Sphuṭārthā abhidharmakośavyākhyā

(v.40cd-42) evam anyāny api yathāsaṃbhavaṃ yojyānīti. pratigherṣyāmātsaryasaṃyojanāni kāmāvacarāṇi. mānāvidyādṛṣṭiparāmarśavicikitsāsaṃyojanāni traidhātukāni. dṛṣṭisaṃyojanaṃ tisro dṛṣṭaya iti. satkāyāṃtagrāhamithyādṛṣṭayaḥ. parāmarśasaṃyojanaṃ dve dṛṣṭī iti. dṛṣṭiśīlavrataśīlavrataparāmarśau. ata evocyata iti. yata eva tisro dṛṣṭayo dṛṣṭisaṃyojanaṃ dve dṛṣṭī parāmarśasaṃyojanam. ata evocyate. syād dṛṣṭisaṃprayukteṣv iti vistareṇa praśnaḥ. dṛṣṭisaṃprayukteṣv iti. parāmarśadṛṣṭisaṃprayukteṣu vedanādiṣu. anunayasaṃyojanena saṃyukto rāgeṇa. na dṛṣṭisaṃyojanena satkāyadṛṣṭyādilakṣaṇena. na ca tatra dṛṣṭyanuśayo nānuśayīteti. na ca tatra dṛṣṭisaṃprayukteṣu dharmeṣu dṛṣṭyanuśayo nānuśayīta. [tib. 150a] kiṃ tarhi. anuśayīta. dviḥ pratiṣedhaḥ prakṛtiṃ gamayati. āha syād iti vistareṇa praśnavisarjanaṃ. samudayajñāna utpanna iti viśeṣaṇaṃ sarvatragadṛṣṭisaṃyojanaprahāṇasaṃdarśānarthaṃ. nirodhajñāne 'nutpanna iti. parāmarśadṛṣṭidvayāprahāṇena tatsaṃprayogasattāpradarśanārthaṃ. nirodhamārgadarśanaprahātavyeṣu yāvaddharmeṣv iti. vedanādiṣu. teṣu hy anunayasaṃyojanena nirodhadarśanaheyena mārgadarśanaheyena vā saṃyuktaḥ. kīdṛśena. tadālaṃbanena. yasmād asāv etān nirodhadarśanamārgaprahātavyān dṛṣṭiparāmarśaśīlavrataparāmarśasaṃprayuktān vedanādidharmān ālaṃbya rāga utpadyate. tasmād ālaṃbanatas tena saṃyuktaḥ. dṛṣṭisaṃyojanenāsaṃyuktaḥ. kasmād ity āha. sarvatragasya duḥkhasamudayadarśanaheyasvabhāvasya samudayajñānotpatteḥ prahīṇatvāt. asarvatragasya ca tadālaṃbanasaṃprayogiṇo

dṛṣṭisaṃyojanasyābhāvād iti. yady api hy asarvatragaṃ mithyādṛṣṭisvabhāvaṃ nirodhamārgadarśanaprahātavyaṃ dṛṣṭisaṃyojanam asti. na tu tat parāmarśadṛṣṭisaṃprayuktavedanādidharmālaṃbanam. anāsravālaṃbanatvāt. tasmān nālambanato [tib. 150b] dṛṣṭisaṃyojanena saṃyuktaḥ. na cāpi tat tair vedanādibhiḥ saṃprayogi. tatpṛthakkalāpatvāt. (abhidh-k-vy 490) tasmāt saṃprayogato 'pi na tena saṃyuktaḥ. dṛṣṭyanuśayaś ca teṣv anuśete. kīdṛśas sa ity āha. te eva parāmarśadṛṣṭī saṃprayogata iti. dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarśo vā teṣu vedanādiṣu dharmeṣu saṃprayogato 'nuśete. svakalāpasaṃbhūtatvāt. na ca tatra dṛṣṭisaṃyojanam anuśete. tayor dṛṣṭisaṃyojanam ity asaṃjñitavān na dṛṣṭyanuśayagrahaṇe paṃcadṛṣṭigrahaṇam bhavati. dṛṣṭisaṃyojanagrahaṇe tu satkāyāṃtagrāhamithyādṛṣṭīnām eva grahaṇaṃ. na parāmarśadṛṣṭyor ity avagaṃtavyaṃ.

dṛṣṭisaṃyojanāṃtaram

iti. parāmarśadṛṣṭī. aṣṭādaśa dravyāṇi tisro dṛṣṭayo bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ. aṣṭādaśasaṃkhyeyadravyāḥ satkāyāṃtagrāhamithyādṛṣṭaya iti vākyārthaḥ. aṣṭādaśaiva dravyāṇīti prakṛtaṃ. dve parāmarśadṛṣṭī bhavaṃti. kathaṃ. kāmadhātau satkāyāṃtagrāhadṛṣṭī dve. te ca duḥkhadarśanaprahātavye eveṣṭe. mithyādṛṣṭiś catuḥprakārāḥ. duḥkhadarśanaprahātavyā yāvan mārgadarśanaprahātavyā. ity evaṃ kāmadhātau ṣaḍ bhavaṃti. yathā kāmadhātau ṣaḍ evaṃ rūpadhātāv ārūpyadhātau [tib. 151a] cety aṣṭādaśa bhavaṃti. aṣṭādaśaiva dve parāmarśadṛṣṭī. kathaṃ. kāmadhātau dṛṣṭiparāmarśo duḥkhadarśanaprahātavyo yāvan mārgadarśanaprahātavya iti catuḥprakārāḥ. śīavrataparāmarśo 'pi duḥkhadarśanaprahātavyaḥ. mārgadarśanaprahātavyaś ceti dviprakāraḥ. ity evaṃ kāmadhātau ṣaḍ bhavaṃti. yathā kāmadhātāv evaṃ rūpadhātāv ārūpyadhātau ca. ity evam aṣṭādaśaiva dravyāṇi bhavaṃti. na śeṣā iti dṛṣṭayaḥ. grāhyagrāhakabhedād iti. dṛṣṭisaṃyojanaṃ grāhyaṃ. parāmarśasaṃyojanaṃ grāhakam iti. yata iti. yataḥ kāraṇāt. ekāṃtākuśalatvasvātaṃtryalakṣaṇāt.

eṣūktam

iti. eṣv āhrīkyādiṣu paryavasthāneṣu niṣkṛṣyobhayam

īrṣyāmātsaryam

uktaṃ. na hy anyat paryavasthānam evaṃjātīyakam iti. anāhrīkyānapatrāpyam apy ekāṃtākuśalaṃ. na tu svataṃtraṃ rāgādikleśasaṃprayogāt. kaukṛtyam api svataṃtram avidyāmātrasaṃprayogāt. na tv ekāṃtākuśalaṃ. tad dhi kuśalam api. styānauddhatyamiddhāny apy asvataṃtrāṇi rāgādisaṃprayogāt. [tib. 151b] na tv ekāṃtākuśalāni. kuśalavyākṛtāny api hi tāni bhavaṃti. yatraitad ubhayam iti. yatraikāṃtākuśalatvaṃ ca svātaṃtryaṃ cety etad ubhayaṃ syāt. tad evaṃjātīyakam anyat paryavasthānaṃ nāstīty abhisaṃbandhaḥ. (abhidh-k-vy 491) yasya punar daśeti. yasya vaibhāṣikasya daśa paryavasthānāni. tasya krodhamrakṣāv apy ubhayaprakārāv ekāṃtākuśalau svataṃtrau ceti. tasmān na bhavaty ayaṃ parihāra iti. kas tarhi parihāras tasya iti. atrācāryasaṃghabhadra āha. abhīkṣṇasamudācāritvād īrṣyāmātsaryayoḥ pṛthaksaṃyojanam iti. ata eva ca ṣaṭtriṃśatsaṃyojanatve 'pi kāmadhātūpapannānāṃ īrṣyāmātsaryasaṃyojanāḥ kauśika devamanuṣyā ity uktam. ādhikyena hi sugatāv etat kleśadvayaṃ bandhanam iti. atha vā.

alpeśākhyālpabhogakāraṇatvāt sarvasūcanāt dvipakṣasaṃkleśatvāc ca. mātsaryerṣye pṛthak kṛte.

yad ayaṃ sugatāv apy upapannaḥ pragāḍhaṃ paribhavam udvahati. tatrerṣyāmātsarye kāraṇaṃ. tathā hy

alpeśākhyo 'lpabhogaś ca bandhanāv apy ubhayān mata

iti. dvividhāś copakleśāḥ saṃtāpasahagatāḥ. āmodasahagatāś ca. ta ābhyāṃ sarve sūcitā bhavaṃti. gṛhipakṣaś cābhyāṃ bhogādhiṣṭhānābhyām atīva kliśyate. pravrajitapakṣo 'pi dharmādhiṣṭhānābhyāṃ. devāsurapakṣau vā bhinnodarahetor atyarthaṃ kliśyataḥ. ata evoktaṃ bhagavatā. īrṣyāmātsaryasaṃyojanāḥ kauśika devamanuṣyā iti. [tib. 152a] tasmād daśabhyaḥ paryavasthānebhya etad eva dvayaṃ saṃyojanam iti.

(v.43-44) avaro hi bhāgaḥ kāmadhātur iti. traidhātukasamudāyāpekṣayā kāmadhātur avaro nihīno dhātur ekāṃtasamāhitatvāt. akuśaladharmāpāyagatiduḥkhadaurmanasyasadbhāvāt. ghanakleśatvāc ca.

dvābhyāṃ kāmānatikrama

iti. tadaprahāṇe kāmadhātvanatikramāt. dauvārikānucarasādharmyād iti. dauvārikasadharmaṇau kāmachandavyāpādau. tau hi kāmadhātubandhanāgārān niḥkramaṇaṃ na dattaḥ. dauvārikavat. anucarasadharmāṇaḥ satkāyadṛṣṭyādayaḥ. yathā hi dauvārikapramāde bandhanāgārāt puruṣo niṣkrāṃto 'pi dauvārikānucarair nivartyate. tathehāpy amībhir iti. tribhiḥ. sattvāvaratām iti. pṛthagjanatvalakṣaṇāṃ sattvāvaratāṃ satkāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsāsaṃyojanair nātikrāmati. dvābhyāṃ kāmachandavyāpādābhyāṃ. dhātvavaratāṃ kāmadhātusvabhāvāṃ nātikrāmati. nātivartate. āryebhyo hy avarāḥ pṛthagjanāḥ. dhātuṣu ca kāmadhātur avaraḥ. tasmād eva tāny avarabhāgīyāni (abhidh-k-vy 492) apare yogācārāḥ.

paryādāya trisaṃyojanaprahāṇād iti. niravaśeṣataḥ satkāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsāsamyojanaprahāṇād ity arthaḥ. ṣaṭ kleśāḥ [tib. 152b] prahīṇā iti. paṃca dṛṣṭayo vicikitsā ca. na tu rāgādaya uktāḥ savaśeṣatvāt. tisro dṛṣṭīr apahāyeti. aṃtagrāhamithyādṛṣṭidṛṣṭiparāmarśadṛṣṭīḥ. trayam evāheti. satkāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsātrayam evāha. ka āha. bhagavān. tathā hi sūtre paṭhyate. kiyatā bhadaṃta srotaāpanno bhavati. yataś ca mahānāmann āryaśrāvakaḥ idaṃ duḥkham āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ. ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti yathabhūtaṃ prajānāti. trīṇi cāsya saṃyojanāni prahīṇāni bhavaṃti parijñātāni. tadyathā satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vivcikitsā ca. sa eṣāṃ trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt srotaāpanno bhavaty avinipātadharmā saṃbodhiparāyaṇaḥ saptakṛdbhavaparamaḥ saptakṛtvo devāṃś ca manuṣyāṃś ca saṃsṛtya saṃdhāvya duḥkhasyāṃtaṃ kariṣyatīti. sarvam etad vaktavyaṃ syāt. bhaved ity arthaḥ. triprakārāḥ kila kleśā iti. darśanaheyā ihādhikṛtāḥ. ekaprakārāḥ satkāyāṃtagrāhadṛṣṭayaḥ duḥkhadarśanamātrapraheyatvāt. dviprakārāḥ śīlavrataparāmarśāḥ. catuṣprakārāḥ vicikitsāmithyādṛṣṭiparāmarśāḥ. tatra satkāyadṛṣṭir mukham ekaprakārāṇāṃ. ataḥ satkāyadṛṣṭigrahaṇād antagrāhadṛṣṭir [tib. 153a] api gṛhītā bhavati. vicikitsā mukhaṃ catuḥprakārāṇāṃ. atas tadgrahaṇān mithyādṛṣṭiparāmarśānāṃ grahaṇaṃ bhavati. śīlavrataparāmarśas tu sākṣād eva gṛhītaḥ. ye tu rāgādayo darśanaheyāḥ. te 'pi tadālaṃbanatvāt gṛhītā eveti śakyate vaktum iti. aṃtagrāhadṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭipravartiteti. ātmanaḥ śāśvatocchedānugrahaṇāt. dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarśapravartita iti. yena śuddhiṃ pratyeti. tasyāgrato grahaṇāt. mithyādṛṣṭir vicikitsāpravartiteti. saṃśayitasya mithyāśravaṇacintanān mithyāniścayotpatteḥ. ato mūlagrahaṇān mūlasaṃbhūtagrahaṇasiddhir ity aṃtagrāhadṛṣṭyādayo 'py uktarūpā veditavyāḥ.

apare punar āhur ity ayam evācāryaḥ. mārgavibhramaḥ katham ity āha. anyamārgasaṃśrayaṇād iti.

(v.45) avarabhāgīyasaṃyojanavacanād anyabhāgīyam apy astīty arthād uktaṃ bhavati. ata idam ucyate.

paṃcadhaivordhvabhāgīyam

iti. saṃyojanaprasaṃgaḥ.

(v.46) saṃyojanādibhedena punas te paṃcadhoditā

ity anena saṃbaṃdhena saṃyojananirdeśānaṃtaraṃ baṃdhananirdeśāvasaro 'paraparyāyaḥ. rāgo bandhanaṃ sarva iti. sarva iti prakārato dhātutaś ca. sarvadveṣaḥ. kiṃ sarvaḥ. prakārata eva [tib. 153b] mohaḥ sarvaḥ prakārato dhātutaś ca. ālaṃbanasaṃprayogābhyām iti. svaparasāṃtānikyāṃ sukhāyāṃ vedanāyāṃ yathāyogaṃ rāgo 'nuśete. duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ dveṣaḥ ālaṃbanasaṃprayogābhyām ity eva. aduḥkhāsukhāyāṃ mohaḥ tābhyām ity eva. nanu ca rāgadveṣāv apy aduḥkhāsukhāyāṃ yathāyogaṃ tathaivānuśayāte. kasmān moha evocyata iti āha. na tathā rāgadveṣāv iti. rāgadveṣāv apy anuśayāte. na tu tathā yathā mohaḥ. moho hy apaṭutvād apaṭvyām aduḥkhāsukhāyāṃ vedanāyām anukūlatvāt sutarām anuśeta iti. svāsāṃtānikālaṃbanato vā niyama iti. svāsāṃtānikasukhādyanubhūtisāmarthyāt tathā niyamaḥ. svasaṃtānavedanāyāṃ hi sukhāyāṃ rāgo duḥkhāyāṃ dveṣo 'duḥkhāsukhāyāṃ mohaḥ saṃprayogata iti.

apare tu vyācakṣate. na tathā rāgadveṣāv iti. sukhāyāṃ yathā rāgo 'nuśete na tathā dveṣaḥ. kiṃ punaḥ sukhāyām api dveṣo 'nuśete. anuśete śatrusukhe ālaṃbanataḥ. yathā ca duḥkhāyāṃ dveśo 'nuśete [tib. 154a] na tathā rāgaḥ. kiṃ punar duḥkhāyām api rāgo 'nuśete. anuśete śatruduḥkhe ālaṃbanataḥ. svāsāṃtānikālaṃbanato vā niyama iti. atha vā svāsāṃtānike sukhe ālaṃbanataḥ saṃprayogato vā rāgo 'nuśete. na parasāṃtānike śatrusukhe. evaṃ duḥkhe svāsāṃtānike dveśo 'nuśete ālaṃbanataḥ saṃprayogato vā. na pārasāṃtānike śatruduḥkhe. ity evaṃ svāsāṃtānikālaṃbanato niyamaḥ. sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśeto. ālaṃbanasaṃprayogābhyāṃ duḥkhāyāṃ dveṣa iti.

(v.46) cittopakleśanād iti. cittakliṣṭakaraṇāt.

ye 'py anye caitasā

iti. kleśebhyo 'nya ity arthaḥ. ta upakleśā eveti. kleśasamīparūpāḥ. kleśo vā samīpavarty eṣām iti. kleśapravṛttyanuvṛtter aparipūrṇakleśalakṣaṇatvāc copakleśāḥ. upakleśāś caitasā eva te na cittaviprayuktāḥ. ye kṣudravastuke paṭhitā iti. kṣudravastuke pravacanabhāge ye paṭhitāḥ. na tu cetanādaya evety abhiprāyaḥ. tadyathā aratir [tib. 154b] vijṛṃbhikā cetaso līnatvaṃ tandrī bhakṣe 'samatā nānātvasaṃjñā amanasikāraḥ kāyadauṣṭhulyaṃ śṛṃgī bhittirīkā anārdavatā anārdavatā asvabhāvānuvartitā kāmavitarko vyāpādavitarko vihiṃsāvitarko jñātivitarko janapadavitarko 'maravitarko 'vamanyanāpratisaṃyukto vitarkaḥ kulodayatāpratisaṃyukto vitarkaḥ śokaḥ duḥkhaṃ daurmanasyam (abhidh-k-vy 494) upāyāsa iti. [tandrīti jaḍatā.]

(v.47-49ab) tatrāhrīkyānapatrāpye vyākhyāte iti.

ahrīr agurutāvadye bhayādarśitvam atrapeti.

dharmāmiṣeti vistaraḥ. dharmasyāmiṣasya kauśalasya ca pradāne virodhī cittasyāgraho mātsaryaṃ. mā mattaḥ saratv ity ākāro matsaraḥ. matsara eva mātsaryaṃ. matsariṇo vā bhāvo mātsaryaṃ. kaukṛtyaṃ styānaṃ ca vyākhyāte iti. kukṛtabhāvaḥ kaukṛtyaṃ. iha tu tadālaṃbano dharmaḥ kaukṛtyaṃ. kāyacittākarmaṇyatā styānam iti. cittābhisaṃkṣepo middham ity etāvaty ucyamāne samāpattāv api prasaṃga ity ato viśeṣyate. kāyasaṃdhāraṇāsamartha iti. tat tu kliṣṭam eva paryavasthānaṃ. kaukṛtyaṃ ceti. yat kliṣṭaṃ middhaṃ. tat paryavasthānaṃ. yat tu kuśalam avyākṛtaṃ vā na tat [tib. 155a] paryavasthānaṃ. trividhaṃ hi middham iṣyate. kaukṛtyaṃ ca. yat kliṣṭaṃ. tat paryavasthānaṃ. na kuśalaṃ. kuśalākusalaṃ hi tad iṣyate. vyāpādavihiṃsāvarjitaḥ sattvāsattvayor āghātaḥ krodha iti. sattvaviṣaye āghātaviśeṣo vyāpādaḥ. amī bhavaṃtaḥ sattvā hanyaṃtāṃ vā badhyaṃtāṃ vā śīryaṃtāṃ vā anayena vyasanam āpadyaṃtām ity ākārapravṛtto vyāpādaḥ. sattvākarṣaṇasaṃtrāsanatarjanādikarmapravṛttā vihiṃsā. tābhyām anyaḥ sattvāsattvayor āghātaḥ krodhaḥ. tadyathā śikṣākāmasya bhikṣoś cittaprakopaḥ. kaṃṭakādiṣu ca prakopa iti. yathākramaṃ jñātājñātānām iti. rājādibhir jñātānāṃ mrakṣavatāṃ pudgalānāṃ mrakṣas tṛṣṇāniṣyandaḥ. mā me lābhasatkāro na bhavaiṣyatīti. ajñātānām avidyāniṣyandaḥ karmasvakatām aśraddadhānaḥ tad avadyaṃ pracchādayati. na parasyāṃtike viśuddhyarthaṃ deśayatīty evam ubhayaniṣyando mrakṣa ity eke. katham anapatrāpyam avidyāniṣyandaḥ. yasmād

avadye bhayādarśitvam atrapeti. [tib. 155b] kaukṛtyaṃ vicikitsājam

iti. yat kliṣṭaṃ. tad eva paryavasthānādhikārāt.

(v.49cd, 50) kleśamalā

iti. yathā śarīrān malā jāyaṃte evam ime māyādayo malā iva kleśebhya utpadyaṃte. kṣipati prerati. madaḥ pūrvoktaḥ

madaḥ svadharme raktasya paryādānaṃ tu cetasa

iti.

(v.51) yaś ca yaddarśanaheyasaṃprayukta iti. yasya satyasya darśanaṃ yaddarśanaṃ. yaddarśanena heyo yaddarśanaheyaḥ. tena saṃprayukto yaddarśanaheyasaṃprayuktaḥ. sa taddarśanaheyaḥ. sa tasya satyasya darśanena heyaḥ. kaḥ. āhrīkyādiḥ. tadanye bhāvanāheyā eva.

tebhyo 'nya

iti. āhrīkyādibhyo 'nye īrṣyādayo bhāvanāheyā eva. na darśanaheyāḥ.

svataṃtrāś caite.

na rāgādiparataṃtrā ity arthaḥ.

(v.52) styānauddhatyamiddhāny akuśalāvyākṛtānīti. paryavasthānādhikārān middhaṃ kuśalam apīti nocyate.

pareṇāvyākṛtās tata

iti. yathāsaṃbhavam iti. kāmadhātoḥ pareṇa yāvaṃtaḥ saṃbhavaṃti. te punar māyāśāṭhyādayaḥ.

(v.52) vitathātmasaṃdarśanatayeti. vitathasyātmanaḥ saṃdarśanatayā mahābrahmā āyuṣmaṃtam aśvajitaṃ vaṃcayituṃ pravṛttaḥ. kutremāni brahman mahābhūtāny apariśeṣaṃ nirudhyaṃta iti pṛṣṭo [tib. 156a] 'prajānan kṣepam akārṣīt. aham asmi brahmā mahābrahmā īśvaraḥ kartā nirmātā sraṣṭā sṛjaḥ pitṛbhūto bhāvānām iti māyayā vaṃcayitum ārabdhaḥ. atha sa mahābrahmā āyuṣmaṃtam aśvajitaṃ kare gṛhītvā ekāṃte asthād ekāṃtasthitaś cedam uktavān. vidyamāne tathāgate māṃ praṣṭavyaṃ manyasaitīdam asya śāṭhyaṃ dṛśyate. svapariṣallajjayā hy ātmīyajñānatāṃ nigūhamānaḥ sa tathā kṛtavān iti. uktam api śāṭhyam iti tathā hi

kaukṛtyamiddhākuśalāny ādye dhyāne na saṃty ata

iti. atroktam api prasaṃgeneti

pareṇāvyākṛtās tata

iti prasaṃgeneti. paṃcāpanīyeti māyāśāṭhyastyānauddhatyamadān.

(v.53) tehi sakale manobhūmike iti. mānamiddhe.

upakleśāḥ svataṃtrāś ceti

īrṣyāmātsaryādayaḥ. ye ca kleśamahābhūmikeṣūktā ity āśraddhyakausīdyapramādā eva. nānye styānauddhatyayor ihaiva pūrvaṃ gṛhītatvāt. mohasya kleśagrahaṇena grahaṇāt.

(v.54,55) sukhābhyām

iti. sukhavedanāsvabhāvābhyām indriyābhyām ity arthaḥ. harṣadainyākāravartitvād iti. harṣākāravartī rāgo dainyākāravartī dveṣa iti yathāsaṃkhyena. [tib. 156b] ṣaḍvijñānabhūmikatvāc ceti. paṃcavijñānabhūmikatvād rāgaḥ sukhendriyeṇa saṃprayuktaḥ. dveṣaś ca duḥkhendriyeṇa. manovijñānabhūmikatvāt tu rāgaḥ saumanasyendriyeṇa. dveṣaś ca daurmanasyendriyeṇa saṃprayuktaḥ. puṇyakarmaṇāṃ pāpakarmaṇāṃ ca yathākramaṃ iti. puṇyakarmaṇāṃ mithyādṛṣṭir daurmanasyena saṃprayuktā. puṇyakriyāyā nairarthakyadarśanāt. pāpakarmanāṃ mithyādṛṣṭiḥ saumanasyena sasṃprayuktā. svakṛtapāpavaiphalyadarśanāt. catasro dṛṣṭaya iti. satkāyadṛṣṭir aṃtagrāhadṛṣṭir dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarsaś ca. katham ucchedadṛṣṭiḥ saumanasyena saṃprayuktā. tasyābhinatatvāt. upekṣā saṃtiṣṭhata iti vināśāvasthāyāṃ mandatvāt. yasyāṃ bhūmau yāvantīndriyāṇīti.

saumanasyasukhopekṣāḥ upekṣāsumanaskaje. sukhopekṣe upekṣā ca vido dhyānopapattiṣu

iti avagaṃtavyaṃ. tatrapy ūrdhvabhūmiṣu. caturvijñānakāyikāḥ prathama eva dhyāne. cakṣuḥśrotrakāyamanovijñānabhūmikāḥ. prathame hi dhyāne trivijñānakāyikaṃ sukhendriyam asti. [tib. 157a] manovijñānakāyikaṃ saumanasyendriyaṃ. cāturvijñānakāyikaṃ upekṣendriyaṃ. tata ūrdhvaṃ manobhūmikam eva. dvitīye dhyāne saumanasyopekṣendriye. tṛtīye sukhopekṣendriye. caturthe dhyāne ārūpyeṣu copekṣendriyam eva. tatra sarve 'py anuśayā yathāyathaṃ vedanendriyeṇa saṃprayuktāḥ. tatra śamathasnigdhasaṃtānatvāt harṣadainyākāravyavasthā nāsti. dainyākāravartitvād eṣāṃ kaukṛtyādīnāṃ na saumanasyena saṃprayogaḥ. manobhūmikatvā na duḥkhendriyeṇa.

(v.56-57) lobhānvayatveneti. lobhahetudatvena. lobhasamutthenety arthaḥ.

madaḥ sukhābhyām

iti. sukhasaumanasyābhyāṃ. tṛtīye dhyāne sukheneti. madasya mānasattvāt. yathā avidyāyā iti. yathā avidyāyāḥ na kvacit kleśe upakleśe vā saṃprayogapratiṣedho 'sti. evam upekṣāyā apīti. akuśalamahābhūmikatvāt āhrīkyānapatrāpyayoḥ.

akuśale tv āhrīkyam anapatrapeti

vacanāt. kleśamahābhūmikatvāc ca styānauddhatyayoḥ. ṣaḍ vijñānakāyā akuśalāḥ kliṣṭāḥ saṃbhavaṃtīty ataḥ paṃcabhir apīndriyaiḥ saṃprayoga eṣāṃ [tib.157b] saṃbhavatīti.

