Sphuṭārthā abhidharmakośavyākhyā

darśanān na tv aṣṭamakena. tasmād (abhidh-k-vy 552) ebhiḥ kāraṇaiḥ sarvaphalaprāpy eva srotaāpanna ity ucyate nāṣṭamakaḥ. prakarṣagater hi tathā vacanaṃ. tadyathā loke yaḥ prakarṣeṇa bhāsaṃ karoti. sa bhāskara ucyate. na khadyotakaḥ. [tib. 213b] tadvat. tasmād anyān iti. tasmāt sāṃpratikād bhavād anyān. saptasthānakauśalasaptaparṇavad iti. yathā saptakasāmānyāt saptasthānakuśalo bhikṣur uktaḥ sūtre. kathaṃ. vistaram uktvāha. kathaṃ ca bhikṣavo bhikṣuḥ saptasthānakuśalo bhavati. rūpaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. rūpasamudayaṃ rūpanirodhaṃ rūpanirodhagāminīṃ pratipadaṃ rūpasyāsvādam ādīnavaṃ niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. evaṃ vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. vijñānasamudayaṃ vistareṇa yāvan niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānātīti. evam anena nyāyena paṃcasaptakāni paṃcatriṃśad iti. paṃcatriṃśat kuśalaḥ prāpnoti. saptaparṇavac ca. yathā ca pattrikāyāṃ pattrikāyāṃ saptaparṇasādṛśyād anekaśatapattro 'pi san sa vṛkṣaḥ saptaparṇa ity ucyate. tadvat. prathamo dṛṣṭāṃtaḥ pravacane siddhaḥ. dvitīyo loka iti dṛṣṭāṃtadvayopanyāse prayojanam. yadi saptakasāmānyāt saptakṛtvaḥ parama iti vyākhyāyate.

yat tarhi sūtra uktaṃ. tad virudhyata ity ato 'pavyākhyānam etad ity abhiprāyaḥ. ekasyāṃ gatāv aṣṭamaṃ bhavaṃ nābhinirvartayatīty avirodhaḥ. yathārutaṃ vā kalpyamāna iti. saptakṛtvo devāṃś ca manuṣyāṃś ca saṃsṛtya saṃdhāvya [tib. 214a] duḥkhasyāṃtaṃ karotīti devamanuṣyavacanād aṃtarābhavo 'pi na syāt. iṣyate ca devamanuṣyagatyoḥ saptabhavābhinirvartanam. aṃtarābhavās tu na gaṇyāṃta iti. yadi aṃtarābhavaiḥ saha saptabhavā gaṇyeran janmacatuṣṭayam evāsya syāt. tad evānenāniṣṭāpattivacanena tadātmīyaṃ vyākhyānam ekasyāṃ gatāv iti samarthayati. itara āha. evam apy ūrdhvaṃsrotasa iti vistaraḥ. yady ekasyāṃ gatāv aṣṭamaṃ bhavaṃ nābhinirvartayatīti vyākhyāpayasi. kathaṃ tarhi ūrdhvasrotaso 'ṣṭamabhavābhinirvṛttir ekasyāṃ gatau bhavati. bhavāgraparamasyeti viśeṣaṇaṃ kim artham. akaniṣṭhaparamasyāpi aṣṭamabhavābhinirvṛttiḥ saṃbhavati.

sa pluto 'rdhaplutaḥ sarvaś cyutaś cānyo bhavāgraga

iti vacanāt. sa cāpi vaktavyaḥ. bhavaprakarṣavivakṣāyāṃ tu bhavāgraparamagrahaṇam ity abhiprāyaṃ lakṣayāmaḥ. kāmadhātvabhisaṃdhivacanād iti. kāmadhātau caikā gatir manuṣyagatiḥ. devagatir vā. tasyām aṣṭamabhavaṃ nābhinirvartayati. na tu rūpārūpyadhātvor iti. kim atra jñāpakaṃ. sūtraṃ yuktir vā. kāmadhātum adhikṛtyedam uktam iti. [tib. 214b] sūtram āgamaḥ. (abhidh-k-vy 553) yuktir atrānumānaṃ. yena codakenaivaṃ coditaṃ kim atra jñāpakaṃ sūtraṃ yuktir veti. sa eva punar āha. iha caiva kiṃ jñāpakaṃ pratyekaṃ devamanuṣyeṣu iti vistaraḥ. pratyekaṃ devamanyuṣyeṣu saptakṛtvaḥ saṃsṛtyeti. na punar ubhayeṣv eva devamanuṣyeṣu saptakṛtva iti. tad uktaṃ bhavati. yo manuṣyeṣu dṛṣṭasatyaḥ. sa deveṣu triṣkṛtvaḥ saṃsṛtya manuṣyeṣu ca triṣkṛtva eva tato devān āgamya parinirvātīti. yo vā deveṣu dṛṣṭasatyaḥ. sa tathaiva. sa manuṣyeṣu triṣkṛtvo deveṣu ca triṣkṛtva eva saṃsṛtya tato manuṣyān āgamya parinirvātīti. evaṃ hi paṭhyate saptakṛtvo devāṃś ca manuṣyāṃś ceti. sāmānyarūpeṇa hi paṭhyate. na pratyekam iti viśiṣya paṭhyata ity arthaḥ. evaṃ vaibhāṣikapakṣe saṃśayāvasthe kṛte ācāryaḥ samarthayann āha. pratyekam api tu kāśyapīyā iti vistaraḥ. kāśyapīyā nikāyāṃtarīyāḥ. ta evaṃ paṭhanti. saptakṛtvo devān saptakṛtvo manuṣyān iti. evaṃ pratyekamartho labhyate. tad anenobhayam api parihṛtaṃ bhavati. yad uktaṃ kim atra jñāpakaṃ sūtraṃ yuktir vā kāmadhātum adhikṛtyedam uktam iti. yac coktam iha caiva kiṃ jñāpakaṃ. pratyekaṃ devamanuṣyeṣu saptakṛtva iti. [tib. 215a] pratyekamarthaparigraheṇaiva hi

kāmadhātvabhisaṃdhir api sūcito bhavati. na hi rūpārūpyadhātvoḥ saptakṛtvo devamanuṣyeṣu saṃsaraṇaṃ yujyate. tatropapannānām anāgāmināṃ manuṣyānāgamanāt. yuktir apy ata eva gamyate. yatraiva saptakṛtvobhavaparama uktaḥ. tatraiva bhūmāv aṣṭamabhavapratiṣedha upapadyate nānyatreti. nātrābhiniveṣṭavyam iti. iha caiva kiṃ jñāpakam iti. tajjātīya iti. tatprakāraḥ. yena tāvatā kālenāvaśyaṃ saṃtatiparipākān nāṣṭamaṃ bhavam abhinirvartayati. saptapadāśīrviṣadaṣṭavat. saptapadāśīrviṣeṇa tena daṣṭo yathā saptapadāni gatvā mriyate. na pareṇa nārvāk. viṣajātiḥ sā tādṛśī. cāturthakajvaravac ca. yathā cāturthako jvaraś caturtha evāhani bhavati. na pareṇa nārvāk. rogajātiḥ sā tādṛśī. tadvat. dve avarabhāgīye iti. kāmacchandavyāpādau. kāmāvītarāgatvād etau bhavataḥ. paṃcordhvabhāgīyānīti.

dvau rāgau rūpyarūpijau auddhatyamānamohāś ceti.

yato 'rvāṇ nirvāṇaṃ ca na prāpnoti. na cāṣṭamaṃ bhavam abhinirvartayatīti. [tib. 215b] saptasaṃyojanāvaśeṣatvād ity ahetur eṣa ity ācāryasaṃghabhadraḥ. na hy ūrdhvabhāgīyāni kāmadhātau janmābhinirvartayituṃ samarthāny ūrdhvabhūmikatvād iti. etad dhetuvādinaḥ punar āhuḥ. yady api tāny ūrdhvabhūmikāni. tatprāptisāmarthyāt tu tāvatāṃ bhavānām abhinirvṛttir bhavati. (abhidh-k-vy 554) na hi tāni ūrdhvam api vipākahetutvena vyavasthāpyaṃte. avyākṛtatvād iti. aṃtareṇety aṃtarārvāg ity arthaḥ. dharmatāpratilaṃbhikam iti. aśaikṣamārgasāmarthyapratilaṃbhikam ity arthaḥ. sa hi tasya svabhāvo yad bhikṣuliṃgena yojayatīti.

avinipātadharmeti. sūtre paṭhyate. srotaāpanno bhavann avinipātakadharmā niyataṃ saṃbodhiparāyaṇaḥ saptakṛtvaḥparamaḥ saptakṛtvo devāṃś ca manuṣyāṃś ca saṃdhāvya saṃsṛtya duḥkhasyāṃtaṃ karotīti. kasmād evaṃ bhavatīty āha. tadgāmikakarmānupacayād iti. vinipāto 'pāyo narakādiḥ. taṃ gacchatīti tadgāmi. tadgāmy eva tadgāmikaṃ. kiṃ. karma. tasyānāgatasyānupacayād āryāvasthāyāṃ. upacitavipākadānavaiguṇyāc ca saṃtateḥ. pṛthagjanāvasthāyām upacitasyāniyatavedanīyasya tadgāmikasya karmaṇo vipākadānavaiguṇyāt saṃtateḥ. avinipātadharmā bhavatīty ucyate. [tib. 216a] īdṛśī tasya skaṃdhasaṃtatiḥ parāvṛttā. yad asau tadgāmikasya karmaṇa upacitasya vipākadānavaiguṇyenāvasthiteti. kasmāt punaḥ sā skaṃdhasaṃtatir upacitatadgāmikakarmavipākadānavaiguṇyenāvasthiteti. tata ucyate. balavatkuśalamūlādhivāsanād iti. yasmād asau skaṃdhasaṃtatir babavadbhiḥ. kuśalamūlair adhivāsitā paribhāvitā. kathaṃ ca punar balavatkuśalamūlādhivāsitā. prayogāśayaśuddhitaḥ. prayogaśuddhita āśayaśuddhitaś ca. tatra prayogaśuddhir āryakāṃtāni śīlāni. āśayaśuddhir buddhādiṣv avetyaprasāda iti. kṣāṃtim api notpādayed iti. kṣamaṇam api notpādayet. cittam api notpādayet. prāg eva prayogam ity abhiprāyaḥ. atha vā. apāyaniyate tu karmaṇi saty asau pudgalaḥ kṣāṃtim api nirvedhabhāgīyalakṣaṇāṃ notpādayati. kim aṃgānāsravaṃ mārgam iti. yathā balavatkuśalamūlādhivāsitā upacitākuśalavipākadānaviguṇā bhavati. tac chlokenopadarśayati.

kṛtvābudho 'lpam apīti

sarvam.

abudho 'lpam api

pāpaṃ

kṛtvā

adhaḥ prayāty

apāyaṃ.

budhaḥ

punar

mahad api

pāpaṃ kṛtvā

prajahāty anartham

apāyaṃ. tad arthadvayaṃ yathākramaṃ [tib. 216b] dṛṣṭāṃtadvayena sādhayati.

loham alpam api saṃhataṃ

piṇḍarūpāvasthitam

udake majjaty

asaṃskṛtatvāt.

tad eva

punar lohaṃ

pātrīkṛtaṃ

san

mahaj

jātam udake

plavate

tarati. tadabhisaṃskāraguṇāt. evam abudho guṇair apātrīkṛtatvān majjati. na tu budho guṇaiḥ pātrīkṛtatvād iti.

yasmāt pareṇa duḥkhaṃ nāstīti. yasmād duḥkhāt pareṇa duḥkhaṃ nāsti bhavāṃtarasaṃgṛhītaṃ. sa duḥkhasyāṃto duḥkhāvasānam ity arthaḥ. anyathā hi maraṇakāle duḥkhasyāṃto bhavati. sapratisaṃdhikaṃ tu tad duḥkham. ata āha. apratisaṃdhikaṃ duḥkhaṃ karotīty artha iti. kathaṃ nirvāṇaṃ karotīti. nityatvāt karaṇaṃ na yujyata ity abhiprāyaḥ. tatprāptivibaṃdhāpanayanād iti. nirvāṇaprāptivibaṃdhāpanayanāt. tatprāpter vibaṃdhaḥ kleśaprāptir upadhir vā tadapanayanān nirvāṇaṃ karoti. tadyathākāśaṃ maṇḍapāvasthāne na lakṣyate. sati tasya vibaṃdhe. tadapanayanān nityam apy ākāśaṃ karotīty ucyate. tenāha. yathākāśaṃ kuru maṇḍapaṃ pātayeti bhavaṃti vaktāra iti. anyo 'pi veti pṛthagjanaḥ paripakvasaṃtānaḥ na tu niyata iti. kadācid ihaiva parinirvāyāt aṃtarābhaveṣu cety ato nocyate.

(vi.36) dvitrijanmeti.

dve vā trīṇi vā janmāny asyeti [tib. 217a] dvitrijanmā. kecid evaṃ paṭhaṃti. dvitrajanmeti. dve vā trīṇi vā dvitrāṇi. saṃkhyayāvyayāsannādūrādhikasaṃkhyāḥ (abhidh-k-vy 556) saṃkhyeya iti samāsaḥ. bahuvrīhau saṃkhyeye ḍaj iti samāsāṃtaḥ. dvitrānyajanmāny asyeti dvitrajanmeti. śloke tu dvayor grahaṇam iti. kleśaprahāṇajanmanoḥ. kasmād ity āha. srotaāpannasyānupūrvikasya darśanaprahātavyeṣu prahīṇeṣu bhāvanāprahātavyānāṃ kleśānām ekasya prakārasya yāvac caturṇāṃ paścāt prahāṇe sati. tatpratipakṣasyaikadvitryādikleśaprakārapratipakṣasyānāsravasyendrigasya lābhas tasyānuktasiddhatvāt ślokena tasyāgrahaṇaṃ. na hi vinā pratipakṣeṇa kleśaprakāraprahāṇam asti. laukikenāpi hi mārgeṇa tasyāryasya kleśaprakāraprahāṇe 'nāsravasya tatpratipakṣasyendriyasya lābho bhavati. janma tu kadācid alpīyaḥ syāt. yadīhaiva parinirvāyāt aṃtarābhave upapadya vā. kiṃ kāraṇaṃ. pareṇa bhavyatvāt. srotaāpattiphalāt pareṇa sakṛdāgāmitvasya yāvad arhattvasya bhavyatvāt. ato 'sya janmano grahaṇaṃ.

dvitrijanmā kulaṃkula

iti.

niyamārtham idam iha vicāryate. ya ekadvividhamuktaḥ. sa kiṃ bhavati. kulaṃkula ity eke.

tricaturvidhamukta-

grahaṇaṃ tu udāharaṇārthaḥ. parimāṇārthaṃ vā nātaḥ pareṇeti. ekadvividhamuktaḥ paṃcaṣaṭjanmety apare. [tib. 217b] tricaturvidhamukta iti viśeṣaparigrahāt. naitad vyākhyānakārair vicāritam iti vicāryam etat.

kasmān na paṃcaprakāraprahāṇāt. kiṃ. kulaṃkulo bhavatīty adhikāraḥ. tatprahāṇa iti vistaraḥ. paṃcaprakāraprahāṇe ṣaṣṭhayāpi prakārasyāvaśyaṃ prahāṇāt. kasmād ity āha. na hi tasyaikaḥ prakāraḥ ṣaṣṭhaḥ phalaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vighnayituṃ samartha iti. ekavīcikasyeveti. viparītadṛṣṭāṃta eṣaḥ. yathaikavīcikasyaikaḥ prakāro navamo 'nāgāmiphalaṃ vighnayituṃ samarthaḥ. naivam asya srotaāpannasya ṣaṣṭhaḥ prakāraḥ sakṛdāgāmiphalaṃ vighnayituṃ samartha iti. kasmād ity āha. dhātvanatikramād iti. ekavīciko hi kāmadhātum atikrāmati. ato 'syaiko 'pi prakāro navamaḥ phalaṃ vighnayituṃ samartho dhātvatikramasya duṣkaratvāt. sakṛdāgāmī tu dhātuṃ nātikrāmatīti. na tasyaikaḥ kleśaḥ prakāraḥ ṣaṣṭhaḥ phalaṃ vighnayituṃ samartha iti.

tatra vānyatra vā devanikāya iti. tadyathā trāyastriṃśeṣu satyāni dṛṣṭvā dve trīṇi vā kulāni saṃsṛtya. tatraiva trāyastriṃśeṣu parinirvāti. anyatra vā. (abhidh-k-vy 557) cāturmahārājakāyikeṣu yāmeṣu vā parinirvāti. evam anyatrāpi yojyaṃ. rāgadveṣamohānāṃ tanutvād ity ucyata iti sūtre. kathaṃ. trayāṇāṃ samyojanānāṃ [tib. 218a] prahāṇāt rāgadveṣamohānāṃ ca tanutvāt sakṛdāgāmībhavatīti. mṛduprakārāvaśeṣatvād iti. mṛdvadhimātro mṛdumadhyo mṛdumṛdur ity etanmātrāvaśeṣatvāt.

(vi.37) kṣīṇasaptāṣṭadoṣāṃśa

iti. doṣāṃśo doṣāvayavaḥ saptāṣṭaprakāralakṣaṇaḥ. indriyata iti cātra tṛtīyaṃ kāraṇaṃ na sūtritaṃ tathaiva vyākhyeyaṃ. katham asyeti vistaraḥ. katham asyaikavīcikasyaikaprakāro navamaḥ phalaṃ vighnayituṃ samartho na hi kulaṃkulasyaikaḥ prakāraḥ phalaṃ vighnayituṃ samartha iti. ucyate. dhātvatikramāt. yasmād asau navame prakāre prahīṇe kāmadhātusamatikrāṃto bhavati. na punas tatropapadyate. sa ca navamaḥ prakāraḥ karmaṇā saha tatropapadyavedanīya ity atas tadvipākaniṣyandaphalabhūmyatikramāt phalaṃ vighnayituṃ samartho bhavati. avasthātraye hi karmāṇi vighnāyopatiṣṭhaṃta ity uktaṃ prāk.

kṣāṃtyanāgāmitārhattvaprāptau karmātivighnakṛd

iti. iha tu kleśeṣu yojayitavyaṃ. ata evāha. yathā karmāṇi. evaṃ kleśā ityādi. tasyavaikajanmavyavahitatvād iti. tasya kṣīṇasaptāṣṭaprakārasya sakṛdāgāminaḥ. ekena janmanā vāvahitatvān nirvāṇasya. ekena vā kleśaprakāreṇa vyavahitam asyānāgāmiphalam ity [tib. 218b] ekavīcikaḥ. na tāvat kulaṃkulo bhavaty ekavīciko veti. laukikena mārgeṇa pūrvaṃ tricaturvidhamukto 'pi na tāvat kulaṃkulo bhavati. kṣīṇasaptāṣṭaprakāro 'pi na tāvad ekavīciko bhavati. tatpratipakṣānāsravendriyalābhasyābhāvāt. ata evāha. yāvat phalaviśiṣṭo mārgo na saṃmukhīkṛta iti. phalaviśiṣṭe tu tatpratipakṣe tadūrdhvaprakārapratipakṣe vā saṃmukhīkṛte tadānāsravendriyalābhāt. kulaṃkulo bhavaty ekavīciko vety arthād uktaṃ bhavati. paṃcānām iti vistaraḥ. paṃcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt anāgāmīty ucyate sūtre. prahāṇasaṃkalanāt. satkāyadṛṣṭyādīnāṃ prahāṇaikatvavyavasthāpanāt dve trīṇi vā pūrvaṃ prahīṇānīti. yadi tāvat kāmavītarāgo niyāmam avakrāmati. dve pūrvaṃ prahīṇe laukikena mārgeṇa. kāmacchando vyāpādaś ca. satkāyadṛṣṭyādīnām aparyādāya prahāṇāt. athānupūrvikaḥ. trīṇi pūrvaṃ prahīṇāni. kena. darśanamārgeṇa satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vicikitsā ca. tasmāt sākalyena paṃcānāṃ prahāṇād ity ucyate.

