanh. Vì thế, lúc tâm tưởng Phật, tâm này tức là ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp phụ. ‘Thật tướng’ là như kinh Quán Phật tam muội nói: ‘Phật bảo A Nan: Trụ niệm Phật là tâm ấn chẳng hoại’. Thích rằng: Rõ biết chắc tự tâm, gọi là niệm Phật. Như như bất động gọi là chẳng hoại. Trưởng Giả Giải Thoát [trong kinh Hoa Nghiêm] nói: ‘Ta muốn thấy Phật A Di Đà nơi Cực Lạc thế giới, tùy ý liền thấy’ chính là ý này. Từ chữ ‘Pháp thứ nhất, pháp thứ hai’ trở đi, ước theo phép phân chia cách quán vậy. Nếu căn cứ theo sáu căn, thời xưng danh thuộc về tai, lưỡi, quán tượng thuộc mắt và thân, quán tưởng thuộc mũi, ý, thật tướng nhiếp cả sáu căn. Tức là một môn niệm Phật tam muội với sáu căn không chi chẳng nhiếp. Từ chữ ‘Lại ngài Thanh Lương’ trở đi, dẫn lời cổ nhân để làm rõ năm môn. ‘Duyên cảnh’ là xưng danh, quán tượng đều thuộc ngoại cảnh. Duy tâm là dựa vào chánh tướng hảo, chỉ có tâm này tác quán. Vô ngại là song chiếu sự lẫn lý. ‘Đều hết’ là lìa tướng như không vậy. ‘Vô tận’ là trong hết thảy thời, ở trong cảnh niệm, khắp thấy mười thân các như lai. Từ chữ ‘Nay hội theo ý này’ trở đi, là hội thông cổ kim vậy. Lại Đại sớ chép: ‘Cổ nhân đã có năm môn, một là môn xưng danh vãng sanh niệm Phật, hai là môn quán tượng diệt tội niệm Phật, ba là môn nhiếp cảnh duy tâm niệm Phật, bốn là môn tâm cảnh vô ngại niệm Phật, năm là môn duyên khởi viên thông niệm Phật. Năm môn này, gọi là cùng tột sự lành, giải thích nghĩa chẳng trọn nên nay đổi đi. Nếu muốn lãnh hội, thời môn thứ nhất, thứ hai, là môn duyên cảnh của ngài Thanh Lương. Vô ngại, kiêm nhiếp đều hết, viên thông tức là vô tận môn. Nói tiểu giáo v. v. . là ước theo bốn pháp niệm Phật trước mà nói, là căn cứ theo quán. Năm môn này là ước về giáo, hỗ tương nêu bày, suy ra thì biết. Từ chữ ‘nay trong kinh văn này’ trở đi, ước theo bốn cách, năm môn niệm Phật để phán định kinh này. Phật giáo là mười hai như lai. ‘Thông bốn, năm’ là như trong đoạn sau nói: nhớ Phật niệm Phật chẳng chỉ riêng một môn nào. ‘Căn cơ bẩm thọ’ là chỉ vào Thế Chí. ‘Hạn cục nơi trì danh’: trong phần kinh văn Phật hỏi viên thông sẽ nêu ở sau, thời chỉ nói tịnh niệm tiếp nối, tức là chỉ ra pháp danh trì danh. Vì vậy, hỏi rằng: ‘Sao ngài Thế Chí chẳng chỉ chung?’ Đáp: Tuy niệm Phật tam muội được cổ đức xưng là đường tắt, mà một pháp trì danh, là đường tắt trong những đường tắt. Cớ sao? Quán tượng thời cất tượng đi lại trở thành không, bởi đó thành gián đoạn. Quán tưởng thì tâm thô, cảnh tế, pháp quán mầu nhiệm khó thành. Với thật tướng niệm Phật thì chúng sanh chướng nặng, giải ngộ thì ít, đến nơi vô tận thì cảnh giới sâu rộng, làm sao gánh vác. Chỉ có trì danh rất là giản tiện, nhanh chóng, chỉ có thể niệm liên tục liền khiến cho vãng sanh. Như ngựa ký (các môn niệm Phật khác) chạy nhanh hơn các loài ngựa khác (các môn tu hành khác), cũng chẳng bằng long mã (trì danh niệm Phật). Như hạc vượt xa các loài chim tầm thường, chẳng bén gót chim bằng. Nên ngài Long Thọ viết trong Tì Bà Sa luận: ‘Phật pháp có vô lượng môn, như đường trong thế gian, có khó, có dễ. Ví như người thọt chân, đi đường bộ thời khổ, một ngày chẳng đi hơn vài dặm, theo đường thủy ngồi thuyền, thời vui, trong khoảnh khắc đã vượt ngàn dặm. Dễ đi mau đến, nên niệm Phật. Xưng danh hiệu ngài, bổn nguyện như thế’.

Hỏi: Phật có vô lượng công đức, một tên khó thể gồm hết, huống trong thực tướng lìa tướng danh tự, cớ sao lại xưng danh?