(v.58) kiṃ traidhātukyastyānauddhatyavicikitsā gṛhyaṃta iti. āsāṃ traidhātukatvāt tā eva niṣkṛṣya pṛcchyaṃte. kevalo 'yam iti vistaraḥ akuśalā rāśir iti bhikṣavo yad uta paṃca nivaraṇānīti te samyag vadamānā vadyuḥ. tat kasya hetoḥ. kevalo 'yaṃ bhikṣavaḥ paripūrṇākuśalarāśir yad uta paṃca nivaraṇānīti vistareṇaikāṃtākuśalatvavacanāt. kāme nivaraṇāni nānyatreti. vṛttisūtrapadayor ekavākyatā. nivaraṇānīti dhyānasamāpattyādīnām āvaraṇānīty arthaḥ.

ekavipakṣāhārakṛtyata

iti. ekavipakṣāhārakṛtyatvād ity arthaḥ. aṃtareṇāpi hi bhāvapratyayaṃ bhāvapradhāne nirdeśo bhavet. atha vā ekaṃ vipakṣāhārakṛtyaṃ ekavipakṣāhārakṛtyaṃ. tata iti. vipakṣaḥ pratipakṣa iti. ślokabandhānuguṇyena pratipakṣa iha vipakṣo 'bhipretaḥ. kleśaviruddhaḥ pakṣo vipakṣa iti kṛtvā. abhidharme tu kṛṣṇaḥ pakṣo vipakṣaḥ śuklaviruddhaḥ pakṣo vipakṣaḥ. śuklapakṣaḥ pratipakṣa iti pratītaṃ.

bhakte asamateti. atibahubhuktvāhārasya yaḥ kāyoparodhaḥ. anāhāra iti pratipakṣaḥ.

styānamiddhena prajñāskandhasya. kiṃ. vighāta iti prakṛtaṃ. [tib. 158a]

etasyāṃ tu kalpanāyām iti vistaraḥ. śīlaskaṃdhaḥ samādhiskaṃdhaḥ prajñāskandha iti. yayānupūrvyā skandhā vyavasthitāḥ. tayaivānupūrvyā tadvipakṣabhūtāni nivaraṇāni paṭhyeran. kāmacchando vyāpādaḥ auddhatyakaukṛtyaṃ styānamiddhaṃ vicikitsā ceti. auddhatyakaukṛtyanivaraṇasya pūrvaṃ grahaṇaṃ prāpnoti. samādhiskaṃdhasya prajñāskaṃdhāt pūrvam uktatvāt. na caivam ato naitat kāraṇam ity abhiprāyaḥ. kiṃ punar atra kāraṇam ity āha. ato yathāsaṃkhyam etābhyāṃ styānamiddhena auddhatyakaukṛtyena ca nivaraṇābhyāṃ samādhiprajñāskaṃdhayor upaghāta iti. katham ity āha. samādhiprayuktasya hi styānamiddhād bhayaṃ samānarūpakalpatvāt. evaṃ dharmapravicayaprayuktasyauddhatyakaukṛtyād bhayam iti.

anye tv anyathā varṇayaṃtīti pūrvācāryaḥ. [tib. 158] cāragatasyeti piṇḍapātārthaṃ paribhramataḥ. nimittagrāhāt. strīrūpam iti strīśabda iti vā grahaṇāt. vihāragatasya pratisaṃlīnasya sthitasya vā niṣaṇṇasya vā caṃkramyamāṇasya vā. tatpūrvakau priyāpriyaviṣayanimittagrāhapūrvakau priyāpriyaviṣayapūrvakau vā. yathākramaṃ śamathavipaśyanayor aṃtarāyaṃ kuruta iti. śamathasya styānamiddham aṃtarāyaṃ karoti. pratyāsannarūpatayā styānamiddhopasthānāt. vipaśyanāyā auddhatyakaukṛtyavicikitse aṃtarāyaṃ (abhidh-k-vy 498) kurutaḥ. auddhatyakaukṛtyasya kṛtadvaṃdvaikavadbhāvasya vicikitsayā saha punar dvaṃdvaḥ. auddhatyakaukṛtyaṃ ca vicikitsā ca auddhatyakaukṛtyavicikitse iti. vicikitsā tu punar vyutthitasyāpi tasya dharmanidhyānakāle 'ṃtarāyaṃ karoti.

apare punar evaṃ pāṭhaṃ paṭhaṃti. styānamiddham auddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsā ceti. evaṃ ca vyācakṣate. styānamiddhaṃ śamathasyāṃtarāyaṃ karoti. auddhatyakaukṛtyaṃ vipaśyanāyāḥ. vicikitsā ca vyutthitasya dharmanidhyānakāle 'ṃtarāyaṃ karotīti.

(v.59) visabhāgadhātusarvatragāṇām iti. vistaraḥ. visabhāgadhātusarvatragāṇāṃ duḥkhasamudayadarśanaheyatvena dvibhedānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ. yad ālaṃbanaṃ parijñāyate duḥkhasamudayānvayajñānapakṣeṇa mārgeṇa rūpārūpyadhātvālaṃbanāvasthāyāṃ. na te tadā prahīyaṃte. duḥkhadharmajñānena samudayadharmajñānena ca yathāyogaṃ pūrvam eva prahīṇatvāt. dharmajñānavadhyā hi te kāmāvacaratvāt. nirodhamārgadarśanaprahātavyānāṃ ca sāsravālaṃbanānāṃ [tib. 159a] dṛṣṭiparāmarśādīnāṃ yadālaṃbanaṃ nirodhamārgadṛgdṛggheyaṃ mithyādṛṣṭyādikaṃ duḥkhasamudayasatyasvabhāvaṃ duḥkhasamudayadharmajñānapakṣeṇānvayajñānapakṣeṇa vā yathādhātu parijñāyate. na te tadā prahīyaṃte. nirodhamārgadarśanapraheyatvād iti. na ca tathā teṣām ālaṃbanaṃ parijñāyate pūrvam eva jñātatvāt. katham eṣāṃ prahāṇam ālaṃbanaparijñānāt tatprahāṇaṃ na yujyata ity abhiprāyaḥ. tatrālaṃbanaparijñānāt kāmāvacarāḥ svadhātvalaṃbanā rūpārūpyāvacarāś ca duḥkhasamudayadṛggheyāḥ prahīyaṃte. tatra visabhāgadhātvālaṃbanānām ālaṃbanaṃ parijñayā paśyataḥ prahāṇāṃ duḥkhasamudayānvayajñānakṣāṃtyor yugapad dvidhātvālaṃbanatvāt. svabhūmyālaṃbanānām iti viśeṣaṇaṃ. visabhāgadhātusarvatraganirāsārthaṃ. tadālaṃbanasaṃkṣayād iti. visabhāgadhātusarvatragā ālaṃbanam eṣāṃ satkāyadṛṣṭyādīnām iti. tadālaṃbanāḥ sabhāgadhātusarvatragāḥ. teṣāṃ kṣayāt prahāṇāt. te visabhāgadhātusarvatragāḥ prahīyaṃte. [taddhetutvenopastaṃbhaprahāṇād visabhāgadhātusarvatragānāṃ prahāṇam ālaṃbanaprahāṇā]. ālaṃbanaprahāṇād iti. dṛṣṭiparāmarśādyālaṃbanānāṃ nirodhamārgadarśanaheyānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ prahāṇāt. te 'pi dṛṣṭiparāmarśādayaḥ sāsravālaṃbanāḥ prahīyaṃte.

pratipakṣodayāt kṣaya

iti. bhāvanāheyānāṃ pratipakṣodayād eva kṣayaḥ nālaṃbanaparijñānādibhya (abhidh-k-vy 499) iti darśayati. paścāt pravedayiṣyāma iti.

navaprakārā doṣā hi bhūmaubhūmau tathā guṇā

ity atra vakṣyati.

(v.60ab) prahāṇapratipakṣa ānaṃtaryamārga iti. [tib. 159b] vipakṣapratidvaṃdvī pakṣaḥ pratipakṣaḥ. prahāṇāya pratipakṣaḥ prahāṇapratipakṣaḥ. vimuktimārgo 'pi hi pratipakṣo na tu prahāṇāyety ata itthaṃ viśeṣaṇaṃ. prahīyate vāneneti prahāṇaṃ. prahāṇaś cāsau pratipakṣaś ca prahāṇapratipakṣaḥ. tadyathā duḥkhadharmajñānakṣāṃtiḥ. ādhārapratipakṣas tasmāt pareṇeti. tasmād ānaṃtaryamārgāt pareṇa. yo mārgo vimuktimārgaḥ. sa hy ādhāraḥ prahāṇasya tatprāptyādhāraṇāt. ādhāryate 'nenety ādhāraḥ. sa eva pratipakṣaḥ ādhārapratipakṣaḥ. tadyathā duḥkhadharmajñānakṣāṃteḥ paraṃ duḥkhadharmajñānam iti tenocyate. yena tatprāpitam iti vistaraḥ. yena mārgeṇa tatprāpitam ānaṃtaryamārgaprāpitaṃ prahāṇam ādhāryate. tatprāptyanucchedātma ādhārapratipakṣa iti. dūrībhāvapratipakṣa iti vistaraḥ. kleśaprāptir dūrībhavati yena sa dūrībhāvaḥ. sa eva pratipakṣo dūrībhāvapratipakṣaḥ. dūrībhavanaṃ vā dūrībhāvaḥ. tasmai pratipakṣo dūrībhāvapratipakṣaḥ. vimuktimārgāt pareṇa yo mārga iti. yo 'sau vimuktimārgo duḥkhe dharmajñānaṃ. tasmāt pareṇa yo mārgo duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtyādi. sa dūrībhāvapratipakṣa iti darśayati.

vimuktimārgo 'pīty apara iti. [tib. 160a] sa cāpy ādyo vimuktimārgo dūrībhāvapratipakṣa ity ucyate. so 'pi hi tāṃ kleśaprāptiṃ dūrīkaroti. evaṃ ca sati vimuktimārga ādhārapratipakṣo dūrībhāvapratipakṣa iti vaca nāmadvayaṃ labhata ity uktaṃ bhavati. taṃ dhātuṃ doṣato darśanād vidūṣayatīti. anityādibhir ākārair yena taṃ dhātuṃ vidūṣayatīty arthaḥ. tad evaṃ sati yo 'pi duḥkhasamudayālaṃbanaḥ prahāṇapratipakṣādiḥ. sa cāpi vidūṣaṇāpratipakṣa iti darśitaṃ bhavatīti. api tv iyam ānupūrvī sādhvī bhaved ity ācāryaḥ. sopānanyāyasamāśrayāt lakṣaṇāsāṃkaryāc ceyam ānupūrvī sādhvīti darśayati. duḥkhasamudayālaṃbanaḥ prayogamārga iti. prayogamārga evoṣmagatādi gṛhyate. nānaṃtaryamārgādi. prahāṇapratipakṣāditvena tadvyavasthāpanāt. sarvānaṃtaryamārga iti. paścātkālīno 'pi yo 'nyaḥ. vimuktimārgaḥ sarva ity eva cādhikriyate. viśeṣamārgas tu ya etattrayavyatiriktaḥ. sa iha gṛhyate.

(v.60cd) na hi saṃprayogāt kleśo vivecayituṃ śakyata iti. svakalāpāt vivecanāśakyatvāt. [tib. 160b] anāgatas tāvac chakyetālaṃbanād vivecayituṃ. vivecitasya

(abhidh-k-vy 500) tasya na punas tad vastv ālaṃbyotpattir ity ataḥ kāraṇāt. atītas tu kathaṃ yad vastvālaṃbyotpannaḥ. na hy ālaṃbitaṃ vastv anālaṃbinīkartuṃ śakyate. eṣo 'pi naikāṃta iti. caturbhiḥ prakāraiḥ kleśānāṃ kṣaya iṣyate.

ālaṃbanaparijñānāt tadālaṃbanasaṃkṣayāt ālaṃbanaprahāṇāc ca pratipakṣodayāt kṣaya

iti. tasmād ālaṃbanaparijñānād iti nāyam ekāṃtaḥ. tasmād vaktavyam etad iti parihartavyam etad ity arthaḥ. atrācāryasaṃghabhadraḥ pariharati. ālaṃbanāt kleśāḥ prahātavyāḥ. ālaṃbanaparijñānabalena hi kleśāḥ prahīyaṃte. dvividhaṃ cānuśayālaṃbanaṃ. saṃyogavastu asaṃyogavastu ca. tatra saṃyogavastuviṣayāṇām anuśayānāṃ tadanuśayabalotpāditānām atadviṣayāṇām api pudgalasya saṃtāne prāptir akliṣṭacittasyāpy avicchedena pravartate. anāgatātītakleśahetuphalabhūtā. evam asaṃyogavastuviṣayāṇām atadviṣayāṇām api ca tadviṣayakleśapṛṣṭhasamudācariṇāṃ kleśānāṃ prāptir veditavyā. sā hy anāgatānām utpattau pratyayagamanād dhetubhūtā bhavati. atītānāṃ ca niṣyandabhāvāt [tib. 161a] phalabhūtā. sā ca tatprahāṇapratipakṣaniṣyandaprāptisamavadhānaviruddhā. tadādhāritatvāt kleśānām. ato yenālaṃbanenotpannāḥ kleśā anyālaṃbanān api kleśān pravartayaṃti. tadālaṃbanaprahāṇapratipakṣaniṣyandotpattau tatprāptivigame te kleśās tadālaṃbanā api saṃto hetuphalāpakrāṃtāḥ prahīṇā ity ucyaṃte. tad yasmād aparijñāte kasmiṃścit kleśaviṣaye atadviṣayāṇām api kleśānāṃ tadviṣayakleśabalenaprāptir anāgatātītakleśahetuphalabhūtā saṃtatau pravartate yathā vastu. tasmād ālaṃbanāt kleśāḥ prahātavyā ity abhimataṃ iti.

nanu ca tadālaṃbanaprahāṇādibhir api kleśāḥ prahīyaṃta ity abhipretaṃ. kim idam uktam ālaṃbanaparijñānabalena kleśāḥ prahīyaṃta iti. te 'pi duḥkhasatyādiparijñānabalenaiva prahīyaṃte. tadbhāvābhāvayoge tadbhāvābhāvayogāt. yeṣām api hi pratipakṣodayāt prahāṇam ucyate. te 'pi bhāvanāheyāḥ. kleśā ālaṃbanaduḥkhasatyādiparijñānabalenaiva prahīyaṃta ity avagaṃtavyaṃ. vyavasthāmātraṃ tu tad yad uktaṃ. tadālaṃbanaprahāṇādibhir [tib. 161b] api kleśāḥ prahīyanta ity abhiprāyo lakṣyate.

svāsāṃtānikaḥ prāpticchedād iti vistaraḥ. svasaṃtānakleśaḥ prāptivigamāt prahīṇo vaktavyaḥ. parasaṃtānakleśas tu na prāpticchedāt. svasaṃtāne tatprāptyabhāvāt. kiṃ tarhi tadālaṃbanasvāsāṃtānikakleśaprahāṇāt. pārasāṃtānikakleśālaṃbanasvāsāṃtānikakleśaprāpticchedād ity arthaḥ. sarvaṃ (abhidh-k-vy 501) rūpaṃ kuśalākuśalāvyākṛtaṃ. akliṣṭaś ca dharma ity arūpī kuśalasāsravaṃ anivṛtavyākṛtaś ca. tathaiva tadālaṃbanasvāsāṃtānikakleśaprahāṇāt prahīṇo vaktavya iti.

(v.61) bhūtaśīlapradeśādhvadvayānām iva dūrateti.

ivaśabdo 'trodāhāraṇaṃ. tadyathārthe draṣṭavyaḥ. vailakṣaṇyāl lakṣaṇadūratā. tadyathā bhūtānāṃ. bhinnalakṣaṇo hi pṛthivīdhātor abdhātus tasmāt pṛthivīdhātor abdhātur dūre bhavati. vipakṣatvād vipakṣadūratā. tadyathā śīlasya dauḥśīlyaṃ. deśavicchedāt deśadūratā. tadyathā pradeśasya paścimasamudrasya pūrvasamudrāt. kālataḥ kāladūratā. tadyathādhvadvayasyātītānāgatalakṣaṇasya. [tib. 162a] tad dhy atītānāgataṃ dūram ucyate. kvocyate. abhidharme. evaṃ hy āha. dūre dharmāḥ katame. atītānāgatā dharmāḥ. aṃtike dharmāḥ katame. pratyutpannā dharmāḥ. asaṃskṛtaṃ ceti. tad dūram iti. tad atītānāgatam.

utpadyamānaṃ ceti. utpādābhimukham anāgataṃ cety arthaḥ. na cirabhūtabhāvitveneti. na cirabhūtatvenātītaṃ nāpi cirabhāvitvenānāgataṃ dūram ity arthaḥ. vartamānam apy evaṃ dūraṃ prāpnotīti. adhvanānātvena pratyutpanno 'dhvatayā vartamānam api dūraṃ prāpnoti. yathātītānāgatam atītānāgatādhvatayā. akāritrāt tarhi tad dūram iti. uparatakāritram atītam aprāptakāritram anāgatam iti. tad atītānāgataṃ dūram ucyate. asaṃskṛtasya katham aṃtikatvam iti. tasya kāritrābhāvād aṃtikatvaṃ na syāt. tac ceṣyate aṃtike dharmāḥ katame. pratyutpannā dharmāḥ. asaṃskṛtaṃ ceti śāstrapāṭhāt. sarvatra tatprāpter iti. sarvatra deśe tasyāsaṃskṛtasya pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhasya prāptyutpādāt. atītānāgate 'pi [tib. 162b] prasaṃga iti kuśalāder atītānāgatasya sarvatra deśe prāptiḥ saṃbhavatīty atītānāgate 'py aṃtikatvaprasaṃgaḥ. ākāśaṃ ca katham iti. ākāśaṃ ca katham aṃtikaṃ. na hi tasya prāptir astīti. atītānāgatam anyonyam iti. atītād anāgataṃ dūram anāgatāc cātītam ity arthaḥ. asaṃskṛtaṃ cāvyavahitatvād iti. na kenacid vyavahitaṃ. yathā vartamānenātītānāgatam iti. evaṃ tasyāṃtikatvaṃ. evam apīti. asyām api kalpanāyāṃ. yad anaṃtaram atītānāgataṃ. tad vartamānasyāṃtikatvād ubhayaṃ prāpnoti. dūram āsannaṃ ceti. tad dhy atītaṃ vartamānāṃtaritatvād anāgatād dūraṃ. vartamānāc cāvyavahitatvād aṃtikam iti prāpnoti. ity evam anāgatam api neyaṃ.

evaṃ tu yuktaṃ syād iti. svamatam ācāryasya. dharmasvalakṣaṇād anāgataṃ dūraṃ. kasmāt. asaṃprāptatvāt. yasmād anāgatena svalakṣaṇaṃ na saṃprāptam (abhidh-k-vy 502) iti. atha vā yasmāt tatsvalakṣaṇam asaṃprāptam anupasthitam iti. atītaṃ ca. kiṃ dharmasvalakṣaṇād dūraṃ. tatpracyutatvāt. yasmāt tad dharmasvalakṣaṇaṃ. tasmād atītāt pracyutaṃ. tad dhy atītaṃ yad dharmasvalakṣaṇāt pracyutam iti.

(v.62) pratipakṣodayāt kṣaya

ity uktam. ataḥ pṛcchati. kiṃ mārgaviśeṣagamanād iti vistaraḥ. prahāṇaviśeṣa [tib. 163a] iti. viśiṣyate prahāṇam ity arthaḥ. pratipakṣo vimuktimārga etasminn abhipreta iti. tasya visaṃyogaprāptisahotpādād ānaṃtaryamārge hi na tāvad visaṃyogaprāptir asti. utpādābhimukhatvāt. vimuktimārgo 'pi hi pratipakṣa iti śakyate vyavasthāpayituṃ. mukhyapratipakṣeṇānaṃtaryamārgeṇa sahaikakāryatvāt. tathā hy uktam ubhābhyāṃ hi tasya prāptiḥ visaṃyogaprāpter āvāhakasaṃniśrayatvād iti. phalāni catvārīti. caturgrahaṇam ekānnanavatiphalapratipattinirāsārthaṃ. puruṣakārādipaṃcaphalapratipattinirāsārthaṃ vā. phalaprāptir api vimuktimārgāvasthāyām eva gṛhyate. visaṃyogalābhāstitvayogād indriyavivṛddhiḥ indriyasaṃcāra iti. indriyādhikyapratipattinirāsārtham etad arthapradarśanaṃ indriyavivṛddhir ity ucyate. phalaprāptivacanenaiva siddher ity ācāryasaṃghabhadraḥ. atra brūmaḥ. satyaṃ phalaprāptir evendriyavivṛddhiḥ. phalaprāptiviśeṣas tu pradarśayitavyo yatra punar visaṃyogaphalalābho bhavati. anyathā hi phalaprāptivacanam api na kartavyaṃ syāt. pratipakṣodayavacanenaiva tatsiddheḥ. [tib. 163b] ity alam anayātikhalinikayā. keṣāṃcid yāvad dvayor iti. keṣāṃcit kleśānāṃ ṣaṭsu kāleṣu viaṃyogalābhaḥ. yāvacchabdena keṣāṃcit paṃcasu. keṣāṃcic caturṣu. keṣāṃcit triṣu. keṣāṃcid dvayor iti. keṣāṃcid dvayor iti. keṣāṃcid ekāsmin kāla iti noktaṃ. punaḥprāptasya visaṃyogasyādhikṛtatvāt. saṃbhavati hi bhāvāgrikasya navamasya prakārasyaikasminn eva kāle tīkṣṇendriyasya visaṃyogalābhaḥ. sa tu na punarlābha iti

nocyate. tatra tāvan mṛdvindriyasya ṣaṭsu kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. duḥkhasamudayanirodhadarśanaheyānāṃ kāmāvacarāṇāṃ mārgadarśanaheyānāṃ pratipakṣodayakāle. srotaāpattiphalakāle sakṛdāgāmiphalakāle 'nāgāmiphalakāle 'rhattvaphalakāle indriyasaṃcārakāle ceti ṣaṭsu kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. saṃbhavaṃ ca praty evam ucyate. na hi mṛdvindriyo 'vaśyam indriyāṇi saṃcarati. tasyaiva mṛdvindriyasya rūpārūpyāvacarāṇāṃ mārgadarśanaheyānāṃ mārgānvayajñānakāle pratipakṣodayakāla iti vā phalaprāptikāla iti vā gṛhīte prathamato visaṃyogalābhaḥ. punaḥ sakṛdāgāmiphalaprāptikāle (abhidh-k-vy 503) yāvad indriyasaṃcārakāla iti paṃcasu kāleṣu. bhāvanāheyānām api tasyaive kāmāvacarāṇāṃ paṃcaprakārāṇāṃ adhimātrādhimātrasya yāvan madhyamadhyasya. [tib. 164a] teṣv eva srotaāpattiphalakālavarjyeṣu paṃcasu kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. madhyamṛdos tu ṣaṣṭhasya prakārasya tasyaiva caturṣu kāleṣu. pratipakṣodayaphalaprāptikālayor ekatvāt. tasminn anyatarasmin. anāgāmiphalakāle. arhattvaphalaprāptikāle. indriyasaṃcārakāle ceti. tasyaiva mṛdvadhimātrasya mṛdumadhyasya ca saptamāṣṭamayoḥ prakārayoḥ pratipakṣodayakāle 'nāgāmiphalakāle yāvad indriyasaṃcārakāle veti caturṣv eva kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. tasyaiva mṛdumṛdor aṃtyasya prakārasya pratipakṣodayakāla iti vā phalaprāptikāla iti vaikatarasmin. arhattvaphalakāle. indriyasaṃcārakāle ceti triṣu kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. tasyaivārhattvaphalaṃ prāpnuvato ye navaprakārā rūpārūpyāvacarāḥ kleśā bhāvanāprahātavyāḥ prahīṇāḥ adhimātradhimātro yāvan mṛdumṛdur iti. teṣāṃ

bhāvāgrikaṃ mṛdumṛduprakāram aṃtyaṃ hitvā sarveṣāṃ triṣv eva kāleṣu visaṃyogalābhaḥ. pratipakṣodayakāle 'rhattvaphalakāle indriyasaṃcārakāle ceti. yas tv asyaivārūpyāvacaro mṛdumṛdur aṃtyaḥ kleśaprakāraḥ. tasya pratipakṣodayārhattvaphalaprāptikālaikatvāt. pratipakṣodayakāla iti vārhattvaphalakāla iti vā anyatarasminn indriyasaṃcārakāle ceti. [tib. 164b] dvayoḥ kālayor visaṃyogalābha iti. evaṃ tāvan mṛdvindriyasyoktaṃ. tīkṣṇendriyasya punaḥ keṣāṃcit kleśānāṃ paṃcasu kāleṣu. keṣāṃcid yāvad dvayor iti vaktavyaṃ. indriyasaṃcārakālam ekam apāsya. tasya hi sarvatrendriyasaṃcāro nāsti. tasyaikasminn eva kāle kleśānāṃ visaṃyogalābho 'sti. bhāvāgrikasya bhāvanāheyasya mṛdumṛdoḥ prakārasya. sa tu punarlābho na bhavatīti na vaktavya iti paśyāmaḥ.

(v.63, 64) phale hetūpacārād iti. prahāṇaṃ phalaṃ parijñā jñānasvabhāvo hetuḥ tasmin prahāṇe. phale hetūpacāraḥ. prahāṇaṃ parijñeti. tadyathā ṣaḍ imāni sparśāyatanāni pūrvam abhisaṃskṛtāny abhisaṃcetitāni paurāṇaṃ karma veditavyaṃ iti. kaḥ punaḥ prahāṇaṃ parijñāśabdenāpadiśate. sūtre evaṃ hi paṭhyate. parijñeyāṃś ca vo bhikṣavo dharmān deśayiṣyāmi. parijñāṃ ca parijñāvantaṃ ca pudgalaṃ. parijñeyā dharmāḥ katame. paṃcopādānaskandhāḥ. parijñā katamā. yad atra cchandarāgaprahāṇaṃ. chandarāgasamatikramaḥ. iyam ucyate parijñeti vistaraḥ.

kāmādyaprakāradvayasaṃkṣaya

eketi.

anāsravaviyogāpter bhavāgravikalīkṛteḥ hetudvayasaṃudghātāt [tib. 165a] parijñā dhātvatikramāt

ity atra parijñāvyavasthāpane kāraṇaṃ vakṣyate. avarabhāgīyaprahāṇam iti. kāmadhātvāsravaprahāṇam ity arthaḥ. iyam eva cāsyāḥ saṃjñā. rūpāsravaprahāṇam iti. rūpadhātvāsravaprahāṇam ity arthaḥ. rūparāgakṣayaparijñety asyā nāma. yady apy anyeṣāṃ kleśopakleśānāṃ mānādīnāṃ rūpāvacarāṇāṃ prahāṇam iyaṃ parijñā vyavasthāpyate. rāgasya tu tatra prādhānyād ūrdhvabhāgīyasya saṃyojanasya prahāṇaṃ rūparāgakṣayaparijñety uktaṃ. sarvasaṃyojanaparyādāna [kun tu sbyor ba thams cad yoṅs su grugs paḥi] yoṅs su śes paḥo. ṣes bya ba ḥdi ni zag pa thams cad spaṅs paḥi miṅ yin no. yoṅs su śes pa ni tha dad par bstan la. ṣes bya ba ni bsgroms pas spaṅ bar bya ba gzugs na spyod pa rnams spaṅs pa ni gzugs kyi ḥdod chags zad paḥi yoṅs su śes pa yin no. gzugs med par nams kyi ni kun tu sbyor ba thams cad yoṅs su grugs paḥi yoṅs su śes pa yin no. ṣes ḥbyuṅ baḥi phyir ro. mthoṅ baḥi spaṅ bar bya bar nams kyi ni ma yin te. ṣes bya ba ni ciḥi phyir gzugs daṅ gzugs med pa na spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya bar nams kyi yoṇs su śes pa so sor mi bstan te. de bṣin du gzugs daṅ gzugs med pa na spyod pa mthoṅ bas spaṅ bar bya bar nams spaṅs pa yaṅ yoṅs su śes pa gsum yin te. ṣe ḥbyuṅ baḥi phyir ro. bsgom pa spaṅ bar bya bar nams kyi gñen po mi ḥdra baḥi phyir ro ṣes bya ba ni ḥdi ltar sa daṅ sa na gzugs na spyod [tib. 165b] paḥi bsgom pas spaṅ bar bya ba rnam pa dguḥi gñen po bar chad med pa daṅ rnam par grol baḥi lam zag pa med pa mi lcogs pa med pa la sogs paḥi sa daṅ zag pa daṅ bcas pa bsam gtan gñis paḥi

ñer ba stogs kyis bsdus pa nas nam mkhaḥ mthaḥ yas skye mched kyi ñer bsdogs kyis bsdus paḥi bar rnam pa dgu yod la gzugs med pa na spyod pa rnams kyi gñen po bar chad med paḥi lam daṅ. rnam par grol baḥi lam in ci rigs par zug pa med paḥi sa ḥog ma pa ḥam. ci rigs par zag pa daṅ bcas pa goṅ maḥi ñer bsdogs kyis bsdus pa dag yod de. gṣan kho na yin pas gñen po mi ḥdra baḥi phyir ḥdi dag gis yoṅs su 'śes pa tha dad par stan to. mthoṅ bas spaṅ bar bya ba rnams kyi gñen po ni ḥdra ste. rjes su śes paḥi bzod pa la sogs pa gzugs na spyod par nams kyi gñen po de dag ñid gzugs med par nams kyi yaṅ yin pas yoṅs su śes pa tha tad du rnam par mi bṣag go.