(vi.38, 39) so 'ntarotpannasaṃskārāsaṃskāraparinirvṛtir

iti. so 'nāgāmī. aṃtarā utpanne saṃskāreṇāsaṃskāreṇa [tib. 219a] parinirvṛtir asyeti aṃtarotpannasaṃskārāsaṃskāraparinirvṛtiḥ. yat tūktam evam utpannasyeti. tan na budhyāmahe. katham utpannasyānāgāminaḥ parinirvṛtir asyeti bahuvrīhiḥ samāso bhavati. anyapadārthe hi bahuvrīhir ucyate. na svapadārthe. tenaivam iha pāṭhaṃ paśyāmaḥ evam utpanne 'syeti. lekhakenaikāro 'tra vināśita iti. tathāpāṭhe hy ayam arthaḥ saṃbhavati. utpanne janmani parinirvṛtir asyeti utpannaparinirvṛtiḥ. athaivam eva pāṭhaḥ syāt. evaṃ vyākhyāyeta. anādare ṣaṣṭhī. tayaivaṃ samāsaḥ kriyeta. utpannasya janmanaḥ parinirvṛtir asyānāgāmina ity utpannaparinirvṛtir anāgāmīti. atha vā utpannasyety utpannajātir ucyate. utpannānām iti yo 'rthaḥ. so 'rtha utpannasyeti. tenotpannānāṃ yā parinirvrṭiḥ. sā asyety utpannaparinirvṛtiḥ. atha parinirvṛtyarthād eva kevalād anāgāmyarthasyānyatvāt. pūrvapadārthānanyatve 'py anāgāmisamānādhikaraṇasyotpannaśabdasya parinirvṛtiśabdena saha bahuvrīhiḥ samāsa itīccheyuḥ. subhaṇitam etat syāt. sa evānāgāmī punaḥ paṃcadhā bhavatīti. aṃtarāparinirvāyī upapadyaparinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyī anabhisaṃskāraparinirvāyī ūrdhvaṃsrotāś ceti nigamayati.

abhiyuktavāhimārgatvād iti. abhiyukto vīryavān ārabdhavīrya ity arthaḥ. vāhī mārgo asyeti vāhimārgaḥ. kathaṃ mārgo vāhī. vinābhisaṃskāreṇa saṃmukhībhāvāt. abhiyuktaś cāsau vāhimārgaś cābhiyuktavāhimārgaḥ. tadbhāvaḥ. tasmāt. utpannamātro nacirāt parinirvāti. sopadhiśeṣeṇa nirvāṇeneti. nirvāṇadvaividhyād viśinaṣṭi sopadhiśeṣanirvāṇena parinirvāti. sarvāsravakṣayaṃ karatīty arthaḥ.

so 'pi nirupadhiśeṣanirvāṇeneti. na kevalam aṃtarāparinirvāyī nirupadhiśeṣaparinirvāṇena parinirvāty arhattvaṃ prāpyāyur aparisamāpya. upapadyaparinirvāyy [tib. 219b] api tatsadṛśa ity apare. na. āyurutsargāvaśitvāt. naitad evaṃ so 'pi nirupadhiśeṣaparinirvāṇeneti. kasmāt. āyurutsargāvaśitvāt. āyuṣa utsarge tasyāvaśitvāt. kasmāt punar asyātrāvaśitvaṃ. yat prāṃtakoṭikacaturthadhyānalābhina āyurutsargavaśitvaṃ. tac ca prāṃtakoṭikaṃ dhyānaṃ manuṣyeṣv eva triṣu dvīpeṣūtpādyate. sa ca rūpadhātūpapanna iti. kim aṃtarāparinirvāyiṇo 'sty āyurutsargavaśitvaṃ. yata evam asau nirupadhiśeṣaparinirvāṇena parinirvāti. tasyāpi vaśitvaṃ nāsti. aṃtarābhavāvasthānāya (abhidh-k-vy 559) tu tādṛśaṃ karma nāsti. yādṛśam upapadyaparinirvāyiṇa iti. ato 'ṃtarāparinirvāyī śīghraṃ parinirvāti. upapadyaparinirvāyī tu yāvadāyuḥ sthitvā parinirvātīty upapadyaparinirvāyy eva sopadhiśeṣanirvāṇena parinirvātīty ucyate. sābhisaṃskāraparinirvāyī kileti. kileti kilaśabdo vaibhāṣikamatadyotakaḥ. svamataṃ hi sūtrānusāreṇa paścād vakṣyate. apratiprasrabdhaprayoga iti. pūrvaprayogāvedhenānirākṛtaprayoga ity arthaḥ. sābhisaṃskāraṃ saprayatnaṃ. abhiyuktāvāhimārgatvād iti. abhiyuktatvāt avāhimārgatvāc ca tasya yoginaḥ. [tib. 220a] ata evāsau sābhisaṃskāraparinirvāyī sidhyati. anabhisaṃskāreṇeti. pūrvaviparyayeṇa. prayogasya pratiprasrabdhatvāt. abhiyogavāhimārgābhāvād iti. abhiyogasya vīryasyābhāvāt. vāhimārgasya cābhāvād ity arthaḥ. tad evam abhiyogādinānātvāt parinirvāṇaviśeṣa ukto bhavati. upapadyaparinirvāyiṇo hy ubhayam asti. abhigogaś ca vāhī ca mārga iti. sābhisaṃskāraparinirvāyiṇo 'bhjyogo 'sti. na tv asya vāhī mārgaḥ. anabhisaṃskāraparinirvāyiṇas tūbhayam api nāsti. nābhiyogo na ca vāhī mārga iti.

saṃskṛtāsaṃskṛtālaṃbanamārgaparinirvāṇād iti. saṃskṛtaṃ saṃskāra ity eko 'rthaḥ. evam asaṃskṛtaṃ asaṃskāra iti. saṃskārālaṃbanena mārgeṇa duḥkhasamudayamārgālaṃbanena mārgeṇa yaḥ kleśān prajahāti. sa sābhisaṃskāraparinirvāyī. yo 'saṃskārālaṃbanena nirodhālaṃbanena. so 'nabhisaṃskāraparinirvāyīti.

tat tu na. atiprasaṃgād [tib. 220b] iti. tat tu naivaṃ. kasmāt. atiprasaṃgāt. aṃtaropapadyaparinirvāyiṇor api saṃskṛtāsaṃskṛtālaṃbanamārgaparinirvāṇāt pratyekaṃ sābhisaṃskārānabhisaṃskāraparinirvāyitvaprasaṃgaḥ. tatrasthau dvāv eva pudgalau syātāṃ. na paṃceti. anabhisaṃskāraparinirvāyī pūrvaṃ paṭhyata iti. sābhisaṃskāraparinirvāyiṇaḥ pūrvam ayaṃ paṭhyate. anabhisaṃskāraparinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyīti. tathaiva yujyata iti vistaraḥ. anabhisaṃskārasābhisaṃskāraparinirvāyiṇor yathākramaṃ. vāhyavāhimārgayoḥ pudgalayoḥ parinirvāṇasyānabhisaṃskārasādhyatvāt pūrvasyābhisaṃskārasādhyatvāc cetarasya. kathaṃ tathā sādhyatvam ity āha. ayatnayatnaprāptitas tatparinirvāṇasya yathākramam ity eva.

atha vāhyavāhimārgayor iti. mārgayor eva grahaṇaṃ na pudgalayor abhisaṃbaṃdhaḥ. vāhino mārgasyānabhisaṃskārasādhyatvād avāhinaś cābhisaṃskārasādhyatvāt. ayatnayatnaprāptitaḥ. ayatnasaṃmukhībhāvataḥ pūrvamārgasya. yatnaprāptita itarasyeti. [tib. 221a] tad evam anabhisaṃskāraparinirvāyī pūrvaṃ yujyate. āha. yady anabhisaṃskāraparinirvāyiṇo vāhī (abhidh-k-vy 560) mārgo 'nabhisaṃskāraśādhyatvāt upapadyaparinirvāyiṇo 'pi vāhī mārga iti. kas tayor viśeṣa iti. ata ucyate. upapadyaparinirvāyiṇas tu mārgo vāhitaro jitataraḥ. nānabhisaṃskāraparinirvāyiṇa evam adhimātrataro hetūpacayataḥ. mṛdutarāś cānuśayāḥ mārgādhimātrataratvena kṣapitatvāt.

ūrdhvasrotā iti. ūrdhvasroto gatir asyeti ūrdhvasrotāḥ. yatra ūrdhvam iti paṭhyate.

ūrdhvaṃ damāc ca dehāc ceti.

ūrdhvaṃdamikaḥ ūrdhvaṃdehika iti. tatpratyayasaṃniyogenordhvaśabdasya māṃtato 'pi nipātyata iti veditavyaṃ. yathā ciraśabdasya ciraṃtanam ity ūrdhvam iti nipāto 'stīty apare. akārāṃto 'pi tūrdhvaśabdo 'sty eveti na vāryate. vyavakīrṇāvyavakīrṇadhyānatvād iti. miśritāmiśritadhyānatvād ity arthaḥ. anāsraveṇa sāsravasya dhyānasya miśritatvāt. iha dhyānāni vyavakīrya dhyānatrayāt parihīyata iti. dhyānavyavakiraṇaṃ caturthadhyānavyavakiraṇapūrvakam.

ākīryate caturthaṃ prāg

iti vacanāt. caturtham eva hi dhyānam ādito vyavakiraṇe samarthaṃ. nānyat. caturthāc ca dhyānād aparihīṇasya prathamādiṣu dhyāneṣūpapattir nāstīty ata ucyate. dhyānatrayāt [tib. 221b] parihīṇa iti. kathaṃ ca parihīṇa ity āha. prathamaṃ dhyānam āsvādyeti. madhyānimajjanāt madhye 'nimajjanāt. ardhapluto nāmeti vistaraḥ. ya ekam api sthānāṃtaraṃ vilaṃghya śuddhāvāseṣūpapadyākaniṣṭhān praviśatīty evaṃ vākyābhisaṃbaṃdhaḥ. dṛṣṭisthānatvād iti. mahābrahmaṇāṃ prathamopapannānāṃ ca mahābahmaṇi nirmāyakābhimānataḥ. ekamāyakatvāc ceti. kiṃ. mahābrahmasv āryo nopapadyate. āryasya hi prabhāvavatas tatrotpāde saty ubhayanāyakatvaṃ syāt. niḥsapatnena ca karmaṇā tatrādhipatim. ataḥ sasapatnaṃ na bhavatīti. sarvāṇi sthānāṃtarāṇīti. brahmakāyikebhyaś cyutvā brahmapurohitādīni sudarśanāntāni caturdaśasthānāṃtarāṇi saṃcaryākaniṣṭhān praviśati. yatropapannas tatas tatra cātyaṃtam anāgamanād iti. yatropapannas tadyathā. prathamadhyāne. tato 'tyaṃtam anāgamanāt kāmadhātau. tathā yatropapannas tatra cātyaṃtam anāgamanāt. tatra ca punaḥ prathame dhyāne 'tyaṃtam anāgamanāt. paripūrṇam anāgāmitvaṃ punas tatra dvitīyajanmākaraṇāt. śamathacarito hy eṣa iti. ya eṣa bhavāgraparamaḥ sa samādhipriyaḥ. ārūpyeṣu ca samādhir atipraśāṃtaḥ. tasmād ayam ārūpyān praviśati. pūrvakas tu vipaśyanācarita iti. yo 'sāv akaniṣṭhaparama (abhidh-k-vy 561) uktaḥ. [tib. 222a] sa prajñāpriyaḥ śuddhāvāsān praviśati. aṃtarāparinirvāṇam iti vistaraḥ. naitat prati śāstrakārair niścitaṃ. na ca pratiṣiddham ato 'pratiṣedhād

ūrdhvasrotaso 'kaniṣṭhaparamasya bhavāgraparamasya cāṃtarā akaniṣṭhāṃ bhavāgraṃ ca praviśya parinirvāṇaṃ yujyamānaṃ paśyāmaḥ. saṃbhavaṃ tu paśyāma ity arthaḥ. nanu cākaniṣṭhaparamo bhavāgraparama iti coktam ata āha. akaniṣṭhabhavāgraparamatvaṃ tu pareṇa gatyabhāvād akaniṣṭhebhyo bhavāgrāc cordhvaṃ gatyabhāvāt. tadyathā srotaāpannasya saptakṛtvaḥ paramatvaṃ. na hi tasya dvau trīn vā bhavān abhinirvartya parinirvāṇaṃ na saṃbhavatīti. tataḥ pareṇa tv aṣṭamaṃ bhavaṃ nābhinirvartayatīti. saptakṛtvaḥ parama ukta iti.

sa punaś caturvidha ity aṃtarāparinirvāyyabhāvān na paṃcavidhaḥ. ete ṣaḍ anāgāmino bhavaṃtīti. aṃtarāparinirvāyī upapadyaparinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyī anabhisaṃskāraparinirvāyī ūrdhvasrotāḥ ārūpyagaś ca. ṣaṣṭhaś caturdhābhedam avigaṇayyeti. dṛṣṭadharmaparinirvāyī. dṛṣṭajanmaparinirvāyīty arthaḥ.

(vi.40) katham eṣāṃ trayāṇām iti [tib. 222b] vistaraḥ. trayo 'nāgāmina iti nirbhidya noktā ity anavabudhyamāna itaraḥ pṛcchati. ācāryo 'py arthāpattyoktā eta iti paśyan vivṛṇoti. aṃtaropapadyaparinirvāyiṇor aṃtarāparinirvāyiṇaḥ upapadyaparinirvāyiṇaś cety arthaḥ. ūrdhvasrotasaś ca tṛtīyasyeti. āśvanāśuciraparinirvāṇāt dṛṣṭāṃtatrayeṇeti. āśuparinirvāyī anāśuparinirvāyī ciraparinirvāyī ca dṛṣṭāṃtatrayeṇa yojayyitavyāḥ. tadyathā parīttaḥ śakalikāgnir abhinirvartamāna eva nirvāyāt. evaṃ prathamo ya āśuparinirvāyī. tadyathāyoguḍānāṃ vāyasphālānāṃ vādīptāgnisaṃprataptānāṃ ayoghanena hanyamānānāṃ ayaḥprapāṭikotpataty eva nirvāyāt. evaṃ dvitīyo yo 'nāśuparinirvāyī. tadyathāyoguḍānām iti pūrvavad yāvad ayaḥprapāṭikotplutya pṛthivyām apatitaiva nirvāyāt. evaṃ tṛtīyo yaś ciraparinirvāyī. etac ca sūtraṃ vistareṇa purastāl likhitam iti na punar likhyate. upapadyābhisaṃskārānabhisaṃskāraparinirvāṇād iti. upapadya parinirvāṇād abhisaṃskāreṇānabhisaṃskāreṇa parinirvāṇāt [tib. 223a] tridhābhedān navānāgāmino bhavaṃtīti saṃbaṃdhaḥ. upapadyaparinirvāyī ya upapannamātraḥ parinirvāti. na tv abhisaṃskāreṇānabhisaṃskāreṇa vā parinirvāti. sābhisaṃskāraparinirvāyī tu nopapadyaiva parinirvāti. kiṃ tarhi. abhisaṃskāreṇāpratiprasrabdhasya pūrvābhisaṃskārasya sāmarthyataḥ parinirvāti. asya hi yady api vāhī mārgo 'sti abhiyogena tu parinirvāti. upapadyaparinirvāyī tu nābhiyogeneti viśeṣaḥ. anabhisaṃskāraparinirvāyī (abhidh-k-vy 562) punaḥ pratiprasrabdhapūrvābhisaṃskāro 'bhisaṃskāram anaṃtareṇa

parinirvātīty ayam eva eṣāṃ viśeṣo 'vagaṃtavyaḥ. yathā tu sābhisaṃskārānabhisaṃskāraparinirvāyiṇāv apy upapadyaparinirvāyyākhyāṃ labhete. tathā darśayann āha. sarve hy eta upapadyaparinirvāṇād upapadyaparinirvāyiṇa iti. plutādibhedād iti. plutārdhaplutasarvacyutabhedād ity arthaḥ. sarveṣāṃ vā trayāṇām iti. aṃtaropapadyaparinirvāyyūrdhvasrotasām āśvanāśuciraparinirvāṇāt [tib. 223b] tridhābhedaḥ. kaścid aṃtarāparinirvāyī āśuparinirvāyī bhavati. kaścid anāśuciraparinirvāyī. evam upapadyaparinirvāyī. ūrdhvasrotāś ceti. asmāc ca tridhābhedān navānāgāmino bhavaṃtīti sa eva saṃbaṃdho vācyaḥ. tadviśeṣaḥ punar iti vistaraḥ. teṣāṃ punas trayāṇām aṃtaropapadyaparinirvāyiṇoḥ ūrdhvasrotasaś ca. navānāṃ caiṣām eva pratyekaṃ tridhābhedād yathā varṇitād viśeṣaḥ. karmakleśendriyaviśeṣāt. karmaṇaḥ kleśasyendriyasya ca viśeṣād bhavati. katham ity āha. trayāṇām iti vistaraḥ. abhinirvṛttir aṃtarābhāvaḥ abhinirvṛttivedanīyasya karmaṇa upacitatvād aṃtarāparinirvāyī. upapadyavedanīyasya karmaṇa upacitatvād upapadyaparinirvāyī. aparaparyāyavedanīyasya karmaṇa upacitatvād ūrdhvaṃsrotā ity evaṃ tāvat teṣāṃ trayāṇāṃ karmaviśeṣād viśeṣaḥ. mṛdumadhyādhimātrakleśasamudācāratvād yathākramam eṣām eva kleśaviśeṣād viśeṣaḥ. adhimātramadhyamṛdvindriyatvāc ca yathākramam eṣām evendriyaviśeṣād viśeṣa iti. teṣām api pratyekam ata eva yathāyogaṃ viśeṣa iti. teṣām api pratyekaṃ bhinnānāṃ navānām ity arthaḥ. ata eva karmādiviśeṣāt [tib. 224a] yathāyogaṃ na yathākramaṃ. viśeṣo 'vagaṃtavyaḥ. katham ity āha.

prathamayos trikayor iti vistaraḥ. yac cāṃtarāparinirvāyiṇāṃ trikaṃ. yac copapadyaparinirvāyiṇāṃ. tayos trikayoḥ kleśendriyaviśeṣāt. mṛdumadhyādhimātrakleśasamudācāratvāt adhimātramadhyamṛdvindriyatvāc ca. yathākramaṃ viśeṣaḥ. na tu karmaviśeṣāt. yasmāt prathamasya trikasyābhinirvṛttivedanīyaṃ karma tulyaṃ. dvitīyasya copapadyavedanīyaṃ karma tulyam iti. paścimasya trikasyāparaparyāyavedanīyakarmaviśeṣāc ca viśeṣaḥ. plutādīnāṃ hy aparaparyāyavedanīyaṃ karma bhinnam iti. ato 'paraparyāyavedanīyakarmaviśeṣāt. kleśendriyaviśeṣāc ca. cakārānukṛṣṭatvāt viśeṣo mṛdumadhyādhimātrakleśasamudācāratvāt. adhimātramadhyamṛdvindriyatvāc ca. yathākramam ity arthaḥ. ta ete navaprakārakleśendrigatvād iti. ta ete navānāgāmino navaprakārakleśatvāt. navaprakārendriyatvāc ca. navānāgāmino bhavaṃti. karmaṇo 'grahaṇam avyapitvāt. na hi prathamayos (abhidh-k-vy 563) trikayoḥ karmaviśeṣād [tib. 224b] viśeṣo 'stīti. kathaṃ punar ete navaprakārakleśā bhavaṃti. iha kleśas triprakāro mṛdumadhyādhimātra iti. mṛdur aṃtarāparinirvāyiṇāṃ. madhya upapadyaparinirvāyiṇāṃ. adhimātra ūrdhvasrotasāṃ. tatra prathamo 'ntarāparinirvāyī mṛdumṛdukleśaḥ. dvitīyo mṛdumadhyakleśaḥ tṛtīyo mṛdvadhimātrakleśaḥ. upapadyaparinirvāyiṇāṃ prathama upapadyaparinirvāyī madhyamṛdukleśaḥ. dvitīyaḥ sābhisaṃskāraparinirvāyī madhyamadhyakleśaḥ. tṛtīyo 'nabhisaṃskāraparinirvāyī madhyādhimātrakleśaḥ. ūrdhvasrotasām api pluto 'dhimātramṛdukleśaḥ ardhapluto 'dhimātramadhyakleśaḥ. sarvasthānacyuto 'dhimātrādhimātrakleśa iti. kathaṃ

navaprakārendriyā bhavaṃti. tathaivendriyam api triprakāram adhimātraṃ mṛdu ceti. adhimātram aṃtārāparinirvāyiṇāṃ. madhyam upapadyaparinirvāyiṇāṃ. mṛdūrdhvasrotasāṃ. tatra prathamo 'ṃtarāparinirvāyī adhimātrādhimātrendriyaḥ. dvitīyo 'dhimātramadhyendriyaḥ. tṛtīyo 'dhimātramṛdvindriyaḥ. upapadyaparinirvāyiṇāṃ [tib. 225a] prathamaṃ upapadyaparinirvāyī madhyādhimātrendriyaḥ. sābhisaṃskāraparinirvāyī madyamadhyendriyaḥ. anabhisaṃskāraparinirvāyi madhyamṛdvindriyaḥ. ūrdhvasrotasām api pluto mṛdvadhimātrendriyaḥ. ardhapluto mṛdumadhyendriyaḥ. sarvasthānacyuto mṛdumṛdvindriya iti.