Đáp: Với y chánh (2) nơi Cực Lạc, nói đến Phật liền khắp gồm, với biển công đức của Phật chỉ cần nêu danh đã trọn. Kinh dạy: ‘Lời lẽ trị thế so với thật tướng chẳng có chống trái. Vạn đức hồng danh (3) há chẳng phải là thật tướng sao?

Từ chữ ‘Nhưng pháp trì danh này’ trở đi, trùng hiển một môn trì danh, nhiếp trọn tiểu, đại thừa giáo. Chẳng kể lợi căn, độn căn, đều có thể y theo tu hành. ‘Chánh định’ là ngoại trừ niệm Phật, đều gọi là tà định. ‘Chánh tư’: với cảnh được niệm, chánh trực suy xét, tìm cầu, suy nghĩ để loại hôn trầm. ‘Chánh tâm hạnh xứ’ tức là cảnh được tâm chánh định duyên vào, khác với cảnh sở thọ của vô minh tà. Còn gọi là điều trực định. Do chúng sanh cong vạy tán loạn, Phật dùng các môn tam muội sửa cho ngay cái cong vạy, nghiêm chánh lại cái tán loạn đó. ‘Tên chung của thiền quán’: như trong Trí Độ luận viết: ‘Hết thảy thiền định nhiếp tâm đều gọi tam muội’ là như vậy. ‘Tên riêng của một hạnh’ có hai cách giải thích: Một là nói một hạnh trong vạn hạnh, như trong các kinh hoặc dùng chơn như hải ấn đức tạng làm tam muội, hoặc như huyễn ngữ ngôn pháp giới làm tam muội. Hoặc hữu duyên hữu tướng, vô đắc, vô tranh v. v. . Hai là chỉ niệm Phật tam muội. Kinh Văn Thù Bát Nhã chép: ‘Phật bảo Văn Thù: Muốn nhập nhất hạnh tam muội, nên ở chốn thanh vắng, bỏ các loạn ý, chẳng lấy tướng mạo, buộc tâm vào một Phật, chuyên xưng danh hiệu của ngài, tùy theo phương vị của ngài, ngồi ngay ngắn hướng thẳng về đó, có thể với một đức Phật, niệm niệm tiếp nối, thời ngay trong niệm ấy có thể thấy quá khứ, vị lai, hiện tại chư Phật. Niệm công đức của một đức Phật, cùng với niệm công đức của vô lượng chư Phật chẳng là hai’. Nếu được nhất hạnh tam muội thời pháp môn trong các kinh thảy đều hiểu rõ,

Hỏi: Giáo pháp niệm Phật này niệm mười phương Phật ư? Là niệm A Di Đà Phật ư?

Đáp: Chỉ niệm A Di Đà Phật. Do mười hai vị như lai cùng tên A Di Đà Phật vậy. Trong kinh đoạn sau nói: Nhiếp người niệm Phật, quy về tịnh độ. Lại ngài Phổ Quảng hỏi Phật: Mười phương đều có cõi Phật, sao lại chỉ khen mình cõi Tây phương? Phật bảo: Người Diêm Phù Đề, tâm tán loạn nhiều, khiến họ chuyên tâm một cảnh, bèn được vãng sanh. Nếu niệm mười phương chư Phật, cảnh nhiều, tâm tán, chẳng thành tam muội. Huống nữa, chư Phật cùng một pháp thân, niệm một Phật tức là niệm hết thảy chư Phật vậy’.

Hỏi: Vì sao mười hai đức Phật đều dạy ngài Thế Chí niệm danh hiệu của mình?

Đáp: Một là mười hai đức Như lai bổn nguyện như thế. Như nay ngài Pháp Tạng nguyện rằng: Nghe danh hiệu của tôi, cho đến mười niệm, nếu chẳng được sanh, chẳng lấy ngôi chánh giác. Hai là dạy niệm danh hiệu mười hai vị Phật, tức là dạy niệm 12 biệt hiệu của cổ Phật Di Đà. Ví như nay Pháp Tạng dạy niệm Vô Lượng Thọ Phật tức là dạy niệm Vô Lượng Quang cho đến Siêu Nhật Nguyệt Quang.

Từ chữ ‘cũng gọi là’ trở đi, nêu các tên khác, ước theo nghĩa mà phối giáo. Niệm Phật là tiểu giáo. Bát Nhã là thỉ giáo. Phật hiện là chung giáo, nhất hạnh là đốn giáo, phổ đẳng là viên giáo. Như lý mà suy. [] Lăng Nghiêm Kinh Thế Chí Niệm Phật Viên Thông Chương Sớ Sao, quyển thượng hết

(Phật lịch 2542, ngày 12 tháng 10, năm 2000, Bửu Quang tự đệ tử Như Hòa kính dịch xong)

Y chánh tức là chánh báo và y báo. Phật, bồ tát, thánh chúng nơi Cực Lạc là chánh báo, cây báu, ao báu, đất báu. . là y báo.

Hồng danh: tên hiệu Phật có vô lượng nghĩa nên gọi là hồng danh (tên rộng lớn)