(v.64-66) tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs pa la sogs pa yoṅs su śes pa ste ṣes bya ba ni tha maḥi cha daṅ ṃthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa daṅ. gzugs kyi ḥdod chags zad paḥi yoṅs su śes pa daṅ. kuntu sbyor ba thams cad yoṅs su gtugs paḥi yoṅs su śes paḥo. ḥdi dag ni bsgom paḥi lam gyi ḥbras bu yin paḥi phyir śes paḥi ḥbras bu yin te. bsgom paḥi lam la bzod pa dag ni med do.

ji ltar yoṅs su śes pa bzod paḥi ḥbras bu yin ṣes bya ba ni yoṅs su śes pa daṅ śes pa ṣes bya ba don gcig ste. śes pa daṅ yoṅs su śes pa ni zag pa med paḥi ye śes yin no ṣes ḥbyuṅ baḥi phyir ro. bam po bṣi bcu rtsa bṣi pa.

dri med bzod rnams śes pa med.

ṣas ḥbyuṅ bas bzod pa ni śes paḥi ṅo bo [tib. 166a] ñid yin par yaṅ mi ruṅ na. de ji ltar yoṅs su śes pa bzod paḥi ḥbras bu yin te. ḥbras bu la rgyu btags byas na yaṅ mi ruṅ ṅo sñam du bsam pa yin no. ḥdir bzod pa rnams ni śes paḥi ḥkhor can yin paḥi phyir ṣes bya ba smos te. ḥdi dag la ḥkhor śes pa yod pas na śes paḥi ḥkhor can te. bzod par nams so. deḥi phyir śes paḥi ḥbras bu yaṅ bzod par nams kyi ḥbras bu ṣes byaḥo. rgyal baḥi ḥkhor la rgyal po ñe bar btags pa bṣin te dper na rgyal poḥi ḥkhor la rgyal po ñe bar btags paḥi phyir ḥkhor gyis byas pa la yaṅ rgyal pos byas pa ṣes byaa daṅ ḥdra ḥo. śes pa daṅ ḥbras bu gcig phyir ro ṣes bya ba ni bzod pa dag ni śes pa daṅ lhan cig ḥbras bu gcig pa yin te. bzod pa dag gi ḥbras bu gaṅ yin pa de ñid śes rnams kyi yin pas bzod paḥi ḥbras bu yaṅ yoṅs su śes par ruṅ ṅo.

mi lcogs med ḥbras thams cad do

ṣes bya ba ni ḥdi ltar mi lcogs paḥi sa paḥi lam gyis khams gsum paḥi mthoṅ ba daṅ bsgom pas spaṅ bar bya baḥi zag pa rnams spaṅ ba srid de.

zag med mi lcogs med pa yis. thams cad las ni ḥdod chags bral.

ṣes ḥbyuṅ baḥi phyir ro. gzugs daṅ gzugs med pa na ñon moṅs pa spaṅs paḥi raṅ bṣin gaṅ dag yin paḥo. ṣes bya ba ni bye brag tu smra ba rnams na re gzugs daṅ gzugs med pa na spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya ba rnams spaṅs pa ji skad bśad paḥi yoṅs su śes pa gsum daṅ. bsgom pas spaṅ bar bya ba gzugs na spyod pa rnams spaṅs pa gzugs kyi ḥdod chags zad paḥi yoṅs su śes pa daṅ gzugs med pa na spyod pa rnams spaṅs pa kun tu sbyor ba thams cad yoṅs su gtugs paḥi [tib. 166b] yoṅs su śes pa ṣes bya ba lṅa ste. bsam gtan gyi dṅos gṣi la brten nas gzugs daṅ gzugs med pa na spyod paḥi ñon moṅs pa spoṅ ba srid paḥi phyir ro. ḥdod pa na spyod paḥi ñon moṅs pa spaṅs pa ni bsam gtan gi dṅos gṣiḥi ḥbras bu ma yin te. bsam gtan gyi dṅos gṣi rnams ni ḥdod paḥi (abhidh-k-vy 506) khams kyi gñen po ma yin paḥi phyir ro. de lta bas na ḥdod chags daṅ bral ba rnams la bral baḥi thob pa zag pa med pa yod du zin kyaṅ tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa bṣin du ḥdod pa na spyod pa mthoṅ bas spaṅ bar bya ba spaṅs pa ni bsam gtan gyi dṅos gṣiḥi ḥbras bu ma yin no ṣes zer ro. btsun pa dbyaṅs sgrogs kyi lugs kyis ni brgyad de. ṣes bya ba ni btsun pa dbyaṅs sgrogs de ni ḥdod paḥi ḥdod chags daṅ bral baḥi gaṅ zag gi yaṅ ḥdod pa na spyod pa mthoṅ bas spaṅ bar bya ba rnams spaṅ spa yoṅs su śes pa gsum gyi ṅo bo ñid ḥphag paḥi lam gyi ḥbras bu yin par ḥdod do. ciḥi phyir ṣe na. bral baḥi thob pa zag pa med pa rñed paḥi phyir te. bsam gtan gyi dṅos gṣi la rten nas ṅes pa ḥjug pa na yaṅ ma thoṅ

bas spaṅ bas spaṅ bar bya baḥi zag pa sṅon ḥjig rten paḥi lam gyis spaṅs pa rnams kyis bral baḥi thob pa zag pa med pa yaṅ ḥthob la de la na mthoṅ baḥi lam gyis nus pa yod pas gzugs daṅ gzugs med pa ba spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya ba spaṅs pa bṣin du. ḥdod pa na spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya ba sṅon spaṅs paḥi yoṅs su śes pa yaṅ dṅos gṣi bsam gtan gyi ḥbras buḥo ṣes bya bar rnam pa bṣag go. de lta ba sna ḥdod pa na spyod paḥi mthoṅ bas spaṅ bar bya ba spaṅs paḥi yoṅs su śes pa gsum po ḥdi dga daṅ sṅar bśad pa gzugs daṅ gzugs med paḥi yoṅs su śes pa daṅ bcas pa yoṅs su śes pa brgyad bsam gtan gyi ḥbras bu yin [tib. 167a] no. śes bya ba ni btsun pa dbyaṅs sgrogs kyi gṣuṅ lugs yin no. tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa ni mi lcogs pa med paḥi ḥbras bu kho na yin no. ṣes bya ba ni ḥdod pa las ḥdod chags ma bral ba ni mi lcogs pa med pa kho nas tha maḥi cha daṅ mthun pa spoṅ bar byed kyi dṅos gṣis ni ma yin te. de na ma thob paḥi phyir ro. ḥdod chags daṅ bral ba ston du ḥgro ba yaṅ gaṅ gi tshe bsam gtan la brten nas ñes pa la des kyaṅ so soḥi skye boḥi snas skabs na ḥjig rten paḥi lam gyis ḥdod pa na spyad paḥi ñon moṅs pa thams cad spaṅs pas de bsam gtan gyi dṅos gṣiḥi ḥbras bu ma yin no. sems kyi skad cig ma bcu drug la deḥi tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs pa yoṅs su śes pa bsam gtan gyi dṅos gṣi la brten par yaṅ rnam par bṣag mod kyi deḥi ḥbras bu ṣes bya bar rnam par bṣag pa ni ma yin no. ḥo na ci ṣe na. gnas skabs de na tha maḥi cha daṅ mthun pa

spaṅs pa ḥjig rten paḥi lam gyis thob paḥi bral baḥi thob pa zag pa med pa yaṅ ḥthob pas de spaṅ spaḥi yoṅs su śes par rnam par bṣag ste. deḥi tshe ni mthoṅ bas spaṅ bar bya ba sṅa ma spaṅs pas sṅar mthoṅ baḥi lam gyis spaṅ bar bya ba spaṅs pa gaṅ yin pa daṅ. sṅar spaṅs pa tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs pa bsdoms nas tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa gcig tu rnam par bṣag ste.

khams las ḥdod chags bral ba daṅ ḥbras bu thob phyir de dag bsdoms ṣes thams cad bsdoms paḥi gtan tshigs yod paḥi phyir ro. de lta bas na tha maḥi cha daṅ mthun pa spaṅs paḥi yoṅs su śes pa de ni mi lcogs pa med paḥi ḥbras bu kho nar rnam pa bṣag gi. dṅos gṣiḥi ḥbras bu ni ma [tib. 167b] yin te. ḥdi la ni bye brag tu smra ba daṅ. btsun pa dbyaṅs sgrogs kyi gṣuṅ lugs mthun no.

bsam gtan khyad par can yaṅ bsams bṣin du blta bar byaḥo ṣes bya ba ni bsam gtan khyad par can gyi zag pa med pas kyaṅ ñon moṅs pa spoṅ bar ḥgyur te. de lta bas na mi lcogs pa med pa daṅ. dṅos gṣiḥi bsam gtan rnams kho naḥi ḥbras bu kho na bśad kyi. bsam gtan khyad par can gyi ni ma yin no. deḥi phyir bsam gtan khyad par can yaṅ bsam gtan bṣin du blta bar byaḥo ṣes bya ba smos te. bsam gtan khyad par can ni bsam gtan daṅ po kho na rtog pa daṅ bral bas khyad par du ḥphags paḥi phyir ro. [nam mkhaḥ mthaḥ yas skye mched kyi ñer bsdogs kyi ṣes ba ba ni.] dhyānāṃtaraṃ bhavatīti. ākāśānaṃtyāyatanasāmaṃtakasyeti. laukikasyāpi tasya parijñā phalaṃ vyavasthāpyate. āryasyaivānāsravavisaṃyogaprāptisaṃbhavāt.

maulārūpyatrayasya cety

anāsravasya.

laukikasya mārgasya dve

iti. āryasya laukikena mārgeṇa kāmarūpadhātuvairāgye.

anvayajñānasyāpi dve

iti. bhāvanāmārgasaṃgṛhītasya. paścime rūparāgakṣayasarvasaṃyojanaparyādānaaparijñe.

dharmajñānasya tisra iti. bhāvanāmārgasaṃgṛhītasya.

dharmajñānaṃ nirodhe yan mārge vā bhāvanāpathe tridhātupratipakṣas tad

iti. tasya paścimās tisraḥ phalam avarabhāgīyaprahāṇarūparāgakṣayasarvasaṃyojanaparyādānaparijñāḥ. kasmād ity āha. [tib. 168a] traidhātukabhāvanāheyapratipakṣatvād iti.

ṣaṭ tatpakṣasya paṃca veti.

tayor dharmajñānānvayajñānayoḥ pakṣasya. ṣaṭ paṃca ca yathāyogaṃ pakṣagrahaṇena kṣāṃtijñānayor grahaṇaṃ. yā eva dharmajñānakṣāṃtijñānānām (abhidh-k-vy 508) iti. dharmajñānakṣāṃtīnāṃ dharmajñānānāṃ ceti samāsaḥ. dharmajñānakṣāṃtīnāṃ kāmāvacaradarśanaheyaprahāṇasvabhāvā yathoktas tisraḥ parijñāḥ phalaṃ. dharmajñānānām iti bhāvanāmārge. duḥkhasamudayajñānasaṃgṛhītānām ekāvarabhāgīyaprahāṇaparijñā. nirodhamārgasaṃgṛhītānāṃ tu tisro 'py avarabhāgīyaprahāṇarūparāgakṣayasarvasaṃyojanaparyādānaparijñāḥ. yā evānvayakṣāṃtijñānānām iti. anvayajñānakṣāṃtīnāṃ anvayajñānānāṃ ca. tāś ca rūpārūpyāvacaradarśanaheyaprahāṇasvabhāvā yathoktās tisraḥ parijñāḥ dve ca paścime iti.

(v.67) kasmān naikaikaṃ prahāṇam iti. duḥkhadarśanaheyaprahāṇasamudayadarśanaheyaprahāṇaṃ vistareṇa yāvad bhāvāgrikasya mṛdumṛdoḥ prakārasya prahāṇam iti kasmān na gṛhyate.

anāsravaviyogāpter [tib. 168b]

iti. anāsravavisaṃyogaprāpter ity arthaḥ.

bhavāgravikalīkṛter

iti. bhavāgrapradeśaprahāṇād ity arthaḥ.

hetudvayasamudghātād

iti. duḥkhasamudayadarśanaheyasarvatragahetudvayaprahāṇād ity arthaḥ. tatprahāṇaṃ

parijñeti.

ebhiḥ kāraṇaiḥ prakṛṣṭaṃ tatprahāṇam ity atra parijñeti vyavasthāpyata ity abhiprāyaḥ. anyeṣu dharmānvayajñāneṣv iti. samudayadharmajñānam ārabhya yāvat kṣayajñānam ity eteṣu dharmajñānānvayajñāneṣu. jñānaphalaṃ tu prahāṇam iti. bhāvanāmārge. tad dhi na kṣāṃtiphalam iti.

dhātvatikramād

iti. caśabdo luptanirdiṣṭaḥ. dhātvatikramāc ceti. ata eva vivriyate caturthāc ceti. yadā dhātuṃ samatikrāmatīti. kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātuṃ vā samatikrāmati. tadā parijñākhyāṃ labhata iti vākyaśeṣaḥ. kasmāt. kṛtsnadhātuvairāgyāt. kṛtsnasya dhātor vairāgyāt. na vikalīkaraṇamātratvāt. tadā hi suṣṭhu prahāṇam ity abhiprāyaḥ.

ubhayasaṃyogavisaṃyogam iti. ālaṃbyālaṃbakakleśalakṣaṇaḥ saṃyoga ubhayasaṃyogaḥ. tasmād visaṃyoga ubhayasaṃyogavisaṃyogaḥ. tat paṃcamaṃ kāraṇam āhur ābhidhārmikāḥ. [tib. 169a] anena ca kāraṇena prahāṇaṃ parijñety ucyata iti. yaḥ prakāraḥ prahīṇa iti duḥkhadarśanaprahātavyo yāvaṃ mārgadarśanaprahātavyo bhāvanāprahātavyaś ca. yadi tatra prahīṇe (abhidh-k-vy 509) prakāre anyena tadālaṃbanena kleśena darśanaprahātavyena bhāvanāprahātavyena visaṃyukto bhavati. evam idam api paṃcamaṃ kāraṇaṃ prahāṇasya parijñāvidhāne āhur apare. sa tu nānyad iti vistaraḥ. sa tūbhayasaṃyoga ubhayahetusamudghātāt duḥkhadarśanaprahātavyasya samudayadarśanaprahātavyasya ca sarvatragahetoḥ samudghātād dhātusamatikramāc ca nānyaḥ. tathā hi duḥkhadarśanaprahātavyeṣu prahīṇeṣv api na tāvad asti hetudvayasamudghāto yāvat tadālaṃbanaḥ samudayadarśanaprahātavyaḥ sarvatragahetur aprahīṇo bhavati. bhāvanāprahātavyeṣu ca prahīṇeṣv api yāvad aṣṭāsu prakāreṣu na tāvad dhātvatikramo 'sti yāvan na navamasyāpi prakārasya prahāṇam ity ato na punar brūmaḥ.

(v.68) naikayeti

vistaraḥ. pṛthagjanas tāvan naiva samanvāgataḥ. anāsravavisaṃyogaprāptyabhāvāt. āryo 'pi darśanamārgastho yāvat samudayadharmajñānakṣāṃtau. yāvacchabdena duḥkhadharmānvayajñānakṣāṃtijñāneṣu samudayadharmajñānakṣāṃtau ca naiva samanvāgataḥ. hetudvayasyāprahīṇatvāt. samudayadharmajñāna ekayā samanvāgataḥ samudayānvayajñānakṣāṃtāv apy ekayaiva samanvāgata ity avagaṃtavyaṃ. samudayānvayajñāne dvābhāṃ pūrvoktayā ekayā kāmāvacaraduḥkhasamudayadarśanaheyaprahāṇaparijñayā rūpārūpyāvacaraduḥkhasamudayadarśanaprahāṇaparijñayā ca. nirodhadharmajñānakṣāṃtāv api dvābhyām eva. nirodhadharmajñāne tisṛbhir iti neyaṃ. yāvat paṃcabhir darśanāsthaḥ samanvāgato na ṣaḍbhiḥ ṣoḍaśasya kṣaṇasya bhāvanāmārgasaṃgṛhītatvāt. mārgānvayajñāne ṣaḍbhir iti. pūrvoktābhiś ca rūpārūpyāvacaramārgadarśanaprahāṇaparijñayā ca. nanu ca paścād vakṣyati.

catuḥphalavyavasthā tu paṃca kāraṇasaṃbhavāt pūrvatyāgo 'nyamārgāptiḥ kṣayasaṃkalaṇaṃ phale jñānāṣṭakasya lābho 'tha ṣoḍaśākārabhāvaneti.

bhavati prahāṇasaṃkalanaṃ. na tu parijñāsaṃkalanam ity avirodhaḥ. yāvat kāmavairāgyaṃ na prāpta iti. yāvacchabdena bhāvanāheyakleśaprathamaprakāraprahāṇe [tib. 170a] yāvad aṣṭamaprakāraprahāṇe 'pi ṣaḍbhir eva samanvāgataḥ. parihīṇo 'pi tata iti. kāmavairāgyaparihāṇyā hi tatsaṃkalanavigataḥ. kāmavairāgyaṃ prāptaḥ pūrvaṃ paścād veti. abhisamayāt pūrvaṃ paścād vā. kathaṃ. laukikena mārgeṇa kāmavītarāgo bhūtvā niyāmam avakrāṃto mārge 'nvayajñāne ekayāvarabhāgīyaprahāṇaparijñayā samanvāgataḥ. yasmād asāv āryaḥ ṣoḍaśakṣaṇaṃ prāpto 'nāgāmy eva bhavati. na srotaāpannaḥ. sakṛdāgāmī (abhidh-k-vy 510) vā. paṃcāvarabhāgīyaprahāṇāc cānāgāmī iti paṭhyate. tasmād darśanaheyaprahāṇānāṃ paṃcāvarabhāgīyaprahāṇasya ca saṃkalanād ekayaivāvarabhagīyaprahāṇaparijñayā samanvāgataḥ. paścād vābhisamayād ānupūrvikaḥ kāmavairāgyaprāpta ekayaivāvarabhāgīyaprahāṇaparijñayā samanvāgataḥ. arhattvaprāpta ekayaiveti. tadā parijñāsaṃkalanāt. parihīṇo 'pi rūpāvacareṇeti. viśeṣaṇaṃ kāmāvacareṇa parihāṇau ṣaṭparijñāsamanvāgamaparihārārtham ārūpyāvacareṇa ca parihāṇau dviparijñāsamanvāgamaparihārārtham iti. rūpavairāgyaṃ [tib. 170b] prāpto dvābhyām iti. anāgāmī rūpavītarāga ity arthaḥ. dhātuvairāgyeṇa kasmān na saṃkalanaṃ bhavati. phalaprāptyabhāvāt. dhātuvairāgyaphalaprāptibhyāṃ samastābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parijñāsaṃkalanam iṣyate. na kevalena parihīṇo 'pi. ārūpyāvacareṇety arhattvaprāptisaṃkalitayor avarabhāgīyaprahāṇarūparāgakṣayaparijñayor ārūpyāvacareṇa kleśenārhattvāt parihāṇau punarlābhāt. rūpāvacareṇa tu parihāṇāv ekayā samanvāgataḥ syāt. kāmāvacareṇa ca ṣaḍhiḥ samanvāgataḥ syād ity ārūpyāvacaraparyavasthānagrahaṇaṃ.

(v.69ab) anāgāmyarhator iti. kāmavītarāgānāgāmīha vivakṣitaḥ. rūpavītarāgānāgāminaḥ parijñādvayasamanvāgamavacanāt. na bhūyasya iti. na bahutarāḥ. ānupūrvikasrotaāpannavad ity abhiprāyaḥ. dvābhyāṃ kāraṇābhyām iti vyākhyātaṃ. saṃkalanam iti ko 'rthaḥ ekatvena vyavasthāpanam iti yo 'rthaḥ. tayoś cāvasthayor iti. kāmavītarāgānāgāmyarhattvāvasthayor etad ubhayaṃ. dhātuvairāgyaṃ phalaprāptiś ceti. ekaparijñocyata iti. rūpavītarāgasyānāgāmina [tib. 171a] ekāvarabhāgīyaprahāṇaparijñā arhato 'py ekā sarvasaṃyojanaparyādānaparijñeti.

(v.69cd) ekāṃ dve

iti vistaraḥ.

ekāṃ

kaścij jahātīti

tyajatīty arthaḥ.

kaścid

dve

kaścit

paṃca

kaścit

ṣaṭ

jahāti. āpnoti vā

kaścid ekāṃ kaścid dve kaścit ṣaṭ. kaścit paṃcāpnotīty etan nāsti. ata āha.

paṃca neti.

paṃca naiva kaścid āpnoti. iti sūtrārthanayaḥ. vṛttis tu vivriyate arhattvāt parihīyamāṇo yena kenacit cittena sarvasaṃyojanaparyādānaparijñām ekāṃ tyajati. saṃkalane tasyā ekaikasyā arhattvāvasthāyām astitvāt. evaṃ kāmavairāgyāt parihīyamāṇo rūpavītarāgo 'nāgāmī ekām evāvarabhāgīyaprahāṇaparijñāṃ. dve parijñe tyajatīti. avarabhāgīyaprahāṇaparijñāṃ. rūparāgakṣayaparijñāṃ ca. ko 'sāv ity āha. anāgāmī rūpavītarāgaḥ kāmavairāgyāt parihīyamāṇa iti. paṃca tyajati vītarāgapūrvī mārgānvayajñāna [tib 171b] iti. abhisamayacitte ṣoḍaśe. sa hy avarabhāgīyaprahāṇaparijñālābhe. laukikamārgaprāptasya tasyānāsravavisaṃyogaprāptyā pūrvikāḥ paṃca parijñāḥ paṃcadaśakṣaṇalabdhās tyajati. ṣaṣṭhīṃ tu rūpārūpyāvacaramārgadarśanaheyaprahāṇaparijñāṃ na tyajati. kiṃ tu dhātuvairāgyaphalalābhato 'trāvarabhāgīyaprahāṇaparijñāyāṃ saṃkaliteti naṣṭarūpeva sā nopanyasyate. ānupūrviko yo na vītarāgapūrvī kāmavairāgyāt kāraṇāt ṣaṭ tyajati. yās traidhātukānāṃ darśanaprahātavyānāṃ prahāṇaparijñāḥ.

lābho 'py evam iti. kaścid ekāṃ labhate. paṃceti muktvā. yāvat ṣaṭ labhate. yaḥ kaścid apūrvaṃ labhata iti. darśanamārgastho bhāvanāmārgastho vā navānāṃ parijñānāṃ yo pratilabdhapūrvāṃ pratilabhate prathamataḥ. sa tām ekāṃ labhate. bhāvanāmārge 'pi hi vītarāgapūrvī darśanamārgāṃte avarabhāgīyaprahāṇaparijñām ekāṃ labhate. ānupārviko 'pi kāmavairāgye navame vimuktimārge tām eva labhate. arhann apy anyām labhata iti. kevalād ārūpyavairāgyāt parihīyata iti. nānyavairāgyād iti darśayati. sa hy avarabhāgīyaprahāṇaparijñāṃ [tib. 172a] rūparāgakṣayaparijñāṃ ca labhate. kaścit ṣaḍ yo 'nāgāmiphalāt parihīyata iti. ānupūrviko 'nāgāmī. na hi vītarāgapūrviṇaḥ parihāṇir asti. tadvairāgyasya dvimārgaprāpaṇāt. ata eva ca naiva kaścit paṃca labhate. vītarāgapūrviṇo hi yadi parihāṇir abhaviṣyat. sa eva yugapat paṃca parijñā alapsyateti.

ācāryayaśomitrakṛtāyām abhidharmakośavyākyāyām anuśayanirdeśo nāma paṃcamaṃ kośasthānaṃ samāptaṃ.

(abhidh-k-vy 512) blank

vi (pudgalamārganirdeśo nāma ṣaṣṭhaṃ kośasthānam)

(vi.1) paṃcamasya ṣaṣṭhasya ca kośasthānayoḥ saṃbaṃdham upadarśayann idam upanyasyati. uktaṃ yathāprahāṇam ityadi. yathāprahāṇaṃ parijñā labhata iti. phale hetūpacārād iti vacanāt. tad api ca

kleśaprahāṇam ākhyātam

uktaṃ. katham ity āha.

satyadarśanabhāvanād

iti. dvaṃdvaikavadbhāvanirdeśaḥ. satyānāṃ darśanād bhāvanāc ca bhāvanāyā iti vā. satyadarśanabhāvanāt kāraṇād darśanaheyā bhāvanāheyāś ca kleśā iti vistareṇoktaṃ

daśaita sapta saptaṣṭau tridvidṛṣṭivivarjitāḥ yathākramaṃ prahīyaṃte kāme duḥkhādidarśanaiḥ. catvāro bhāvanāheyā

ity ādinā. [tib. 172b] satyadarśanaṃ ca darśanamārgeṇa satyabhāvanaṃ ca bhāvanāmārgeṇety ata idam ucyate. tāv idānīṃ darśanabhāvanāmārgau kim anāsravau sāsravāv iti. mārganirdeśopanyāsa iti saṃbandhaḥ. traidhātukapratipakṣatvād iti darśanamārgasya. laukikatve sati bhavāgrapratipakṣo na syād iti. kiṃ ca navaprakārāṇāṃ darśanaheyānāṃ sakṛtprahāṇāc ca. na bhāvanāmārgavat. na hi laukikasyaiṣā śaktir asti. traidhātukaprahāṇe ca prakāraprahāṇe ca. yadi lokottarasya navaprakārasakṛtprahāṇe śaktiḥ. bhāvanāheyānām api lokottareṇa sakṛtprahāṇaprasaṃgaḥ. lokottareṇaiva sakṛtprahāṇam ity avadhāryate. na tu sakṛtprahāṇam eva lokottareṇeti ato na tatprasaṃgaḥ. bhāvanāheyā hi kleśā dṛḍhāḥ savastukatvāt. ato lokottareṇāpy eṣāṃ na sakṛtprahāṇaṃ.