(vi.41) kathaṃ tarhi sūtre sapta satpuruṣagatayo deśitā iti. sapta vo 'haṃ bhikṣavaḥ satpuruṣagatīr deśayiṣyāmi. anupādāya ca parinirvāṇam. ity etat sarvaṃ sūtraṃ gatisūtrata ity atra pradeśe likhitam iti na punar likhyate. atra ca sūtre sapta satpuruṣagatayo deśitāḥ. trayo 'ṃtarāparinirvāyiṇāḥ. traya upapadyaparinirvāyiṇa iti ṣaṭ gatayaḥ. ūrdhvaṃsroto gatiś ca saptamīti. ūrdhvasravaṇadharmeti. kṛdaṃtam etac chabdarūpam iti. vidhārtham etac chabdarūpam iti darśayati. ūrdhvam iti ca kriyāviśeṣaṇam iti. tasyābhedanirdeśād iti. tasyordhvaṃsrotasaḥ plutādibhedānirdeśād ity arthaḥ. vineyāśayāpekṣo hi sūtranirdeśaḥ. nānyāḥ śaikṣā gataya iti. na srotaāpannasakṛdāgāmigataya ity arthaḥ. gatir utpattiḥ saṃparāya ity ete sūtre paryāyā ucyaṃte. teṣām ity anāgāmināṃ. sati ca karmaṇi vṛttiḥ prāṇātipātādyakaraṇāt. asati cāvṛttir abrahmacaryādyakaraṇāt. [tib. 225b] akuśalena hi cittenābrahmacaryādikaraṇam iti. teṣāṃ tu vītarāgāṇāṃ saty eva karmaṇi vṛttir nāsati prahīṇakuśalatvāt. na punaḥ pratyāgatir iti. yāsu gatiṣūpapannāḥ. tatratatra caiṣām atyaṃtam anāgamanam ity arthaḥ. na tv etad yathoktam anyatrāstīty. yad etat saty eva vṛttir asati cāvṛttir evāpunaḥpratyāgamanaṃ ca. tad etat (abhidh-k-vy 564) srotaāpanne sakṛdāgāmini ca nāstīti.

anyeṣām apīti. srotaāpannasakṛdāgaminām apīty arthaḥ. pāryāyikam iti. paryāye bhavaṃ pāryāyikaṃ. kenacit prakāreṇa bhavatīty arthaḥ. katham ity āha. paṃcavidhasya pāpasyātyaṃtamakaraṇasaṃvarapratilaṃbhād iti. paṃcavidhasya pāpasya prāṇātipātādattādānakāmamithyācāramṛṣāvādamadyapānalakṣaṇasyākaraṇenākriyayā saṃvaraḥ saṃvaraṇam. tasya pratilaṃbhāt. na hy āryā janmāṃtare 'py etat paṃcavidhaṃ pāpam adhyācaraṃti. akaraṇasaṃvaravacanaṃ. samādānasaṃvarasyānāvaśyakatvāt. prāyeṇeti. darśanagrahātavyānām akuśalānāṃ sarveṣām atyaṃtaprahāṇāt. bhāvanāprahātavyānāṃ ca kāmāvacarāṇāṃ keśāṃcit saṃbhavataḥ. yeṣām iti vistaraḥ. yeṣāṃ tu niḥparyāyeṇa na prakārāṃtareṇa srotaāpannasakṛdāgāmivat satpuruṣatvaṃ. [tib. 226a] kiṃ tarhi. sarvasya pāpasyātyaṃtamakaraṇasaṃvarapratilaṃbhāt. sarveṣāṃ cākuśalānāṃ darśanaprahātavyānāṃ kleśānāṃ prahāṇāt. bhāvanāprahātavyānāṃ ca kāmāvacarāṇāṃ sarveṣāṃ navaprakārāṇām api prahāṇāt. teṣāṃ satpuruṣāṇām anāgāminām iha sūtre 'dhikāraḥ. sapta satpuruṣagataya ity ato 'nyeṣāṃ pāryāyikaṃ satpuruṣatvaṃ na pratiṣidhyate.

(vi.42) kiṃ punaḥ parivṛttajanmano 'py anāgāmina eśa bhedo 'sti. aṃtarāparinirvāyīty evamādikaḥ. parivṛttajanmānāgāmīyaḥ prathame janmani srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā prāpya dvitīye janmany anāgāmī bhavati. kāma iti viśeṣaṇaṃ. yasmāt rūpadhātau parivṛttajanmā kadācid ārūpyān praviśatīti. tatraiva janmani parinirvāṇād iti. kāmadhātau duḥkhabahulatvenāsya tīvrasaṃvegatvāt. yat tarhīti vistaraḥ. śakreṇoktam itaś cyuto 'haṃ manuṣyeṣūpapanno yady arhattvaṃ prāpya na parinirvāmi. ye te devā akaniṣṭhā iti viśrutāḥ. aṃte me hīyamānasya tatropapattir bhaviṣyatīti. sa hi deveṣv eva srotaāpanno manuṣyāṃś cāgatya parinirvāsyāmīti vacanāt parivṛttajanmā bhavet. aṃte nikāyasabhāgāvasāne mama hīyamānasyārhattvād [tib. 226b] aprāptiparihāṇyā parihīyamāṇasya. tatrākaniṣṭheṣūpapattir bhaviṣyatīti prārthanāvacanād dhātvaṃtaragamanam astīti darśitaṃ bhavatīti gamyate. tat kathaṃ kāmadhātau parivṛttajanmāṃtara āryo dhātvāṃtaraṃ na gacchatīty ucyata iti. sūtrārtho dṛśyate. brūyās tvaṃ. dharmalakṣaṇānabhijñatvāc chakreṇaivam uktaṃ. tasmād adoṣa iti. bhagavatā tarhy evaṃ śṛṇvatā kasmād asau na nivārito mā tvam eva voca ity ata ucyate. bhagavatāpy anivāraṇaṃ. saṃharṣaṇīyatvād iti. kāmaduḥkhaparityāgābhilāṣeṇa saṃharṣaṇīyam ity abhiprāyaḥ. (abhidh-k-vy 565) cyutinimittopapattiduḥkhodvignasya saṃharṣaṇīyatvād ity ācāryasaṃghabhadraḥ.

indriyāṇāṃ paripakvataratvād iti. prajñādīnām indriyāṇāṃ niṣyandaphalapuṣṭiviśeṣād ity arthaḥ. āśrayaviśeṣalābhāc ca. yasmāc cāśrayaviśeṣam anupahataṃ mārgasaṃmukhībhāvānukūlaṃ pratilabhate. dṛṣyaṃte hi tīkṣṇendriyā api saṃta āśrayavaiguṇyāt guṇebhyaḥ parihīyamāṇā ity ato janmāṇtaraparivāsenendriyāṇāṃ paripakvataratvād indriyasaṃcāro nāsti. āśrayaviśeṣalābhāc ca parihāṇir nāsty anenaiva janmāṃtaraparivāsena dhātvaṃtaragamanaṃ na bhavatīti.

mārgasyājitatvād asaṃmukhībhāvata iti. [tib. 227a] yasmān mārgasyājitatvād asaṃmukhībhāvaḥ. tasmāt kāraṇād avītarāgaḥ śaikṣaḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmī ca nāṃtarāparinirvāyī bhavati. anuśayānāṃ ca nātimandatvāt. yasmāc cānuśayās tasya nātimandāḥ. ato nāṃtarāparinirvāyī bhavatīty ayam ācāryasya parihāraḥ. vaibhāṣikāṇāṃ kaḥ parihāra ity āha. dussamatikramatvāt kāmadhātor iti vaibhāṣikā iti. katham ity ucyate. bahu hy anena kartavyaṃ bhavati. akuśalāvyākṛtakleśaprahāṇam akuśalānāṃ kāmāvacarāṇāṃ avyākṛtānāṃ ca rūpārūpyāvacarāṇāṃ kleśānāṃ prahāṇam anena kartavyaṃ. vītarāgeṇa punaḥ śaikṣeṇāvyākṛtānām eva prahāṇam iti. dvitriśrāmaṇyaphalaprāptir iti. dve vā trīṇi vā śrāmaṇyāni phalāni prāptavyāni. sakṛdāgāminā dve śrāmaṇyaphale prāptavye. anāgāmiphalam arhattvaphalaṃ ca. srotaāpannena trīṇi sakṛdāgāmiphalaṃ anāgāmiphalam arhattvaphalaṃ ca. vītarāgeṇa punar ekam evārhattvaphalaṃ prāptavyam iti. tridhātusamatikramaś cāvītarāgeṇa kartavyaḥ. vītarāgeṇa tu rūpāvītarāgeṇāṃtarāparinirvāyinā bhavatā dvidhātusamatikramaḥ [tib. 227b] kartavya iti.

(vi.43) ākīryata iti. vyavakīryate vyatibhidyate. anāsravābhyāṃ sāsravaṃ caturthaṃ dhyānaṃ miśrīkriyata ity arthaḥ. sukhapratipadām agratvād iti. sukhāḥ pratipadaś catvāri maulāni dhyānāni.

dhyāneṣu mārgaḥ pratipat sukheti

vacanāt. tāsāṃ caturthaṃ dhyānam agram aṣṭāpakṣālamuktatvāt. yadā kileti. kilaśabdo vaibhāṣikamatadyotakaḥ. svamataṃ tu paścād darśayiṣyati. aśakyaṃ tu kṣaṇavyavakiraṇam iti vistareṇa dvau hi kṣaṇāv ānaṃtaryamārgasadṛśāv iti. anāsravasāsravau. tṛtīyo vimuktimārgasadṛśa ity anāsravaḥ. mṛdvindriyāḥ kleśabhīrutayā ca vyavakiraṃti. caśabdāc chuddhāvāsopapattyarthaṃ dṛṣṭadharmasukhavihārārthaṃ ca vyavakiraṃti. tīkṣṇendriyās tu śuddhāvāsopattyarthaṃ (abhidh-k-vy 566) dṛṣṭadharmasukhavihārārtham eva ca vyavakiraṃti. na kleśabhīrutayā. teṣāṃ parihāṇyasaṃbhavāt. kathaṃ punaḥ kleśabhīrutayā aparihāṇyarthaṃ vyavakiraṃtīty āha. āsvādanāsaṃprayuktasamādhidūrīkaraṇāt aparihāṇyartham iti. phalān na parihīyeyam iti.

(vi.44ab) paṃcaprakāreti vistaraḥ. mṛdvī madhyādhimātrādhimātratarā adhimātratameti. [tib. 228a] prathamāyāṃ trīṇi cittānīti. tasya pudgalasya tāvatī śaktir ity evam upariṣṭhād api vaktavyaṃ. dvitīyāyāṃ ṣaḍ iti. anāsravaṃ sāsravam anāsravam iti trīṇi. punar anāsravaṃ sāsravam anāsravam ity aparāṇi trīṇīti ṣaḍ bhavaṃti. evam eva ca tṛtīyāyāṃ nava caturthyāṃ dvādaśa paṃcamyāṃ paṃcadaśeti yojyaṃ. tāsāṃ yathāsaṃkhyam iti. tāsāṃ vyavakīrṇabhāvanānāṃ yathākramaṃ paṃca śuddhāvāsāḥ phalaṃ. mṛdvyā bhāvanāyā avṛhāḥ phalam evaṃ yāvad adhimātratamāyā bhāvanāyā akaniṣṭhāḥ phalam iti. śraddhādīndriyādhikyād iti bhadaṃtaśrīlātamatam. śraddhādhikāyā bhāvanāyā avṛhāḥ phalaṃ. evaṃ yāvat prajñādhikāyā bhāvanāyā akaniṣṭhāḥ phalam iti.

(vi.44cd) yo hi kaścid anāgāmīti. śraddhādhimukto vā dṛṣṭiprāpto vā. kāyena sākṣātkaraṇam iti. cittābhāvāt kāyenaiva sākṣātkaroti. kathaṃ kāyenaivety āha. kāyāśrayotpatteḥ. evaṃ tu bhavitavyam iti svamatam ācāryasya. prāpti jñānasākṣātkriyābhyām iti. samādhikāle tadanukūlāśrayaprāptisākṣātkaraṇāt. vyutthānakāle ca tatpratisaṃvedanājñānasākṣātkaraṇāt. pratyakṣīkāro [tib. 228b] hi sākṣātkriyeti. savijñānakāyaśāṃtipratilaṃbhāvasthāyāṃ sākṣātkriyā yujyata ity abhiprāyaḥ. savijñānakakāyaśāṃtipratilaṃbhena vā avijñānakakāyaśāṃtyavasthāyāṃ tatprāptir gamyata iti.

aṣṭādaśa śaikṣā ity atra sūtra iti. anāthapiṇḍado gṛhapatir bhagavaṃtam apṛcchat. kati bhadaṃta dakṣiṇīyā iti. bhagavān āha. aṣṭādaśa gṛhapate śaikṣā navāśaikṣā dakṣiṇīyā iti. aṣṭādaśa śaikṣāḥ katame. srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ. srotaāpannaḥ. sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ. sakṛdāgāmī. anāgāmiphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ. anāgāmī. arhattvaphalasākṣātkrivāyai pratipannakaḥ. śraddhānusārī. dharmānusārī. śraddhādhimuktaḥ. dṛṣṭiprāptaḥ. kulaṃkulaḥ. ekavīcikaḥ. aṃtarāparinirvāyī. upapadyaparinirvāyī. sābhisaṃskāraparinirvāyī. anabhisaṃskāraparinirvāyī. ūrdhvasrotāḥ. itīme gṛhapate 'ṣṭādasa śaikṣāḥ. navāśaikṣāḥ katame. parihāṇadharmā. cetanādharmā. anurakṣaṇādharmā. sthitākaṃpyaḥ. prativedhanābhavyaḥ. akopyadharmā. [tib. 229a] cetovimuktaḥ. prājñāvimuktaḥ. (abhidh-k-vy 567) ubhayatobhāgavimuktaḥ. itīme gṛhapate navāśaikṣā iti. tisraḥ śikṣās tatphalaṃ ceti. adhiśīlam adhicittam adhiprajñam iti tisraḥ śikṣā āryamārgalakṣaṇāḥ. tāsāṃ phalaṃ visaṃyogaḥ. tadviśeṣeṇa hi śaikṣāṇāṃ vyavasthānam iti. śikṣāviśeṣeṇa tatphalaviśeṣeṇa cety arthaḥ. kathaṃ punas tadviśeṣaḥ. anyādṛsyo 'nyādṛśyo 'ṣṭādaśānāṃ śaikṣāṇāṃ śikṣāḥ visaṃyogaphalaṃ ceti. nirodhasamāpattiś ca na śaikṣā aprahāṇamārgasvābhāvyāt. na śikṣā phalam avisaṃyogaphalasvābhāvyāt. ato na tadyogān nirodhasamāpattiyogāt śaikṣaviśeṣa uktaḥ. yathaite 'ṣṭādaśa śaikṣāḥ. na punar asau na śaikṣaḥ. tatra yad idam ucyate. aṣṭādaśa śaikṣā ity atra sūtre kiṃ kāraṇaṃ kāyasākṣī noktaḥ śaikṣa ity evaṃ noktaḥ.

yathāsthūlaṃbheda iti. rūpopagā paṃca.

ārūpyagaś caturdhānyaḥ. iha nirvāyako para

ity evamādi. sūkṣmaṃ tu bhidyamānā iti vistaraḥ. atrācāryo gaṇanopāyapradarśanārthaṃ [tib. 229b] prathamam aṃtarāparinirvāyiṇa indriyabhūmigotrādibhedaṃ vyutpādayati. kiṃ kāraṇam. tadbhede hi gaṇite yathāṃtarāparinirvāyiṇa indriyādibhedād bhedaḥ. evaṃ yāvad ūrdhvasrotasa iti sukham atideśaṃ kariṣyāmīti. bhūmibhedāś catvāra iti. te evāṃtarāparinirvāyiṇaḥ. bhūmayaś catvāri dhyānāni. rūpopagānām anāgāmināṃ vivakṣitatvāt. tatra prathame dhyāne 'ṃtarāparinirvāyī yāvac caturtha iti catvāraḥ. parihāṇadharmādigotrabhedāt ṣaḍ iti. ta eva parihāṇadharmā cetanādharmā anurakṣaṇādharmā sthitākaṃpyaḥ prativedhanābhavyaḥ akopyadharmā ceti. sthānāṃtarabhedāt ṣoḍaśeti. brahmakāyikādīny akaniṣṭhāṃtāni. mahābrahmaṇo vaibhāṣikanītyāsthānāṃtaraḥ. bahirdeśakanayenāpi sthānāṃtaratve tatrāryo notpadyata ity agaṇanaṃ. tad evaṃ sthānāṃtarabhedāt ṣoḍaśāṃtarāparinirvāyiṇaḥ. bhūmivairāgyabhedāt ṣaṭtriṃśad iti. bhūmibhedāt tadvairāgyabhedāc ca ṣaṭtriṃśad aṃtarāparinirvāyiṇaḥ. katham iti pratipādayati. rūpadhātan [tib. 230a] sakalabandhana iti vistaraḥ. rūpadhātau prathame dhyāne sakalabandhana ekaprakāravītarāgo yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti nava. dvitīye 'pi nava sakalabandhano yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti. tathā tṛtīye nava. tathā caturthe naveti. catvāro navakāḥ ṣaṭtriṃśad bhavaṃti. yāvac caturthadhyānāṣṭaprakāravītarāga iti. yāvacchabdenāyam arthavistaro labhyate. caturthadhyānanavamaprakāravītarāgo nocyate. yasmād asāv ārūpye sakalabandhano bhavati. na cehārūpyago 'dhikriyate. rūpopagānām iha

vivakṣitatvāt. aṃtarābhavasaṃbandhād (abhidh-k-vy 568) iti. tathā ca sati sthānāṃtaragotravairāgyendriyabhedād iti vistaraḥ. sthānāṃtarāṇāṃ gotrāṇāṃ vairāgyāṇām indriyāṇāṃ ca bhedāt. dvānavatīni dvānavatyadhikāni paṃcaviṃśatiśatāni bhavaṃti teṣām aṃtarāparinirvāyiṇāṃ. kathaṃ kṛtvā tatha bhavaṃtīty āha. ekasmiṃ sthāne. tadyathā brahmapurohite ṣaṭ gotrāṇi parihāṇadharmādibhedāt. gotragotra iti vīpsā nava pudgalāḥ. sakalabandhano yāvad aṣṭaprakāravītarāgaḥ svasmāt sthānāt. tadyathā brahmapurohitāt. [tib. 230b] ṣaṇṇavakāni gotraṣaṭ pudgalanavakagrahaṇāc catuḥpaṃcāśat. ṣoḍaśa catuḥpaṃcāśatkāni. ṣoḍaśasthānāṃtaragrahaṇāt. catuḥṣaṣṭyādi. catuḥṣaṣṭyadhikāni aṣṭau śatāni. indriyabhedāt tu triguṇū mṛdumadhyādhimātrabhedāt. ity evaṃ kṛtvā. kiṃ dvānavatīni paṃcaviṃśatiśatāni bhavaṃti. yena nyāyena sakalabandhano yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti nava pudgalā vyavasthāpitāḥ. taṃ nyāyaṃ darśayann āhayo hy adhare dhyāna iti vistaraḥ. yo hy adhare dhyāne prathame yāvat tṛtīye navaprakāravītarāgaḥ. sa uttare dhyāne dvitīye yāvac caturthe sakalabandhana ity uktaḥ. kasmād ity āha. samagaṇanārtham iti. caturṣu dhyāneṣu navanava yathā syur iti. anyathā hi viṣamā gaṇanā syāt. prathame dhyāne daśa syuḥ sakalabandhano yāvan navaprakāravītarāga iti. dvitīye nava ekaprakāravītarāgo yāvan navaprakāravītarāga iti. evaṃ tṛtīye nava caturthe tv aṣṭau syuḥ. ekaprakāravītarāgo yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti. navaprakāravītarāgasyārūpyasakalabandhanatvād ity uktaṃ evaṃ yāvad ūrdhvasrotasa iti. evam

upapadyasābhisaṃskārānabhisaṃskārordhvasrotasām api. sthānāṃtaragotravairāgyendriyabhedāt [tib. 231a] pratyekaṃ dvānavatīni paṃcaviṃśatiśatāni bhavaṃtīty abhisamasya punaḥ paṃcābhedāṃś catvāriṃśadūnāni trayodaśasahasrāṇy anāgāmināṃ bhavaṃti. ārūpyagais tu sahopapadyādicaturbhedabhinnair atitarāṃ bahavo bhavaṃti. anayā tu vartanyā gamyata eveti na likhyate. (vi.45, 46) ābhavāgrāṣṭabhāgakṣid

iti. ābhavāgrād āṣṭau prakārān kṣiṇotīty ābhavāgrāṣṭabhāgakṣid ābhavāgrāṣṭaprakārakṣayakṛd ity arthaḥ. ayam anāgāmī prathamadhyānaikaprakāravairāgyāt prabhṛtīti. yasmāt kāmavairāgyād anāgāmī vyavasthāpyate. tasmāttataḥ pareṇārhattvaphalapratipannako bhavati. yathā vajraḥ sarvaṃ bhinatti. evam ayaṃ samādhiḥ sarvam anuśayaṃ bhinattīti sāmarthyāt vajra upamā asyeti vajropamaḥ. bhinnatvād asau na sarvāṃ bhinattīti. traidhātukān (abhidh-k-vy 569) darśanaprahātavyān bhāvanāprahatavyāṃś ca kāmāvacarān yāvad bhāvāgrikān aṣṭau prakārān. yadi sarvān na bhinatti kasmāt sarvānuśayabhedīty ucyata ity āha. sarvāṃs tu bhettuṃ samartha iti. saṃbhavam adhikṛtyoktam ity abhiprāyaḥ.

anāgamyasaṃgṛhītā iti vistaraḥ. nava bhūmīḥ anāgamyaṃ dhyānāṃtaraṃ [tib. 231b] catvāri dhyānāni trīṃś cārūpyān bhavāgravarjyān niśrityārhattvaprāptir ity ata evaṃ pratanyate. duḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭāv iti. bhāvāgrikaduḥkhālaṃbanānvayajñānākāraiś caturbhiḥ saṃprayuktāś catvāro bhāvāgrikasamudayālaṃbanānvayajñānākaraiḥ caturbhir aparaiḥ saṃprayuktāś catvāra ity aṣṭau. evam eva nirodhamārgadharmajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭāv iti vaktavyaṃ.