(vi.2) itarathā hīti. yadi yathābhisamayaṃ nirdeśo nābhiprīyeta. pūrvaṃ hetunirdeśaḥ samudayasatyanirdeśaḥ. hetūnāṃ loke pūrvaṃ dṛṣṭatvāt. yathā smṛtyupasthānadhyānādīnām iti. tadyathā smṛtyupasthānādīnām upapattyanukūlā deśanā. kāyasmṛtyupasthānaṃ hi pūrvam utpadyate. yathaudārikālaṃbanataḥ [tib. 173a] sūkṣmaudārikapracārato vā pūrvottarahetuphalabhāvato vā. tato vedanāsmṛtyupasthānaṃ. tataś cittasmṛtyupasthānam ity eṣām upapattyanukūlā deśanā evaṃ dhyānānām. ādiśabdena vimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādīnām apy upapattyanukūlā deśanā. keṣāṃcit prarūpaṇānukūleti. pradarśanānukūlā avabodhānukūlety arthaḥ. yathā samyakprahāṇānām iti. kṛṣṇaśuklapakṣayoḥ pratyekam utpannānutpannabhedataḥ. utpannaṃ hi sukhāvabadhaṃ nānutpannaṃ. kṛṣṇapakṣo vā vineyajanena sukham avabudhyate. katham utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati vyāyacchate. vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti praṇidadhāti. anutpannānām anutpādāya chandaṃ janayatīti pūrvavat. anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya chandaṃ janayatīti pūrvavat. utpannānāṃ sthitaye asaṃmoṣatāyai chandaṃ janayatīti pūrvavat. na hy eṣa niyamo yat pūrvam utpannānāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati. paścād anutpannānām anutpādāyeti. kiṃ tarhi. pūrvaṃ cānutpannānām anutpādāya chandaṃ janayati. [tib. 173b] paścāc cotpannānāṃ prahāṇāyety etad udāharaṇaṃ. evaṃ śuklapakṣo 'pi yojyaḥ. satyānāṃ tv abhisamayānukūleti hetuphalayoḥ pūrvapaścādbhāvena duḥkhasamudayasatyayoḥ paścātpūrvanirdeśaprasaṃga iti darśayati. yatra hi sakta

iti. duḥkhasatye. yena bādhyata iti tenaivaṃ. yataś ca mokṣam iti. tata eva duḥkhasatyāt. tad evādau payogāvasthāyāṃ. kasmād ity āha. vyavacāraṇāvasthāyāṃ parīkṣāvasthāyāṃ nirvedhabhāgīyāvasthāyām ity arthaḥ. vyādhiṃ dṛṣṭveti. vyādhir duḥkhasatyasyopamānaṃ. tannidānaṃ samudayasatyasya. tatkṣayo nirodhasatyasya. tadbheṣajaṃ mārgasatyasyopamānaṃ. sūtre 'py eṣa satyānāṃ dṛṣṭāṃta iti. vyādhyādisūtre. kathaṃ. caturbhir aṃgaiḥ samanvāgato bhiṣak śalyāpahartā rājārhaś ca bhavati rājayogyaś ca rājāṃgatve ca saṃkhyāṃ gacchati. katamaiś caturbhiḥ. ābādhakuśalo bhavati. ābādhasamutthānakuśalaḥ. ābādhaprahāṇakuśalaḥ. prahīṇasya cābādhasyāyatyām anutpādakuśalaḥ. evam eva caturbhir aṃgaiḥ samanvāgatas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttaro bhiṣak śalyāpahartety ucyate. katamaiś caturbhiḥ. iha bhikṣavas [tib. 174a] tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha idaṃ duḥkham āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ. ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. (abhidh-k-vy 515) iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānātīti. pūrvāvedhād iti. pūrvākṣepāt. dṛṣṭabhūminiḥsaṃgāśvaprasaraṇavad iti. yathā bhūmau dṛṣṭāyāṃ niḥsaṃgam aśvasya prasaraṇaṃ. tadvat. aśvadhāvanavad iti kecit paṭhaṃti. dhāvi prakṛtyaṃtaraṃ vyācakṣate. iṇo bodhanārthatvād iti. sarvo gatyartho bodhanārtho 'pi bhavatīti. dravyato 'pīty apiśabdān nāmato 'pīti darśitaṃ. aviparītatvād iti. yasmāt tad āryāṇām anyeṣāṃ cāviparītaṃ. duḥkham eva nānyathā. āryais tu yathaitāni satyāni. tathā dṛṣṭāni. duḥkhasatyaṃ duḥkhata

anityataḥ śūnyato 'nātmataś ca. evaṃ yāvan mārgo mārgataḥ nyāyataḥ pratipattito nairyāṇikataś ca. nānyair anāryaiḥ evaṃ dṛṣṭāni. ata āryāṇām etāni satyāny ucyaṃte. na tv anāryāṇāṃ satyāny ucyaṃte. kasmāt. viparītadarśanāt. te hi duḥkham aduḥkhata [tib. 174b] ity evamādibhir ākārair duḥkhasatyaṃ paśyaṃti. samdayam asamudayata ity evamādibhiḥ. nirodham anirodhata ity evamādibhiḥ. mārgam amārgata ity evamādibhir iti.

tat pare duḥkhato vidur

iti. tadyathā nirodhasatyaṃ vyathaṃte 'punarbhavāt prapātād iva bāliśā iti.

āryās tu duḥkhato vidur

ity upādānaskaṃdhapaṃcakaḥ.

dve āryāṇāṃ satye iti. duḥkhasamdayasatye aviparītadarśanāt. dve ārye. kuśalatayānāsravatayā ca. āryāṇāṃ ca satye. aviparītadarśanāt. evam ekaśeṣanirdeśāc cāryasatye iti bhavati.

(vi.3) yadā vedanaikadeśo duḥkhasvabhāva iti. vedanāskandhaikadeśo duḥkhadaurmanasyasvabhāvaḥ.

yathāyogam aśeṣata

iti. manaāpā api vipariṇāmaduḥkhatayā saṃskāraduḥkhatayā ca duḥkhā. amanaāpā duḥkhaduḥkhatayā saṃskāraduḥkhatayā ca. tadanye duḥkhāḥ saṃskāraduḥkhatayaiveti yathāyogārthaḥ. mana āpnuvaṃtīti manaāpāḥ. punaḥ saṃdhikaraṇaṃ cātreti vyākhyātaṃ. tebhyo 'nya iti manaāpāmanaāpebhyo 'nya iti.

tisro vedanā yathākramam iti. sukhā vedanā [tib. 175a] manaāpā duḥkhā amanaāpā aduḥkhasukhā naiva manaāpā nāmanaāpety arthaḥ. tadvaśeneti. vedanāvaśena. avedanāsvabhāvā api rūpaśabdādayas tadanukūlatvān manaāpādisaṃjñāṃ labhaṃte. vipariṇāmena duḥkhateti. anityatāvipariṇāmenety (abhidh-k-vy 516) arthaḥ yathoktaṃ.

hā caitraratha hā vāpi hā maṃdākini hā priye ity ārttā vilapaṃto 'pi gāṃ pataṃti divokasa

iti. duḥkhasvabhāvenaiveti. upaghātasvabhāvenety arthaḥ. duḥkhā vedanā utpādaduḥkhā sthitiduḥkheti. nanv eṣā arthāpattito vipariṇāmasukhā prāpnoti. tathā ca sati lakṣaṇasaṃkaraḥ syāt. nedam asyā lakṣaṇaṃ. kiṃ tarhi vidūṣaṇārtham ayam upadeśa iti. atha vā bhavatv eva sāttra. yena rūpeṇa vidūṣyate. tad evāpekṣate iti. duḥkhaiva bhavati. yathā sukhā vedanā utpādasthitisukhatvāt sukhāpi satī vipariṇāmaduḥkhatayā duḥkhety eva vidūṣyate vidūṣaṇīyatvenābhiprīyamāṇatvād iti. saṃskāreṇaiva duḥkhateti. saṃskaraṇenaiva jananenaivety arthaḥ. yad anityaṃ. tad duḥkhaṃ. yan na niyatasthitaṃ. tad duḥkhaṃ. yaj yāyate vinaśyati ca. tad duḥkham [tib. 175b] ity arthaḥ. tenoktaṃ. pratyayābhisaṃskaraṇād iti. pratyayair abhisaṃskriyate yasmāt. tasmāt tad duḥkham iti. vedanāvat tadvedanīyā api saṃskārā veditavyā iti. sukhavedanīyānāṃ saṃskārāṇāṃ vipariṇāmena duḥkhatā. sukhavedanīyāḥ saṃskārā utpādasukhāḥ sthitisukhā vipariṇāmaduḥkhā iti. duḥkhavedanīyānāṃ saṃskārāṇāṃ duḥkhavedanīyasvabhāvenaiva duḥkhatā. duḥkhavedanīyāḥ saṃskārā utpādaduḥkhā sthitiduḥkhā iti. aduḥkhāsukhavedanīyānāṃ saṃskārāṇāṃ saṃskāreṇaiva duḥkhatā. pratyayābhisaṃskaraṇāt. yad anityam. tad duḥkham iti.

duḥkham eva duḥkhatā duḥkhaduḥkhatā. yāvad iti vacanāt vipariṇāma eva duḥkhatā vipariṇāmaduḥkhatā saṃskāra eva duḥkhatā saṃskāraduḥkhateti vācyam. ayaṃ paryāyo vigraheṇaiva viśiṣṭo nārthena. sa eva hy atrārtho grahītavyaḥ. asādhāraṇatvād iti vistaraḥ. manaāpāḥ saṃskārāḥ asādhāraṇā duḥkhaduḥkhatāyāḥ. atas teṣām asādhāraṇatvād vipariṇāmaduḥkhatoktā. amanaāpāś cāsādhāraṇā vipariṇāmaduḥkhatāyāḥ. atas teṣām asādhāraṇatvād duḥkhaduḥkhatokteti. [tib. 176a] sarve tu manaāpādayaḥ saṃskāraduḥkhatayā duḥkhāḥ tasyā vyāpinītvāt. yadi sarve 'pi tathā duḥkhāḥ kasmāt sarve (vipariṇāmaduḥkhatayā) na paśyaṃtīti ata āha. tāṃ tv āryā eva paśyaṃti nānye. katham itīdam upanyasyate āha cātreti sarvam.

evaṃ tarhīti yadi saṃskāraduḥkhatayā sarve 'pi saṃskārā duḥkhāḥ mārge 'pi saṃskāraduḥkhatāprasaṃgaḥ. saṃskṛtatvtā pratyayajanitatvād ity arthaḥ. (abhidh-k-vy 517) pratikūlaṃ hi duḥkham iti lakṣaṇān mārgo na duḥkham iti. kim idam anyad evocyate. pūrvam uktaṃ pratyayābhisaṃskaraṇāt sarvasaṃskārā anityāḥ. yac cānityaṃ. tad duḥkham iti. mārgaś ca pratyayābhisaṃskṛtatvād anityaḥ. tasmād duḥkham iti prasajyet. yadi hi pratikūlataiva duḥkhalakṣaṇam iṣyet. tat pūrvoktam alakṣaṇaṃ syāt. tac ced duḥkhatālakṣaṇam. idam alakṣaṇam iti. naiṣa doṣaḥ. kathaṃ. yad anityam āryāṇāṃ pratikūlaṃ. tad duḥkham ity ayam atrābhipreto 'rthaḥ. kiṃ cānityam āryāṇāṃ pratikūlaṃ yat sāsravaṃ vastu. kasmāt punar anāsravo mārgas tathaivānityo 'pi na cāryāṇāṃ pratikūla [tib. 176b] ity ata āha. na hi tasyotpāda āryāṇāṃ pratikūlaḥ sarvaduḥkhakṣayāvāhanād iti. aviśeṣābhidhāne 'pi hi loke viśeṣapratipattir dṛṣṭā. tadyathā gamanād gauḥ na ca gamanān mahiṣo 'pi gaur bhavati. evaṃ hy arthe niyate gauḥ [kāsmiṃcid bhavati.] kasmād bhavati. yasmāt gacchatīti. evam ihāpi yat sāsravaṃ vastu. tat pratikūlam āryāṇāṃ. kasmāt. anityatvād iti. yad eva duḥkhato dṛṣṭam iti. sāsravaṃ vastu. tasyaiva nirodhaṃ śāṃtataḥ paśyaṃti. na mārgasyety avagaṃtavyaṃ. mudgādibhāve 'pi māṣarāśyapadeśavad iti. māṣarāśau mudgamasūrakalāyādisadbhāve 'py alpatvān mudgādīnāṃ māṣarāśir iti loke vyapadeśo dṛśyate. tadvat. pariṣekasukhāṇukeneti. sukhaṃ ca tad aṇukaṃ ca sukhāṇukaṃ. pariṣekeṇa sukhāṇukaṃ pariṣekasukhāṇukaṃ. tenāha khalv apīti. bhadankakaumāralātaḥ duḥkhasaṃtatyāṃ.

duḥkhasya ca hetutvād

iti. sukhaṃ duḥkhasya hetur duḥkhavedanīyena karmaṇā saṃprayuktatvād iti.

duḥkhaiś cānalpakaiḥ samuditatvāt.

yasmāc cātibahubhir duḥkhaiḥ parasevākṛtyādikṛtaiḥ samuditaṃ sukham [tib. 177a] utpadyate.

duḥkhe ca sati tadiṣṭeḥ.

yasmāc ca kṣutpipāsādikṛte duḥkhe sati. bhojanapānādikṛtaṃ sukhaṃ iṣṭaṃ. nānyathā. ata ebhyaḥ kāraṇebhyo

duḥkham iti sukhaṃ vyavasyaṃtīti.

sahaiva tu sukheneti. tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvartanārthaḥ. saṃskāraduḥkhataikarasatvād iti. saṃskāṛaduḥkhataikaprakāratvāt. katham idānīṃ sukhasvabhāvām iti. katham aduḥkhasvabhāvāṃ vedanāṃ duḥkhataḥ paśyaṃti. anityatayā pratikūlatvād iti. anityatvāt pratikūlaṃ pratikūlatvād duḥkhataḥ paśyaṃtīty (abhidh-k-vy 518) arthaḥ. yathā rūpasaṃjñādīny apīti. yathā rūpasaṃjñāsaṃskāravijñānāny api duḥkhataḥ paśyaṃti. na ca tāny evaṃ duḥkhāni. yathā duḥkhā vedanā. tasyā upaghātakasvabhāvatvāt. teṣāṃ vā tallakṣaṇatvāt. yas tu manyata iti bhadantakumāralātaḥ. tasya bhadantasyāsau samudayākāraḥ syān na duḥkhākāraḥ. duḥkhahetuto darśanāt. kiṃ cāryāṇāṃ cānāgāmināṃ rūpārūpyopapattau kathaṃ duḥkhasaṃjñā pravartate. naiva pravartate ity arthaḥ. na hi teṣām anāgāmināṃ duḥkhavedanāhetuḥ duḥkhāyā vedanāyā hetuḥ. [tib. 177b] ke. skaṃdhā rūpārūpyāvacarāḥ. kasmān na hetuḥ. punar duḥkhasthānānāgamanāt. saṃskāraduḥkhata ca sūtre kim artham uktā bhaved iti. yadi duḥkhahetutvāt sukham api duḥkhataḥ paśyaṃti. yeyaṃ saṃskāraduḥkhatoktā yad anityaṃ. tad duḥkham iti. sā kiṃprayojanā duḥkhahetutvenaiva tatprayojanasiddheḥ. duḥkhahetuvādy āha. yadi tarhīti. yadi yad anityaṃ. tad duḥkham ity anityatvād duḥkhataḥ paśyaṃti na duḥkhahetutvād anityaduḥkhākārayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ.

atrācārya āha. udayavyayadharmitvād iti vistaraḥ. yathā pratikūlatvād duḥkhaṃ. tathā tat pratipādayann āha. anityaṃ tu dṛśyamānaṃ pratikūlaṃ bhavatīty anityākāro duḥkhākāram ākarṣatīti. tad uktaṃ bhavati. yad idam uktaṃ yad anityaṃ. tad duḥkham iti. nākāraikatvād evam uktaṃ. apy tv anityaṃ tat sukhaṃ paśyatāṃ pratikūlaṃ bhavati. pratikūlatvād duḥkhataḥ paśyaṃtīti.

ekīyā iti bhadaṃtaśrīlātādayaḥ. idam atra duḥkhasyeti. idam atra duḥkhasya lakṣaṇam ity arthaḥ. sukhā vedanā duḥkhato draṣṭavyeti. aparaṃ sūtrapadaṃ. śītoṣṇādaya [tib. 178a] iti. ādiśabdenāmlamadhurādayo gṛhyaṃte. atyupayuktā atiparibhuktāḥ. akālopayuktāś ceti. tadyathā śītā hemaṃte uṣṇā gṛīṣme. samena veti. sukhahetunā. evam īryāpathavikalpe 'pi vaktavyam iti. ya eva hi śayanādaya iṣyaṃte sukhahetavaḥ. ta eveti sarvaṃ yāvad vyaktim āpadayaṃta iti vaktavyaṃ. duḥkhapratīkāre ca sukhabuddheḥ. kiṃ. nāsti sukhā vedaneti prakṛtaṃ. duḥkhavikalpe ca. kiṃ. sukhabuddheḥ. tathaiva nāsti sukhā vedaneti. duḥkhapratīkāre sukhabuddhiṃ pratipādayann āha. na hi tāvat sukham iti vistaraḥ. duḥkhavikalpeneti pratipādayann āha. duḥkhavikalpe ca bālā iti vistaraḥ. aṃsād aṃsaṃ bhāraṃ saṃcārayaṃto bhāravāhakā duḥkha evāvasthite bhārātikrāmaṇe sukham iti buddhim utpādayaṃti.

eṣa eva ca nyāya ity ācāryaḥ. anabhiprītaṃ bhavaty āryāṇām iti kāmasukhaṃ. (abhidh-k-vy 519) anyathānabhipretatvād iti. pramādapadatvādinākārāṃtareṇa. tadarthaṃ darśayann āha. yā hi vedaneti vistaraḥ. pramādapadam iti. kuśalapracyutikāraṇam ity arthaḥ. mahābhisaṃskārasādhyāṃ ca vipariṇāminīṃ ca. [tib. 178b] samanaṃtaraduḥkhotpādinīm aduḥkhāsukhotpādinīṃ cety arthaḥ. nyūnarūpatvam āpannām iti vā. anityāṃ ca vināśinīṃ cety arthaḥ. na tu khalu svalakṣaṇākāreṇeti. anugrāhakasvalakṣaṇākāreṇa āryāṇām api hi sukhavedanānugrāhakebhya visaṃvādaḥ. yadi cāsau sukhā vedanā svenātmanānugrāhakātmanānabhipretā bhavet naiva tasyāṃ sukhāyāṃ vedanāyāṃ kasyacid rāgo bhavet. duḥkhavedanāvad ity abhiprāyaḥ. yato vairāgyārtham iti. yataḥ kāraṇāt vairāgyārtham ākārāṃtareṇāpi doṣavatīṃ paśyeyuḥ. anyathānāyāsenaiva rāgābhāvasiddheḥ vairāgyārthaṃ prayatno 'narthakaḥ syāt. uktaṃ cedaṃ bhagavateti sthavirānandavacanam evaitat sūtrapadaṃ. evaṃ hi so 'prakṣyad iti. yatkiṃcid veditam. idam atra duḥkhasyeti etad ayuktarūpaṃ vacanam iti paśyaṃ sthavirānandas tad eva pṛṣṭavān. yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti viruddham eveti kṛtvā. yadi tu tisro vedanā ity etad ayuktarūpam adrakṣyat. tad evāprakṣyat kiṃ nu saṃdhāya bhagavatā bhāṣitaṃ tisro vedanā ity etad viruddham eveti kṛtvā. bhagavān [tib. 179a] api caivaṃ vyākariṣyad idaṃ mayā saṃdhāya bhāṣitaṃ tisro vedanā iti. na tv evaṃ vyākariṣyat. saṃskārānityatām ānanda saṃdhāya mayā bhāṣitaṃ. saṃskāravipariṇāmatāṃ. yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti.

na tv evam āha. punaś ca tisṛṇāṃ vedanānāṃ vacanāt tasmāt saṃty eva svbhāvatas tisro vedanāḥ. idaṃ tu saṃdhāya mayā bhāṣitaṃ yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti vedanād ābhiprāyikam etad vākyaṃ darśayati bhagavān. yatkiṃcid veditam atra duḥkhasyeti saṃskāravipariṇāmatābhiprāyāt. vipariṇāmānityadharmitvād iti. vipariṇāmadharmitvād anityadharmitvāc ca. vipariṇāmaḥ punar anyathātvaṃ. kāmaguṇā iti. iṣṭānāṃ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyānām iyaṃ saṃjñā. upapatter apīṣṭasya janmanaḥ saṃjñā. evam upapattiṃ alpasukhāṃ bahuduḥkhām ekāṃtasukhāṃ paśyato viparyāsaḥ.

lokānuvṛttyeti. cet. atha mataṃ lokasya vedanāṃ vyavasyato 'nuvṛttyā tisro vedanā iti vacanaṃ. tan na bhavati. sarvaveditaduḥkhatvasya saṃdhāya bhāṣitam iti bhagavato vacanāt. saṃskārānityatām ānanda mayā saṃdhāya bhāṣitaṃ saṃskāravipariṇāmatāṃ. yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyety [tib. 179b] ato na lokānuvṛttyā tisro vedanā iti vacanaṃ. kiṃ tarhi. svalakṣaṇato (abhidh-k-vy 520) nidhāryety abhiprāyaḥ. yathābhūtavacanāc ca. na lokānuvṛttyā tisro vedanā iti vacanaṃ. katham ity āha. yac ca sukhendriyaṃ yac ca saumanasyendriyaṃ. sukhaiṣā vedanā draṣṭavyeti. vistareṇoktveti. yac ca duḥkhendriyaṃ yac ca daurmanasyendriyaṃ. duḥkhaiṣā vedanā. yad upakṣendriyam. aduḥkhāsukhaiṣā vedanā ity evaṃādinā vistareṇoktvā yenemāni paṃcendriyāṇy evaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭānīti. idam atra vedanātrayasadbhāve jñāpakaṃ. yathābhūtam ity adhyāropāpavādābhāvāt. loko 'pi ca kathaṃ duḥkhāṃ vedanāṃ trividhāṃ sukhāṃ duḥkhām aduḥkhāsukhāṃ vyavasyed duḥkhasvābhāvyena duḥkhavyavasāyasyaiva prāpteḥ. mṛdvadhimātramadhyāsv iti vistaraḥ. atha mataṃ mṛduni duḥkhe sukhabuddhir adhimātre duḥkhabuddhiḥ madhya aduḥkhāsukhabuddhir iti. atra brūmaḥ. sukhasyāpi trividhatvād iti vistaraḥ. [tib. 180a] mṛdumadhyādhimātrabhedena mṛdvādiṣu duḥkheṣu mṛdumadhyādhimātreṣu. adhimātrādisukhabuddhiḥ syād adhimātramadhyamṛduḥ sukhabuddhiḥ syād ity arthaḥ. kathaṃ. mṛduni duḥkhe adhimātrasukhabuddhiḥ. madhye madhyasukhabuddhiḥ. adhimātre mṛdusukhabuddhir iti. na cādhimātre duḥkhe mṛdusukhabuddhir yuktā. kiṃ kāraṇaṃ.

adhimātram eva tad duḥkhaṃ na syād yadi tatra mṛdusukhabuddhiḥ syāt. mṛduni ca duḥkhe yady adhimātrasukhabuddhiḥ kathaṃ tasya duḥkhasya mṛdutvaṃ. na hi tathā vyaktasyānubhavasya mṛdutvaṃ yujyata iti. aduḥkhāsukhānaṃtaraṃ sukhānubhavaṃ paśyann āha. yadā gaṃdharasaspraṣṭavyaviśeṣajam iti. madhyaṃ hi duḥkham aduḥkhāsukhaṃ bhavatāṃ. na mṛduprakāram. ato vaktavyaṃ. tadā katamad duḥkhaṃ mṛdubhūtaṃ yatrāsya sukhabuddhir bhavatīti. viṣayabalād eva hi tat sukham utpadyate. mṛduduḥkhasamanaṃtarapratyayabalād adhimātraduḥkhasamanaṃtarapratyayabalād veti. kiṃ ca yadi mṛduni duḥkhe sukhabuddhir iti manyase. anutpannavinaṣṭe ca tasmin mṛduni duḥkha iti. [tib. 180b] anutpanne vinaṣṭe ca tasmin mṛduni duḥkhe. sutarāṃ sukhabuddhiḥ syāt aśeṣaduḥkhāpagamāt. yasmād aśeṣaṃ duḥkham apagataṃ. saśeṣāpagate 'pi hi duḥkhe sukhabuddhim icchasi. kim aṃgāśeṣāpagata ity abhiprāyaḥ. evaṃ kāmasukhasaṃmukhībhāve 'pi vaktavyam iti. yathā gandharasaspraṣṭavyaviśeṣajaṃ sukham uktam. evaṃ kāmasukhasaṃmukhībhāve 'pi vaktavyaṃ. katham. mṛduni rāgaduḥkhe kāmasukhabuddhir bhavati. anutpanne vinaṣṭe ca tasmin rāgaduḥkhe sutarāṃ kāmasukhaṃ syāt. na caivaṃ dṛṣṭam iti. kathaṃ ca nāmeti vistaraḥ. kathaṃ ca nāmaitad yokṣyate. yan mṛduni (abhidh-k-vy 521) vedite yan mṛduni duḥkha ity arthaḥ. tīvrānubhavo gṛhyata iti vaktavyaṃ. sukhaṃ gṛhyate. madhye punar avyakta iti. madhyaduḥkhe aduḥkhāsukhā vedanā gṛhyate ity arthaḥ. mṛduni duḥkhe tenāvyaktena bhavitavyam ity abhiprāyaḥ. triṣu ceti vistaraḥ. triṣu ca dhyāneṣu

prathamadvitīyatṛtīyeṣu sukhavacanāt. sukhā vedanā tatreti sūtre vacanāt. mṛduduḥkhaṃ syāt. kiṃ kāraṇaṃ. mṛduni duḥkhe sukhabuddhir iti tavābhiprāyāt. ūrdhvaṃ caturthe dhyāne ārūpyeṣu cāduḥkhāsukhavacanāt [tib. 181a] sūtre. madhyaṃ duḥkhaṃ syāt. kasmāt. madhye duḥkhe aduḥkhāsukham iti tavaivābhiprāyāt. ity ato na yujyate mṛdvādiṣu duḥkheṣu sukhādivedanāvyavasthānaṃ. kathaṃ hi nāmādhodhyāneṣu mṛdu duḥkham. ūrdhve punar madhyam iti yujyate. rūpaṃ cen mahānāmann iti. rūpaṃ cen mahānāmann ekāṃtaduḥkham abhaviṣyat na sukhaṃ na sukhānugataṃ na saumanasyaṃ na saumanasyānugataṃ na sukhaveditaṃ hetur api na prajñāyate rūpe saṃrāgāya. yasmāt tarhi asti rūpaṃ sukhaṃ sukhānugataṃ pūrvavad ato rūpe hetuḥ prajñāyate yad uta saṃrāgāyeti.

sukhahetvavyavasthānād ity atra brūmaḥ. yadi sukhahetvavyavasthānān na sukham asti vaḥ. duḥkham apy asat syāt duḥkhahetvavyavasthānāt. api ca vyavasthita eva sukhahetuḥ. katham ity āha. āśrayaviśeṣāpekṣo hīti vistaraḥ. yadi hi kevala eva viṣayo hetuḥ syāt syād evāvyavasthito hetuḥ. na tu kevalo viṣayo hetuḥ. yasmād āśrayaviśeṣo 'pi hetur iti. sa evāgnir iti. tadyathā sa evāgniḥ pākyabhūtaviśeṣa [tib. 181b] īṣatpakvāvasthe taṇḍulasamūhe svādupākahetur bhavati. abhimataudanapākahetutvāt. sa evāsvādupākahetuḥ. taddāhahetutvād ity arthaḥ. na tu yā pākyabhūtāvasthāṃ prāpya svādupākahetur āsīt. tāṃ punaḥ prāpya paścān na hetuḥ svādupākasya tādṛśasyety arthaḥ. eṣa dṛṣṭāṃtaḥ tasya pūrvoktasya dārṣṭāṃtikasyārthasya. dhyāneṣu ca kathaṃ na vyavasthitaḥ sukhahetur iti. na hi tad eva dhyānaṃ prathamaṃ yāvat tṛtīyaṃ cirakālam api samāpannānāṃ duḥkhahetur bhavatīti. dhyānaje ca sukhe kasya pratītkāra iti. na hi dhyāneṣu duḥkham astīti. ādiśabdenedam api vaktavyaṃ. yadi duḥkhapratīkāreṣu sukhabuddhiḥ syāt. rūpaṃ cen mahānāmann ekāṃtaduḥkham abhaviṣyat na sukhaṃ na sukhānugatam ity evamādi noktaṃ syād iti. sukham evotpadyata iti. sukhaiva sā vedanotpadyate. na sā duḥkhā vedanā sukhatvena kalpiteti. yāvad asau tādṛśī kāyāvastheti. sukhotpattyanukūlā. anyathā hi yady avasthāṃtarajaṃ sukham eva notpadyate yāvad asau (abhidh-k-vy 522) tādṛśī kāyāvasthā nāṃtarīyate. anyathā paścād bhūyasī sukhabuddhiḥ syāt. aṃte kuta iti vistaraḥ. atha mataṃ pānabhojanādyaṃte kuto duḥkhabuddhiḥ syāt yadi

tasyāditatprāraṃbho nāsīd iti. atra brūmaḥ. kāyapariṇāmaviśeṣāt. [tib. 182a] kāyasya tādṛśaḥ pariṇāmaviśeṣāḥ paścād utpadyate pānādyāsevanāt yat sukhotpattyavasthāyāṃ duḥkhaṃ notpadyate. aṃte tūtpadyata iti. kim evety āha. madyādīnām aṃte mādhuryaśuktatāvad iti. yathā madyakṣīrādīnāṃ tādṛśaḥ paścātpariṇāmavīśeṣo bhavati. yat pūrvaṃ madhuratāvasthāyāṃ mādhuryasyāvidyamānā śuktatā amlatā aṃte utpadyate. atha vā yathā madyādīnāṃ parīṇāmavīśeṣān mādhuryam eṣām ādau bhavati. āmlaṃ vā. tac cikitsauṣadhakṛtāt pariṇāmaviśeṣān mādhuryaṃ bhavati. pariṇāmaviśeṣād eva ca paścāc chuktatā. mādhuryam iha sukhasyodāharaṇaṃ. śuktatā duḥkhasyeti.

yat tu samudayasatyaṃ. tad evocyata iti. hetubhūtāḥ śamudayasatyam iti vacamāt. prathame vā kośasthāne

duḥkhaṃsamudayo loka

iti vacanāt. śūtre hi tṛṣṇaivokteti. samudayasatyaṃ katamat. yāsau tṛṣṇā nandīrāgasahagatā tatratarābhinandinīti. vaibhāṣika āha. prādhānyād iti. anyatrānyasyāpi vacanāt. [tib. 182b] anyatra sūtre anyasyāpi karmāvidyāder vacanād anye 'pi samudaya iti.

abhisaṃparāye

āyatyāṃ paraloka ity arthaḥ. punaś coktam anyatra śūtre. yataś ca bhikṣavaḥ paṃca bījajātāny akhaṇḍāni acchidrāṇī apūtīni avātātapahatāni navāni sārāṇi sukhaśayitāni. pṛthivīdhātuś ca bhavaty abdhātuś ca. evaṃ tāni bījāni vṛddhiṃ virūḍhin vipulatām āpadyaṃte. iti hi bhikṣava upameyaṃ kṛtā yāvad evāsyārthasya vijñaptaya itīmaṃ dṛṣṭāṃtam upanyasyedam uktaṃ. paṃca bījajātānīti bhikṣavaḥ sopādānasya vijñānasyaitad adhivacanaṃ pṛthivīdhātur iti catasṛṇāṃ vijñānasthitīnām etad adhivacanam iti. bījaṃ punar hetuḥ. yaś ca hetuḥ. sa samudayaḥ vijñānasthitayo 'pi pratiṣṭhāhetuḥ. tasmād iti. yataḥ karmādīnām api hetutvavacanāt samudayasatyatvaṃ siddhaṃ. tasmād ābhiprāyikaḥ. abhiprāye bhavaḥ abhiprāyeṇa vā dīvyatīty ābhiprāyikaḥ sūtre nirdeśaḥ tṛṣṇādhikṛtaṃ pudgalam adhikṛtya kṛta ity abhiprāyaḥ. lākṣaṇikas tv abhidharme lakṣaṇe bhavo lākṣaṇiko nirdeśo 'bhidharme. sarvaṃ sāsravaṃ vastu samudaya iti sāsravasya skaṃdhapaṃcakasya samudayasatyatvalakṣaṇayogāt. sa eva vaibhāṣikas tṛṣṇādīnām ābhiprāyikaṃ samudayasatyatvaṃ vivakṣur [tib. 183a] (abhidh-k-vy 523) āha. api tv iti vistareṇa. abhinirvṛttihetuṃ bruvatā samudayasatyaṃ tṛṣṇaivoktā sūtre. upapattyabhinirvṛttihetuṃ sahetukaṃ bruvatā yāvat karma ca tṛṣṇā cāvidyā coktā. upapattihetuḥ karma. abhinirvṛttihetus tṛṣṇā bhaveṣu. tayoḥ punas taddhetvoḥ karmatṛṣṇayor avidyā hetur ity āha. katham etad gamyate. gāthāyām upapattihetuḥ karmābhinirvṛttihetus tṛṣṇeti. karma hetur upapattaye tṛṣṇā hetur abhinirvṛttaya iti sūtrāt. sūtrāṃtare vacanād iti.

sahetusapratyaya iti vistaraḥ. atra sūtre krameṇa vā. kāraṇaparaṃparākrameṇa vā. gāthāyām eṣa nirdeśaḥ. karmatṛṣṇāvidyā saṃkārāṇāṃ cakṣurādīnāṃ hetur abhisaṃparāya iti. tad etad uktaṃ bhavati. karma hetur upapattaya iti. ato vā sūtrāt. sahetusapratyayakramasūtrād vā. ayaṃ īdṛśaḥ gāthārtha iti. kathaṃ cakṣur bhikṣavaḥ sahetu sapratyayaṃ sanidānaṃ. kaś ca bhikṣavaś cakṣuṣo hetuḥ kaḥ. pratyayaḥ. kiṃ nidanaṃ. cakṣuṣo bhikṣavaḥ karma hetuḥ. karma pratyayaḥ karma nidānaṃ. karmāpi bhikṣavaḥ sahetu sapratyayaṃ sanidānaṃ. kaś ca bhikṣavaḥ karmaṇo hetuḥ. kaḥ pratyayaḥ. kiṃ nidānaṃ. [tib. 183b] karmaṇo bhikṣavas tṛṣṇā hetuḥ. tṛṣṇā pratyayaḥ. tṛṣṇā nidānaṃ. tṛṣṇā bhikṣavaḥ sahetukā sapratyayā sanidānā. kaś ca bhikṣavas tṛṣṇāyā hetuḥ. kaḥ pratyayaḥ. kiṃ nidānaṃ. tṛṣṇāyā bhikṣavo 'vidyā hetuḥ. avidyā pratyayḥ. avidyā nidānaṃ. avidyāpi bhikṣavaḥ sahetukā sapratyayā sanidānā. kaś ca bhikṣavo 'vidyāyā hetuḥ. kaḥ pratyayaḥ kiṃ nidanaṃ. avidyāyā bhikṣavaḥ ayoniśomanaskāro hetuḥ. ayoniśomanaskāraḥ pratyayaḥ. ayoniśomanaskāro nidānam iti. bījakṣetrabhāvaṃ pratipādayatā vijñānādayo 'py uktā vijñānaṃ bījaṃ. tasya kṣetraṃ vedanādayaḥ skandhāḥ. te 'py uktaḥ samudayasatyaṃ. na kevalaṃ tṛṣṇādaya ity ābhiprāyikaḥ sūtre nirdeśa iti sādhitaṃ. sarvasya ca duḥkhasya lākṣaṇikaḥ samudayabhāva iti. yonyādiprakārabhedeneti. ādiśabdena jātistrīpuruṣādiprakārabhedeneti gṛhyate. abhedeneti. dhātugatyyonyādīnāṃ. tayor yathākramam iti. upapatteḥ karma hetur abhinirvṛttes tṛṣṇeti. tadyathā bījam iti vistaraḥ.

śālibījaṃ śālyaṃkuropapādanasya hetuḥ yavabījaṃ yavāṃkuropapādanasyetyādi. āpaḥ punar abhedena. yathā śālyaṃkuraprarohasya hetuḥ. evaṃ yavāṃkurasyāpītyādi. atas tāḥ sarvāṃkuraprarohamātrasya hetur iti vinā tṛṣṇayā janmābhāvād iti. atra sādhanaṃ. hetur janmanas [tib. 184a] tṛṣṇā. tadbhāvābhāvabhāvyabhāvitvāt. takyathā bījam aṃkurasya. saṃtatināmanāc cety asyārthaṃ vivṛṇvann āha. yatra ca satṛṣṇeti vistaraḥ. yatra viṣaye rūpādau satṛṣṇā. kā. cittasaṃtatiḥ. tatrābhīkṣṇaṃ cittasaṃtatiṃ namaṃtīṃ paśyāmaḥ. tasnāt punarbhave 'py evam iti. punarbhave 'py evaṃ satṛṣṇā cittasaṃtatiḥ. (abhidh-k-vy 524) tasmāt tan namatīti. yatra ca namati. tatra ca pravartata iti vyavasyāmaḥ. sādhanaṃ cātra pravartate. punarbhave cittasaṃtatiḥ. satṛṣṇānamanāt. rūpādiviṣayavat. śuṣkamasūropasnānalepāṃgavad iti. masūra upasnānaṃ. tasya lepaḥ śuṣkaḥ. masūropasnānalepo 'syeti śuṣkamasūropasnānalepam aṃgaṃ. tadvad. yathā śuṣkeṇa masūropasnānalepenāgṛhītam aṃgaṃ. evaṃ tṛṣṇayātmabhāva iti darśitaṃ bhavati. eṣā yuktir iti. tṛṣṇābhinirvṛttihetur iti.

(vi.4) atrārthe dve api satya iti satyaprasaṃgenedam ucyate.

ghaṭāṃbuvad

iti. dṛṣṭāṃṭadvayopanyāso bhedadvayopapradarśanārthaḥ. upakramabhedinaś ca ghāṭādayaḥ. buddhibhedinaś ca jalādaya iti. jalādiṣūpakrameṇa rasādyapakarṣaṇānupapatteḥ. atha vā dvividhā saṃvṛtiḥ. [tib. 184b] saṃvṛtyaṃtaravyapāśrayā dravyāṃtaravyapāśrayā ca. tatra yāsau saṃvṛtyaṃtaravyapāśrayā. tasyāṃ bhedo 'pi saṃbhavati anyāpoho 'pi. yā tv asau dravyāṃtaravyapāśrayā. tasyām anyāpoha eva saṃbhavati na bhedaḥ. na hi paramāṇor aṣṭadravyakasyāvayavaviśleṣaḥ śakyate kartum iti. saṃvṛtisad iti. saṃvyavahāreṇa sat. paramārthasad iti. paramārthena sat. svalakṣaṇa sad ity arthaḥ. evaṃ vedanādyo 'pi draṣṭavyā iti. vedanācetanāsaṃjñādayo 'pi dravyasaṃta eva draṣṭavyāḥ. kathaṃ. vedanādīn dharmān apohya buddhyā vedanāsvabhāve buddhir bhavatīti. dravyasatī vedanā. evaṃ saṃjñācetanādayo 'pi yojyāḥ. ghaṭaś cāṃbu cāstīti bruvaṃtaḥ satyam evāhuḥ. na mṛṣeti. saṃvṛtisatyasya vacane prayojanaṃ darśayati. uktaṃ ca.

dve satye samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā. lokasaṃvṛtisatyaṃ ca satyaṃ ca paramārthata

iti. tathā paramārthasatyam iti. paramasya jñānasyārthaḥ paranārthaḥ. paramārthaś ca satyaṃ ca tat paranārthasatyaṃ yathānyena jñānena laukikena gṛhyate. tathā saṃvṛtisatyaṃ. saṃvṛtyā saṃvyavahārena jñānena vā kliṣṭenākliṣṭena vā gṛhyata iti saṃvṛtisatyaṃ. trividhaṃ hi yogācārāṇāṃ sat. [tib. 185a] paramārthasaṃvṛtisat dravyasac ca. dravyataḥ svalakṣaṇataḥ sad dravyasad iti.

(vi.5) vṛttastha

iti vistaraḥ. vṛttaṃ śīlaṃ. tad avyāsaṃgakāraṇam avikṣepakāraṇam ācārakāraṇaṃ ca. satyadarśanasyānulomam iti. yac chrutaṃ satyadarśanādhikārikaṃ (abhidh-k-vy 525) tac chrutam udgṛhṇāti paṭhati. arthaṃ vā śṛṇoti tadarthaṃ śrotradvāreṇa vijānāti. katham. ubhayālaṃbanā cintāmayīti darśayann āha. kadācid vyaṃjanenārgham ākarṣati. vyaṃjananirvṛttena nāmnārtham ākarṣaty ayam asya nāmno 'rtha iti. kadācid arthena vyaṃjanam ākarṣati. idam asyābhidheyasyārthasya vyaṃjanaṃ nāmety arthaḥ. ayaṃ hi vyaṃjanaśabdo nāmni prayuktaḥ. sūtre 'pi coktaṃ. svarthaṃ suvyaṃjanam iti. asyāṃ tu kalpanāyām iti vistareṇācāryaḥ. cintāmayī prajñā na sidhyatīti. śrutabhāvanāmayīlakṣaṇasaṃkīrṇaṃ lakṣaṇam ucyate. nāsaṃkīrṇam iti na sidhyati. yuktinidhyānaja iti. yuktyā nidhyānaṃ nitīraṇaṃ. tato jāta iti. hetau mayaḍvidhānād iti. āptavacanaṃ śrutaṃ sahetu śrutamayyāḥ prajñāyāḥ. atra mayaḍvidhānaṃ. śrutahetukā prajñā śrutamayīti. evaṃ yuktinidhyānaṃ cintā sahetuś cintāmayyāḥ. atra mayaḍvidhānāt. samādhir bhāvanā sahetur bhāvanāmayyāḥ. atra mayaḍvidhānaṃ. tatprakṛtivacane mayaḍ iti lakṣaṇāt. tasya vikāra iti vā lakṣaṇāt. aupacārikas tu vikāraḥ. śrutavikāra iva śrutamayīti lakṣaṇāṃtaraṃ copasaṃkhyātavyaṃ. annamayāḥ prāṇās tṛṇamayyo gāva iti loke prayogadarśanāt.

(vi.6-8) saṃsargākuśalavitarkadūrīkaraṇād iti. saṃsargadūrīkaraṇaṃ yad advitīyavihāritvaṃ. tasmāt kāyena [tib. 185b] vyapakṛṣṭo bhavati. akuśalavitarkadūrīkaraṇaṃ yat kliṣṭavitarkavivarjanaṃ. tasmāc cittena vyapakṛṣṭo bhavati. labdhenāpraṇītenāprabhūtena paritāsa iti. paritāso daurmanasyaṃ. tena hi paritasyati. upakṣīyata ity arthaḥ. apraṇītatvād aprabhūtatvād vā. tena labdhena paritāso 'saṃtuṣṭiḥ. alabdhe tu praṇīte 'pi vā prabhūte 'pi vā icchābhilāṣā mahecchatety ācāryamataṃ. kāmāvacaryāv eveti. lobhākuśalasvabhāvatvāt.

prahāṇabhāvanārāmatā nirodhamārgāramatā. sā na saṃtuṣṭisvabhāveti. kathaṃ caturtho 'py ayam āryavaṃśo bhavaty alobhasvabhāva ity ata āha. bhavakāmarāgavaimukhyād iti. bhavarāgavaimukhyāt. kāmarāgavaimukhyāc ca. vaimukhyaṃ cālobha iti. parityaktasvavṛttikarmāṃtebhya iti. parityaktasvavṛttibhyaḥ parityaktasvakarmāṃtebhyaś ca. tatra vṛttijīvikā yayā jīvyate annapānādinā. karmāṃtaḥ kṛṣiśilpādiḥ. iti bhavavibhavahetor iti. itiśabdo bhavavibhavaprakārābhidyotakaḥ. tatra bhavaprakāre tṛṣṇā aho batāhaṃ indraḥ syāṃ cakravartī syām iti evamādi. [tib. 186a] vibhavatṛṣṇāpi viṇāśatṛṣṇā. aho batocchidyeyaṃ na bhaveyaṃ paraṃ maraṇād ityādi.

(vi.9) smṛtir eva smṛtam iti. bhāve ktavidhānam iti darśayati. avatāras tīrthaṃ yenāvatarati. pratyāsannam atyarthaṃ rāgacarita iti. yasyālpena rāgaḥ śīghram upatiṣṭhate. sa pratyāsannaṃ rāgacaritaḥ. yasyādhimātro rāgaḥ. so 'tyarthaṃ rāgacaritaḥ.

avicitrālaṃbanatvād iti. vāyau varṇasaṃsthānavaicitryānupalabdheḥ.

abahirmukhatvād aṃtarmukhatvāt. eṣā vitarkopacchedāya saṃvartata iti prakṛtaṃ. tadviṣayopanidhyānād iti. cakṣurviṣayanirūpaṇād ity arthaḥ. (vi.10, 11) vinīlakādyākārālabanām ity ādigrahaṇena vipūyakādigrahaṇaṃ. vipaṭumakam iti yad utpannakrimikaṃ. caturvidhaṃ rāgavastu nāstīti. varṇasaṃsthānasparśopacārātmakam. adhimuktiprādeśikamanasikāratvād iti. adhimuktimanasikāratvāt prādeśikamanasikāratvāc cety arthaḥ. adhimuktipradhāno 'yaṃ manasikāraḥ. prādeśikaś cāyam avyāpīty arthaḥ. na hy aśubhā paṃcaskandhālaṃbanā. sakalabhūmyālambanā vā. kiṃ tarhi. rūpaskandhaikadeśālaṃbanā [tib. 186b] tadbhāvāt. nāśubhayā kleśaprahāṇaṃ viṣkaṃbhaṇāmātraṃ tu bhavatīty arthaḥ. svāṃgāvayave cittam upanibadhnātīti vacanāt na tāvat stryaṃgāvayave prayogakāla eva saṃrāgahetuparihārāt. asthi viśodhayann iti. asthino māṃsam apanayan sakalām asthiśaṃkalāṃ paśyati. yathoktaṃ.

yo bhaven navako bhikṣuḥ śaikṣo 'saṃprāptamānasaḥ gacched asau śivipathikāṃ haṃtuṃ rāgaṃ yadīcchati tato vinīlakaṃ paśyet tataḥ paśyed vipūyakaṃ. tato vyādhmātakaṃ paśyed asthiśaṃkalikām apīti.

atra samāsato 'śubhāyāṃ vartamāno yogācāras trividhaḥ. ādikarmikaḥ kṛtaparijayaḥ atikrāṃtamanasikāraś ca. tatra saṃkṣepacitta ādikarmiko yogācāra ekasmin pādāṃguṣṭhe mana upanibadhya pādāṃguṣṭhaṃ klidyamānaṃ paśyaty etan māṃsam evaṃ yāvat sarvaṃ śarīram asthiśaṃkalām adhimucyate. kṛtaparijayas tu tathaiva yāvat kapālārdhaṃ. atikrāṃtamanasikāras tathaiva yāvad bhruvor madhye cittaṃ dhārayati. vistaracittas tu āsamudrāsthivistāraḥ saṃkṣepād ādikarmika ity evamāditrividha iti. evaṃ ca kṛtvā catuṣkoṭikaḥ praśno bhavatīti. jitājitamanaskārayor iti vistaraḥ. [tib. 187a] prathamā koṭir jitamanaskārasya svakāyālaṃbanā aśubhā ālaṃbanaparīttatayā parīttā kāyasyālpatvāt. (abhidh-k-vy 527) na vaśitāparīttatayā jitamanaskāratvād atikrāṃtamanasikāratvād ity arthaḥ. dvitīyā koṭir ajitamanaskārasya samudraparyaṃtālaṃbanā aśubhā. vaśitāparīttatatayā parīttā ajitamanaskāratvāt. nālaṃbanaparīttatayā samudraparyaṃtālaṃbanatvāt. tṛtīyā koṭir ajitamanaskārasya svakāyālaṃbanā aśubhā. ālaṃbanaparīttatayāpi parīttā kāyasyālpatvāt. vaśitāparīttatayāpi ajitamanaskāratvāt. caturthī koṭir jitamanaskārasya samudraparyaṃtālaṃbanā aśubhā. nāpy ālaṃbanaparīttatayā parīttā samudraparyaṃtālaṃbanatvāt. nāpi vaśitāparīttatayā jitamanaskāratvāt.

(vi.12) sa sāmāṃtakadhyānāṃtareṣv iti. sāmaṃtakeṣu dhyānāṃtare catuḥṣu dhyāneṣu kāmadhātau ceti daśa bhūmikā. dhyānasāmaṃtakānāṃ catuṣṭvāt. ata evārthālaṃbaneti. varṇasaṃsthānālaṃbanatvād arthālaṃbanā. na tu nāmālaṃbanety abhiprāyaḥ. nāmnaiva siddham aśubhākārety ākārārthaṃ na sūtrayitavyam ity abhiprāyaḥ. yadadhvikā tadadhvikālaṃbaneti. cakṣurvijñānavad atītāyā atītam ālaṃbanam evaṃ yāvat pratyutpannāyāḥ pratyutpannam iti. svālaṃbananiyatatvāt. adhimuktimanasikāratvān na sūtritaṃ. ucitānucitatvād iti. anādim atisaṃsāre ucitatvād vairāgyalābhikī. anucitatvāt prāyogikī.

(vi.13) kāyasmṛtyupasthānādīni prajñāsvabhāvāni. [tib. 187b] tadbalādhānavṛttitvāt. tasyāḥ smṛter balasyādhānena vṛttir eṣām iti smṛtibalādhānavṛttīni kāyasmṛtyupasthānādīni kāyaprajñādravyādīni smṛtyupathānīty ucyaṃte. tadvad ānāpānaprajñā smṛtibalādhānavṛttitvād ānāpānasmṛtir ity ucyate. paṃcasu bhūmiṣv iti. triṣu sāmaṃtakeṣu caturthasāmaṃtakavarjyeṣu. dhyānāṃtare. kāmadhātau ceti paṃcasu bhūmiṣu. kiṃ kāraṇaṃ. upekṣāsaṃprayogitvāt. yasmāt prathamadhyāne sāmaṃtakādiṣūpekṣāvedanā bhavati. caturthadhyāne sāmaṃtake tu yady apy upekṣāsti. sā tv abhūmir āśvāsapraśvāsānāṃ. atha kim artham eṣopekṣā saṃprayogiṇy evāvadhāryata iti. ato bravīti vitarkānuguṇatvād iti. tatpratipakṣasya vitarkapratipakṣasyānāpānasmṛtes tābhyāṃ sukhaduḥkhābhyām asaṃprayogaḥ. sukhasaumanasyayoś cāvadhānaparipaṃthitvāt. ābhogapratyanīkatvāt. tasyāś cānāpānasmṛter avadhānasādhyatvāt tābhyām asaṃprayoga iti. vitarkānuguṇatvāt.

kileti. kilaśabdaḥ paramatadyotakaḥ. tenedaṃ pakṣāṃtaram upanyasyate ye tu mauleṣv iti vistaraḥ. pareṇeti. caturthād dhyānād ārabhya. [tib. 188a]

kāmadhātvāśrayeti. tatra vitarkabhūyastvāt. prāyogikī anucitatvāt. vairāgyalābhikī ucitatvāt. idaṃdharmāṇām iti. ayaṃ dharmo bauddha eṣām (abhidh-k-vy 528) iti idaṃdharmāṇaḥ. teṣām eva bauddhānām ity arthaḥ. upadeśābhāvād iti. bāhyānāṃ hi prāṇāyāmopadeśo 'sti nānāpānasmṛtyupadeśa tit. svayaṃ ca sūkṣmadharmānabhisaṃbodhād iti. upadeśam aṃtareṇa yasmād bāhyānāṃ nāsti svayaṃ sūkṣmadharmābhisaṃbodhaḥ. sūkṣmatvaṃ punar asyāḥ ṣaṭkāraṇayuktatvāt. kāyaṃ cittaṃ vādhyupekṣyety anāsajyety arthaḥ. vitastivyāmāṃtaram iti. balavaddurbalaprāṇiyogāt.

yāvad vāyumaṇḍalam ity adhastād anugacchati. vairaṃbhāś ca vāyava ity upariṣṭhāt. tattvamanasikāratvān na yuktam etat. yāvad vāyumaṇḍalaṃ vairaṃbhāś ca vāyava iti. adhimuktimanaskārasyaiṣā kalpanā yujyeta.

kim anugrāhakā ete yāvad uṣṇā iti. sthāpanaiveyaṃ draṣṭavyā. kāyapradeśa evānugrāhakādiviśeṣasthāpanataḥ. tadāśritāś cittacaitta iti. tatpratibaddhavṛttaya ity arthaḥ. [tib. 188b] uttarottareṣu kuśalamūleṣv iti. smṛtyupasthānoṣmagatādiṣv iti. darśanamārgādiṣv ity ādiśabdena bhāvanāmārgagrahaṇaṃ.

kṣayajñānādiviśuddhir iti. ādiśabdena anutpādajñānāśaikṣasamyagdṛṣṭigrahaṇaṃ.

(vi.14) nāpānau yataḥ kāya

iti. ānāpānasmṛtisaṃbaṃdhena sarvabhūmikāv ānāpānau nirdiśyate. yadbhūmiko hi kāya iti. kāmāvacaraḥ yāvat tṛtīyadhyānabhūmikas tadbhūmikāv etau. nānyabhūmikau. kāyacittaviśeṣasaṃniśritā iti. kāyaviśeṣasaṃniśritāḥ cittaviśeṣasaṃniśritāś cāśvāsapraśvāśāḥ. kasmād ity āha. ārūpoyakalalādigatānām abhāvād iti. kāyābhāvād ārūpyagatānāṃ na bhavaṃti. kalalādigatānāṃ ca. kalalārbudapeśyādigatānāṃ ca na bhavaṃti. kāyaviśeṣābhāvāt suṣirakāyābhāvād ity arthaḥ. acittānāṃ ca na bhavaṃti. cittābhāvāt. caturthadhyānasamāpannānām api na bhavaṃti. āśvāsapraśvāsabhūmicittaviśeṣābhāvāt. ata evāha. yadi kāyaḥ suṣira iti vistaraḥ. indriyavinirbhāgitvād iti. indriyapṛthagvṛttitvād ity arthaḥ. kāyopacayenāpacayān naupacayikau. [tib. 189a] ucchinnānāṃ cāśvāsapraśvāsānāṃ punaḥpratisaṃdhānān na vipākajau. na hy etad vipākarūpasyāsti vipākātmakasya rūpasya cakṣurāder etat punaḥpratisaṃdhānaṃ nāsti. arūpasya tu cittacaittasya punaḥpratisaṃdhānaṃ na vāryate. nādhareṇairyāpathikanairmāṇikeneti. airyāpathikaṃ nairnāṇikaṃ ca cittam adharabhūmikaṃ saṃmukhībhavati yāvac caturthadhyānopapannasyety (abhidh-k-vy 529) ata āśaṃkyocyate. nādhgarabhūmikābhyāṃ tābhyām upalakṣaṇam iti.