dharmajñānaṃ nirodhe yan mārge vā bhāvanāpathe tridhātupratipakṣas tad

iti siddhāṃtāt tayor evehopanyāso na duḥkhasamudayadharmajñānayor grahaṇaṃ. evaṃ yāvad iti. yāvacchabdena yathā prathamadhyānanirodhālaṃbanākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ. evaṃ dvitīyatṛtīyacaturthadhyānākāśavijñānākiṃcanyāyatanabhavāgranirodhālaṃbanāḥ pratyekaṃ catvāraś catvāro vaktavyāḥ. mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāra ity atra pratibhūmimārgālaṃbanānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ catvāra iti nocyate. kasmād ity āha. kṛtsnasyānvayajñānapakṣasyālaṃbanād iti. aviśiṣṭo hy anvayajñānapakṣo mārgaḥ pratipakṣabhāvenānyonyahetukaś ca mārga iti samastam evālaṃbyate. [tib. 232a] na nirodhavad ity ataś catvāra eva mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā iti. ta ime jñānākārālaṃbanabhedabhinnā iti. jñānākārabhedenālaṃbanabhedena ca bhinnāḥ. atha vā jñānānām ākārāṇām ālaṃbanānāṃ ca tribhedena bhinnāḥ. jñānākārabhedabhinnās tāvat. duḥkhasamudayānvayajñānākārair ityevamādivacanāt. ālaṃbanabhedabhinnā api. bhāvāgrikaduḥkhasamudayālaṃbanair ityevamādivacanāt. dvāpaṃcāśad iti. ādito dvyaṣṭāv iti ṣoḍaśa. prathamadhyānanirodhālaṃbanāś catvāro yāvan mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāra iti navacatuṣkāṇi ṣaṭtriṃśat. ṣoḍaśa ca ṣaṭtriṃśac ca dvāpaṃcāśad bhavaṃti. yathānāgamyasaṃgṛhīta iti vistaraḥ. maulaṃ dhyānam anāgamyapraviśyotpadyata ity anāgamyaṃ. yena prakāreṇānaṃtaroktenānāgamyasaṃgṛhītā dvāpaṃcāśad vajropamā bhavaṃti. tenaiva prakāreṇa dhyānāṃtarasaṃgṛhītā dvāpaṃcāśad bhavaṃti. kathaṃ kṛtvā. dhyānāṃtarasaṃgṛhītā bhāvāgrikaduḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ (abhidh-k-vy 570)

saṃprayuktā aṣṭau. nirodhamārgadharmajñānākāraiḥ [tib. 232b] saṃprayuktā aṣṭau. nirodhānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāḥ prathamadhyānanirodhālaṃbanāś catvāraḥ. evaṃ yāvad bhavāgranirodhālaṃbanāś catvāraḥ. mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ. kṛtsnasyānvayajñānapakṣasyālaṃbanāt. ta ime jñānākārālaṃbanabhedabhinnā dvāpaṃcāśad bhavaṃti. yathā dhyānāṃtarasaṃgṛhītā evaṃ prathamadhyānasaṃgṛhītā dvāpaṃcāśāt. yāvac caturthadhyānasaṃgṛhītā dvāpaṃcāśad iti. yathāsaṃkhyam iti vistaraḥ. ākāśānaṃtyāyatanasaṃgṛhītā aṣṭāviṃśatiḥ. vijñānānaṃtyāyatanasaṃgṛhītāś caturviṃśatiḥ. ākiṃcanyāyatanasaṃgṛhītā viṃśatiḥ. bhavāgra āryamārgo nāstīti tatsaṃgṛhītā na saṃtīti na ciṃtyaṃte. teṣu dharmajñānasyābhāvād iti. teṣv ākāśānaṃtyāyatanādiṣu dharmajñānasyābhāvāt. dharmajñānasya ṣaḍbhūmikatvāt. tasmān nirodhamārgadharmajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau na bhavaṃti. adhobhūminirodhālaṃbanasya cānvayajñānasyābhāvāt. nirodhānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś caturdhyānanirodhālaṃbanāḥ ṣoḍaśa punar na bhavaṃtīty aṣṭāviṃśatir bhavaṃti. dvāpaṃcāśato 'ṣṭau ṣoḍaśa caivāpanīyeti kṛtvā. katham. ākāśānaṃtyāyatanasaṃgṛhītā bhāvāgrikaduḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau. nirodhānvayajñānākāraiḥ [tib. 233a] saṃprayuktā ākāśānaṃtyāyatanādinirodhālaṃbanāḥ ṣoḍaśa. mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāra iti. ta ime jñānākārālaṃbanabhedabhinnā aṣṭāviṃśatir bhavaṃti. evaṃ vijñānānaṃtyāyatananirodhālaṃbanāś caturo 'panīya caturviṃśatir yojyāḥ. ākiṃcanyāyatanasaṃgṛhītā vijñānānaṃtyāyatananirodhālaṃbanān apy

aparān apanīya viṃśatir iti. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ svabhūmyūrdhvabhūmikanirodham evālaṃbaṃta ārūpyā nādhobhūmikaṃ dhyānavat. na hy adhobhūmikaṃ duḥkham anālaṃbya tannirodhaḥ śakyam ālaṃbituṃ. duḥkhaṃ ca sarvaṃ sāsravam eva. eṣa ca niyamaḥ.

na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā

ity etat kāraṇaṃ. dhyānānāṃ tu samastālocanatvān na pratiṣedhaḥ. vakṣyati hi

dhyānaṃ sadviṣayaṃ śubham

iti. atha kasmān nirodham evālaṃbaṃte na punar duḥkhaṃ samudayaṃ vā. bhavāgrād adhobhūmer vītarāgatvāt. tasya hi bhāvāgrika eva navamaḥ prakāro vajropamavadhyo 'vaśiṣṭa iti. adhobhūmipratipakṣālaṃbanaṃ tu bhavatīti anvayajñānam adhikṛtaṃ. tac ca vajropamasamādhisaṃprayuktaṃ veditavyaṃ. tasya pratipakṣasya anyonyahetutvād iti

[tib. 233b] anyonyaṃ navabhūmis tu mārgaḥ samaviśiṣṭayor

iti vacanāt. sarvaṃ hi mārgānvayajñānaṃ navabhūmikānvayajñānapakṣālaṃbanam iti.

yeṣāṃ tv iti vistaraḥ. yeṣām ābhidhārmikānāṃ mārgānvayajñānam api na kevalanirodhānvayajñānam ekaikabhūmipratipakṣālaṃbanam iṣṭaṃ. teṣām aṣṭāviṃśatim adhikān prakṣipya anāgamyasaṃgṛhītā aśītir vajropamā bhavaṃti. kathaṃ kṛtvā. pūrvakāḥ kṛtsnasyānvayajñānapakṣyasyālaṃbanā mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ. idānīm ekīyamatenaikaikabhūmipratipakṣālaṃbanā api vyavasthāpyaṃte. anāgamyasaṃgṛhītāḥ prathamadhyānapratipakṣālaṃbanā mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāraḥ. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanapratipakṣālaṃbanā mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāra ity evam aṣṭāviṃśatir adhikā bhavaṃti. evam aṣṭāviṃśatim adhikān prakṣipya dvāpaṃcāśad aśītir bhavaṃti. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ bhavāgrapratipakṣālaṃbanā mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāro na gaṇyaṃte. āha. na bhavāgrasaṃgṛhīto 'nāsravo mārgo bhavāgrapratipakṣo 'sti. prathamadhyānabhūmikas tv asti. yāvad ākiṃcanyāyatanabhūmika iti. tasmāt tadbhūmipratipakṣālaṃbanā evoktāḥ. na bhavāgrapratipakṣālaṃbanā iti. apare punar vyācakṣate. yeṣāṃ tu mārgānvayajñānam apy ekaikabhūmipratipakṣālaṃbanam [tib. 234a] iṣṭaṃ. yathā nirodhānvayajñānam iṣṭam ity abhiprāyaḥ. teṣāṃ bhāvāgrikaduḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau. nirodhamārgadharmajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭau. nirodhānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāḥ prathaṃadhyānanirodhālaṃbanāś catvāraḥ. evaṃ yāvad bhavāgranirodhālaṃbanāś catvāra iti dvātriṃśad bhavaṃti. evaṃ mārgānvayajñānākārair api saṃprayuktās tathaiva dvātriṃśad iti kṛtvā. aṣṭāviṃśatim adhikān

prakṣipyānāmyasaṃgṛhītā aśītir vajropamā bhavaṃtīti. teṣāṃ hi ye hi kṛtsnasyānvayajñānapakṣasyālaṃbanān mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāś catvāras te na saṃti. bhavāgrapratipakṣālaṃbanās tu tatsthāne bhavaṃtīty ato aśītir vajropamā bhavaṃtīti. evaṃ yāvac caturthadhyānasaṃgṛhītāḥ katham. aṣṭāviṃśatim adhikān prakṣipya dhyānāṃtarasaṃgṛhītā aśītir vajropamā bhavaṃti. yathā dhyānāṃtarasaṃgṛhītāḥ. evaṃ prathamadvitīyatṛtīyacaturthadhyānasaṃgṛhītā pratidhyānam aśītir vajropamā bhavaṃti. ākāśānaṃtyāyatanādiṣv iti. bhavāgravarjyeṣu triṣv ārūpyeṣu yathākramaṃ catvāriṃśat dvātriṃśac caturviṃśatiś ca bhavaṃti. kathaṃ kṛtvā. [tib. 234b] ākāśānaṃtyāyatane tāvad aṣṭāviṃśatyāṃ vajropameṣv ākāśānaṃtyāyatanapratipakṣālaṃbanān (abhidh-k-vy 572) mārgānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktāṃś caturaḥ prakṣipya yāvad ākiṃcanyāyatanapratipakṣālaṃbanāṃś catura iti. dvādaśa prakṣipya catvāriṃśad bhavaṃti. evaṃ caturviṃśatyāṃ vijñānāyatanapratipakṣālaṃbanāṃś caturaḥ prakṣipyākiṃcanyāyatanapratipakṣālaṃbanāṃś caturaḥ prakṣipya dvātriṃśad bhavaṃti. evaṃ viṃśatyām ākiṃcanyāyatanapratipakṣālaṃbanāṃś caturaḥ prakṣipya caturviṃśatir bhavaṃti. āha. nanv apadiṣṭam adhobhūmipratipakṣālaṃbanaṃ tu bhavati. tasyānyonyahetutvād iti. atha kasmāt svabhūmyūrdhvabhūmipratipakṣālambanā evoktā ākāśānaṃtyāyatanādisaṃgṛhītāḥ. nādhobhūmipratipakṣālaṃbanā iti. atrocyate. aviśeṣya navabhūmikam anvayajñānapakṣaṃ mārgam adhobhūmipratipakṣālaṃbanaṃ bhavatīty uktaṃ. na punar ākāśānantyāyatanādisaṃgṛhītasyādhobhūmipratipakṣālaṃbanaṃ. kiṃ

tarhi. svabhūmyūrdhvabhūmikapratipakṣālaṃbanaṃ eva. tatrāviśeṣarūpeṇādharālaṃbanam anvayajñānaṃ bhavati. na viśeṣasvarūpeṇa. svabhūmyūrdhvabhūmyālaṃbanaṃ tu viśeṣarūpeṇāpi bhavatīti. eṣa tu pūrvako vaibhāṣikāṇāṃ sthāpanāpakṣaḥ. sāmānyarūpeṇaiva sarvam anvayajñānapakṣam ālaṃbate 'nvayajñānam iti. [tib. 235a] tathā hy ācāryasaṃghabhadreṇoktaṃ. sarvaṃ hi mārgānvayajñānaṃ navabhūmikānvayajñānapakṣālaṃbanam iti. apare tv evaṃ vyācakṣate. bhāvāgrikaduḥkhasamudayānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā aṣṭāu. nirodhānvayajñānākāraiḥ saṃprayuktā ākāśānaṃtyāyatananirodhālaṃbanāś catvāraḥ. evaṃ yāvad bhāvāgrikanirodhālaṃbanāś catvāra iti ṣoḍaśa. mārgānvayajñanākārair api saṃprayuktā ākāśānaṃtyāyatanapratipakṣālaṃbanāś catvāraḥ. evaṃ yāvad bhavāgrapratipakṣālaṃbanāś catvāra iti ṣoḍaśa. ta ete dviṣoḍaśa pūrvoktāś cāṣṭāv iti. catvāriṃśad ākāśānaṃtyāyatanasaṃgṛhītā vajropamā bhavaṃti. vijñānānaṃtyāyatahasaṃgṛhītā dvātriṃśat. ākāśānaṃtyāyatananirodhapratipakṣālaṃbanān aṣṭāvapanīyeti. ākiṃcanyātanasaṃgṛhītāś caturviṃśatiḥ. vijñānānaṃtyāyatananirodhapratipakṣālaṃbanān apy aparān aṣṭāv apanīyeti. bhavāgrasyāpi hi te 'dhobhūmikaṃ pratipakṣamārgam ācakṣata iti.

punar gotrendriyabhedād bhūyāṃso bhavaṃtīti. kathaṃ. ye tāvad aṣṭau sarvaprathamā uktāḥ. teṣāṃ. yo bhāvāgrikaduḥkhālaṃbano 'nityākārasaṃprayukto [tib. 235b] vajropamaḥ. tasya ṣaḍgotrabhedāt ṣoḍhābhedaḥ. evaṃ duḥkhādyākārasaṃprayuktānāṃ trayāṇāṃ pratyekaṃ ṣoḍhābhedaḥ. teṣām (abhidh-k-vy 573) api pratyekaṃ mṛdumadhyādhimātrendriyabhedād bhedaḥ. yathā caiṣāṃ pratyekaṃ gotrendriyabhedāḥ. evaṃ bhāvāgrikasamudayālaṃbanānāṃ caturṇāṃ pratyekaṃ ṣaḍgotrabhedāt ṣoḍhābhedaḥ. indriyabhedāc ca tridhābhedaḥ. yathā caiṣām aṣṭānāṃ gotrendriyabhedāt pratyekaṃ ṣoḍhā tridhā ca bhedaḥ. evaṃ sarveṣām anāgāmyasaṃgṛhītānāṃ jñānākārālaṃbanabhedabhinnānāṃ yāvad ākiṃcanyāyatanasaṃgṛhītānāṃ gotrendriyabhedād bhedaḥ. anayā vartanyā yojyaḥ. evaṃ vā yojyaḥ. prathame pakṣe dvāpaṃcāśad anāgāmyasaṃgṛhītāḥ. yāvad viṃśatir ākiṃcanyāyatanasaṃgṛhītā ity abhisamasya caturaśītir uttarāṇi trīṇi śatāni vajropamānāṃ bhavaṃti. tāni ṣaḍguṇīkṛtya triguṇīkṛtya ca ṣaṭsahasrāṇi navaśatāni dvādaśottarāṇi bhavaṃti. dvitīyapakṣe yatrādito 'śītiḥ. yāvad ākiṃcanyāyatane caturviṃśatir iti. ekapiṇḍataḥ ṣaṭsaptatyuttarāṇi paṃcaśatāni bhavaṃti. gotrendriyabhedāt ṣaṭguṇīkṛtya triguṇīkṛtya ca. daśasahasrāṇi aṣṭaṣaṣṭyuttarāṇi ca trīṇi śatāni vajropamānāṃ [tib. 236a] bhavaṃtīti.

ata eva tat kṣayajñānam iti. kuta ity āha. sarvāsravakṣayaprāptisahajatvāt prathamata iti. yasmāt sarvāsravakṣayaprāptyā saha jātaṃ tatprathamato jñānaṃ. tasmāt kṣayajñānam ity ucyate. madhyapadalopāt. nairuktividhānato vā. sarvagrahaṇaṃ srotaāpannādijñānaviśeṣaṇārthaṃ. prathamatograhaṇam anutpādajñānādiviśeṣaṇārthaṃ. saṃketāpekṣayā hiśabdapravṛttiḥ. ata eva sa iti. svarthaparisamāpteḥ. sa parārthakaraṇārhattvād arhan. parārthakaraṇayogyatvād ity arthaḥ. sarvasarāgapūjārhattvāc ceti. sarāgāḥ pṛthagjanaśaikṣāḥ teṣāṃ sarveṣāṃ pūjām arhatīty arhan. siddhaṃ bhavatīti. kiṃ siddhaṃ bhavatīty āha. anye sapta pūrvoktāḥ pudgalāḥ śaikṣā iti. trayaḥ phalasthāś catvāraś ca pratipannakā uktāḥ. asāv evāśaikṣa ity avadhāraṇād etadanye āryāḥ śaikṣā iti siddhaṃ.

kena te śaikṣā iti. kena kāraṇena te sapta pudgalāḥ śaikṣā ity ucyaṃta ity āha. āsravakṣayāya nityaṃ śikṣaṇaśīlatvād iti. śikṣā śīlam eṣām iti śaikṣāḥ. śīlaṃ. chattrādibhyo ṇa iti lakṣaṇāt. kva śikṣaṇaśīlāḥ. śikṣātraye. [tib. 236b] kiṃ śikṣātrayam. adhiśīlam adhicittam adhiprajñaṃ ca. kiṃsvabhāvās tā ity āha. tāḥ punaḥ śīlasamādhiprajñāsvabhāvā iti. śīle śīkṣā adhiśīlam evaṃ yāvat prajñāyāṃ śikṣety adhiprajñam iti. avyayaṃ vibhaktāv ity avyayībhāvasamāsaḥ. śikṣākriyāṇāṃ tv avyatirekāc chīlādisvabhāvāḥ śikṣā iti vyācaṣṭe. pṛthagjano 'pi śaikṣaḥ prāpnotīti. pṛthagjano 'pi vinayoktāsu śikṣāsu śikṣata iti. na. yathābhūtaṃsatyāprajñānāt. naitad evaṃ. kasmāt. yathābhūtaṃ satyānāṃ duḥkhādīnāṃ aprajñānād anavabodhāt. tad dhi bhikṣavo (abhidh-k-vy 574) dṛṣṭaṃ yad āryayā prajñayeti vacanāt. tathā hi sūtre adhiśīlam adhicittaṃ vā śikṣāṃ vistareṇoktvāha. adhiprajñaṃ śikṣā katamā. idaṃ duḥkham āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ. ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti. yathābhūtasatyaprajñānāt. yatra ca śikṣitāḥ śīlādiṣu. tatra punar aparaśikṣaṇāt. prātimokṣasaṃvaraparityāgataḥ uṣmagatādiparihāṇitaś cāryaḥ punar yady api kiṃcit parityajati. na tu sarvaṃ. [tib. 237a] na hy āryasya kadācid api śikṣātrayaṃ nāstīti. prakṛtistha ārya iti. asamāhitāvasthā sattvānāṃ prakṛtiḥ. tatrastha āryaḥ piṇḍapātacārādigataḥ. na śikṣaṇaśīla iti. na śaikṣaḥ syād ity abhiprāyaḥ. āśayata iti chandataḥ. sthitādhvagavat. adhvaga ucyate yo 'dhvānaṃ gacchati. saṃsthito 'py adhvaga ity ucyate. gamanāśasyāparityāgāt. tadvat. prāptyanuṣaṃgataś ca. śīlasamādhiprajñānāṃ ca prāptayaḥ prakṛtisthasyāpy anuṣajyaṃte. tasmāt prakṛtistho 'pi nāśikṣaṇaśīla eveti.

śaikṣāśaikṣanirdeśapraśaṃgenedam ucyate. atha śaikṣā dharmāḥ katamā ityādi. śaikṣasyānāsravā dharmāḥ saṃskṛtasvabhāvāḥ. evam aśaikṣasyāśaikṣā dharmāḥ.

nirvāṇaṃ kasmān na śaikṣaṃ. yac chaikṣeṇa prāptam ity abhiprāyaḥ. aśaikṣapṛthagjanayor api tadyogād iti. pṛthagjano 'pi laukikamārgaprāptena nirvāṇena yujyate.

prathamaḥ pratipannaka iti. darśanamārgasthaḥ. śeṣāṇām iti vistaraḥ. śeṣāṇāṃ pratipannakānāṃ sakṛdāgāmyanāgāmyarhattvaphalapratipannakānāṃ triphalasthāvyatirekāt. [tib. 237b] srotaāpattisakṛdāgāmyanāgāmiphalasthebhyo 'vyatirekāt. sakṛdāgāmipratipannakādayaḥ srotaāpannādibhyo nānya ity arthaḥ. anupūrvādhigamaṃ praty evam ucyata iti. anupūrveṇa catuḥphalaprāptiṃ praty ucyate. dravyata paṃceti. bhūgaḥkāmavītarāgau tu syātāṃ. bhūyovītarāgaḥ kṣīṇaṣaṭprakāraḥ. kāmavītarāgaḥ kṣīṇanavaprakāraḥ. darśanamārge darśanamārgāvasthāyāṃ yathākramaṃ sakṛdāgāmyanāgāmiphalapratipannakau syātāṃ. na ca srotaāpannasakṛdāgāminau. kiṃ tarhi. tadvyatiriktau. tathā ca sati dravyataḥ sapta bhavaṃti. srotaāpattisakṛdāgāmyanāgāmiphalapratipannakās trayaś catvāraś ca phalasthā ity arhattvaphalapratipannaka eko 'nāgāmiphalasthān na vyatirikta ity avagaṃtavyaṃ.

(vi.47ab) dvividho hi bhāvanāmārga ukta iti.

dvividho bhāvanāmārgo darśanākhyas tv anāsrava

iti vacanāt. tatkleśānuśayitatvād iti yasmāt tadbhūmikaḥ kleśas tatra laukike (abhidh-k-vy 575) mārge ālaṃbanato 'nuśayitaḥ. yo hi kleśa iti vistareṇa sādharmyavaidharmyadṛṣṭāṃtaṃ darśayati. yo yadbhūmiko mārgaḥ. na sa tadbhūmikakleśapratipakṣaḥ. [tib. 238a] tatkleśānuśayitatvāt. asamāhitatadbhūmikadharmāṃtaravat. vaidharmyeṇa tūparisāmaṃtakamārgavad anāsravavat pratipakṣamārgavad vā. laukikenāpi vairāgyam iti. uparibhūmisāmaṃtakena. lokottareṇāpīti. tatpratipakṣeṇa svādharabhūmikenānāsraveṇa mārgeṇa.

(vi.47cd) laukikenāryavairāgya

iti. tadyathā srotaāpannaḥ śamathacaritaḥ. laukikena mārgeṇa vairāgyaṃ gacchataḥ pratiprakāraṃ viśaṃyogaprāptayaḥ sāsravo 'nāsravaś cotpadyaṃte.

dhyānaṃ niśrityeti. yasmāc chaikṣaḥ ṣaḍ bhūmīr niśrityendriyāṇi saṃcarati. nārūpyam iti.

aśaikṣo nava niśritya bhūmīḥ śaikṣas tu ṣaḍ

iti vacanāt tenāha. yo dhyānaṃ niśrityendriyāṇi saṃcarati. sa kṛtsnapūrvamārgatyāgād ārūpyamārgāṇāṃ mṛdvindriyasaṃgṛhītānāṃ pūrvalabdhānāṃ tyāgāt. kevaphalamārgalābhāc ca kevalasyānāgāmiphalasya tīkṣṇendriyasvabhāvasya lābhāt.

sa viśeṣaṃ phalaṃ tyaktvā phalm āproti vardhayann

iti vacanāt. ūrdhvabhūmikakleśavisaṃyogena ārūpyāvacarakleśavisaṃyogenāsamanvāgataḥ syāt. ayaṃ cāparo doṣaḥ. tyakte ca tasminn ūrdhvabhūmikleśavisaṃyoge [tib. 238b] taiḥ kleśair ūrdhvabhūmikaiḥ samanvāgataḥ syād iti.

bhavāgrārdhavimuktordhvajātavat tv asamanvaya

ity ardhena vimukto 'rdhavimuktaḥ. bhavāgrād ardhavimukto bhavāgrārdhavimuktaḥ. ūrdhvaṃ jāta ūrdhvajātaḥ. bhavāgrārdhavimuktaś cordhvajātaś ca bhavāgrārdhavimuktordhvajātau. tayor iveti. bhavāgrārdhavimuktordhvajātavat. samanvayas taiś tasyeti vākyaśeṣaḥ. tuśabdaḥ pūrvadoṣavyāvartanārthaḥ. tam arthaṃ vivṛṇvann āha. asatyām iti vistaraḥ. asatyām api tasya pudgalasya laukikyāṃ visaṃyogaprāptau. na taiḥ kleśaiḥ samanvāgamaḥ syāt tadyathā bhavāgrārdhaprakāravimuktasyeti vistaraḥ. tasya hi laukikī bhavāgrārdhaprakāravisaṃyogaprāptir nāsti. tatpratipakṣalaukikamārgābhāvāt. lokottarā ca tadvisaṃyogaprāptir dhyānaṃ niśrityendriyasaṃcāreṇa tyaktā syāt. na ca punas tair bhāvāgrikakleśaprakāraiḥ samanvāgamo bhavatīty abhyupagamyate bhavadbhiḥ. tadvad asya syāt. yathā ca pṛthagjanasya prathamadhyānabhūmer ūrdhvaṃ jātasya dvitīyadhyānādyupapannasya. kāmāvacarakleśavisaṃyogaprāptityāgāt. prathamadhyānabhūmikāyā visaṃyogaprāpter

bhūmisaṃcārahānibhyāṃ dhyānāptaṃ tyajyate śubhaṃ.

tathārūpyāptam

iti niyamāt tyāgo bhavati. tasmān na punas taiḥ kāmāvacaraiḥ [tib. 239a] kleśaiḥ samanvāgamo bhavatīty abhyupagamyate. tadvad asyāpi pudgalasya syāt. pṛthagjanasyetigrahaṇaṃ. yasmād āryasya laukikena mārgeṇa kāmadhātor ūrdhvaṃ vā vairagyaṃ gacchataḥ kleśavisaṃyogaprāptir laukikī lokottarā ca bhavati. tatra yā laukikī kāmāvacarakleśavisaṃyogaprāptiḥ. tasyāḥ prathamadhyānabhūmer ūrdhvajātasya bhūmisaṃcāreṇa tyāgo bhavati na lokottarāyāḥ.

ārye tu phalāptyuttaptihānibhir

iti tyāganiyamāt. tasyāṃ ca satyāṃ lokottarāyāṃ prathamadhyānād ūrdhvaṃ jātasyāpy āryasya na punas taiḥ samanvāgamaḥ saṃbhavati. na tv evaṃ pṛthagjanasyeti pṛthagjanagrahaṇaṃ. tasmād ajñāpakam etat. tyakte kleśāsamanvayād iti yad uktaṃ.

(vi.48) sarvata

iti. svordhvādhobhūmitaḥ. tasya sāsravānāsravatvāt.

(vi.49) upekṣendriyasāmānyād iti. caturthadhyānādisamāpattitatsāmaṃtakayor upekṣendriyaṃ tulyam iti. kaścin na śaknotīti mṛdvindriyaḥ. indriyasaṃcārasya duṣkaratvād iti. upekṣendriyānaṃtaraṃ sukhendriyasya saumanasyendriyasya vā duṣkaratvāt. maulasāmaṃtakayor upekṣendriyasāmānye sati kim arthaṃ maulād evāṃtyaṃ vimuktimārgaṃ saṃmukhīkaroti. na sāmaṃtakāt. vītarāgabhūmibāhumānyāt. [tib. 239b] nādharāyā vītarāgatvād iti. tatsāmaṃtakena vādhovairāgyasya kṛtatvāt. satyākārapravṛttā iti. anityādyākārapravṛttāḥ.

(vi.50) saṃbhavata iti. yady adharāṃ bhūmim audārikataḥ paśyaṃty ūrdhvaṃ tadviparyayeṇa śāṃtata ity eke. apare vyācakṣate. śāṃtādyākārāṇāṃ kadācid ekenāpy ākāreṇākārayaṃti. nāvaśyaṃ samastair iti. audārikata iti. audārikam ity audārikataḥ. aśāṃtatvād audārikataḥ. katham aśāṃtādharā bhūmiḥ. mahābhisaṃskārataratvāt. idaṃ mahābhisaṃskāraṃ yatnasādhyaṃ mārgeṇa sahādharaṃ sthānaṃ. idam api mahābhisaṃskāraṃ saha mārgeṇordhvaṃ sthānam. idam anayor atiśayeneti mahābhisaṃskārataraṃ. tadbhāvaḥ. tasmāt. khilaṃ durbhedaṃ. kutsitaṃ khilaṃ duḥkhilam iti duḥkhilataḥ. katham apraṇītādharā bhūmir ity āha. bahudauṣṭhulyataratvena pratikūlabhāvād iti. dauṣṭhulyaṃ kāyacittayor akarmaṇyatā kleśānukūlatety arthaḥ. bahudauṣṭhulyam (abhidh-k-vy 577) asyeti. bahudauṣṭhulyam. idam api bahudauṣṭhulyaṃ samārgam adharaṃ sthānaṃ. idam api bahudauṣṭhulyaṃ samārgam ūrdhvaṃ sthānam. idam anayor atiśayeneti bahudauṣṭhulyataraṃ. tadbhāvāt. [tib. 240a] sthūlabhittikata iti. sthūlabhittikabhāvena. tayaivatadbhūmyaniḥsaraṇāt. tayaiva bhūmyā tasyā eva bhūmer aniḥsaraṇāt. bhittyaniḥśaraṇavat. yathā tayaiva bhittyā tasyā eva bhitter aniḥsaraṇaṃ. tadavaṣṭabdhākāśadeśāt. teṣāṃ viparyayeṇeti. alpābhisaṃskāratvāt alpadauṣṭhulyataratvenāpratikūlabhāvāt tayā bhūmyā tadbhūminiḥsaraṇād yathākramaṃ śāṃtapraṇītaniḥsaraṇākārāḥ.

(vi.51) gatam ānuṣaṃgikaṃ. idaṃ vaktavyam iti. kṣayajñānāṃtarābhāvi vaktavyam. anuṣaṃgeṇa tu laukikānāṃtaryavimuktimārgalakṣaṇanirdeśa iti.

yady akopyaḥ kṣayajñānād anutpādamatir

iti. apunaḥkartavyatājñānaṃ. tad asya tadānīm utpadyate. parihāṇisaṃbhavād iti. kleśotpādāvakāśo 'stīti nāsyānutpādajñānam utpadyate. kiṃ kāraṇaṃ. parihāṇisaṃbhavāt. yasmād asya parihāṇiḥ saṃbhavati. yasya punar anutpādajñānaṃ. na tasya parihāṇir iti.

(vi.52) tena hi śramaṇo bhavatīti. śrāmaṇyayogāc chramaṇo bhavati. yathā śauklyayogāc chuklaḥ paṭa iti. śamayati kleśān iti śramaṇaḥ. tanniṣyandapuruṣakāraphalatvād iti. tasya śrāmaṇyasyānaṃtaryamārgalakṣaṇasya yathāyogaṃ vimuktimārgā asaṃskṛtāni ca [tib. 240b] niṣyandaphalatvāt puruṣakāraphalatvāc ca. vimuktimārgās tasya niṣyandaphalaṃ puruṣakāraphalaṃ ca. asaṃskṛtāni puruṣakāraphalam eva.

yadbalāj jāyate yat tat phalaṃ puruṣakārajaṃ.

yadbalāt prāpyate ca yat tac ca puruṣakāraphalam iti kṛtvā.

(vi.53) evaṃ tarhīti vistaraḥ. yathā pṛthagjanasya pāṇineḥ pravacane upasaṃkhyānaṃ kriyate. evaṃ sarvajñasyāpi buddhasyopasaṃkhyānaṃ kartavyam upajāyata iti vākyārthaḥ. pūrvamārgatyāga iti vistaraḥ. pūrvamārgatyāgaḥ pratipannakamārgatyāgāt. apūrvamārgaprāptiś ca phalamārgalābhād iti. sarvasyaikaprāptilābhād iti. sarvasya darśanaheyaprahāṇasyaikā bhāvanāmārgasaṃgṛhītā prāptiḥ srotaāpattiphalaprāptikāle labhyate. tathā sakṛdāgāmiphalaprāptikāle darśanaheyaprahāṇasya ṣaḍvidhabhāvanāmārgaheyaprahāṇasya ca sarvasyaikā sakṛdāgāmiphalasaṃgṛhītā prāptir labhyate. evam anāgāmyarhattvaphalayor api yojyaṃ. caturvidhānāṃ dharmānvayajñānānāṃ iti. satyabhedāc caturvidhānāṃ dharmajñānānām anvayajñānānāṃ ca tathaiva caturvidhānām (abhidh-k-vy 578) iti. yugapadaṣṭajñānalābhaḥ.

(vi.54) laukikamārgaprāptaṃ phaladvapam iti. sakṛdāgāmiphalam [tib. 241a] anāgāmiphalaṃ ca. tad dhi laukikenāpi mārgeṇa prāptaṃ saṃbhavati. tat kathaṃ śrāmaṇyasyānāsravamārgalakṣaṇasya phalaṃ yujyate. darśanamārgaphalam api prahāṇam iti. apiśabdād bhāvanāmārgaphalam api prahāṇaṃ gṛhyate. tasya dviprakārasyāpi prahāṇasya sakṛdāgāmiphalasaṃgṛhītānāgāmiphalasaṃgṛhītā vā ekā prāptir labhyate. tasmād darśanamārgaphalaprahāṇayogād asaṃskṛtaṃ sakṛdāgaṃiphalam anāgāmiphalaṃ vā śrāmaṇyaphalaṃ bhavati. yat trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇam iti. trisaṃyojanaprahāṇaṃ darśanamārgeṇa. paṃcāvarabhāgīyaikadeśānāṃ satkāyadṛṣṭiśīlav\rataparāmarśavicikitsānāṃ darśanamārgeṇaiva prahāṇaṃ. tasya prahāṇasya sakṛdāgāmyanāgāmiphalatve. kiṃ. kṛtaḥ prakṣepaḥ. tena jñāyate. prahāṇamiśrīkaraṇād evam uktaṃ bhagavateti. tadbalena parihīṇād iti.

laukikenāryavairāgye visaṃyogāptayo dvidhā

iti tatranāsravayā visaṃyogaprāptyā tat prahāṇaṃ yal laukikamārgasaṃprāptaṃ saṃdhāryate. prāptiyogenāvaśyam upatiṣṭhata ity arthaḥ. mriyate na phalabhraṣṭa iti. tadabhāve hi laukikasyeva parihīṇasya maraṇaṃ syāt. tadbalenety anāsravavisaṃyogaprāptibalenety [tib. 241b] arthaḥ. saiva ca vartamānalaukikamārgopajanitānāsravā prātir anāgataś cāṣṭāṃga āryamārgo laukikabalena prāpyamāṇaḥ saṃskṛtaṃ śrāmaṇyaphalaṃ vyavasthāpyamānaṃ na virudhyate. sūtre tv asaṃskṛtaṃ śrāmaṇyaphalam udgrāhyate. prādhānyāt. saṃskṛtam apy atraiṣṭavyam iti.

(vi.55, 56) kleśānāṃ vāhanād brāhmaṇyam iti. vāhitā anenānekavidhāḥ pāpakā akuśalā dharmā iti brāhmaṇaḥ. tadbhāvo brāhmaṇyam anāsravo mārgaḥ. kathaṃ brahmacakram ity āha. brahmacakraṃ tu brahmavartanād iti. yasmād brahmaṇā pravartitaṃ. tasmāt brahmacakram iti. anuttarabrāhmaṇyayogād iti. anuttarānāsravamārgayogād ity arthaḥ. eṣa hi bhagavān brāhmety etad udāharaṇaṃ jīvakenoktam etat.

āśugatvādyarādibhir

iti. āśugatvādibhir arādibhiś cety arthaḥ. āśugatvād iti vistaraḥ. idaṃ mārgasya cakraratnena sādharmyam ucyate. yathā cakraratnam āśugam. evaṃ (abhidh-k-vy 579) darśanamārgaḥ. paṃcadaśabhiś cittakṣaṇaiḥ satyābhisamayād āśuga iti. tyajanakramaṇāt. yathā tad anyaṃ deśaṃ tyajaty anyaṃ deśaṃ krāmati. [tib. 242a] evam ayam ānaṃtaryamārgaṃ tyajati vimuktimārgaṃ krāmati saṃmukhībhāvataḥ. satyāṃtaratyajanakramaṇād vā. ajitajayajitādhyāvasanāt. yathā tad ajitāni grāmanigamādīni jayati. jitāni cādhyāvasati. evam ayam ānaṃtaryamārgeṇājitān satkāyadṛṣṭyādīn kleśāṃ jayati tatprāticchedāt. jitāṃś cādhyāvasati vimuktimārgeṇa. kleśavisaṃyogaprāptisahotpādāt. utpatananipatanāc ca. yathā ca tat kvacid utpatati kvacin nipatati. evam ayam ānaṃtaryavimuktimārgāṇāṃ punaḥpunaḥ saṃmukhībhāvāt. kāmādiduḥkhādisatyālaṃbanato vā yathāyogam utpatati ca. rūpārūpyadhātvālaṃbanād utpatati. kāmadhātvālaṃbanān nipatatīti.

samyagdṛṣṭir iti vistaraḥ. iha śīlaṃ pratiṣṭhāya samādhilābhaḥ samādhilābhāt prajñā yathābhūtaṃ bhāvyata ity ataḥ samyagvākkarmāṃtājivā nābhisthānīyāḥ. samyagdṛṣṭyādīnāṃ tatpratibaddhavṛttitvāt śīlam ādhārabhūtam iti kṛtvā. samādhir nemisthāṇīyas tenetareṣām upagrahāt. samyagdṛṣṭyādayo 'rasthānīyaḥ. [tib. 242b] aravad itaś cāmutaś ca pravṛttatvāt. kuta etad iti. kiṃ svamatam etad vaibhāṣikāṇāṃ darśanamārgo dharmacakram ity āhodvid āgamata iti. tadutpattau pravartitam iti. darśanamārgotpattau pravartitaṃ dharmacakram iti sūtre vacanāt. kathaṃ. bhagavān bārāṇāsyāṃ viharati sma ṛṣipatane mṛgadāve. tatra bhagavān paṃcakāṃ bhikṣūn āmaṃtrayate sma. idaṃ duḥkham āryasatyam iti bhikṣavaḥ pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu yoniśomanasikurvataś cakṣur udapādi jñānaṃ vidyā buddhir udapādi. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ. ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti. pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu yoniśomanasikurvataś cakṣur udapādi jñānaṃ vidyā buddhir udapādi. tat khalu duḥkham āryasatyam abhijñayā parijñātavyaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu yoniśomanasikurvataś cakṣur udapādīti pūrvavat. tat khalu duḥkhasamudaya āryasatyam abhijñayā prahātavyaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu duḥkhanirodha āryasatyam abhijñayā sākṣātkartavyaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam abhijñayā bhāvayitavyaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. [tib. 243a] tat khalu duḥkham āryasatyam abhijñayā

parijñātaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu duḥkhasamudaya āryasatyam abhijñayā prahīṇaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu (abhidh-k-vy 580) duḥkhanirodha āryasatyam abhijñayā sākṣātkṛtaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. tat khalu punar duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam abhijñayā bhāvitaṃ mayeti pūrvam ananuśruteṣu dharmeṣu pūrvavat. yāvac ca mama bhikṣava eṣu caturṣv āryasatyeṣv evaṃ triparivartaṃ dvādaśākāraṃ na cakṣur udapādi. na jñānaṃ na vidyā na buddhir udapādi. na tāvad aham asmāt sadevakāl lokāt samārakāt sabrahmakāt saśramaṇabrāhmaṇikāyāḥ prajāyāḥ sadevamānuṣāsurāyā mukto niḥsṛto visaṃyukto viprayukto viparyāsāpagatena cetasā bahulaṃ vyahārṣaṃ. na tāvad aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho 'smīty adhyajñāsiṣaṃ. yataś ca mama bhikṣava eṣu caturṣv āryasatyeṣv evaṃ triparivartaṃ dvādaśākāraṃ cakṣur udapādi yāvad buddhir udapādi. tato 'ham asmāt sadevakād yāvat viprayukto viparyāsāpagatena cetasā [tib. 243b] bahulaṃ vyahārṣaṃ. tato 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho 'smīti adhyajñāsiṣaṃ. asmin khalu punar dharmaparyāye bhāṣyamāṇe āyuṣmataḥ kauṇḍinyasya virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur utpannam aśīteś ca devatāsahasrāṇāṃ. tatra bhagavān āyuṣmaṃtaṃ kauṇḍinyam āmaṃtrayate sma. ājñātas te kauṇḍinya dharmaḥ. ājñāto me bhagavan. ājñātas te kauṇḍinya dharmaḥ. ājñāto me sugata. ājñāta āyuṣmatā kauṇḍinyena dharma iti bhaumā yakṣāḥ śabdam udīrayaṃti ghoṣam anuśrāvayaṃti. etan mārṣā bhagavatā

bārāṇasyām ṛṣipatane mṛgadāve triparivartadvādaśākāraṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ. apravartitapūrvaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā. kenacit punar loke sahadharmeṇa bahujanahitāyeti vistaraḥ. tad evam āryasya kauṇḍinyasya darśanamārga utpanne devatābhir uktaṃ bhagavatā pravartitaṃ dharmacakram iti sūtravacanāt. darśanamārgo dharmacakram iti gamyate.