(vi.15, 16) vipaśyanāyāḥ saṃpādanārtham iti. prajñāyāḥ saṃpādanārtham ity arthaḥ. niṣpannasamādher api hi prajñām aṃtareṇa kleśā na prahīyaṃte. jñānavadhyāḥ kleśā iti vacānāt. kutaḥ prnar etat smṛtyupasthānabhāvanayā vipaśyanā saṃpadyata iti. sūtrāt. ekāyano 'yaṃ bhikṣavo mārgo yad uta smṛtyupasthānāni. kevalo 'yaṃ kuśalarāśiḥ yad uat catvāri smṛtyupasthānānīti vacanāt.

kāyavid

iti vedanā vit. svabhāva evaiṣāṃ svalakṣaṇam iti. kaḥ svabhāvaḥ. kāyasya bhūtabhautikatvaṃ. vedanāyā anubhavatvaṃ. cittasyopalabdhitvam. ebhuas tribhyo 'nyeṣāṃ yathāsvaṃ svabhāvaḥ. duḥkhatā sāsravāṇām iti. [tib. 189b] āryapratikūlalakṣaṇaṃ duḥkham iti vyākhyātam etat. dharmās tribhyo 'nya iti asaṃbhinnavyavasthām abhisaṃdhāyaivam ucyate. sṃbhinnavyavasthāyāṃ tu kāyādayo 'pi nigṛhyaṃte. punaḥ sarve saṃskṛtā asaṃskṛtāś ca dharmā draṣṭavyāḥ.

svabhāvasmṛtyupasthānaṃ

prajñeti.

yasmāt saṃsargālaṃbanam apekṣyeyaṃ prajñopatiṣṭhate. tasmāt smṛtyupasthānam ity ucyate.

śrutādimayī

'ti viśeṣaṇaṃ. yasmāt smṛtyupasthānāni prāyogikāṇi nopapattilabhyāni. kasmāt prajñāsvabhāvam ity ucyate. kim anyathāpi smṛtyupasthānam astīti. ucyate.

anye saṃsargālaṃbanād

iti. anye tatsahabhuvo vedanādayaḥ. saṃsargeṇa smṛtyupasthānaṃ saṃsargasmṛtyupasthānam. svabhāvasmṛtyupasthānasaṃsargāt. tadālaṃbanād iti. svabhāvasaṃsargasmṛtyupasthānālaṃbanād ālaṃbanasmṛtyupasthānaṃ. tadālaṃbanā ālaṃbanasmṛtyupasthānam ity apare paṭhaṃti. ālaṃbyaṃta ity ālaṃbanāḥ. ke. kāyavedanācittadharmāḥ. tad evaṃ sati tad ālaṃbanasmṛtyupasthānaṃ sarvadharmasvabhāvaṃ bhavati. uktaṃ ca bhagavatā. [tib. 190a] sarvadharmā iti bhikṣavaś caturṇāṃ smṛtyupasthānānām etad adhivacanam iti.

tayā hi prajñayā tadvān prajñāvān. anupaśyaḥ kriyata iti. anupaśyatīty (abhidh-k-vy 530) anupaśyaḥ. pāghrādhmādheṭdṛśaḥ śa iti śapratyayaḥ. anupaśyaṃ pudgalaṃ karotīty anupaśyayati. prajñāsvabhāve tv evaṃ vigrahaḥ. anupaśyasya karaṇam anupaśyaneti. tayā hi prajñayā tadvān prajñāvān anupaśyaḥ kriyate. yathā prajñāyogāt prājñaḥ pudgala ucyate. evam anupaśyanāyogād anupaśya ity ato 'nupaśyanā prajñeti siddhaṃ. yataś coktaṃ bhagavatā. adhyātmaṃ pratyātmaṃ kāye kāyānupaśyī kāyānudarśī viharatīti. tenāpi jñāyate 'nupaśyanā prajñeti. katham iti sādhayaty anupaśyam asyāsti. kiṃ tad darśanaṃ. darśanalakṣaṇaṃ hy anupaśyam. ato 'nupaśyī pudgalo daṇḍivat. tataḥ saptamītatpuruṣaḥ. kāye 'nupaśyī kāyānupaśyīti. kāyam anupaśayituṃ śīlam asyeti kāyānupaśyīti ṇinir api yadi vidhīyeta tathāpy etadrūpaṃ sidhyatīti paśyāmaḥ.

smṛtyudrekatvād iti. smṛtyadhikatvād ity arthaḥ. [tib. 190b] smṛtibalādhānavṛttitvād iti. balasyādhānaṃ. smṛter balādhānaṃ smṛtibalādhānaṃ. smṛtibalādhānena vṛttir asyā iti smṛtibalādhānavṛttiḥ prajñā. tadbhāvaḥ. tasmāt. dārupāṭakīlasaṃdhāraṇavad yathā dārupāṭena tīkṣṇakīlena dārupāṭasya saṃdhāraṇam. evam asyāḥ prajñāyāḥ smṛtibalādhānenālaṃbane vṛttir iti. yadi hi smṛtir ālaṃbanaṃ dharayaty evaṃ prajñā prajānātīti. tad evaṃ smṛtyopatiṣṭhata iti smṛtyupasthānaṃ prajñeti vaibhāṣikīyo 'rthaḥ kṛtyalyuṭo bahulam iti kartary api lyuḍ bhavatīti.

evaṃ tu yujyata ity ācāryaḥ. karaṇasādhanam etat. smṛtir anayopatiṣṭhata iti. arthapradarśanamātram etat. vigrahas tv evaṃ kartavyaḥ. upatiṣṭhate 'nenety upasthānaṃ. smṛte upasthānaṃ smṛtyupasthānam iti. kathaṃ smṛtir anayopatiṣṭhata ity āha. yathādṛṣṭasyābhilapanād iti. yasmād yathādṛṣṭo 'rthaḥ prajñayā. tathaivābhilapyate. smṛtyodgṛhyata ity arthaḥ. kva punar upatiṣṭhate. kāye yāvad dharmeṣu. kāye smṛtyupasthānaṃ kāyasmṛtyupasthānaṃ. evaṃ yāvad dharmeṣu smṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānam iti. yathā ca svabhāvasmṛtyupasthānasya. evaṃ saṃsargasmṛtyupasthānasyāpi. yathaiva hi prajñayā smṛtir upatiṣṭhate kāyādiṣu. evaṃ tatsaṃprayuktair apīti.

idānīṃ sūtroktāṃ smṛtyupashānānāṃ karṇasādhanatvam asaṃbadhyamānaṃ dṛṣṭvā kārakāṃtareṇārthaṃ vivakṣur [tib. 191a] āha. yatra tūktam iti vistaraḥ. yathā kāyasya samudayāstaṃgatāv uktau. evaṃ vedanādīnām api vaktavyau. kathaṃ. sparśasamudayāt vedanāyāḥ samudayo bhavati. sparśanirodhād (abhidh-k-vy 531) vedanāyā astaṃgamaḥ. nāmarūpasamudayāc cittasya samudayo bhavati. nānarūpanirodhāc cittasyāstaṃgamāḥ. manasikārasamudayād dharmāṇāṃ samudayo bhavati. manasikāranirodhād dharmāṇām astaṃgama iti. atra sūtre ālaṃbanam eva kāyavedanācittadharmāḥ smṛtyupasthānaṃ. smṛtir atra kāyādiṣūpatiṣṭhata iti kṛtvā. tad evam adhikaraṇasādhanaṃ darśitaṃ bhavati. upatiṣṭhate smṛtir asminn ity upasthānam. smṛter upasthānaṃ smṛtyupasthānaṃ. evaṃ yāvad dharmā eva smṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānam iti vigrahaḥ. yadi cātra sūtre ālaṃbanaṃ smṛtyupasthānaṃ nābhipretam abhaviṣyat. na bhagavān evam avakṣyat. kathaṃ ca bhikṣavaś caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ samudayaś ca bhavaty astaṃgamaś ca. āhārasamudayāt kāyasya samudayo bhavati. āhāranirodhāt kāyasyāstaṃgama iti vistaraḥ. kāyādīnāṃ hi smṛtyupasthānatve sati tathā vacanaṃ yujyeta. tasmāt kāyādaya ālaṃbanasmṛtyupasthānam iti siddhaṃ.

yathālaṃbanaṃ caiṣāṃ nāmeti. eṣāṃ kāyasṃṛtyupasthānādīnāṃ [tib. 191b] ālaṃbanāpekṣayā kāyasmṛtyupasthānaṃ yāvad dharmasmṛtyupasthānam iti nāma vyavasthāpate. svaparobhayasaṃtatyālaṃbanatvāt. parasaṃtatyālaṃbanatvāt. ubhayasaṃtatyālaṃbanatvāc ca pratyekam ekaikaśaḥ eṣāṃ kāyasmṛtyupasthānādīnāṃ traividhyaṃ bhavati. sūtre vacanāt. katham. adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati. ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye. bahirdhā ye kāyanupaśyī viharati ātāpīti pūrvavat. adhyātmabahirdhā kāye kāyānupaśyī viharatīti pūrvavat. evaṃ tāvat kāyasmṛtyupasthānasya traividhyaṃ. vedanāsmṛtyupasthānādīnām apy adhyātmaṃ vedanānāṃ vedanānupaśyī viharatīti vistareṇa traividhyaṃ yojyaṃ. audārikasya pūrvaṃ darśanād iti. kāyas tribhya audārikaḥ. ṣaḍvijñānavijñeyatvād iti. tasya pūrvaṃ darśanaṃ. dvābhyāṃ vedanā prakāraudārikatayeti tadanaṃtaraṃ tasyā darśanaṃ. sūkṣmapracāratvād durvijñatayā dharmāḥ sūkṣmā ity atas tebhyaḥ pūrvaṃ cittasya darśanam. aṃte dharmāṇām iti. sa ceti kāmarāgaḥ. sa ca cittasyeti sa vedanābhilāṣaḥ. tatkleśāprahāṇāt. tadadāṃtatvaṃ. yathākramam iti. [tib. 192a] śuciviparyāsasya pratipakṣeṇa kāyasmṛtyupasthānaṃ. sukhaviparyāsasya pratipakṣeṇa vedanāsmṛtyupasthānaṃ. yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti. nityaviparyāsasya pratipakṣeṇa cittasmṛtyupasthānānāṃ. cittasya laghuparivartitvāt. ātmaviparyāsasya pratipakṣeṇa dharmasmṛtyupasthānaṃ. piṇḍavibhāgato dharmāṇām anātmakāritvād dharmamātraṃ rahitam ātmaneti (abhidh-k-vy 532) dharmanirvacanataḥ. dharmā ime

pṛthagpṛthag avasthitāḥ. na ca kaścit svataṃtra ātmeti. taddarśanād vā. caturtham ubhayatheti. dharmasmṛtyupasthānam asaṃbhinnālaṃbanam amiśrālaṃbanaṃ bhavati. kāyavedanācittavyatiriktadharmālaṃbanatvasaṃbhavāt. saṃbhinnālaṃbanam api bhavati. kāyādīnāṃ dve trīṇi catvāri vā samastāni paśyatīti. yadi kāyaṃ vedanāṃ ca dve paśyati dharmasmṛtyupasthānaṃ. tat saṃbhinnālaṃbanaṃ. yadi kāyam yāvad dharmāṃś ca paśyati. tad api tathaiva. yad api kāyaṃ vedanāṃ cittaṃ dharmāṃś ca samastān paśyati. tad api saṃbhinnālaṃbanaṃ dharmasmṛtyupasthāmam iti.

(vi.17) samastālaṃbane sthita

iti. kāyavedanācittādharmān abhisamasya.

(vi.18-20) uṣmagatam

ity uṣmaprakāraṃ kuśalamūlaṃ. pūrvarūpatvād iti. prathamanimittatvāt. pūrvasvabhāvatvād vā. prākarṣakatvād iti. [tib. 192b] prābaṃdhikatvād ity arthaḥ. eṣāṃ tu viśeṣaṇaṃ paścād vakṣyāma iti saptame kośasthāne

dravyataḥ ṣoḍaśākārā

iti atra. yadi te 'pi tādṛśāḥ. atha kim artham upadiśyaṃta ity ata āha. utkṛṣṭataratvāt tu nāmāṃtaram iti. atha kasmān mūrdhāna ity ucyaṃta ity āha. calakuśalamūlamūrdhatvād iti. mūrdhaśabdo 'yaṃ prakarṣaparyaṃtavācī. tathā hi loke vaktāro bhavaṃti. mūrdhagatā khalv asya śrīr iti. dve hi kuśalamūle cale. uṣmagatamūrdhalakṣaṇe parihāṇisaṃbhavāt. dve acale kṣāṃtilaukikāgradharmalakṣaṇe viparyayāt. tatra tayor yan mṛdu. tad uṣmagataṃ. yad adhimātraṃ. te mūrdhānaḥ. acalayor api yan mṛdu. sā kṣāṃtiḥ. yad adhimātraṃ. te laukikāgradharmāḥ. ebhyo hi pāto 'tikramo veti. mūrdhabhyaḥ pātaḥ parihāṇiḥ. atikramo vā kṣāṃtisaṃmukhībhāvo vā. mūrdhnāṃ calatvāt. vṛkṣādimūrdhebhyo hi loke pāto vā bhaved atipāto vā. upariṣṭhānuprāptir iti mūrdhasādharmyaṃ. satyeṣv ākārāṇāṃ prathamato vinyasanam iti. satyeṣv anityādyākārāṇām ādita upanipātanaṃ. tadālaṃbanānāṃ pravartanam ity arthaḥ.

anyair apīti.

dharmasmṛtyupasthānād [tib. 193a] anyair apīty arthaḥ.

vardhanam

abhyāsenottoptīkaraṇaṃ. vivardhayata iti vistaraḥ. vivardhayato yogino vardhanena (abhidh-k-vy 533) viśiṣṭānāṃ kuśalamūlānāṃ saṃmukhībhāvaḥ. pūrvapratilabdhānām iti. aviśiṣṭānām asaṃmukhībhāvaḥ. kasmāt. abahumānāt. nyūnatvenāvahumānād ity arthaḥ. adhimātrasatyakṣamaṇād iti. uṣmagatāvasthāyāṃ mṛdu satyaṃ kṣamate rocate. mūrdhāvasthāyāṃ madhyaṃ. tadanaṃtaram idānīm adhimātrasatyakṣamaṇāt kṣāṃtir utpadyate. katham ity ata āha. aparihāṇita iti. yasmāt kṣāṃtir na parihīyate. mūrdhabhyas tu parihīyata ity asti saṃbhavaḥ.

dvidhā tadvad

iti. mṛdumadhye kṣāṃtī tathaiva. yathā mūrdhāna uktāḥ. tathaivākaraṇāt dharmasmṛtyupasthānena. satyeṣv ākārāṇām ākaraṇād ity arthaḥ. sarvasyā iti. mṛdumadhyādhimātrabhedabhinnāyāḥ sarvasyāḥ kṣāṃteḥ. dharmasmṛtyupasthānenaiva vacanaṃ. nānyena kāyasmṛtyupasthānādinā. kasmāt. agradharmaśleṣāt. agradharmā hi darśanamārgaśleṣāt. dharmasmṛtyupasthānātmaka eveti. agradharmaśleṣād iti [tib. 193b] agradharmāṇāṃ kāmāvacaraduḥkhasatyālaṃbanānām anaṃtarotpādāt kṣāṃteḥ kāmāvacaratvaduḥkhasatyālaṃbanam. agradharmaśleṣād dhi tatsādṛśyam iti. niyamāvacanād iti. adhimātrakṣāṃtivad uṣmagatādīnām ālaṃbanaṃ pratiniyamāvacanāt. adhimātrakṣāṃtyavadhāraṇenaiva hi traidhātukaduḥkhādyālaṃbanatvam eṣām uṣmagatādīnāṃ sidhyati. kathaṃ. kāmāptam eva duḥkhaṃ viṣayo 'syām. seyaṃ kāmāptaduḥkhaviṣayā adhimātrā kṣāṃtiḥ. kṣāṃter evety avadhāraṇāt anyāny uṣmagatādīni traidhātukaduḥkhādyālaṃbanānīti siddhaṃ. yadā kileti vistaraḥ. yadā kila rūpārūpyapratipakṣādīnām. adiśabdena rūpārūpyanirodhasamudayaduḥkhānāṃ kāmāvacarapratipakṣādīnāṃ ca grahaṇaṃ. ekaikasatyākārālaṃbanāpahrāsenaikaikasya satyākārasya ekaikasya satyālaṃbanasya cāpahrāsena yāvat kāmāvacaram eva duḥkhaṃ dvābhyāṃ kṣaṇābhyāṃ manasikaroti. eṣā sarvaiva rūpārāpyapratipakṣākārahrāsāt prabhṛti madhyā kṣāṃtiḥ. katham. anvayajñānapakṣaṃ tāvan mārgaṃ mārgato nyāyataḥ pratipattito nairyāṇikataś ceti [tib. 194a] taiś caturbhir ākārair ākārayati. tatas tribhir ekaṃ hitvā. tato dvābhyāṃ dvau hitvā. tata ekena. tato mārgasatyaṃ hitvā. rūpārūpyanirodhaṃ

caturbhiḥ svair ākārair ākārayati. tatas tribhiḥ dvābhyām ekenaiva cākārya nirodhasatyaṃ cāpāsya. samudayasatyaṃ caturbhiḥ svair ākāraiḥ. tribhiḥ dvābhyām ekena cākārya. tathaiva tad apāsya. duḥkhasatyaṃ svair ākārair yāvad ekenākārya. tad api satyam apāsya. kāmāvacarapratipakṣaṃ svaiś caturbhir ākāraiḥ tribhiḥ dvābhyām ekena cākārayati. tad apāsya. (abhidh-k-vy 534) kāmāvacaranirodhasamudayasatye tathaiva svākārahrāsakrameṇākāryāpāsya ca. kāmāvacaraṃ duḥkhasatyaṃ caturbhir ākārair ākārayati. tatas tribhiḥ tato dvābhyām ākārayatīti. evaṃ hi hrāsāraṃbhāt prabhṛti sarva ete kṣaṇā madhyā kṣāṃtir ity uktaṃ bhavati. tṛtīye kṣaṇe tadālaṃbanaivādhimātrā kṣāṃtiḥ. caturthe agradharmās tadālaṃbanā eva. mrdvī tu kṣāṃtir yā purastād adhimātrebhyo mūrdhabhyo 'naṃtaraṃ kāmāvacaraṃ duḥkhasatyaṃ yāvan mārgasatyaṃ. rūpārūpyāvacaraṃ ca. svaiḥsvaiḥ sarvair ākārair anapahrāsaṃ manasikurvata ity avagaṃtavyaṃ.

[tib. 194b] evaṃ tāvad eke vyācakṣate. ākārāpahrāsapūrvaka ālaṃbanāpahrāsa iti.

apare punar vyācakṣate. ekaikasatyākārālaṃbanāpahrāseneti. naivaṃ grahītavyaṃ ekaikasatyākārālaṃbanāpahrāsene ceti. kiṃ tarhi. rūpārūpyapratipakṣādīnām ekaikeṣāṃ satyānāṃ ye ākārāḥ. teṣām ālaṃbanahrāseneti vyākhyātavyam iti.

ekānnaviṃśatikṣaṇaśataṃ madhyā kṣāṃtir iti varṇayaṃti. ākārāpahrāsa. pūrvake hy ālaṃbanāpahrāse sati atibahavaś cittakṣaṇā visarpaṃti. na caitan nyāyyaṃ. na hi satyeṣu vidyamāneṣu ākāratyāgo yujyate. yadā tu satyāni tyaktāni bhavaṃti. tadākāratyāga iti yuktaṃ. evaṃ ca sati pūrvaṃ satyālaṃbanahrāsaṃ karoti paścād ākārahrāsaṃ. na hi maule viṣaye 'napākṛte tadālaṃbanāpākaraṇaṃ nyāyyaṃ. samāhitāsamāhitaduḥkhasamudayanirodhamārgā aṣṭau vyavasthāpyaṃte. eṣām ākārā dvātriṃśad bhavaṃtīty etad adhunā nyāyāṃtaram upadiśyate. kathaṃ kṛtvā. yadā kāmāvacaraṃ duḥkhaṃ caturbhir ākārair manasikaroti. evaṃ yāvad rūpārūpyāvacarāṇāṃ pratipakṣaṃ caturbhir ākārair manasikarotīyaṃ mṛdvī kṣāṃtiḥ. yadā punaḥ kāmāvacaraduḥkhaṃ caturbhir ākārair manasikarotīty evaṃ yāvat kāmāvacarāṇāṃ [tib. 195a] saṃskārāṇāṃ pratipakṣaṃ manasikaroti caturbhir ākāraiḥ. rūpārūkyāvacarāṇāṃ saṃskārāṇāṃ pratipakṣaṃ parityajataḥ prabhṛti madhyā kṣāṃtir ārabdhā. tatra ca rūpārūpyāvacarapratipakṣaparityāge 'ṣṭāviṃśatiś cittakṣaṇā bhavaṃti. kāmāvacarasaṃskārapratipakṣaparityāge caturviṃśatiḥ. rūpārūpyāvacarasaṃskāranirodhaparityāge viṃśatiḥ. kāmāvacaranirodhaparityāge ṣoḍaśa rūpārūpyāvacarasamudayaparityāge dvādaśa. kāmāvacarasamudayaparityāge 'ṣṭau. rūpārūpyāvacaraduḥkhaparityāge catvāraḥ. kāmāvacaraṃ duḥkhaṃ caturbhir ākārair manasikaroti. tasya bhavaṃty ākārāś catvāraḥ. sa ca yogācāro dvividhaḥ. (abhidh-k-vy 535) dṛṣṭicaritaḥ. tṛṣṇācaritaś ca. dṛṣṭicarito 'pi dvividhaḥ. ātmadṛṣṭi caritaḥ. ātmīyadṛṣṭicaritaś ca. yo hy

ātmadṛṣṭicarito bhavati. so 'nātmākāreṇa niyāmam avakrāmati. yas tv ātmīyadṛṣṭicaritaḥ. sa śūnyākāreṇa. tṛṣṇāśarito 'pi dvividhaḥ. asmimanopahataḥ. kausīdyādhikaś ca. tatra yo 'smimānophataḥ. so 'nityākāreṇa niyāmam avakrāmati. yaḥ kausīdyādhikaḥ. sa duḥkhākāreṇa. tatrātmadṛṣṭicarito yogācāraḥ punas tat kāmāvacaraṃ duḥkhaṃ tribhir ākārair manasikaroti. ekam ākāraṃ hitvā. tato dvābhyām anātmaśūnyatākārābhyāṃ. tata ekam anātmākāraṃ dviḥ saṃmukhīkaroti. duḥkhadharmajñānakṣāṃtiduḥkhadharmajñānasadṛśam [tib. 195b] iti. eṣā madhyā kṣāṃtir ity evam ekānnaviṃśaṃ cittaśataṃ bhavati. evam ātmīyādhimuktasya tu śūnyānātmākārābhyām ākārayataḥ śūnyākāraṃ dviḥ saṃmukhīkaroti. eṣāsya madhyā kṣāṃtiḥ evam ekānnaviṃśakṣaṇaśatam. evaṃ tṛṣṇācarito dviprakāraḥ. asmimānopahataḥ. kausīdyādhikaś ca vaktavyā iti. adhimātrā tu kṣāṃtir ekam eva kṣaṇaṃ. sā yathāpudgalacaritam anityākāreṇa vā duḥkhākāreṇa vā śūnyākāreṇa vā anātmākāreṇa vā saṃprayukteti. atha kim artham ekaikasatyākārālaṃbanahrāsaḥ kriyate. pūrvaṃ hi tena traidhātukaṃ vidūṣayatā samastaḥ pratipakṣa ālaṃbitaḥ. paścāt kāmadhātoḥ pūrvaṃ praheyaparijñeyatvāt kāmāvacara eva duḥkhe 'vatiṣṭhata iti. tatpuruṣakāreṇa mārgākarṣaṇād iti. vinā sabhāgahetunā. pūrvasyānāsravasyābhāvāt. laukikāgradharmapuruṣakāreṇa mārgasatyasyākarṣaṇāt. sarvalaukikaśreṣṭhatvam agradharmāṇāṃ gamyate.

sarve tu paṃca skaṃdhāḥ saparivāragrahaṇād iti. samāhitabhūmidatvād uṣmagatādīnām avijñaptilakṣaṇo rūpaskaṃdho 'stīti [tib. 196a] paṃca skaṃdhā uṣmagatādayaḥ saparivāragrahaṇāt saparivārā gṛhyaṃte iti. mā bhūd āryasyeti. prāptisaṃmukhībhāvāt āryapudgalasyoṣmagatādīnāṃ phalaprāptiprayogabhūtānāṃ saṃmukhībhāvo mā bhūd iti prāptayo noṣmagatādiṣu gṛhyaṃte. na hi prāptaprayogaphalasyāryasya prayogasaṃmukhīkaraṇaṃ nyāyyam iti.

trisatyālaṃbanoṣmagatākaraṇa iti. duḥkhasamudayamārgālaṃbanoṣmagatākaraṇe. dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannaṃ. yatnajanyasya kāryasyākaraṇe samastālaṃbanatvena dharmasmṛtyupasthānasyaiva samarthatvāt. pratiniyatālaṃbanatvena hi kāyasmṛtyupasthānādīny asamarthānīti anāgatāni catvāri (abhidh-k-vy 536) bhāvyaṃta iti. yasmāt smṛtyupasthānena kāyavedanādayo 'pi duḥkhasatyādisaṃgṛhītā gṛhyaṃte. kāyasmṛtyupasthānādīni ca pūrvapratilabdhāni bhavaṃtīty ataś catvāry api bhāvyaṃte prāptyutpādād iti. nirodhasatyālaṃbane tad evobhayatheti. nirodhasatyālaṃbane uṣmagatākaraṇe. dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannaṃ. tad eva cānāgataṃ bhāvyate. na kāyasmṛtyupasthānādīni. nirodhasatye kāyādyabhāvāt. [tib. 196b] sarvatrākārāḥ sabhāgā iti. trisatyālaṃbanasya nirodhasatyālaṃbanasya coṣmagatasyākaraṇe sadṛśā evākārā bhāvyaṃte. duḥkhasatyālaṃbane duḥkhasatyākārā eva catvāro bhāvyaṃte. na samudayasatyādyākārāḥ. samudayasatyādyākārālaṃbane samudayasatyādyādyākārā eva catvāro bhāvyaṃte. nānya ityādi. vivardhana iti. trisatyālaṃbane. kāyasmṛtyupasthānādīnām anyatamat pratyutpannaṃ saṃbhavati. mirodhasatyālaṃbane 'ntyaṃ pratyutpannaṃ. ubhayatrānāgatāni catvāri. ākāraḥ sarve 'pi ṣoḍaśāpi bhāvyaṃte. kiṃ kāraṇaṃ. labdhatvāt gotrāṇāṃ saṃbhavastaś catuḥsatyālaṃbanakāyasmṛtyupasthānādijātīnāṃ labdhatvād ity arthaḥ. mūrdhākaraṇa iti vistaraḥ. mūrdhākaraṇe sarvatrāpi dharmasmṛtyupasthānam eva pratyutpannaṃ. kāyādismṛtyupasthānānām ākaraṇe 'sāmarthyāt. nirodhālaṃbanavivardhane 'pi aṃtyaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ

pratyupannam. itareṣām ayogāt. trisatyālaṃbanavivardhane tu caturṇām anyatamat pratyutpannam. anāgatāni sarvatra catvāri. ākārā api sarve. labdhatvāt gotrāṇām ity avagaṃtavyaṃ. [tib. 197a] kṣāṃtīnāṃ sarvatrāṃtyam iti. ākaraṇe vivardhane cāṃtyaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannaṃ. tathā hy uktaṃ. sarvasyāḥ kṣāṃtyā dharmeṇa vardhanam iti. agradharmeṣv aṃtyam iti. agradharmeṣu saṃmukhīkriyamāṇeṣv aṃtyaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannam. anāgatāni catvāri anutpattidharmāny eva prāpyaṃte. ākāraś catvāri eveti. anityaduḥkhaśūnyānātmākārāḥ. anyābhāvād iti. yasmād anyasamudayādyākārā agradharmā na saṃti duḥkhamātrālaṃbanatvāt. yathā tarhy agradharmāsvabhāvakāyasmṛtyupasthānādyasaṃmukhībhāve 'py agradharmasamudācārāvasthāyām anāgatāni kāyasmṛtyupasthānādīni bhāvyaṃte. evam agradharmāsvabhāvasamudayādyādyākārā ānagatā bhāvyaṃta iti kiṃ neṣyata ity ataḥ punar āha. darśanamārgasādṛśyāc ceti. duḥkhākārā eva catvāro bhāvyaṃte. kasmāt. darśanamārgasādṛśyāt. darśanamārge hi yasya satyasya darśanaṃ bhavati. tadākārā eva bhāvyaṃte. darśanamārgasadṛśyā hy agradharmāḥ. kiṃ punar (abhidh-k-vy 537) eṣāṃ darśanamārgeṇa sādṛśyaṃ anuśleṣāt. tathaiva prathamataḥ kāmāvacaraduḥkhālaṃbanatvaṃ [tib. 197b] tulyabhūmikatvaṃ vā. tathā hi darśanamārgam adhikṛtya vakṣyati.

so 'gradharmaikabhūmika

iti . yad vā pṛthagjanatvaghātāya duḥkhadharmajñānakṣāṃter ānaṃtaryamārgabhūtā agradharmā bhavaṃti. tad eṣāṃ darśanamārgeṇa sādṛśyaṃ. sadṛśā hy ānaṃtaryamārgā vimuktimārgair iti.