kathaṃ triparivartam iti vistaraḥ. idaṃ duḥkham ārgasatyam ity ekaḥ parivartaḥ. tat khalu parijñātavyam iti dvitīyaḥ. tat khalu parijñātam iti tṛtīyaḥ. ity ete trayaḥ parivartāḥ. ekaikasmin parivarte idaṃ duḥkham ity asmiṃś cakṣur udapādi jñānaṃ [tib. 244a] vidyā buddhir udapādīti catvāra ākārāḥ. parijñātavyam ity asmin punaś catvāraḥ. parijñātam ity asmin punar api catvāraḥ. ity ete dvādaśākārāḥ. tatra pratyakṣārthatvād anāsravā prajñā cakṣuḥ. niḥsaṃśayatvāj jñānaṃ. bhūtārthatvāt vidyā. viśuddhatvād buddhiḥ. viśuddhā dhīr buddhir iti nirukteḥ. punar bāhyakānāṃ satyeṣu darśanaṃ kudṛṣṭivicikitsāvidyānām apratipakṣaḥ sāsravaṃ ceti tato viśeṣaṇārthaṃ cakṣurādigrahaṇaṃ (abhidh-k-vy 581) punas triṣu parivarteṣu prathamaṃ darśanaṃ cakṣuḥ. yathādṛṣṭavyavacāraṇaṃ jñānaṃ. yāvadbhāvikatām upādāya vidyā. yāvadvidyamānagrahaṇāt. yathāvadbhāvikatām upādāya buddhiḥ. yathābhūtārthāvabodhāt. punar ananuśruteṣu dharmeṣv ānumānikajñānapratiṣedhārthaṃ cakṣur ity āha. ādhimokṣikajñānapratiṣedhārthaṃ jñānam iti. ābhimānikajñānapratiṣedhārthaṃ vidyeti. sāsravapratiṣedhārthaṃ buddhir iti. prati satyam evaṃ bhavaṃtīti. ayaṃ duḥkhasamudaya āryasatyaṃ. tat khalu prahātavyaṃ. tat khalu prahīṇam ity ete trayaḥ parivartāḥ. ekaikasmiṃ parivarte cakṣur udapādi jñānaṃ vidyā buddhir ity ete dvādaśākārāḥ. evaṃ nirodhamārgasatye api yojye. āha. yadi prati satyam evaṃ bhavaṃti. trayaḥ parivartā dvādaśa cākārāḥ [tib. 244b] dvādaśa parivartāḥ aṣṭacatvāriṃśac cākārāḥ prāpnuvaṃti. kasmāt triparivartaṃ dvādaśākāram

ity uktam. ata ucyate. trikadvādaśakasādharmyāt tu triparivartaṃ dvādaśākāram uktam iti. dvayasaptasthānakauśaladeśanāvad iti. dvayadeśanāvat. saptasthānakauśaladeśanāvac ca. tadyathā vistaram uktvā tena hi bhikṣo dvayaṃ te deśayiṣyāmi tac chṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye. dvayaṃ katamat. cakṣūrūpāṇi yāvan manodharmāś ceti. yatheha dvayasādharmyād dvayam ity uktam. evaṃ trikadvādaśakasādharmyāt triparivartaṃ dvādaśākāram uktaṃ. yathā ca saptasthānakuśalo bhikṣuḥ rūpaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. rūpasamudayaṃ. rūpanirodhaṃ. rūpanirodhagāminīṃ pratipadaṃ. rūpasyāsvādaṃ cādīnavaṃ ca. niḥsaraṇaṃ ca yathābhūtaṃ prajānātīti. saptasthānakuśalo bhikṣuḥ trividhārthopaparīkṣī kṣipram evāsmin dharmavinaye duḥkhasyāṃtaṃ prajānātīti. pratyekaṃ skaṃdheṣu saptasthānakauśalasādharmyāt. evam ihāpi trikadvādaśakasādharmyāt triparivartaṃ dvādaśākāram uktam iti. ebhiś ceti vistaraḥ. ebhiś ca parivartair yathāsūtranirdiṣṭair darśanabhāvanāśaikṣamārgā [tib. 245a] yathāsaṃkhyaṃ darśitāḥ. idaṃ duḥkham āryasatyam ity ārabhya yāvad iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti darśanamārgo darśitaḥ. tat khalu duḥkham āryasatyam abhijñayā parijñātavyam ity ārabhya yāvat tat khalu duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam abhijñayā bhāvayitavyam iti bhāvanāmārgo darśitaḥ. tat khalu duḥkham āryasatyam abhijñayā parijñātam ity ārabhya yāvat tat khalu duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam abhijñayā bhāvitam ity aśaikṣamārgo darśita iti. atrācārya āha. yady evam iti vistaraḥ. yady evam ebhiḥ

parivartair darśanādimārgā yathāsaṃkhyaṃ darśitāḥ. na tarhi darśanamārga eva triparivarto dvādaśākāraḥ. kiṃ tarhi. ekaparivartaś caturākāra iti. katham asau darśanamārgo dharmacakraṃ vyavasthāpyate. triparivartābhāve (abhidh-k-vy 582) cakrasādharmyābhāvān na cakraṃ yujyata ity abhiprāyaḥ. tasmāt sa eva dharmaparyāyo dharmacakraṃ. tad eva sūtraṃ dharmacakraṃ. dharmacakraprakāśanāt. triparivartaṃ dvādaśākāraṃ ca yujyate. tadarthaprakāśanāt. triḥparivartanād iti. duḥkhaṃ yāvan mārga ity ekaṃ parivartanaṃ. [tib. 245b] parijñātavyaṃ yāvad bhāvayitavyam iti dvitīyaṃ. parijñātaṃ yāvad bhāvitam iti tṛtīyaṃ. caturṇāṃ satyānāṃ tridhākaraṇād iti. duḥkhaṃ samudayo nirodho mārga iti satyasvarūpaṃ praty eka ākaraṇaprakāraś caturākāraḥ. parijñātavyaṃ prahātavyaṃ sākṣātkartavyaṃ bhāvayitavyaṃ iti kartavyarūpāṃ parijñānakriyāṃ prati dvitīya ākaraṇaprakāraś caturākāraḥ. parijñātaṃ prahīṇaṃ sākṣātkṛtaṃ bhāvitam iti pariniṣṭhitāṃ parijñānādikriyāṃ prati tṛtīya ākaraṇaprakāraś caturākāra iti. dvādaśākāraṃ bhavati. tasya punar iti. dharmaparyāyasya. pravartanaṃ parasaṃtānme gamanaṃ vineyajanasaṃtāne preraṇaṃ. kathaṃ gamanam. arthajñāpanāt. atha vā sarva evāryamārgo darśanabhāvanāśaikṣamārgo dharmacakraṃ. vineyajanasaṃtāne kramaṇāt. kramaṇāc cakram iti kṛtvā. yadi sarva evāryamārgo dharmacakraṃ. katham āryājñātakauṇḍinyasya darśanamārgamātrotpāde tat pravartitam ity uktaṃ. ata ucyate. tat tu parasaṃtāne āryakauṇḍinyasaṃtāne. darśanamārgotpādanād vartayitum ārabdham ādau vartitam ity etat

pravartitam ity ucyate. ādikarmaṇi praśabdo vartate. prabhukta odana iti yathā.

(vi.57) tṛtīyasya tu kasmād aprāptir iti. rūpadhātūpapanno [tib. 246a] yadi niyāmam avakrāmet. ṣoḍaśe cittakṣaṇe kasmād anāgāmiphalaprāptir na syād ity abhiprāyaḥ. parihāra ucyate.

nordhvaṃ hi dṛkpatha

iti. śravaṇābhāvād iti. ārūpyeṣu śrāvakabodhir eva bhavaṃtī bhavet. svayaṃbhubodher asaṃbhavāt. śrāvakābhisamayaś ca parato ghoṣam aṃtareṇa na bhavati. kiṃ ca adhodhātvanālaṃbanāc ca.

na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā

iti. traidhātukālaṃbanena ca darśanamārgeṇa bhavitavyam ity ataḥ. sa tatra na bhavatīti. vidhānaṃ vidhā upāya ity arthaḥ.

(vi.58, 59ab) parihāṇaṃ dharmaḥ svabhāvo 'syeti parihāṇadharmā. cetanādharmā ātmamāraṇadharmā. anurakṣaṇādharmā yas tāṃ vimuktim anurakṣituṃ śaknoti. sthitākaṃpyaḥ yasyāṃ viomuktau sthitaḥ. tasyāṃ akaṃpyaḥ. prativedhanābhavyaḥ. indriyasaṃcārabhavyaḥ. akopyadharmākopyo 'nivāryo dharmo 'syety akopyadharmā. sa ca dvividhaḥ. svabhāvatas tīkṣṇendriyaḥ. (abhidh-k-vy 583) ndriyasaṃcāratas tīkṣṇendriyaś ca.

paṃca śraddhādhimuktajāḥ

evety avadhāraṇaṃ. śraddhādhimuktā bhūtvā ete jātā ity arthaḥ. śraddhādhimuktapūrvakā iti yāvad uktaṃ bhavati. ṣaṣṭhas [tib. 246b] tv anyathāpi bhavatīti vyākhyātaṃ sāmayikīti. samaye upakaraṇārogyadeśaviśeṣādilakṣaṇe bhavā sāmayikī. kāṃtā ca. kāṃtā cetovimuktiḥ. kasmāt kāṃteti. nityānurakṣyatvāt. kāṃtaṃ hi nityam anurakṣyam iti loke dṛśyate. sūtre 'py uktaṃ. tadyathā nāmaikākṣasya puruṣasya jñātaya ekam akṣi sādhu ca suṣṭhu cānurakṣitavyaṃ manyeran. māsya śītaṃ māsyoṣṇaṃ māsya rajo'ṃśavaś cakṣuṣi nipateyur māsya yad apy ekaṃ cakṣur avinaṣṭaṃ tad api vinaśyed iti. evam eva samayavimuktasyārhato 'nurakṣya eṣa dharmo 'nukaṃpyo 'nugrāhyaḥ. tata evaṃ samayavimukto 'rhan sādhu ca suṣṭhu cānurakṣitavyaṃ manyate. kaccid aham etasmād dharmān na parihīyeyeti. sa tasmān na parihīyata iti. ghṛtaghaṭavad iti. yathā ghṛtasya pūrṇo ghaṭo ghṛtaghaṭa iti bhavati. madhyagatasya pūrṇaśabdasya lopāt. yathā vā ghṛtāpekṣo ghaṭo ghṛtaghaṭo yatra ghṛtaṃ prakṣepsyate. apekṣaśabdalopāt ghṛtaghaṭa iti bhavati. evam ihāpi madhyagatasyāpekṣaśabdasya lopāt samayāapekṣāś caite vimuktāś ceti samayavimuktāḥ. samayaḥ punar upakaraṇādir ity [tib. 247a] uktaṃ. kathaṃ kopayitum aśakyatvād ity āha. aparihāṇita iti. kālāṃtarātyaṃtavimuktito veti. kālāṃtaravimuktitaḥ samayavimuktatvam. atyaṃtavimuktito 'samayavimuktitvam ity arthaḥ. katham evam ity āha. parihāṇisaṃbhavāsaṃbhavataḥ. parihāṇisaṃbhavāt kālāṃtaravimuktyā samayavimukta ity ucyate. parihāṇyasaṃbhavād atyaṃtavimuktyāsamayavimukta ity ucyate.

dṛṣṭiprāptānvayaś ca sa

iti. yadā śaikṣo bhūtvendriyāṇi saṃcarati. sa dṛṣṭiprāptatām āpadyate. atha svabhāvatas tīkṣṇendriyaḥ sa ṣoḍaśe cittakṣaṇe dṛṣṭiprāpta eva. tasmād asāv akopyadharmā dṛṣṭiprāptapūrvaka ity ucyate. yas tv arhattvāvasthāyām indriyāṇi saṃcarati. nāsāv akopyadharmā dṛṣṭiprāptapūrvaka ity avagaṃtavyaṃ.

(vi.59cd) kaścit prathamata eva cetanādharmagotraka

iti. parihāṇadharmā nocyate. yasmād uttāpanāgato na bhavatīti. tadgotrā āditaḥ kecid ity apadiṣṭaṃ. tat kim idaṃ parihāṇadharmagotraṃ nāma yāvad akopyadharmagotram [tib. 247b] iti na taiḥ parihāṇadharmādigotram apadiṣṭaṃ. tatra kecid evaṃ varṇayaṃti kuśalamūlāni gotram iti. kasyacid dhi tādṛśāni kuśalāni bhavaṃti. yaḥ parihāṇadharmā yāvad akopyadharmā. anye (abhidh-k-vy 584) punar āhuḥ pṛthagjanāvasthām ārabhyendriyabhedo gotram iti. sautrāṃtikāḥ punar varṇayaṃti bījaṃ sāmarthyaṃ cetaso gotram iti. pṛthagjanāvasthāyāṃ śaikṣāvasthāyāṃ ca parihāṇadharmabīje sati hetau parihāṇadharmagotraka ity ucyate. evam aśaikṣāvasthāyāṃ tadbījavṛttilābhāt parihāṇadharmety ucyate. evaṃ yāvad akopyadharmeti. tatra parihāṇadharmeti vistaraḥ. parihāṇadharmā yaḥ parihātuṃ bhavya iti. yady etāvad brūyāt. na ca cetanādidharmety etan na brūyāt. sarva evaite cetanādharmādayaś catvāraḥ parihātuṃ bhavyā ity eṣām evānyataraḥ parihāṇadharmā syāt. na tebhyo 'nyaḥ paṃcamaḥ. atas tebhyo 'nya evāyaṃ paṃcama iti viśeṣayan na ca cetanādidharmety āha. cetanādharmādīnāṃ punaś caturṇāṃ parihāṇadharmakatve 'sati [tib. 248a] ekaikasya viśeṣalakṣaṇāpadeśād eva punar idaṃ vaktavyaṃ jāyate. cetanādharmā cetayituṃ bhavyo na cānurakṣaṇādharmā yāvat prativedhanābhavya iti. evam anurakṣaṇādharmā parihāṇipratyayaṃ balavaṃtam aṃtareṇeti. yadi parihāṇipratyayo balavān syāt parihīyeta sa ity abhiprāyaḥ. anena balavatpratyayavacanena parihāṇadharmaṇaḥ pūrvoktād viśinaṣṭi. parihāṇadharmā hy abalavatāpi parihāṇipratyayena

parihīyate. parihāṇipratyayāḥ punar yathā sūtraṃ. paṃca hetavaḥ paṃcapratyayāḥ samayavimuktasyārhataḥ parihāṇāya saṃvartaṃte. katame paṃca. karmāṃtaprasṛto bhavati. bhāṣyaprasṛto bhavati. adhikaraṇaprasṛto bhavati. dīrghacārikāyogam anuyukto bhavati. dīrgheṇa ca rogajātena spṛṣṭo bhavatīti. ananurakṣann apīty anenānurakṣaṇādharmaṇo viśinaṣṭi. sa hy anurakṣann eva na parihīyeta. ayaṃ tv ananurakṣann apīti. ananurakṣayann api tatphalaṃ sthātuṃ bhavyas tatphale. na hātuṃ tatphalāt. nāpi vardhayituṃ prativedhanābhavyatāprāptyā. vinābhiyogena vinā vīryeṇa. anenārthād uktaṃ bhavati. yady abhiyogaṃ kuryād bhavyaḥ syād iti prativedhanābhavyāc cāyam evaṃ viśeṣito bhavati. [tib. 248b] sa hi vinā apy abhiyogena prativeddhuṃ bhavya iti.

prathamau dvāv iti vistaraḥ. parihāṇadharmā sātatyasatkṛtyaprayogavikalaḥ. cetanādharmāpi sātatyaprayogeṇa vikalaḥ. viśeṣeṇa tu satkṛtyaprayogeṇa vikala ity anayor viśeṣaḥ. mṛdvindriyas tv iti ṣaṣṭhād viśinaṣṭi. ṣaṣṭho hi tīkṣṇendriyaḥ. indriyakṛto hy anayor viśeṣo na prayogakṛta iti. evaṃ ca kṛtveti vistaraḥ. yasmān nāvaśyam evaṃ bhavati. tasmād rūpārūpyadhātvor api ṣaḍ arhaṃto na kevalaṃ kāmadhātāv eva ṣaḍ ity abhiprāyaḥ. rūpārūpyadhātvor dvau sthitākaṃpya ekaḥ. akopyadharmā ca dvitīyaḥ. sthitākaṃpyas (abhidh-k-vy 585) tāvad baddhābhiruciḥ syān na prativedhanābhavyatākriyādaravān iti. na kāmadhātau sthitākaṃpyaḥ prativedhanābhavyatām āpadyate. rūpārūpyadhātvaś ca parihāṇipratyayo balavān nāstīti. nāsau parihīyate. na cendriyāṇi saṃcaraṃtīti sthitākaṃpyagotraka eva saṃ tatra bhavati. akopyavimuktiyogāc cākopyadharmāpi bhavati. eveti dvāv eva tau bhavataḥ. nāto 'nye. tayo rūpārūpyadhātvoḥ parihāṇicetanendriyasaṃcārābhāvāt. parihāṇadharmā tāvat tatra nāsti. parihāṇyabhāvāt. anurakṣaṇādharmāpi nāsti. parihāṇyabhāvenānurakṣitavyāyogāt. [tib. 249a] ata eva cendriyasaṃcārābhāvāt prativedhanābhavyo 'pi na bhavati. tathā coktaṃ.

sa cordhvajaś ca naivākṣasaṃcāraparihāṇibhāg

iti. tatra ca nātmasaṃcetanā na parasaṃcetanāstīti cetanādharmāpi na bhavatīti.

(vi.60ab) cetanādharmādīnāṃ caturṇām iti. cetanānurakṣaṇādharmasthitākaṃpyaprativedhanābhavyānāṃ. na hi parihāṇadharmā punaḥ svagotrāt parihīyata iti. tasya gotrasyākṛtrimatvāt. parihāṇadharmādīnāṃ paṃcānām iti. yasmāt parihāṇadharmaṇo 'pi phalāt parihāṇiḥ saṃbhavati. phalasyāgaṃtukatvāt.

na pūrvakād

iti. gotrāt phalāc ca. sa tasmān na parihīyata ity arhan. kasmād ity āha. śaikṣāśaikṣamārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvād iti. yac chaikṣāvasthāyāṃ gotram asti. tac chaikṣeṇa mārgeṇa bhāvitaṃ. aśaikṣāvasthāyāṃ ca punar bhāvitam iti. tābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvān na tasmāt so 'rhan parihīyate. śaikṣas tu katham ity āha. śikṣas tu laukikalokottarābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvāt prathamāt gotrān na parihīyate. yat tad ātmīyaṃ prathamaṃ gotraṃ tal laukikena mārgeṇa pūrvaṃ bhāvitaṃ. śaikṣeṇa ca mārgeṇa punar bhāvitam iti. tato [tib. 249b] na parihīyate.

atra kaścid āha. yad ucyate. yasya yat prathamaṃ gotraṃ. sa tasmān na parihīyate śaikṣāśaikṣamārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvād iti. tad etad akāraṇaṃ. yasmād yo 'pi cetanādharmā uttāpanāgatas tasmāt gotrāt parihīyate. tad gotraṃ śaikṣāśaikṣābhyāṃ mārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtam iti. parihāṇir na prāpnoti. tasmāt gotram eva tat tādṛśaṃ yasmād ādyān na parihīyate. uttāpanāgatāt tu parihīyata iti. yad apy uktaṃ śaikṣas tu laukikalokottarābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvān na parihīyata ity etad apy akāraṇaṃ. srotaāpannasya parihāṇiprasaṃgāt. na hi srotaāpattiphalaṃ laukikena mārgeṇa dṛḍhīkṛtam iti. kartavyo 'tra yatna iti.

atra vayam ācāryasyābhiprāyaṃ darśayāmo yenaivam uktaṃ. katham iti. yat tāvad uktaṃ cetanādharmā uttāpanāgatas tasmāt gotrāt parihīyata iti. tad ayuktaṃ. yad dhi cetanādharmagotraṃ śaikṣāvasthāyāṃ bhāvitaṃ punaś cāśaikṣāvasthāyām api bhāvitam iti dṛḍhīkṛtaṃ. naiva sa tasmād arhattvāt parihīyamāṇaḥ parihīyate. śaikṣāvasthāyāṃ prathamībhūtatvāt. uktaṃ cācāryasaṃghabhadreṇa yaḥ śaikṣāvasthāyāṃ gotrāṃtaram adhigamyārhattvaṃ prāpnoti. asāv [tib. 250a] api taṃ mārgaṃ parityajati. na cottāpanāgata eva gotre nāvatiṣṭhata iti. yat tu cetanādharmagotram aśaikṣāvasthāyām idānīm evādhigataṃ na śaikṣāvasthāyām adhigataṃ. sa tasmāt parihīyamāṇaḥ parihīyate. tadavasthādvayādṛḍhīkṛtatvāt. iti na kāraṇam evaitad bhavati. yad apy uktaṃ śaikṣas tu laukikalokottarābhyāṃ mārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvān na parihīyeta ity etad apy akāraṇaṃ. srotaāpannasya parihāṇiprasaṃgāt. na hi srotaāpattiphalaṃ laukikena lokottareṇa dṛḍhīkṛtam iti. tad apy anavabuddhyābhihitaṃ. tad gotraṃ prati kāraṇam ucyate. na phalaṃ prati. tatra hi kāraṇāṃtaraṃ vakṣyate. yena prathamāt phalān na parihīyate. na hi kiṃcid apy asti phalaṃ yad yugapad ubhābhyāṃ laukikalokottarābhyāṃ prāpyate. gotraṃ tu laukikalokottarābhyāṃ mārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtaṃ bhavati. aihajanmikenoṣmagatādinā pārajanmikena vā prahāṇamārgeṇānyena vā laukikena mārgeṇa lokottareṇa śaikṣāvasthāyāṃ bhāvitatvāt. yat tu paścātpratilabdham uttāpanayeti. yad āgaṃtukaṃ gotraṃ paścād eva na dvayor avasthayor adhigataṃ tasmāt [tib. 250b] parihīyate.

gotraṃ nirdiśya phalaṃ nirdiśyate. yasya ca yat prathamaṃ phalam iti vistaraḥ. ata eva ca srotaāpattiphalān nāsti parihāṇir iti. yasmāt srotaāpattiphalaṃ yadi prāpyate 'vaśyaṃ prathamaṃ bhavati. sakṛdāgāmyanāgāmiphale tu kadācit tu prathame bhavato yadi bhūyovītarāgakāmavītarāgayoḥ. kadācid aprathame yady ānupūrvikasya. tatra yadyat phalaṃ prathamaṃ bhavati srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ anāgāmiphalaṃ vā. na tasmāt parihīyate. yat tu paścāt sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalaṃ arhattvaphalaṃ vā. tataḥ parihīyate. evaṃ ca kṛtveti. yasya ca yat prathamaṃ gotraṃ phalaṃ ca. sa tasmān na parihīyata iti kṛtvā. yathākramaṃ paṃca ṣaṭ sapta prakārā iti. anurakṣaṇādharmaṇaḥ paṃca prakārā bhavaṃti. tadavasthasya parinirvāṇam indriyasaṃcāraḥ parihāya vā śaikṣatvaṃ cetanādharmagotrapratyāgamanaṃ parihāṇadharmagotrapratyāgamanaṃ ca. sthitākaṃpyasya ṣaṭ prakārā bhavaṃti. (abhidh-k-vy 587) ta eva ca paṃca anurakṣaṇādharmagotrapratyāgamanaṃ ṣaṣṭhaṃ. prativedhanābhavyasya sapta prakārā bhavaṃti. eta eva ca ṣaṭ sthitākaṃpyagotrapratyāgamanaṃ ca saptamam iti. yasya ca yat [tib. 251a] prathamaṃ gotraṃ śaikṣāvasthāyām āsīt. sa śaikṣībhūtaḥ. punar iti vākyādhyāhāraḥ. tatraivāvatiṣṭhate nānyasmin. anyathā hi gotraviśeṣalābhāc chaikṣāvasthād gotrād viśiṣṭaṃ tad gotraṃ bhavatīti. ato viśiṣṭagotralābhāt vṛddhir evāsya pudgalasya syāt. na parihāṇir iti. kathaṃ kṛtvā. yathā tāvat parihāṇadharmā arhattvāvasthāyām indriyottāpanayā prativedhābhavyatāprāptaḥ. so 'rhattvāt parihīyate. śaikṣībhūtas tadgotrād api parihīyamāṇo na sthitākaṃpyagotre tiṣṭhati. pratilomato yāvan na cetanādharmagotre. kiṃ tarhi. parihāṇadharmagotra eva tiṣṭhatīti. anyathā hīti yady anyagotre 'vatiṣṭheta. gotraviśeṣalābhād iti parihāṇadharmagotraviśiṣṭagotralābhāt. tasmād avaśyam arhattvāt parihīyamāṇa indriyottāpanād api gotrāt parihīyata iti.

kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prathamāt phalān nāsti parihāṇir iti. yasya yat prathamaṃ phalaṃ srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā. darśanaheyānām avastukatvād anadhiṣṭhānatvād ity arthaḥ. ātmādhiṣṭhānapravṛttā hy eta iti vistaraḥ. ātmano 'dhiṣṭhānena pravṛttā ete darśanaheyāḥ. kasmād ity āha. satkāyadṛṣṭimūlatvāt. yasmād [tib. 251b] ātmadarśanavaśena darśanaheyānāṃ samudācāraḥ. uktaṃ ca yāni vā punaḥ pṛthag loke dṛṣṭigatāni. tāni satkāyadṛṣṭimūlakāni satkāyadṛṣṭisamudayāni satkāyadṛṣṭijātīyāni satkāyadṛṣṭiprabhavānīti. sa cātmā nāstīty avastukatvān nāsti parihāṇir iti. satyālaṃbanatvād iti. satyānāṃ nityādito grahanāt. katamaś ca kleśo naivaṃ. bhāvanāprahātavyo 'pi hi rāgādir vitathālaṃbanaḥ. śucisukhanityātmākāraiḥ satyāditattvālaṃbanāt. ātmatvam abhūtam adhyāropayaṃtīti. yathoktaṃ. ye kecid bhikṣava ātmeti ātmīya iti samanupaśyaṃtaḥ samanupaśyaṃti. imān eva te paṃcopādānaskandhān ātmata ātmīyataś ca samanupaśyaṃtīti. tadadhiṣṭhānānupravṛttāś cāṃtagrāhādaya iti. ātmādhiṣṭhānānupravṛttāḥ. śāśvata ātmā. ucchedīti vā. nāsty ātmā. ayam evāgraḥ. iyam eva śuddhiḥ. kim asāv asti nāstītyevamādyākārapravṛttās tadanyaddarśanaheyā avastukā ucyaṃte. niradhiṣṭhānā ucyaṃta ity arthaḥ. na tv ātmādileśo 'stīti. ādigrahaṇenātmīyagrahaṇaṃ īśvarādigrahaṇaṃ vā. [tib. 252a] pratiniyataṃ manaāpāmanaāpādilakṣaṇam iti. rāgasya bhāvanāheyasya manaāpaṃ keśadaṃtaśubhādilakṣaṇaṃ (abhidh-k-vy 588) vastu. pratighasyāmanaāpaṃ tadaśubhatādilakṣaṇaṃ. mānasyāpi manaāpaṃ avidyāyā api tad eva dvayaṃ saṃmohanīyaṃ kiṃcid iti. na tu darśanaheyānām ātmādilakṣaṇam iti. na tu darśanaheyānām ātmātmīyalakṣaṇaṃ pratiniyataṃ vastu kiṃcid asti. anyatra tadālaṃbanebhyo rāgādibhyaḥ. tasmād avastukā ucyaṃte. tasmān na pratiniyatavastukā ucyaṃta ity arthaḥ.

api khalv iti vistareṇācāryaḥ. āryasya śaikṣasyānupanidhyāyato 'saṃtīrayataḥ smṛtisaṃpramoṣāt kliṣṭasmṛtiyogāt kleśa utpadyate. rāgādikaḥ. nopanidhyāyataḥ. rajjvām iva sarpasaṃjñā kasyacid anupanidhyāyataḥ smṛtisaṃpramoṣāj jāyate. nopanidhyāyataḥ. tadvat. ātmadṛṣṭyādīnām iti. aṃtagrāhadṛṣṭyādīnāṃ grahaṇaṃ. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ. na cānupanidhyāyata ātmadṛṣṭyādīnām utpattir yujyate. saṃtīrakatvāt. keṣām. ātmadṛṣṭyādīnāṃ kleśānāṃ. ato 'nupanidhyānād āryasyātmadṛṣṭyādīnām utpattir na yujyata iti. parihāṇikāraṇābhāvān nāsti darśanaheyaprahāṇāt [tib. 252b] parihāṇir iti.

arhattvād api nāstīti. na kevalaṃ darśanaheyaprahāṇān nāsti parihāṇir arhattvād api nāsti parihāṇir ity apiśabdena darśayati. aprathamābhyāṃ tu sakṛdāgāmyanāgāmiphalābhyāṃ parihāṇiḥ saṃbhavati. laukikena mārgeṇa tatprāptisaṃbhavād ity abhiprāyaḥ. eṣa eva ca nyāya ity ācāryaḥ samarthayati. tad dhi bhikṣavaḥ prahīṇam iti. tad eva prahīṇaṃ. yad āryaprajñayā prahīṇaṃ. tad dhi na punar utpadyate. laukikyā tu yat prahīṇaṃ. tat punar utpadyata ity abhiprāyaḥ. śaikṣasya cāpramāda iti vistareṇa dvitīyaṃ sūtrapadaṃ jñāpakam arhattvān nāsti parihāṇir iti. ayaṃ cāsyārthaḥ śaikṣasyāpramādanimittam apramādakarma pravedayāmy apramādaḥ śaikṣeṇa kartavya iti.

nanu ca śaikṣasyāpy āryayā prajñayā prahāṇam asti. kathaṃ tasyāpramādakaraṇīyaṃ śāstīti. yasmād anadhigatam anena phalāṃtaram adhigaṃtavyaṃ. laukikamārgagataṃ ca tasya prahāṇam astīti. atra vaibhāṣiko brūyād arhato 'py aham ānanda lābhasatkāram aṃtarāyakaraṃ vadāmīti sūtre vacanād asty arhato 'pi parihāṇir ity ata idam ucyate. arhato 'pi vistareṇa yāvad atra sūtre dṛṣṭadharmasukhavihāramātrād eva parihāṇir ukteti. [tib. 253a] kathaṃ. yatra bhagavān āyuṣmaṃtam ānandam āmaṃtrayate sma. arhato 'py aham ānanda lābhasatkāram aṃtarāyakaraṃ vadāmīti. āyuṣmān ānanda āha. tat kasmād bhagavān evam āha. arhato 'py aham ānanda lābhasatkāram aṃtarāyakaraṃ vadāmīti. bhagavān āha. na haivānandāprāptasya prāptaye. anadhigatasyādhigamāya. asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai. api tu ye 'nena catvāra (abhidh-k-vy 589) ādhicaitasikā dṛṣṭadharmasukhavihārā adhigatāḥ. tato 'ham asyānyatamasmāt parihāṇiṃ vadāmi. tac cākīrṇasya viharataḥ. yā tv anenaikākināvyapakṛṣṭenāpramattenātāpinā prahitātmanā viharatā akopyā cetovimuktiḥ kāyena sākṣātkṛtā. tato 'syāhaṃ na kenacit paryāyeṇa parihāṇiṃ vadāmi. tasmāt tarhy ānandaivaṃ te śikṣitavyaṃ. yal lābbasatkāram abhibhaviṣyāṇo na cātyantair lābhasatkārakaiś cittaṃ paryādāya sthāsyati. evaṃ te ānanda śikṣitavyam iti. yadi vaibhāṣika evaṃ brūyāt. akopyā iti viśeṣaṇāt sāmayikyā asti parihāṇir iti. tata āha. sāmayikyā astīti ced iti. vayam apy evaṃ brūmaḥ. sāmayikyā asti parihāṇir iti. sā tu vicāryā sā tu sāmayikī vimuktir vicāryā. katham ity āha. kim arhattvaṃ sāmayikī vimuktir asti. [tib. 253b] āhosvid dhyānāny eva laukikāni sāmayikī vimuktir iti. kasmād evam āśaṃkyata ity āha. maulo hi dhyānasamādhir iti. dhyānam eva samādhir dhyānasamādhiḥ. mauladhyānagrahaṇaṃ sukhapratipadām agratvāt. samaye saṃmukhībhāvāt. kasmiṃścit kāle niḥśabdādike saṃmukhībhāvāt. samaye bhavā samāyikī vimuktir ity ucyate. punaḥpunar eṣaṇīyatvāt kāṃteti. parihāṇau parihāṇau kamanīyatvāt prārthanīyatvād ity arthaḥ.

āsvādanīyatvād ity apara iti bhadaṃtarāmaḥ. sāsravatvād āsvādanāsaṃprayuktadhyānayogāt kāṃtety abhiprāyaḥ. arhattvavimuktis tv iti vistaraḥ. arhattvam eva vimuktir arhattvavimuktiḥ. nityānugatatvāt prāptiyogena. na yujyate sāmayikīty anena sāmayikyā vimukter viparyayeṇārhattvavimuktiṃ darśayati. apunaḥprārthanīyatvān na kāṃtety anena kāṃtaviparyaye 'rhattvavimuktir na kāṃteti. nityānugatatvenāstitvād aprārthanīyatvān na kāṃtety arthaḥ.

ādhicaitasikebhya eveti. adhicetasi bhavā [tib. 254a] ādhicaitasikā dṛṣṭadharmasukhavihārāḥ. tebhya eva. kim arthaṃ parihāṇim avakṣyad iti. ye te caitasikā drṣṭadharmasukhavihārā adhigatāḥ. tato 'ham asyānyatamasmāt parihāṇiṃ vadāmīti vacanāt. yady arhattvāt sāmayikī vimuktilakṣaṇāt parihāṇisaṃbhavo 'bhaviṣyat. kim arthaṃ tebhya eva parihāṇim avakṣyat. na tebhya eva parihāṇim avakṣyad ity arthaḥ. vaśitvabhraṃśād iti. samādhisaṃmukhībhāvavaśitvabhraṃśād ity arthaḥ. so 'parihāṇadharmeti. aparihāṇadharmā akopyadharmaṇo 'nyaḥ sūtre paṭhitaḥ. aṣṭādaśaśaikṣān vistareṇoktvāha. navāśaikṣāḥ katame. parihāṇadharmā. aparihāṇadharmā. cetanādharmā. anurakṣaṇādharmā. sthitākaṃpyaḥ. prativedhanābhavyaḥ. akopyadharmā. (abhidh-k-vy 590) prajñāvimuktaḥ. ubhayatobhāgavimuktaḥ. ima ucyaṃte navaśaikṣā iti. yaḥ parihīyate dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ. sa parihāṇadharmā. yo na parihīyate tata eva. so 'parihāṇadharmā. evaṃ [tib. 254b] cetanādharmādayo 'pi yojyāḥ. kathaṃ. yaḥ samādhibhraṃśabhayād ātmānaṃ cetayate. sa cetanādharmā. yo 'nurakṣati kathaṃcid guṇaviśeṣaṃ. so 'nurakṣaṇādharmā. yo yasminn eva guṇe sthitaḥ. tasmād ananurakṣann api na kaṃpyate. sa sthitākaṃpyaḥ. yaḥ pareṇa pratividhyati. guṇaviśeṣam utpādayatīty arthaḥ. sa prativedhanābhavyaḥ. yo na kupyati utpannebhyo na parihīyate. so 'kopyadharmā.

ko viśeṣa iti. aparihāṇadharmādīnāṃ trayāṇām aparihāṇiyogād viśeṣam apaśyan praśnayati. anuttāpanāgata iti. svabhāvatas tīkṣṇendriyaḥ. neṃdriyottāpanāṃ prāpta ity arthaḥ. tasmān na kaṃpyata iti. tasmāt guṇaviśeṣād ity arthaḥ. eṣa viśeṣo lakṣyata iti. ācāryaḥ svamataṃ darśayati. nanu cāyuṣmān gautiko 'rhattvāt parihīṇa ity evaṃ yadi vaibhāṣiko brūyād ity asya pratividhānam ārabhyate. āyuṣmān gautika iti vistaraḥ. śaikṣībhūta iti na tāvad arhan. śastram ādhārayann iti. śastraṃ vāhayan. kāyajīvitanirapekṣatvāt kāraṇān maraṇakāla evārhattvaṃ prāptaḥ. śastrādhārād uttarakāla ity arthaḥ. [tib. 255a] parinirvṛttaś ca tenaiva śastraprahāreṇa.

daśottare ceti. daśottaranāmasūtre. kim uktam ity āha. eko dharma utpādayitavyaḥ. katama ity āha. sāmayikī kāṃtā cetovimuktir iti. dṛṣṭadhārmasukhavihāra ity abhiprāyaḥ. eko dharmaḥ sākṣātkartavyaḥ. katama ity āha. akopyā cetovimuktir iti. arhattvam ity abhiprāyaḥ. pṛthagvacanād dhy akopyavimuktilakṣaṇād arhattvād arhattvasvabhāvā na kāṃtā cetovimuktir uktety abhiprāyaḥ. dviprakāratvād arhattvasya pṛthagvacanam iti vaibhāṣikavacanāvakāśaṃ paśyan punar āha. yadi cārhattvam iti vistaraḥ. yady arhattvam eva sāmayikī kāṃtā cetovimuktir abhaviṣyat. kim arthaṃ tatraiva daśake na sūtrāṃtare arhattvasya dvigrahaṇam akariṣyat. eko dharmaḥ sākṣātkartavyaḥ. akopyā cetovimuktir iti. naivākariṣyad ity arthaḥ. evaṃ hy avakṣyat. eko dharmaḥ sākṣātkartavyaś cetovimuktir iti. brūyās tv arhattvaṃ dviprakāram. ato vacanavibhāgenocyate. ekam utpādayitavyaṃ dvitīyaṃ sākṣātkartavyam iti. atra brūmaḥ. na ca kvacid arhattvam utpādayitavyam uktaṃ. [tib. 255b] kiṃ tarhi. sākṣātkartavyam iti. tatratatra sūtre. abhyupetyāpi brūmaḥ. mṛdvindriyasaṃgṛhītaṃ cotpādayitavyam iti. kim anena jñāpanena jñāpitaṃ kathitaṃ bhavati. yadi tāvad utpādayituṃ śakyam ity etaj jñāpitaṃ bhavati. (abhidh-k-vy 591) śaki liṅ ceti kṛtyapratyayalakṣaṇāt. anyad api śakyaṃ yat tīkṣṇendriyasaṃgṛhītam arhattvaṃ. tathā ca saty evaṃ sūtre vaktavyaṃ syāt. eko dharma utpādayitavyaḥ. cetovimuktir iti. athotpādanam arhatīty etaj jñāpitaṃ bhavati. arhe kṛtyatṛcaś ceti lakṣaṇaparigrahāt. anyat sutarām arhati yat tīkṣṇendriyasaṃgṛhītam

arhattvaṃ. tad dhy akopyatvāt suṣṭhūtpādayitum arhatīty abhiprāyaḥ. kathaṃ tarhīti vistaraḥ. yadi sāmayikī vimuktir arhattvaṃ bhavati. evaṃ tadyogāt samaya vimukto 'rhann iti yujyata ity abhiprāyaḥ. samayāpekṣaḥ samādhisaṃmukhībhāva iti. yasmād asya samādhiḥ sāsravo 'nāsravo 'pi vā samayam ārogyadeśaviśeṣādilakṣaṇam apekṣate. abhidharme 'pi coktam iti vistaraḥ. kāmarāgānuśayo 'prahīṇo bhavatīty etad udāharaṇam. idaṃ cāpy udāharaṇaṃ. tatra cāyoniśomanaskāra iti. paripūrṇotpattir evam iti cet. syān matā paripūrṇakāraṇasya kleśasyaivam utpattiḥ. aparipūrṇakāraṇasya tu kleśasya viṣayabalād eveti. [tib. 256a] tad ayuktaṃ. kasmād ity āha. kasya vāparipūrṇakāraṇasyotpattir iti. kasyotpattiḥ. yataḥ aparipūrṇakāraṇasyotpattir asti. yāvatī hi hetupratyayasāmagrī kāryasyotpattaye prasiddhā. sā tadekadeśavikalā satī tasyotpattaye na bhavati. tadyathā cakṣū rūpālokamanaskārasāmagrī cakṣurvijñānasyotpattaye prasiddhā. sa tadanyetaravikalā satī tadutpattaye na bhavatīti. tasmān na kiṃcid etat.

tadrūpa iti tatprakāraḥ. tatsvabhāva iti vā. atha notpanna iti pratipakṣaḥ tadbījadharmatāyām iti. kleśabījasvabhāva ity arthaḥ. tasyām anapoddhṛtāyām anunmūlitāyāṃ kathaṃ kṣīṇāsravo bhavatīti. brūyās tvaṃ na bhavatīti. ata āha. akṣīṇāsravo vā katham arhan bhavatīti.

evaṃcarata iti. smṛtimataś carata ity arthaḥ anaṃtaraṃ smṛtivacanāt. śaikṣas sa ity asya vacanasya parihārārthaṃ sa eva parihāṇivādy āha. sa hi tatrārhann eva jñāpita iti. kathaṃ kṛtvā jñāpita ity āha. dīrgharātram iti vistaraḥ. aparihāṇivādinaḥ syād evaṃ vacanāvakāśaḥ. śaikṣasyedaṃ vivekanimnacittam ucyate yāvan nirvāṇaprāgbhāram iti. asya parihārārthaṃ parihāṇivādī punar āha. arhato hy etad balam anyatroktam iti sūtre. kathaṃ. kati bhadaṃtārhato bhikṣoḥ kṣīṇāsravasya balāni. [tib. 256b] aṣṭau śāriputrārhato bhikṣor dīrgharātraṃ vivekanimnaṃ cittaṃ yāvan nirvāṇaprāgbhāraṃ. aṃgārakarṣūpamāś cānena kāmā dṛṣṭā bhavaṃti. yathāsya kāmān jānataḥ kāmān paśyato yaḥ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmasnehaḥ vistareṇa yāvat kāmādhyavasānaṃ. tatrāsya cittaṃ na paryādāya tiṣṭhatīti vistaraḥ. kiṃ ca śītībhūtaṃ (abhidh-k-vy 592) vāṃtībhūtam iti cābhidhānāt. tatraivāṃgārakarṣūpame sūtre 'rhann eva jñāpita iti.

asty etad evam iti. aṃgārakarṣūpame yad uktam arhann eva jñāpita iti. yāvat tu cāro na supratividdha iti. piṇḍapātādicāraḥ. śaikṣāvasthām adhikṛtyaivaṃvacanād adoṣa iti. yad etad uktaṃ. kadācit smṛtisaṃpramoṣād utpadyaṃte pāpakā akuśalā vitarkā iti. tac chaikṣām adhikṛtyoktaṃ nārhattvāvasthāṃ. yat tūktaṃ dīrgharātraṃ vivekanimnaṃ iti. tac chaikṣasyāpi saṃbhavati. arhatas tu prakarṣeṇa bhavatīti viśeṣāḥ. yac cāpy uktaṃ sāsravasthānīyair dharmaiḥ śītībhūtaṃ vāṃtībhūtam iti. tad api śaikṣāvasthām adhikṛtya saṃbhavati. kāmāvacarāsravasthānīyadharmaśītībhāvābhidhānāt. [tib. 257a] arhattvāvasthāṃ cādhikṛtya tathābhidhānād adoṣa iti ācāryasyābhiprāyaḥ.

(vi.60cd) prayogāsaṃbhavān na darśanamārga iti. paṃcadaśakṣaṇo darśanamārgaḥ. tatrendriyasaṃcāre prayogāvakāśo nāsti. kaścit pṛthagjanāvasthāyām indriyāṇi saṃcaratīti. [kim anityādyākārapatitena mārgeṇendriyāṇi saṃcarati.] kim audārikādyākāreṇa mārgeṇendriyāṇi saṃcarati. utāho śāṃtādyākāreṇeti. aviśeṣitatvād ubhayathāpi saṃbhavatīti paśyāmaḥ. tathā hy enam artham ācāryaḥ sūcayiṣyati. na hi sāsraveṇa mārgeṇāryāṇām indriyasaṃcāra ity āryāṇām iti viśeṣaṇāt. api nāma mamendriyāṇi tīkṣṇāni syur iti prayogam abhisaṃdhāya. mārgaṃ laukikaṃ lokottaraṃ cānyasyānaṃtaryavimuktimārgakrameṇendriyāṇi saṃcaratīti veditavyaṃ. kaścic chraddhādhimuktāvasthāyām ity atrāśaikṣavacanaṃ. śaikṣapṛthagjanādhikārāt. aśaikṣo 'pi tv iṃdriyāṇi saṃcaratīti boddhavyaṃ.