(vi.21-23) vidha vibhāga iti vistaraḥ. tasya dhātor etad yañirūpaṃ. niścita iti. niḥśabdasyārthaṃ darśayati. kathaṃ punar niścito vedha ity āha. tena vicikitsāprahāṇāt niścitaḥ. satyānāṃ ca vibhajanāt. idaṃ duḥkham ayaṃ yāvan mārga iti. nirvedha āryamārgaḥ. tasya bhāgo darśanamārgaikadeśaḥ. tasyāvāhakatvenākarṣakatvena hitatvāt tasmai hitam iti chaḥ. tena nirvedhabhāgīyam iti bhavati.

anāgamyāṃtaradhyānabhūmikam

iti. anāgamyaṃ cāṃtaraṃ ca dhyānāni ca bhūmayo 'syety

anāgamyāṃtaradhyānabhūmikaṃ.

nordhvam iti. nārūpyeṣu nirvedhabhāgīyam asti. darśanaparivāratvāt. darśanamārgaprayogatvād ity arthaḥ. tadabhāvaḥ. dāmadhātvālaṃbanatvād iti. tasya darśanamārgasyābhāvas tadabhāvaḥ. kva. ūrdhvam iti vartate. ārūpyeṣv ity arthaḥ. kasmāt. kāma dhātvanālaṃbanāt. yasmād ārūpyāḥ kāmadhātuṃ [tib. 198a] nālaṃbaṃte. āha. kiṃ kāmadhātvālaṇbanena darśanamārgeṇa prayojanam iti. ata ucyate. tasya pūrvaṃ parijñeyapraheyatvād iti. tasya kāmadhātor duḥkharūpasya pūrvaṃ parijñeyatvāt. samudayarūpasya ca praheyatvāt. atra ca hetur yasmāt sa yogī kāmāvacareṇa duḥkhena vihanyate. tena sa pūrvaṃ tato mokṣam anveṣata iti. teṣāṃ rūpadhātau paṃcaskaṃdhako vipāka iti. teṣāṃ nirvedhabhāgīyānāṃ rūpāvacaratvāt yadi ca yogī rūpadhātāv upapadyeta. tatas tasya tatra paṃca skaṃdhako vipāko 'bhinirvartate. paripūrikāṇy eva ca tānīṣṭavedanīyajananāt. nākṣepakāṇi nikāyasabhāgasya. bhavadveṣitvāt. anityādibhir ākārair bhavaṃ dviṣaṃtīti.

dve prathame iti uṣmagatamūrdhasvabhāve.

kāmāśrayāṇīti.

yasmād ihaiva satyābhisamayao nānyadhātau. nordhvaṃ hi dṛkpathaḥ asaṃvegāt. iha vidhā tatra niṣṭheti cāgamād iti. triṣu dvīpeṣūttarakuruvarjyeṣv iti vyākhyāyate. uttarakauravāṇāṃ mṛdvindriyatvāt. deveṣu saṃmukhībhāva iti. kāmāvacareṣu. caturthaṃ nirvedhabhāgīyaṃ [tib. 198b] deveṣv api. teṣv eva ca nānyatra.

tṛīṇi nirvedhabhāgīyāny anyatra agradharmebhyaḥ. ihaiva janmani strīpuruṣendriyaparāvṛttau ubhayāśrayāṇi strīpuruṣendriyāśrayāṇi striyaḥ puruṣāś ca labhaṃte. striyo hy etāny utpādya janmāṃtarastrībhāvaprādurbhāve stryāśrayāṇi saṃmukhīkurvaṃti. janmāṃtarapuruṣabhāvaprādurbhāve tu puruṣāśrayāṇi saṃmukhīkurvaṃti. na hi tallābhinīnāṃ strīṇāṃ janmāṃtare strībhāvo na saṃbhavati. puruṣā api tathaiva strībhāve janmāṃtare sati stryāśrayāṇi saṃmukhīkurvaṃti. puruṣabhāve puruṣāśrayāṇīti. agradharmān praty āha.

agradharmān dvyāśrayān labhate 'ṃganeti.

stry evobhayāśrayān agradharmān labhate. na puruṣaḥ. tathā hi strī tān labdhvā stryāśrayais tais tadānīṃtanaiḥ samanvāgatā bhavati. janmāṃtaraparāvṛttau ca kāmadhātau puruṣāśrayaprādurbhāve puruṣāśrayaiḥ sa puruṣaḥ samanvāgata iti. puruṣas tu puruṣāśrayān eva labhate. kasmād ity āha. strītvasyāpratisaṃkhyānirodhalābhād iti. tasmiṃ janmani strītvaṃ janmāṃtare 'pi punar nāstīty asyāpratisaṃkhyānirodhalābhaḥ. yo hy agradharmān utpādayati. so 'vaśyam anaṃtaraṃ darśanamārgam utapādayen [tib. 199a] na ca dṛṣṭasatyasya punaḥ strītvaprādurbhāva iti siddhāṃtaḥ.

bhūmityāgād

iti vistaraḥ. yadbhūmikāni nirvedhabhāgīyāni pratilabdhāni prathamadhyānabhūmikāni yāvac caturthadhyānabhūmikāni. tāṃ bhūmiṃ tyajan prathamaṃ dhyānaṃ yavac caturthaṃ tyajann āryas tāny api yathāsvaṃ prathamadhyānadhūmikāni yāvac caturthadhyānabhūmikāni tyajati. nānyathā na mṛtyunā parihāṇyā vā. yathā pṛthagjana ity arthaḥ. bhūmityāgaḥ punar bhūmisaṃcārād iti. na vairāgyata iti darśayati. pṛthagjanas tv iti vistaraḥ. pṛthagjanas tu nikāyasabhāgatyāgenaiva tyajati nirvedhabhāgīyāni saty asati vā bhūmisaṃcāre. tathā hi pṛthagjano yadbhūmikanirvedhabhāgīyalābhī bhavati. tata ūrdhvam upapadyamānas tāni bhūmisaṃcāre 'pi mṛtyunaiva tyajati. avītarāgas tv asati bhūmi saṃcāre mṛtyunā tyajati. kāmadhātāv evopadyate. na tv evam (abhidh-k-vy 539) āryapudgalas tat kuśalamūlasaṃtater darśanamārgopabṛṃhitatvāt. pṛthagjana eva tathā tyajatīti kathaṃ gamyate. aṇḍakalalādigataḥ pṛthagjanaḥ kāyena samanvāgataḥ. na kāyakarmaṇeti śāstre vacanāt.

ācaryavasumitras tu vyācaṣṭe. pṛthagjanas tu nikāyasabhāgatyāgenaiva tyajati. saty asati vā bhūmisaṃcāra iti. sakalaṃ dhyānam atra bhūmigrahaṇena [tib. 199b] gṛhyate. tatra pṛthagjano yadā brāhmakāyikebhyaś cyutvā brahmapurohiteṣūpapadyate. tadā nikāyasabhāgatyāgena tyajati. yadā tu prathamāt dhyānāc cyutvā dvitīya upapadyate. tadā bhūmityāganikāyasabhāgatyāgābhyām iti. tad ayuktaṃ. brahmalokopapannānāṃ nirvedhabhāgīyābhāvāt. kāmadhātau hi nirvedhabhāgīyāny utpadyaṃte. kāmadhātucyavanād eva ca teṣāṃ nirvedhabhāgīyatyāga iti. ācāryasaṃghabhadreṇāpi darśitam etat. nanu ca pṛthagjano 'pi yadbhūmikanirvedhabhāgīyalābhī bhavati. tata ūrdhvam upapadyamāno nirvedhabhāgīyāni vijahyād iti. nāsty etat. nikāyasabhāgatyāgād eva tyaktatvāt. maraṇabhavāsthito hi tāni tyajati. aṃtarābhavasthitena tu tyaktāni. ata ūrdhvam upapadyamānasya tan masti yad vijahyād iti. mṛtyunaivety ucyata iti. prātimokṣasaṃvaravad iti. yathā prātimokṣasaṃvaras tyaktaḥ punar ādīyamāno 'pūrva eva labhyate. kasmāt. anucitayatnasādhyatvāt. anucitatvāt yatnasādhyatvāc ca. yasmād anādim atisaṃsāre nocitāni bhavaṃti. āryamārgaparivāratvāt. tasmān na vairāgyalabhyāni. yasmād yatnasādhyāni. tasmān na pūrvatyaktāni labhyaṃta iti. sati pratisīmādaiśika iti. sīmā nāma [tib. 200a] maryādā. tasyā daiśiko deśayitā praṇidhijñānalābhī. tasmin sati labdhavihīnāt pareṇotpādayati. yad anutpāditaṃ. tad utpādayatīty arthaḥ. asati pratisīmadaiśike mūlād evoṣmagatāt prabhṛtīty arthaḥ. ete punar vihāniparihāṇī iti.

bhūmityāgāt tyajaty ārya

ityādivacanād vihānir uktā.

ādye dve parihāṇyā ceti

vacanāt praihāṇir apy uktā. tenaite iti nirdiśati.

hānī

iti vihāniparihāṇyoḥ sāmānyarūpaparigrahād ubhayor grahaṇaṃ. parihāṇis tu doṣakṛtā. kleśakṛtety arthaḥ. nāvaśyaṃ vihānir iti. sā hi guṇakṛtāpi bhavati na kevalaṃ doṣakṛtā. guṇakṛtā tadyathā darśanamārgotpattau pṛthagjanatvasya (abhidh-k-vy 540) vihāniḥ. doṣakṛtā tu tadyathā mithyādṛṣṭyā kuśalamūlavihāniḥ. pratisaṃdhicittena vā keṣāṃcid dharmāṇāṃ vihānir iti. tad evaṃ yā parihāṇiḥ. vihānir api sā. yā tu vihāniḥ. nāvaśyam asau parihāṇiḥ. guṇaviśeṣebhya eva hi parihāṇir iti.

(vi.24) anutpattidharmatāṃ pratilabhata iti. apratisaṃkhyānirodhaṃ teṣāṃ gatyādīnāṃ pratilabhata [tib. 200b] ity arthaḥ. tāṃ tu yathāyogam iti. tāṃ tv anutpattidharmatāṃ. yathāsaṃbhavaṃ mṛdvyām adhimātrāyāṃ ca kṣāṃtau pratilabhata iti vartate. kathaṃ kṛtvā. mṛdvyāṃ kṣāṃtyām apāyagatīnām anutpattidharmatāṃ pratilabhate. adhimātrāyam aṇḍajasaṃsvedajayonyoḥ. mṛdvyām asaṃjñitvottarakurumahābrahmopapattīnāṃ. adhimātrāyāṃ ṣaṇḍhapaṇḍakobhayavyaṃjanāśrayāṇām. adhimātrāyām aṣṭamādibhavānāṃ. aṣṭamādinavamādibhavānāṃ. darśanaheyakleśānāṃ cānutpattidharmatām eveti.

(vi.25) tasyaiva tu gotrasyeti. kṣāṃtiparibhāvitasya śrāvakagotrasyety ācāryamataṃ. tasya kṣāṃtiparibhāvitatvenāvivartyatvād ity abhiprāyaḥ.

trīṇy apītara

iti. pratyekabuddhaḥ kṣāṃtim api śrāvakagotrād vivartya syāt. na hi te parārtham apāyān avagāhanta ity abhiprāyaḥ. āniṃjyapaṭusamādhitvād iti. aṣṭapakṣālmuktatvād āniṃjyaḥ samādhiḥ. ata eva paṭur uttaptatīkṣṇendriyatvād vā.

yeṣāṃ tu khaḍgād anyo 'pīti. yeṣām ābhidhārmikāṇāṃ matena khaḍgād anyo 'pi pratyekabuddho 'sti. utpāditanirvedhabhāgīyamātro 'pi vargacārī pratyekabuddha ity abhiprāyaḥ. teṣām uṣmagatamūrdhabhyāṃ tadgotrāṇāṃ vyāvartanasyāpratiṣedhaḥ khaḍgaviṣāṇakalpasyaivāvadhāraṇāt. [tib. 201a]

(vi.26) kṣipraṃ mokṣas tribhir bhavair

iti. yaḥ kṣipraṃ mokṣaṃ prāpnoti. sa ekasmiṃ janmani mokṣabhāgīyam utpādayet. dvitīye nirvedhabhāgīyāni. tṛtīye āryamārga iti. yas tu pūrvasmin janmani saṃbhṛtamokṣabhāgīyo bhavati. sa ekasminn api janmani nirvedhabhāgīyāny āryamārgaṃ cotpādayatīty avagaṃtavyaṃ bījāvaropaṇetyādi bījāvaropaṇaṃ mokṣabhāgīyotpādanaṃ. sasyābhivṛddhir nirvedhabhāgīyotpattiḥ. phalotpattir āryamārgaḥ. asyāṃ dharmatāyām iti. pravacanadharmatāyām. avatāraparipākavimuktayo bhavaṃtīti. avatāro mokṣabhāgīyena. paripāko nirvedhabhāgīyaiḥ. vimuktir āryamārgeṇeti. tatpraṇidhānaparigrahaṇād iti. (abhidh-k-vy 541) manaḥpraṇidhānaparigrahāt. praṇidhānaṃ punaś cetanāviśeśaḥ. ekabhikṣām api dattveti kāyakarma. ekaśikṣām api cādāyeti vākkarma. tac ca manaskarmotthānam iti. trikarmasvabhāvam alpakam apy etat mokṣābhilāṣabalādhānān mokṣabhāgīyam ākṣipati. mokṣasya bhāgaḥ prāptir mokṣabhāgaḥ. [tib. 201b] tasmai hitaṃ mokṣabhāgīyam iti. nānyatra prajñānirvedayor abhāvād yathāyogam iti. kuruṣu tāvad ubhayaṃ nāsti. apāyeṣu nirvedo 'sti prajñā nāsti. deveṣu prajñāsti nirvedo nāstīti. ato manuṣyeṣv eva triṣu dvīpeṣv ākṣipyate. nānyatra.

(vi.27-28) abhisamayakramas tu vaktum ārabdha iti

vṛttasthaḥ śrutaciṃtāvān bhāvanāyāṃ prayujyata

ity ārabhya nirvedhabhāgīyānukramaḥ. tatprasaṃgena mokṣabhāgīyopanyāsa iti.

dharmakṣāṃtir anāsraveti.

nirvedhabhāgīyair api dharmakṣamaṇam. ato niṣyandena viśeṣaṇaṃ. yasyā dharmajñānaṃ niṣyaṃdaḥ. sā dharmajñānakṣāṃtiḥ. dharmajñānārthaṃ kṣāṃtir dharmajñānakṣāṃtiḥ. puṣpaphalavṛkṣavad yathā puṣpārthaṃ vṛkṣaḥ puṣpavṛkṣaḥ. phalārthaṃ vṛkṣaḥ phalavṛkṣaḥ. kārikāyāṃ tu dharmakṣāṃtir iti vacanam ekadeśagrahaṇato devadatto datta iti yathā. samyaktvaṃ nirvāṇam ity uktam iti. samyaktavaṃ katamat. yat tat paryādāya rāgaprahāṇam iti vistaraḥ. tatra niyamo niyāma iti. tatra samyaktve niyama ekāṃtībhāvo niyāma iti ghañi rūpaṃ. api tu niyama iti yamaḥ samupaniviṣu cety appratyayasya vibhāṣitatvāt. tasyāhigamanam avakramaṇam iti. [tib. 202a] tasyaikāṃtībhāvasyābhigamanaṃ prāptiḥ. tad eva viparyāsasyāpakramān niyāmāvakrāṃtir ity ucyate. tasyāṃ ceti dharmajñānakṣāṃtau. pradīpajātivad iti. pradīpasyeva jāter iva cety arthaḥ. yathā pradīpasyānāgatasya tamovināśane sāmarthyaṃ. jāteś cānāgatāyā janyajanane. tathā pṛthagjanatvavyāvartane sāmarthyam anāgatāyā dharmajñānakṣāṃter abhyupagamyate. nānyad iti. kleśaprahāṇāṃ kāritraṃ. laukikair agradharmair iti apara iti. pṛthagjanatvaṃ vyāvartata iti prakṛtaṃ. na. taddharmatvād iti. na yuktam etal laukikair agradharmais tadvyāvartana iti. kasmāt. te 'pi hi pṛthagjanadharmāḥ. kathaṃ pṛthagjanadharmasya pṛthagjanadharmaṃ vyāvartiṣyaṃta iti. tadvirodhitvād adoṣaḥ. agradharmāṇāṃ pṛthagjanantvavirodhitvāt adoṣa eṣaḥ. kiṃ. (abhidh-k-vy 542) yathety āha. śatruskandhārūḍhatadghātanavad iti. yathā śatruskandhārūḍha eva kaścic chatruṃ ghātayet. evaṃ kilāgradharmāḥ pṛthagjanatvaśatruskandhārūḍhās tad eva pṛthagjanatvaṃ ghātayeyur iti.

ubhayair iti. laukikair agradharmaiḥ [tib. 202b] kṣāṃtyā ca pṛthagjanatvaṃ vyāvartyate. katham ity āha. ānaṃtaryavimuktimārgasādharmyād iti. laukikānām agradharmāṇām ānaṃtaryamārgeṇa sādharmyaṃ. kṣāṃter vimuktimārgeṇa. yathā hy ānaṃtaryamārgeṇa kleśaḥ prahīyate. vimuktimārgeṇa prahīṇaḥ evaṃ laukikair agradharmaiḥ pṛthagjanatvaṃ vihīyate. kṣāṃtyā vihīnam iti.

anāsravādhikāraḥ sarvatreti. tena tato 'traiva dharmajñānam anāsravam iti gamyate. tad duḥkhe dharmajñānam ity ucyate iti. śāstre tena nāmnā vyavahāra it darśayati. samastālaṃbanā rūpārūpyāvacaraduḥkhālaṃbanatvāt. prathamato dharmatattvajñānād iti. ādito duḥkhādidharmatattvajñānād ity arthaḥ. tadanvayatvād iti. taddhetukatvād ity arthaḥ. tathaivānugamād iti. yathaiva dharmajñānenānugataṃ parijñātaṃ duḥkhādisatyaṃ duḥkhādibhir ākāraiḥ. tathaiva rūpārūpyāvacaraduḥkhādyanugamād anvayajñānam etad iti vistaraḥ. evaṃ samanaṃtarotpattikrameṇa śeṣe samudaye rūpārūpyāvacare 'nvayajñānakṣāṃtir [tib. 203a] iti vistareṇa yojyaṃ.

nikāyāṃtarīyā āryadharmaguptaprabhṛtayaḥ. abhedena hy abhisamaya ucyata iti. ṣoḍaśa citto 'yaṃ satyābhisamaya iti. darśanābhisamaya ālaṃbanābhisamayaḥ kāryābhisamayaś caivaṃ ṣoḍaśacittaka ity abhedaḥ.

darśanābhisamaya iti. darśanam evābhisamayaḥ. evam ālaṃbanābhisamayaḥ kāryābhisamayaś ca. darśanābhisamayo 'nāsravayā prajñayā. tad dhi bhikṣavo dṛṣṭaṃ. yad anāsravayā prajñayā dṛṣṭam iti vacanāt. prajñaiva darśanam iti vyavasthāpyate. ālaṃbanaṃ grahaṇaṃ tatsaṃprayuktair api vedanādibhir bhavati. apiśabdāt prajñayāpi. yasmāc cittacaittaiḥ satyāny ālaṃbyaṃte. kāryaṃ yasya satyasya yat kartavyaṃ. tadyathā duḥkhasya parijñānaṃ. samudayasya prahāṇaṃ. nirodhasya sākṣātkaraṇaṃ. mārgasya bhāvanaṃ. tad viprayuktair api śīlajātyādibhir bhavati. apiśabdāt prajñātatsaṃprayuktair api. prajñāsaṃprayuktaviprayuktair hi tatkāryacatuṣṭayaṃ [tib. 203b] kriyate. jātyādibhir ity ādiśabdāl lakṣaṇāṃtarāṇi prāptayaś ca gṛhyaṃte. duḥkhe hīti vistaraḥ. duḥkhe hi dṛśyamāne prajñayā. tasyābhisamayitur duḥkhasya vā trividho (abhidh-k-vy 543) 'bhiṣamayo yathoktaḥ. katham ity āha. samudayādīnāṃ samudayanirodhamārgāṇām abhisamayaḥ prahāṇasākṣātkaraṇabhāvanād yathākramaṃ prahāṇaṃ samudayasya kleśaprāpticchedāt. sākṣātkaraṇaṃ nirodhasya tatprāptyutpādāt. bhāvanaṃ mārgasya saṃmukhībhāvāt. ākārabhedād iti. pratyekam eṣāṃ duḥkhādīnām ākārabhedāt. na ca duḥkhākāreṇa samudayādīnāṃ darśanaṃ yujyate. tadākārārthabhedataḥ. athāpy anātmākāreṇa sarveṣāṃ satyānāṃ darśanam iti brūyāt nikāyāṃtarīyaḥ. śūnyatānātmate sarvasatyānāṃ sāmānyaṃ lakṣaṇam iti kṛtvā. na tarhi satyānāṃ duḥkhādito darśanaṃ syāt. duḥkhataḥ samudayato nirodhato mārgata iti. tathā ca saty anātmākāreṇa sarveṣāṃ darśanam iti bruvan sūtravirodhaḥ.

yasmāt sūtra evam uktam āryaśrāvakasyeti vistaraḥ. atha manyase nāsti sūtravirodho yasmād abhisamayāvasthāyāh pūrvaṃ prayogāvasthāyām [tib. 204a] āryaśrāvakasya duḥkhaṃ vā duḥkhato manasikurvata ity evamādi. ato 'nātmākāreṇa sarveṣāṃ darśanād ekābhisamaya eveti. tac cāyuktam. anāsraveṇa manasikāreṇa saṃprayukto dharmāṇāṃ vicaya iti vacanāt. na hi prayogāvasthāyām anāsravamanasikāraḥ saṃbhavati. bhāvanāmārga evam iti ced ya āryaśrāvakasya duḥkhaṃ vā duḥkhato manasikurvata iti vistareṇa. na. yathā darśanaṃ bhāvanāt. naitad evaṃ. yathaiva hi pūrvaṃ satyānāṃ darśanaṃ. tathaiva teṣāṃ paścād bhāvanaṃ. bhāvanāmārgo bhavatīty arthaḥ. śeṣeṣu vaśitvalābhād iti. aṃtareṇa prayogaṃ samudayādidarśanasaṃmukhībhāvaśaktilābho vaśitvalābhaḥ. tasmād iti. aṃtarā tu vyutthānām asti nāstīti vicāryaṃ syād iti. śeṣeṣu vaśitvalābhād aṃtarā vyutthānaṃ prāpnotīti doṣaḥ syād ity abhiprāyaḥ. ubhayathāpi ca vicāryamāṇe bahūnāṃ sūtrāṇāṃ virodhaḥ. yathā ca teṣāṃ virodhaḥ. tathāgameṣu śrotavyaḥ. ekasya darśane śeṣāṇāṃ kāryābhisamayavacanād iti. yasmād asty etat vacanaṃ. duḥkhe hi dṛśyamāne tasya trividho 'bhisamayaḥ. samudayādīnāṃ kāryabhisamayaḥ prahāṇasākṣātkaraṇabhāvanād ity [tib. 204b] ato 'smābhir apy evam abhyupagamān nāsti doṣaḥ. āha. yady apy abhyupagamyata ity abhisamayaḥ. sūtre satyānāṃ krameṇābhisamayo virudhyate. ata ucyate. darśanābhiśamayaṃ tu pratīti vistaraḥ. sadṛṣṭāṃtāni trīṇi sūtrāṇīti. saṃyuktāgame paṭhyaṃte. kathaṃ. anāthapiṇḍada āha. kiṃ nu bhadaṃta caturṇām āryasatyānām

anupūrvābhisamayaḥ. āhosvid ekābhisamaya iti. caturṇāṃ gṛhapate āryasatyānām anupūrvābhisamayo na tv ekābhisamayaḥ. yo gṛhapate evaṃ vaded ahaṃ (abhidh-k-vy 544) duḥkhaṃ āryasatyam anabhisametya samudayam āryasatyam abhisameṣyāmīti vistareṇa yāvad duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadam āryasatyam abhisameṣyāmīti. maivaṃ voca iti syād vacanīyaḥ. tat kasya hetoḥ. asthānam anavakāśo yad duḥkham āryasatyam anabhisametya samudayam āryasatyam abhisameṣyati pūrvavat. yāvan nedaṃ sthānaṃ vidyate. sthānam etad iti pūrvavat. tadyathā gṛhapate ya evaṃ vaded ahaṃ kūṭāgārasya vā kūṭāgāraśālāyā vā vā mūlapādam apratiṣṭhāpya bhittiṃ pratiṣṭhāpayiṣyāmi. bhittim apratiṣṭhāpya talakaṃ. [tib. 205a] talakam apratiṣṭhāpya cchadanaṃ pratiṣṭhāpayiṣyāmīti. maivaṃ voca iti syād vacanīyaḥ. tat kasya hetoḥ. asthānam anavakāśo yat kūṭāgārasyeti pūrvavat. yāvat sthānam etad vidyate. yan mūlapādaṃ pratiṣṭhāpya bhittiṃ pratiṣṭhāpayiṣyāmīti pūrvavat. yāvad evam eva gṛhapate nedaṃ sthānaṃ vidyate. yad duḥkhasatyam adṛṣṭvā samudayasatyaṃ drakṣyatīti vistaraḥ. athānyataro bhikṣur āha. kiṃ nu bhadaṃta caturṇām āryasatyānām anupūrvābhisamayaḥ. āhosvid ekābhisamaya iti. bhagavān āha. caturṇāṃ bhikṣo satyānām iti. pūrvavad yāvat tadyathā bhikṣo ya evaṃ vaded ahaṃ catuṣkaḍevarasya sopānasya prathamasopānakaḍevaram anabhiruhya dvitīyam abhirokṣyāmīti. dvitīyam anabhiruhya tṛtīyaṃ. tṛtīyam anabhiruhya caturtham abhirokṣyāmīti. maivaṃ voca iti syād vacanīyaḥ. tat kasya hetoḥ. asthānam anavakāśo yac catuṣkaḍevarasya

sopānasya prathamasopānakaḍevaram anabhiruhya dvitīyakaḍevaram abhirokṣyati. evaṃ yāvat tṛtīyam anabhiruhya caturtham abhirokṣyati. evam ihāpi nedaṃ sthānaṃ vidyate. yad duḥkhasatyam adṛṣṭvā samudayasatyaṃ drakṣyatītyādi. [tib. 205b] tathāryānanda āha. kiṃ nu bhadaṃta caturṇām āryasatyānām anupūrvābhisamayaḥ. utāho ekābhisamaya iti. pūrvasūtravat. yāvat. tadyathānanda ya evaṃ vaded ahaṃ catuṣpadikāyā niḥśreṇyāḥ prathamaṃ niḥśreṇīpadam anabhiruhya prāsādam abhirokṣyāmīti. maivaṃ voca iti syād vacanīyaḥ. vistareṇa yāvad evam evānanda ya evaṃ vaded ahaṃ duḥkham āryasatyam anabhisametya samudayasatyam abhisameṣyāmīti vistareṇa yāvan nedaṃ sthānaṃ vidyata iti. etāni trīṇi sūtrāṇi. yo duḥkha iti vistaraḥ. atha mataṃ syād yo duḥke niṣkāṃkṣo nirvicikitso buddhe 'pi sa iti sūtrād ekābhisamaya iti. katham. aśaikṣā hi dharmā buddhaḥ. ta evāśaikṣā dharmā mārgaḥ. tasmād duḥkhābhisamayān mārgo 'pi tenābhisamito yasmād duḥkhavad buddhe 'pi niṣkāṃkṣo nirvicikitsa iti. kāṃkṣā vicikitsety anarthāṃtaraḥ. atha vāniścayābhilāṣaḥ kāṃkṣā vimatir vicikitsā (abhidh-k-vy 545) yathoktalakṣaṇā. nāsamudācārāvaśyaṃprahāṇābhisaṃdhivacanād iti. naitad evaṃ sūtrād ekābhisamaya iti. asamudācārasya [tib. 206a] vaśyaṃprahāṇasya cābhisaṃdhivacanāt. duḥkhe 'bhisamite buddhaviṣaye vicikitsāyā asamudācāro 'vaśyaṃprahāṇaṃ ca bhavati. ato yo duḥkhe niṣkāṃkṣo nirvicikitso buddhe 'pi. sa ity uktam abhisaṃdhiḥ.

(vi.30ab) te punaḥ ṣaḍbhūmikā ity uktaṃ prāg iti.

anāgamyāṃtaradhyānabhūmikam

iti vacanāt.

(vi.30cd) anaṃtaryaśakyatvād iti. kṛtyāś ca śaki liṅ ceti śakyārthe kṛtyapratyayaḥ aṃtarayituṃ śakyā aṃtaryāḥ. nāṃtaryāḥ anaṃtaryāḥ. kleśaprāptiṃ te vicchindaṃti. viprakṛtāvasthā sā teṣām iṣyate. ānaṃtaryamārgeṇeti bhāve svarthe vṛddhividhānaṃ. anantarabhāvo anaṃtaramārgo vā ānaṃtaryaṃ. tasya mārgā ānaṃtaryamārgāḥ. vimuktimārgāḥ. vimuktimārgā iti. vimuktau mārgā vimuktimārgāḥ. kleśavimuktyavasthāmārgā ity arthaḥ. dvābhyāṃ cauraniṣkāsanakapāṭapidhānavad iti. yathā dvābhyām ekena cauro niṣkāsyate. dvitīyena tadapraveśāya kapāṭaḥ pidhīyate. evam ānaṃtaryamārgeṇa kleśacauro niṣkāsyate. tatprāpticchedataḥ. vimukitmārgeṇa ca visaṃyogaprāptikapāṭaṃ pidhīyate. vartamānīkaraṇataḥ. yadi punar iti vistaraḥ. [tib. 206b] yadi punar dvitīyenānaṃtaryamārgeṇaiva duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtyā saha visaṃyogaprāptir utpadyeta. naiva duḥkhe dharmajñānam utpadyate. yad anena kartavyaṃ. tad duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtyaiva kriyetety abhiprāyaḥ. prahīṇavicikitsaṃ jñānaṃ tatraivālaṃbane kāmāvacaraduḥkhe prahīṇavicikitsaṃ jñānaṃ notpannaṃ syāt. tatra hi duḥkhe dharmajñānakṣāṃtiḥ savicikitsaiva vartate vicikitsāyā aprahīṇatvāt. na ca tatra duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtiḥ prahīṇavicikitseti śakyate vyavasthāpayituṃ. atadviṣayatvāt.

kṣāṃtibhir iti vistaraḥ. kṣāṃtibhiḥ kleśaprahāṇād yo 'yaṃ sāstrapāṭhaḥ. navasaṃyojananikāyāḥ. duḥkhadharmajñānaprahātavyaḥ saṃyojananikāyaḥ. samudayadharmajñānaprahatavyo nirodhadharmajñānaprahātavyo mārgadharmajñānaprahātavyaḥ duḥkhānvayajñānaprahātavyaḥ samudayānvayajñānaprahātavyo nirodhānvayajñānaprahātavyo mārgānvayajñānaprahātavyo bhāvanāprahātavyaś ca saṃyojananikāya iti. sūtre 'py uktam. iti hi bhikṣavo jñānavadhyāḥ kleśāḥ. vidyudupamaṃ cittam iti. tasya virodhaḥ. na hi tatra (abhidh-k-vy 546) kṣāṃtiprahātavyaḥ saṃyojananikāya ity uktaṃ. na kṣāṃtīnām iti [tib. 207a] vistaraḥ. naitad evaṃ. kasmāt. kṣāṃtīnāṃ jñānaparivāratvāt. kṣāṃtayo jñānasya parivārā ity ataḥ kṣāṃtiprahātavyaḥ saṃyojananikāyo jñānaprahātavya ucyate. rājaparivārakṛtasya rājakṛtavyapadeśavat. yathā rājaparivārakṛtasya kasyacid arthasya rājakṛta iti vyapadeśo bhavati. tadvad bhāvanāprahātavyas tu saṃyojananikāyo jñānaprahātavya eva. tatra ānaṃtaryamārgo 'pi jñānasvabhāva iti. kleśaprahāṇe hy ānaṃtaryamārga eva viśeṣeṇādhikriyate.

(vi.31ab) adṛṣṭasatyadarśanād iti jñānena katham adṛṣṭasatyadarśanaṃ bhavati. tad apy adṛṣṭe satyāṃtare sati bhavatīti darśanamārgāṃtarālavartijñānaṃ darśanamārgaḥ pāraṃparyam abhisaṃdhāya. tenāpy adṛṣṭam iva paśyatīti. atha vā adṛṣṭadṛṣṭer aḍṛṣṭadarśanāt. paṃcadaśakṣaṇā darśanamārgo yāvad asya pudgalasyādṛṣṭadarśanaṃ pravartate. tāvad asya kṣaṇā darśanamārgaḥ. tasya dṛṣṭe 'pi duḥkhe adṛṣṭadarśanam asya samudaye pravartata evety āha. bhāvanāmārga eva ṣoḍaśa kṣaṇa iti vākyādhyāhāraḥ.

nanu ca tenāpy adṛṣṭaṃ paśyati kiṃ tad adṛṣṭam ity āha. mārgānvayajñānakṣāṃtim iti. mārgānvayajñānakṣāṃtir ātmānaṃ virahayya śeṣam anvayajñānapakṣyaṃ mārgam ālaṃbate. svātmani [tib.207b] vṛttivirodhāt. tenocyate. mārgānvayajñānakṣāṃtim adṛṣṭāṃ paśyatīti. satyaṃ prati ciṃteti vistaraḥ. satyaṃ prati cintā dṛṣṭaṃ na dṛṣṭam iti. na tu kṣaṇaṃ prati dṛṣṭaḥ kṣaṇo na veti. kasmāt. paṃcadaśena kṣaṇena yad anvayajñānapakṣalakṣaṇaṃ satyaṃ dṛṣṭaṃ. tad eva ṣoḍaśenāpīti. nāsty apūrvadṛṣṭasatyadarśanam iti. na ṣoḍaśakṣaṇo darśanamārga iti vyavasthāpyate. na hy ekakṣaṇenādṛṣṭena mārgānvayajñānakṣāṃtilakṣaṇena satyaṃ tanmārgasatyam aḍṛṣṭaṃ bhavati. laukikaṃ dṛṣṭāṃtam āha. yathā naikaluṅgena ekasasyaśalākayā dātreṇālūnenācchinnena kedāram alūnaṃ bhavati. kiṃ tarhi. lūnam evety arthaḥ. tathā hi kecit pramādād alūne 'pi ekaluṃge vaktāro bhavaṃti lūnam asmābhiḥ kedāram iti. phalatvād iti vistaraḥ. phalatvād ityadihetubhir bhāvanāmārgam eva ṣoḍaśakṣaṇaṃ sādhayati. bhāvanāmārgaḥ ṣoḍaśaḥ kṣaṇaḥ. saṃskṛtaśrāmaṇyaphalatvāt. sakṛdāgāmiphalavat yāvad arhattvaphalavad vā. tathā bhāvitāṣṭajñānaṣoḍasākāratvād vihīnapratipannakamārgatvāt prābaṃdhikatvāc ca. [tib. 208a] phalāṃtaravad eva bhāvanāmārgaḥ. ṣoḍaśe hi kṣaṇe 'ṣṭau jñānāni bhāvyaṃte. duḥkhe dharmajñānaṃ duḥkhe 'nvayajñānaṃ yāvan (abhidh-k-vy 547) mārge 'nvayajñānam iti. ākārā api ṣoḍaśānityādyā bhāvyaṃte. tadvad eva ca darśanamārge 'ṣṭajñānaṣoḍaśākārabhāvanā nāsti. tatra hi sabhāgajñānākārabhāvanaiva

yathotpannāni bhāvyaṃte kṣāṃtijñānāni darśana

iti vacanāt. mārgānvayajñāne ca pūrvamārgasya pratipannakamārgasya vihāniḥ. na ca darśanamārge pūrvamārgavihānir iti. prābaṃdhikaṃ cedaṃ mārgānvayajñānaṃ. na ca darśanamārge kṣāṃtir jñānaṃ vā kiṃcit prābaṃdhikam astīty ato 'pi mārgānvayajñānaṃ bhāvanāmārga iti. itaraḥ pratyavasthānaṃ karoti. darśanamārgaḥ ṣoḍaśaḥ kṣaṇaḥ. avaśyakāparihāṇitvāt. duḥkhadharmajñānakṣāṃtyādivad iti. pūrvapakṣaṃ vā dūṣayati. anumānapatitadharmasvarūpaviparyayāpakṣālo 'yaṃ pakṣa iti. bhāvanāmārgatve 'pi sādhyamāne tad aparihāṇitvam anenānumānenāpatatīti. tad idam aṃtarnītam abhisamīkṣya punar āha. aparihāṇis tv iti vistaraḥ. yasmād darśanaheyānāṃ kleśānāṃ prahāṇaṃ mārgānvayajñānenādhārapratipakṣeṇa [tib. 208b] saṃdhāryate. yadi ca tasmāt phalamārgāt ṣoḍaśāt kṣaṇāt parihāṇiḥ syāt srotaāpattiphalāt parihāṇiḥ syāt. na ca srotaāpattiphalāt parihāṇir ity ato na tasmāt parihīyate. itara āha. ata eveti. kim ayam. aparihāṇihetur evocyate. vayam apy etam artham abhidadhmahe. kim ayam upalabdhisamam iti cottaram udgrāhyate. ācārya āha. ata eva darśanamārga iti cet. yadi manyase yata eva darśanaheyaprahāṇasaṃdhāraṇaṃ mārgānvayajñānena. ata eva darśanamārga iti. tan na. atiprasaṃgāt. yadi mārgānvayajñānena darśanaheyaprahāṇasaṃdhāraṇam ity ato darśanamārgaḥ syāt. evaṃ saty atiprasaṃgaḥ syāt. tasmān mārgānvayajñānāt pareṇa sarveṇa bhāvanāmārgeṇa darśanaheyaprahāṇasaṃdhāraṇam iti sarva eva darśanamārgaḥ syāt. aniṣṭaṃ caitat. ṣoḍaśa eva hi kṣaṇo darśanamārgo bhavadhir iṣyate. na saptadaśāṣṭadaśa ityādikaḥ kṣaṇaḥ

pravāhanyāyenotpadyate. dvitīye tṛtīye vā divase ya utpadyate tajjātīyo viśeṣamārgasaṃgṛhītaḥ. tan nāsti. tato 'pi hi nāsti parihāṇiḥ. tad evaṃ saty āvaśyakāparihāṇitvaṃ yo hetur uktaḥ. so 'naikāṃtika iti darśitaṃ bhavati. [tib. 209a] tadanaikāṃtikatvāc cāpratisādhanaṃ tat. na pūrvapakṣadūṣaṇaṃ ceti. āha. sapta jñānāni duḥkhe dharmajñānaṃ yāvan mārge dharmajñānaṃ kasmād durśanamārgo na punar aṣṭamaṃ mārge 'nvayajñānam (abhidh-k-vy 548) ity abhiprāyaḥ. darśanasyāsamāptatvād iti. mārgānvayajñānakṣāṃtau darśanaṃ samāptaṃ. sarveṣāṃ satyānāṃ tadānīṃ dṛṣṭatvāt. duḥkhe dharmajñāna utpanne yady api kāmāvacaraṃ duḥkhaṃ dṛṣṭaṃ. rūpārūpyāvacaraduḥkhādi tu na tāvad dṛṣṭam. evaṃ yāvat. mārge dharmajñāna utpanne rūpārūpyapratipakṣo na tāvad dṛṣṭa iti. sāvaśeṣaṃ darśanaṃ na samāptam iti. tadaṃtarālatvād iti. darśanamārgāṃtarālatvāt. tayor vā dvayoḥ kṣāṃtyor aṃtarālatvāt. tāny api sapta jñānāni darśanamārgaḥ. śeṣadraṣṭavyasākāṃkṣatvāt tasya yogina ity abhiprāyaḥ.

(vi.31cd, 32) pūrvaṃ parapratyayena paroditena arthānusaraṇād duḥkhādisatyapratipatter ity arthaḥ. pūrvam iti viśeṣaṇena bhāvanākāle paropadeśanirapekṣam arthānusaraṇam iti kathitaṃ bhavati. evaṃ dharmānusārīti. dharmair anusāro dharmānusāraḥ. so 'syāstīti dharmānusārī. dharmair anusartuṃ śīlam asyeti vā. [tib. 209b] pūrvaṃ svayam eva sūtrādibhir dharmair dvādaśāṃgaiḥ pravacanair arthānusaraṇāt. pūrvavad vyākhyānaṃ. yāvat paṃca prakārāḥ prahīṇā bhavaṃtīti. yāvacchabdena yady eko dvau trayaś catvāraḥ paṃca prahīṇāḥ prakārā bhavaṃti. tathaiva prathamaphalapratipannakāv ucyete. yathā sakalabandhanau.

dvitīye 'rvāṅ navakṣayād

iti. dvitīye iti dvitīyanimittam ity arthaḥ. carmaṇi dvīpinaṃ haṃtīti yathā. arvāṅ navakṣayāt. navaprakāraprahāṇād adharataḥ navaprakāraprahāṇaparihāreṇārthād uktaṃ bhavati. yadi tayoḥ pudgalayos tasmāt paṃcaprakāraprahāṇāt pareṇa ṣaṭ saptaṣṭau vā prakārāḥ pūrvaṃ laukikena mārgeṇa prahīṇā bhavaṃti. tau dvitīyaphalapratipannakāv iti. dvitīya iti vacanāt. pratipannakāv iti cādhikārād evaṃ padārthavyavasthā labhyate. ūrdhvaṃ ceti prathamadhyānavītarāgau. yāvad ākiṃcanyāyatanād vītarāgau.

(vi.33) arhattvaṃ tu na śakyam āditaḥ prāptum iti. anāgāmiphalam aprāpyādita evārhattvaṃ prāptuṃ na śakyate. kasmād ity āha. bhāvanāheyaprahāṇāt. na hi darśanamārgeṇa bhāvāgrikāṇāṃ bhāvanāheyānāṃ prahāṇam astīti. yathā darśanamārgasvabhāveṣu paṃcadaśasu kṣaṇeṣu vartamānaḥ aditas tṛtīyaphalapratipannakād [tib. 210a] arhattvaphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ syāt. ṣoḍaśe tu citta utpanne ādito 'nāgāmino 'rhan syāt. bhāvāgrikabhāvanāheyaprahāṇād dhy arhattvaṃ pratisthāpyate. āha. yadi darśanamārgeṇa bhāvāgrikāṇāṃ bhāvanāheyānāṃ prahāṇaṃ nāstīti ato 'rhattvaṃ aśakyaṃ (abhidh-k-vy 549) pūrvam eva. tarhi pṛthagjanāvasthāyām eva bhāvanāmārgeṇa bhavāgravairāgyāt tatphalapratipannakaḥ. teṣu vartamāno 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai pratipannako bhaviṣyati. ṣoḍaśe tu cittakṣaṇa ādito 'rhann iti. ata ucyate. pūrvaṃ ca bhavāgravairāgyasaṃbhavād iti. na hi pūrvaṃ pṛthagjanāvasthāyāṃ laukikena mārgeṇa bhavāgravairāgyasaṃbhavaḥ. uparibhūmyabhāvāt. tasmād āditaḥ pratipannako 'rhaṃś ca na syād iti. śraddhāprajñādhikatvenādhimokṣadṛṣṭiprabhāvitatvād iti. śraddhādhikatvenādhimokṣaprabhāvitatvāc chraddhādhimuktaḥ. śraddhādhiko muktaḥ śraddhādhimukta iti kṛtvā. na tu tasya prajñā naivāsti. tayā na tu prabhāvita iti. na tan nāma labhate. prajñādhikatvena dṛṣṭiprabhāvitatvāt dṛṣṭiprāptaḥ. na tu tasya śraddhā nāsīti pūrvavad vācyaṃ. apare tu punaḥ. [tib. 210b] nairuktavidhim ālaṃbya vyācakṣate. śraddhādhipatyena darśanaheyebhyo muktaḥ śraddhādhimuktaḥ. dṛṣṭyādhipatyena prāptaphalo prāptaphalāḥ dṛṣṭiprāpta iti.

(vi.34) yāvat paṃcaprakāraghnāv

iti uktam. ataḥ pṛcchati kiṃ punaḥ kāraṇam iti vistaraḥ. phalaviśiṣṭo mārgo na labhyata iti. phalād viśiṣṭo mārgaḥ sakṛdāgāmiphalapratipannakādiḥ. prathamādiprakārabhāvanāheyapratipakṣamārgo na bhāvyata ity arthaḥ. yāvan na viśeṣāya prayujyata iti. yāvan nāprahīṇakleśaprahāṇāya phalāṃtaraprāptinimittaṃ prayogaṃ karoti. tāvat pratipannako nocyate. yadā prayujyate. tadā pratipannaka ity arthād uktaṃ bhavati. tadā hi pūrvaprahīṇakleśapratipakṣasyāpratilabdhapūrvasya tatprahāṇasya cānāsravā prāptir utpadyata iti siddhāṃtaḥ. evam anyatrāpi phale veditavyam iti. ṣoḍaśe citte srotaāpanna evocyata iti vacanāt. srotaāpanna ukta ity ato 'nyatrāpi. sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale ca veditavyaṃ. laukikena mārgeṇa prahīṇāṣṭaprakāro 'pi ṣoḍaśe citte sakṛdāgāmy evocyate. nānāgāmiphalapratipannakaḥ. yasmāt phale phalaviśiṣṭasya mārgasya lābho nāstīti. evaṃ kāmavītarāga ūrdhvaṃ vā ṣoḍaśe citte nārhattvaphalapratipannaka ucyate. yasmāt phale phalaviśiṣṭasyeti [tib. 211a] pūrvavat. yas tu tṛtīyadhyānavītarāga iti vistaraḥ. tṛtīyadhyānavītarāgaḥ adharāṃ bhūmiṃ niśrityānāgamyaṃ dhyānāṃtaraṃ prathamaṃ dvitīyaṃ vā dhyānaṃ niśritya niyāmam avakrāmatīty asti saṃbhavaḥ. so 'vaśyaṃ phalaviśiṣṭaṃ mārgaṃ saṃmukhīkaroti tṛtīyadhyānasaṃgṛhītaṃ vā. yatas tṛtīyadhyānasaṃgṛhītam anāsravaṃ sukhendriyaṃ labhyate. asti hi sambhāvanā yad asau phalaviśiṣṭamārgaṃ saṃmukhīkuryāt. yasmād asya tṛtīyadhyānabhūmikaḥ kleśaḥ prahīṇa iti. tena so 'vaśyaṃ phalaviśiṣṭaṃ mārgaṃ (abhidh-k-vy 550) saṃmukhīkarotīti niyamyate.

anyathā hi yadi na saṃmukhīkarotīty arthaḥ. sa tasmād ūrdhvopapannaḥ. sa āryaḥ. tasmāt tṛtīyadhyānād ūrdhvaṃ caturthe dhyāne ārūpyeṣu vā sukhendriyeṇāsamanvāgataḥ syāt. yad dhi sāsravaṃ sukhendriyaṃ. tad bhūmisaṃcārāt tyaktaṃ. yad api cānāsravaṃ. tad api. yadi na saṃmukhīkṛtaṃ syād ubhayenāpi sukhendriyenāsamanvāgataḥ syād āryāṇāṃ cordhvopapannānām avaśyaṃ sukhendriyeṇāsamanvāgama uktaḥ. sukhendriyeṇa caturthadhyānārūpyopannaḥ pṛthagjano na samanvāgataḥ. āryas tu samanvāgata iti vacanāt. yaś cāpi saumanasyendriyeṇa samanvāgataḥ. so 'vaśyaṃ paṃcabhir upekṣājīvitamanaḥsukhasaumanasyendriyair ity evamādivacanāc ca. [tib. 211b] atra brūmaḥ. asty eṣa vibhāṣāyāṃ likhitapakṣaḥ. sa tu na sthāpanāpakṣo lakṣyate. apara āhur iti vacanāt. yo hi caturthadhyānalābhī ṣaṇṇāṃ bhūmīnām anyatamāṃ bhūmiṃ niśritya niyāmam avakrāmati. sa ṣaḍbhūmikenānāgāmiphalenānāgamyabhūmikena yāvac caturthadhyānabhūmikena ṣoḍaśe citte samanvāgato bhavati. tathā vītarāgatvāt. yas tṛtīyadhyānalābhī. sa paṃcabhūmikena. caturthadhyānabhūmikaṃ hitvā. evaṃ yo dvitīyadhyānalābhī. sa caturbhūmikena. tṛtīyacaturthabhūmike hitvā. yas tu vītarāgaḥ prathamadhyānalābhī vā dvitīyālābhī. sa yady anāgāmiphalaṃ prāpnoti. tribhūmikenāsāv anāgāmiphalena samanvāgataḥ. anāgamyadhyānāṃtaraprathamadhyānabhūmikena. sarvajaghanyo 'pi hy anāgāmy avaśyam eva tribhūmikenānāgāmiphalena samanvāgata iti varṇayaṃti. tasmād aparapakṣāpekṣayaivam uktam ācāryeṇeti yuktaṃ syāt.

(vi.35ab) evaṃ tāvad bhūyaḥkāmavītarāgāṇām iti. bhūyovītarāgāṇāṃ. kāmavītarāgāṇāṃ ca. tatra bhūyovītarāgo yasya saptāṣṭau vā prakārāḥ pūrvaṃ laukikena mārgeṇa prahīṇā bhavaṃti. yasya [tib. 212a] nava prakārāḥ prahīṇāḥ. sa kāmavītarāgaḥ. bhūyovītarāgāṇāṃ pudgalavyavasthā

dvitīye 'rvāṅ navakṣayād

iti vacanāt. kāmavītarāgāṇāṃ

kāmād viraktād ūrdhvaṃ ceti

vacanāt. yathaite kāmadhātāv iti.

yāvat paṃcaprakāraghnau. dvitīye 'rvāṅ navakṣayāt.

kāmād viraktāv

iti vacanāt. kāmadhātau nava prakārāḥ kleśā upadiṣṭāḥ. celād iti vastrāt. eṣa dṛṣṭāṃtayoga iti. drstāṃtayuktir dṛṣṭāṃtayogo dṛṣṭāṃtaprakāra ity apare. (abhidh-k-vy 551) tad evam anayā yuktyānena vā prakāreṇānyo 'pi dṛṣṭāṃto vaktavya iti sūcayati. anyathā hy eṣa dṛṣṭāṃta ity eva brūyāt. anādisaṃsāra iti. anādau saṃsāre. svahetuparaṃparayā dhyāpitā abhivardhitās tataś cādhimātrapramāṇam eteṣām ity abhiprāyaḥ. teṣāṃ kleśānām unmūlanāt prāpticchedataḥ. mūlasadharmiṇyo hi prāptayas tatprabaṃdhatvāt kleśānāṃ tṛvṛtkarṣaniṣkarṣaṇavad iti. yathā trivṛtkarṣeṇa dharaṇena subahukāle saṃvardhitānāṃ vātapittādīnāṃ doṣāṇāṃ niṣkarṣaṇaṃ. evaṃ kṣāṇikamṛdukenāpy āryamārgeṇa kleśānāṃ. yathā ca kṣaṇikenālpena pradīpena [tib. 212b] mahatas tamaso ghātaḥ. tadvat kleśānām iti.

(vi.35cd) saptakṛtvaḥ paramaṃ janmāsyeti. saptakṛtvo janmaprakarṣaṇāsya. nātaḥ param ity arthaḥ. tena mārgeṇa nirvāṇagamanād ity arthaḥ. srotasā hi loke gamyate.

ādyamārgalābhāc cet. ādyo 'nāsravo mārgo darśanamārgas tasya lābhāc cet srotaāpannaḥ. aṣṭamako 'pi syāt. srotaāpattiphalapratipannako 'pi syād ity arthaḥ. tathā hi pratilomakrameṇārhata ārabhyāṣṭānāṃ puruṣapudgalānām arhatpratipannakādīnāṃ srotaāpattiphalapratipanno 'ṣṭamako bhavati śraddhānusārī dharmānusārī vā tasyāpy ādyamārgalābhāt so 'pi srotaāpannaḥ syāt. ādyaphalalābhāc cet. atha mataṃ apūrvaphalasya lābhāt srotaāpanna iti. bhūyovītarāgo 'pi syāt. yaḥ prahīṇaṣaṭkleśaprakāraḥ ṣoḍaśe kṣaṇe sakṛdāgāmī. so 'pi srotaāpannaḥ syāt. tasyāpy apūrvaphalalābhāt. evaṃ kāmavītarāgo 'pi syāt. tasyāpi tad ādyaṃ phalam iti. idānīṃ parihāra [tib. 213a] ucyate. sarvaphalaprāpiṇam adhikṛtyādyaphalalābhād iti. sarvaphalam iti. srotaāpattiphalādīni catvāri. tatprāptuṃ śīlam asyeti sarvaphalaprāpī. sarvaphalaprāpti asyāsīti vā sarvaphalaprāpī. tam adhikṛtya tam abhisaṃdhāyādyaphalalābhād apūrvaphalalābhāt srotaāpanna ucyate. kiṃ punaḥ kāraṇam iti vistaraḥ. kasmāt sa eva srotaāpanna ucyate. nāṣṭamakaḥ sa cāpi hy āryamārgasrotaāpanna iti. pratipannakaphalamārgalābhād iti vistaraḥ. yasmāt tena sarvaphalaprāpiṇā pratipannakamārgaḥ paṃcadaśakṣaṇasvabhāvaḥ. bhāvanāmārgaś ca ṣoḍaśakṣaṇo labdhaḥ. aṣṭamakena tu pratipannakaḥ mārga eva labdha iti. itaś ca darśanabhāvanāmārgalābhāt. yasmāc ca tena darśanamārgaś ca sa eva bhāvanāmārgaś ca sa eva labdhaḥ. aṣṭamakena tu darśanamārga eveti. sakalasroto'bhisamayāc ca mārgānvayajñāne. yasmāc cānena sakalaṃ sroto'bhisamitaṃ mārgānvayajñānakṣāṃtikṣaṇasyāpi