(vi.61) katham akopyadharmaṇo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇir iti. tīkṣnendriyatvād asya dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇir na saṃbhavet. kim utākopyāyā vimukter ity asaṃbhāvayan pṛcchati. buddhasyopabhogaparihāṇir eveti. vineyakāryavyāpṛtatvād [tib. 257b] dṛṣṭadharmasukhavihārān nopabhuṃkte. na saṃmukhīkarotīty arthaḥ. sā cāprāptaparihāṇiś ceti. akopyadharmaṇaḥ sā copabhogaparihāṇiḥ kutaścid vyāsaṃgāt. aprāptiparihāṇiś ca pudgalaviśeṣadharmaprāpaṇāt. yasmād akopyadharmāpi kaścin mahāśrāvakāṇām āryaśāriputramaudgalyāyanādīnāṃ prāṃtakoṭikādīn dharmān. svayaṃbhuvāṃ ca kāṃścid dharmān na prāpnoti. mahāśrāvakā api svayaṃbhuvāṃ kāṃścid viśeṣadharmān na prāpnuvaṃtītyādi. anyasyārhata iti parihāṇadharmāder mṛdvindriyasya prāptaparihāṇir apy asti. apiśabdāt pūrvokta api (abhidh-k-vy 593) parihāṇī sta iti. akopyadharmaṇa upabhogaparihāṇivacanāt sūtravirodha iti. yad etad uktaṃ. ye 'nena catvāra iti vistareṇa. yāvat tato 'ham asyānyatamasmāt parihāṇiṃ vadāmīti. tasya sutrasyāvirodhaḥ. ṣaṇṇām apy arhatām akopyā vimuktir ity ukte vaibhāṣiko brūyāt. yadi sarvasyaivārhato 'nāsravā vimuktir akopyā. kasmād asamayavimukta evākopyadharmā vyavasthāpito nānya iti. ata idam ucyate. sarvasyānāsravā vimuktir [tib. 258a] akopyeti. satyam asty etat. akopyadharmavyavasthānaṃ tu yathā tathoktam iti. dṛṣṭadharmasukhavihārebhyas tu kaścil lābhasatkāravyākṣepadoṣāt parihīyate vaśitvabhraṃśāt. yo mṛdvindriyaḥ. kaścin na parihīyate. yas tīkṣṇendriyaḥ. sa evākopyadharmā vyavasthāpitaḥ. yata eva ca

dṛṣṭadharmasukhavihārebhyo lābhasatkāravyākṣepadoṣāt parihīyate. mṛdvindriyo na tīkṣṇendriyaḥ. ata etad acodyaṃ. katham. akopyadharmaṇo dṛṣṭadharmasukhavihārāt parihāṇir ity aparihāṇivādī. atha vā ayam anyaḥ saṃbaṃdhaḥ. pūrvam akopyadharmaṇo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇir nāstīty uktaṃ. sūtre ca. yasyākopyā vimuktiḥ. tasya dṛṣṭadharmasukhavihārāt parihāṇir uktā. aviśeṣyābhidhānād ata idam ucyate. sarvasyānāsravā vimuktir akopyeti. na tayaivākopyadharmā vyavasthāpyata ity abhiprāyaḥ. ata evocyate akopyadharmavyavasthānaṃ tu yathā tathoktam iti. ata etad acodyam iti. yad uktaṃ sūtram āśritya katham akopyadharmaṇo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇi iti.

(vi.62) dhandhā iti mandāḥ. anyathā hy [tib. 258b] anāśvāsikam iti. yady arhattvāt parihīṇaḥ punar jāyeta sucīrṇabrahmacarye 'smin mārge cāpi subhāvite tuṣṭa āyuḥkṣayād bhavati rogasyāpagame yathety āśvāsaḥ. evaṃvidho na syād iti. tad akāryam abrahmacaryādilakṣaṇaṃ śūrapraskhalanāpatanavad iti. yathā śūrasya praskhalane apatanaṃ bhavati śaktita ātmadhāraṇāt. tadvad āryaḥ phalāt parihīṇo 'pi tatphalam alabdhvā na mriyate. śūragrahaṇam avihvalatvāt. balavāṃ chūra ity apare.

(vi.63, 64) katham abhyastam ity āha. śaikṣāśaikṣamārgābhyāṃ dṛḍhīkṛtatvād iti prayogamārgas tu sarvatraika eveti. akopyaprativedhe dṛṣṭiprāptatāyāṃ ca.

na hi sāsraveṇeti. āryendriyasaṃcārasya vivakṣitatvāt. anyathā hi kaścit pṛthagjanāvasthāyāṃ indriyāṇi saṃcaratīty etad virudhyate.

nānyatra parihāṇyasaṃbhavād iti. parihāṇibhayād dhīndriyasaṃcāra iṣyate. anyatra ṣaṭsu kāmāvacareṣu devanikāyeṣu rūpārūpyadhātvoś ca parihāṇir nāstīty āha. ūrdhavdhātūpapanna āryo naivendriyāṇi saṃcarati. nāpi kathaṃcit (abhidh-k-vy 594) parihīyate [tib. 259a] iti. uktam atra kāraṇaṃ. kālāntaraparivāsenendriyāṇāṃ paripakvataratvāt. āśrayaviśeṣalābhāc ceti. atha kasmāt kāmāvacareṣu deveṣu parihāṇir nāsti. ye pūrvam abhyudārebhyo 'pi viṣayebhyaḥ saṃvijaṃto niyataṃ satyāni paśyaṃti. te kathaṃ tān evālaṃbya parihāsyaṃte. avaśyaṃ hi te tīkṣṇendriyā bhavantīty abhiprāyaḥ.

aśaikṣo nava niśrityeti.

tatphalasya navabhūmisaṃgṛhītatvasaṃbhavāt. phalaṃ phalaviśiṣṭaṃ ceti. phalaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ. phalaviśiṣṭaṃ prathamadhyānādi prahāṇāya prayogānantaryavimuktiviśeṣamārgalakṣaṇaṃ. phalamārgam eva pratilabhata iti. kāmadhātuvairāgyamātrasaṃgṛhītaṃ. na cānāgāmiphalam ārūpyasaṃgṛhītam iti. paṃcānām avarabhāgīyānāṃ prahāṇād anāgāmīti sūtre vacanāt. darśanamārgasya ca tatrābhāvāt. tadabhāvaḥ kāmadhātvanālaṃbanād iti vyākhyātam etat.

(vi.65ab) akopyadharmā ca dvividha iti. sūtre paṭhitatvāt akopyabheda eva

dvau buddhāv

iti. akopyadharmā mṛdumadhyādhimātrendriyabhedāt tridhā bhidyate. śrāvako hy akopyadharmādhimātramṛdvindriyaḥ. [tib. 259b] pratyekabuddho 'dhimātramadhyendriyaḥ. samyaksaṃbuddho 'dhimātrādhimātrendriya iti. mṛdumṛdvādinavaprakārendriyabhedād iti. parihāṇidharmā mṛdumṛdvindriyo yāvad bhagavān adhimātrādhimātrendriya iti.

(vi.65cd, 66ab) sapta bhavaṃtīti. pratyekabuddhasamyaksaṃbuddhāv ubhayatobhāgavimuktasaṃgṛhītāv eveti kṛtvā. pūrvam eveti vistaraḥ. pūrvam eva pṛthagjanāvasthāyāṃ parapratyayena parataḥ śrutvā smṛtyupasthānādīn dharmān. paścād artheṣu prayogāt. cintābhāvanāsevanād ity arthaḥ. tathā pūrvam eva pṛthagjanāvasthāyāṃ prajñayā dvādaśāṃgapravacanadharmānusāreṇa svayam evaṃ bodhipakṣādīn dharmān anusarann artheṣu prayogāt. cintābhāvanāsevanāt. ity evaṃ prayogataḥ śraddhādharmānusāriṇau bhavataḥ. śraddhādhimokṣaprajñādhikyata iti. śraddhādhimokṣādhikyataḥ prajñādhikyataś ca. śraddhayādhimokṣaḥ śraddhādhimokṣaḥ. tasyādhikyān mṛdvindriyatvaṃ. prajñādhikyāt tīkṣṇendriyatvaṃ. vimuktita iti. kleśavimuktitaḥ prajñayā kleśād vimuktaḥ prajñāvimukta iti kṛtvā. samāpattivimuktita iti. samāpattito vimuktitaś ca.

tatrendriyata [tib. 260a] iti vistaraḥ. yathaite śraddhānusāriṇo gaṇyaṃte. tathā yathāgranthaṃ pradarśayiṣyāma. indriyatas trayaḥ. mṛdumadhyādhimātrendriyatvāt. (abhidh-k-vy 595) atra punar evam avagantavyaṃ. yady api śraddhānusāriṇaḥ sarva eva mṛdvindriyāḥ. tathāpi tāratamyenāvasthānād eṣāṃ punas tridhābhedaḥ mṛdumadhyādhimātrendriyā iti. gotrataḥ paṃca. kathaṃ. parihāṇadharmagotrako yāvat prativedhanābhavyagotraka iti paṃca bhavaṃti. punar eṣāṃ gotrendriyabhedāt paṃcadaśānām ekaiko mārgataḥ paṃcadaśa bhavaṃti. katham ity ucyate. aṣṭakṣāntisaptajñānasthā iti. darśanamārgo hi paṃcadaśakṣaṇāḥ. aṣṭau kṣāntayaḥ. duḥkhe dharmajñānakṣāṃtir yāvan mārge anvayajñānakṣāntiḥ. sapta jñānāni. duḥkhe dharmajñānaṃ yāvan mārge dharmajñānaṃ. mārge 'nvayajñānasya bhāvanāmārgasaṃgṛhītatvāt. aṣṭau ca sapta ca paṃcadaśa bhavanti. ta evaṃ tatrasthāḥ paṃcadaśa bhavaṃti. evam eṣāṃ mārgataḥ paṃcadaśadhābhinnānāṃ punar ekaiko vairāgyatas trisaptatiḥ. kathaṃ. sakalabandhanas tāvat kāmadhātāv ekaḥ. kāmavairāgyān nava. ekaprakāravītarāgo yāvan navaprakāravītarāgaḥ. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanavairāgyān naveti. bhavāgravairāgyān naveti na saṃbhavati. laukikasya mārgasya bhavāgrapratipakṣasyābhāvāt. ta ete 'ṣṭau navakā dvisaptatiḥ. [tib. 260b] sakalabandhanena pūrvoktena saha trisaptatir bhavaṃti. punar ete vairāgyataḥ pratyekaṃ trisaptatibhinnāḥ. pratyekam āśrayato nava. katham ity āha. tridvīpaṣaḍdevanikāyajā iti. trayo dvīpā uttarakuruvarjyāḥ. uttarakurau mārgābhāvāt. ṣaḍ devanikāyāḥ kāmāvacarāḥ. tata

ūrdhvaṃ darśanamārgābhāvāt. teṣu jātā iti. pratyekam ete navaguṇā bhavaṃti. indriyagotramārgavairāgyāśrayataḥ piṇḍitā iti. nigamana ucyate. iyanta iti vṛttau likhitāḥ. evam anye 'pi pudgalāḥ saṃbhavataḥ saṃkhyeyā iti. dharmānusāriprabhṛtayaḥ. yathendriyagotramārgavairāgyāśrayataḥ śraddhānusāriṇaḥ saṃkhyātāḥ. tathaiva saṃkhyeyāḥ saṃbhavata iti. dharmānusāridṛṣṭiprāptasamayavimuktānāṃ gotrabhedo nāsti. śraddhādhimuktasamayavimuktayos tu gotrabhedo 'py astīti. saṃbhavata ity ucyate. tatrendriyatas trayo dharmānusāriṇaḥ. gotrata eka eveti bhedo nāsti. mārgataḥ paṃcadaśa aṣṭakṣāntisaptajñānasthāḥ. vairāgyatas trisaptatiḥ. sakalabandhanaḥ. kāmavairāgyān nava. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanavairāgyāt. [tib. 261a] āśrayato nava. tridvīpaṣaḍdevanikāyajā iti. evam indriyamārgavairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ. sahasrāṇy ekānnatriṃśat saṃpadyaṃte. śatāni ca paṃca paṃcaṣaṣṭiś ca. evam indriyatas trayaḥ śraddhādhimuktāḥ. gotrataḥ paṃca pratyekaṃ. vairāgyatas trisaptatiḥ pratyekameva pūrvavat. āśrayato nava. tridvīpaṣaḍdevanikāyajā iti. evam indriyagotravairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ. nava sahasrāṇi saṃpadyante. (abhidh-k-vy 596) śatāni cāṣṭau paṃca paṃcāśac ca. kevalaphalastho ṣoḍaśacittaprāpto 'dhikṛtaḥ.

śraddhādhimuktadṛṣṭyāptau mṛdutīkṣṇendriyau tadety

anayo iha vivakṣitatvāt.

bhagavadviśeṣas tv āha. mārgato nava bhavaṃti. bhāvanāmārgasthatvād iti. tan na budhyāmahe kenābhiprāyeṇaivam uktam iti. yady ayam abhiprāyo bhavet. mārgato bhūmaubhūmau nava bhavantīti. vairāgyatas trisaptatir iti sa evārtho darśito bhavet. tatavyatirekād iti. yuktaṃ syāt. tad eva hi parimāṇaṃ syāt. atha navabhūmikānāsravabhāvanāmārgasthatvān navatvam eṣāṃ vyavasthāpyeta. tathā sati. tatparimāṇaṃ punar navaguṇīkriyeta. etāvantaś ca bhaveyur aṣṭāśītisahasrāṇi. śatāni ca ṣaṭ. paṃcanavatiś cety evam uttaratrāpi vaktavyaṃ. yadi tu śraddhādhimukta ā vajropamāt samādher gṛhyeta. tato 'nyathā gaṇayitavyaṃ. indriyatas trayaḥ śraddhādhimuktāḥ. [tib. 261b] gotrataḥ paṃca pratyekaṃ. vairāgyata ekāśītiḥ trisaptattau bhavāgrāṣṭaprakāravītarāgān aṣṭāv adhikān prakṣipya. āśrayata ekānnatriṃśat. kathaṃ kāmadhātau navopapattisthānāni. rūpadhātau ṣoḍaśa sthānāni. catvāraś cārūpyā iti. evam indriyagotravairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ sahasrāṇi paṃcatriṃśat. śate ca dve. paṃcatriṃśac ceti. dṛṣṭiprāptasya gotrabhedo nāsti. indriyavairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ sahasraṃ saṃpadyante. śatāni ca nava. ekā saptatiś ca. yadi tv ā vajropamāt samādher dṛṣṭiprāpto gṛhyate. tata evaṃ saṃkhyātavyāḥ. indriyavairāgyāśrayataḥ piṇḍitāḥ. saptacatvāriṃśad adhikāni sapta sahasrāṇi saṃpadyante. kāyasākṣī śraddhādhimuktadṛṣṭiprāptayor antarbhūta iti na gaṇyate. yadi punar gaṇyate indriyatas trayaḥ. yadi śraddhādhimuktaḥ sa kāyasākṣī gotrataḥ paṃca. yadi dṛṣṭiprāpto nāsti gotrabhedaḥ. mārgata ubhayor api nāsti bhedaḥ.

ākiṃcanyāyatanavītarāgatvāt vairāgyato 'pi nāsti bhedaḥ. yady api bhavāgre sakalabandanaḥ ekaprakāravītarāgo yāvad aṣṭaprakāravītarāga iti. mārgato vairāgyato vāsti bhedaḥ. na tu mārgavairāgyakṛtaṃ kāyasākṣitvam iti. nāsya tatkṛtas tadbhedo vyavasthāpyate. [tib. 262a] āśrayato vā bahudhābhedaḥ. kāmāvacarāśrayatvāt yāvad bhavāgrāśrayatvād iti bhagavadviśeṣaḥ. katham ākāśānaṃtyāyatanādyāśrayaḥ kāyasākṣī bhavati. evaṃ tu yuktaṃ paśyāmaḥ. āśrayataḥ paṃcaviṃśatiḥ. kāmadhātau navopapattisthānāni. rūpadhātau ca ṣoḍaśa sthānāniti. tatra hy āryo nirodhasamāpattim utpādayet. yadi tu kāmarūpāśrayotpāditanirodhasamāpattiyogāt kāyasākṣībhūtasyānāgāminaḥ. tatsamanvāgamamātraprayogāt. (abhidh-k-vy 597) paścād api bhavāgrāśrayaṃ kāyasākṣitvam iṣyeta. bhavāgraṃ ṣaḍviṃśatitama āśrayaḥ syād ity avagantavyaṃ. evam indriyagotrāśrayataḥ parigaṇya gaṇayitavyaḥ. prajñāvimuktasyāpi bhedaḥ. indriyatas trayaḥ prajñāvimuktaḥ. gotrataḥ paṃca. yadi samayavimuktāḥ. athāsamayavimuktā nāsti bhedaḥ. evam ubhayatobhāgavimukto 'pi yojayitavyaḥ.

(vi.66cd) prajñāsamādhibalābhyāṃ kleśavimokṣāvaraṇavimuktatvād iti. prajñābalena kleśāvaraṇavimuktatvāt. samādhibalena ca vimokṣāvaraṇavimuktatvāt. vimokṣāḥ punar aṣṭau vakṣyante rūpī rūpāṇi paśyatīti vistaraḥ. tatra kleśāvaraṇam [tib. 262b] iti. kleśā evāvaraṇaṃ. vimokṣāvaraṇaṃ iti. vimokṣāṇām āvaraṇaṃ. tat punaḥ kāyacittayor akarmaṇyatā. yayā vimokṣān utpādayituṃ na śaknotīti.

(vi.67) kleśān prahāyeha hi yas tu paṃceti. paṃcāvarabhāgīyāni saṃyojanāni satkāyadṛṣṭyādīny uktāni. ahāryadharmety aparihāṇidharmety arthaḥ. phalata eveti vistaraḥ. śraddhādhimuktatvān nendriyataḥ paripūrṇatvam. akāyasākṣitvān na samāpattitaḥ. anāgāmitvāt tu phalataḥ paripūrṇatvam asti. indriyata eveti. dṛṣṭiprāptatvād indriyataḥ paripūrṇatvam. avītarāgatvāt tu na phalato nāpi samāpattitaḥ. anāgāmiphalasamāpattyor abhāvāt evam anyeṣām api saṃbhavato yojyaṃ. samāpattita eveti. samāpattita eva paripūrṇatvaṃ nendriyaphalābhyām iti nāsty etat. kasmāt. na hy asatyām anāgāmiphalaprāptau nirodhasamāpattir asti. samāpattīndriyataś ca vinā phaleneti. samāpattīndriyata eva ca paripūrṇatvaṃ na phalata ity etad api nāsti. yasmād anāgāmiphalam aprāptasya nirodhasamāpattir nāstīti. indriyataḥ samāpattitaś ceti. [tib. 263a] tīkṣṇendriyatayā nirodhasamāpattilābhatayā cety arthaḥ. indriyata eveti vistaraḥ. asamayavimuktasyeti vacanāt. asyendriyataḥ paripūrṇatvaṃ. prajñāvimuktasyeti vacanāt. na samāpattito 'sya paripūrṇatvaṃ. anirodhasamāpattilābhī hi prajñāvimukta ity uktaṃ. samāpattita eveti. samayavimuktasyeti vacanāt. nendriyataḥ paripūrṇatvam asya bhavati. ubhayatobhāgavimuktasyeti vacanāt. samāpattito 'sya paripūrṇatvaṃ. nirodhasamāpattilābhīty ubhayatobhāgavimukta ity uktaṃ. indriyasamāpattibhyāṃ. kiṃ. paripūrṇatvaṃ. asamayavimuktatvād indriyataḥ ubhayatobhāgavimuktatvāt samāpattita iti darśayati.

(vi.68) ānantaryamārgo yenāvaraṇaṃ prajahātīti. aprahāṇamārgasaṃbhavāt. asti sa ānantaryamārgo yenāvaraṇaṃ na prajahāti. indriyasaṃcārādiṣu. (abhidh-k-vy 598) yas tatpraheyāvaraṇanirmuktaḥ prathamata iti. ya ānantaryamārgapraheyeṇāvaraṇena nirmuktaḥ. prathamata iti viśeṣaṇaṃ. yasmāt tṛtīyādiṣu kṣaṇeṣu tajjātīyo [tib. 263b] mārgo viśeṣamārga itīṣyate. tena eva cāha. viśeṣamārgo ya ebhyo 'nyo mārga iti. prayogamārgādibhyo 'nya ity arthaḥ. kiṃ ca yadi prathamata iti na brūyāt. vimuktimārgo yas tatpraheyāvaraṇanirmukta ity etāvad brūyāt. evaṃ sati duḥkhadharmajñānāt pareṇa sarve ānantaryamārgādayas tatpraheyāvaraṇanirmuktā utpadyanta iti. sarve vimuktimārgāḥ syuḥ. aniṣṭaṃ caitat. ānantaryamārgādiṣv api vimuktimārgaprasaṃgāt. tasmād ānantaryamārgasya duḥkhadharmajñānakṣāntyāder yatpraheyam āvaraṇaṃ. duḥkhadarśanaprahātavyo nikāyo yāvad bhāvanāprahātavyaḥ. tena praheyāvaraṇena nirmukto yaḥ prathamata utpadyate. sa vimuktimārgaḥ. nānyas tat praheyāvaraṇanirmuktatve 'pīti. ya ebhyaḥ prayogamārgādibhyas tribhyo 'nyaḥ. sa viśeṣamārgaḥ. ṣoḍaśān mārgānvayajñānakṣaṇāt pareṇa saptadaśādayas tajjātīyā ye 'nāsravāḥ kṣaṇāḥ. te viśeṣamārgasvabhāvā ity avagantavyaṃ. evam anyad api vimuktijñānaṃ. yat prākarṣikaṃ kṣayajñānādi. tad api vaktavyaṃ. yaś ca dṛṣṭadharmasakhavihārāya vaiśeṣikaguṇābhinirhārāya vā mārgaḥ. so 'pi viśeṣamārga [tib. 264a] eva prayogamārgo yasmād ānantaryamārgotpattir ity uktaṃ. ato laukikā agradharmāḥ prayogamārga iti gamyate. yas tu pratilomataḥ kṣāntyādimārgaḥ. sa kasminn antarbhavatīti vaktavyam. āha. prayogamārga evāntarbhavati. viprakṛṣṭas tv asau prayogamārga ity ayaṃ tasyāgradharmebhyo viśeṣaḥ. udāharaṇārthatvāc cācāryeṇa saṃnikṛṣṭa eva prayogamārga ukta iti.

eṣa hi nirvāṇasya panthāḥ. tena tadgamanād iti. loke yena gamyate. sa mārga iti pratītaḥ. anena ca nirvāṇaṃ gamyate prāpyate. tasmān mārga iti darśayati. mārgayaṃty anena veti. mārgo 'nveṣaṇa iti dhātuḥ paṭhyate. tasyaitad ghañi rūpaṃ mārga iti. yena nirvāṇam anviṣyate. sa mārga iti. vimuktiviśeṣamārgayoḥ kathaṃ mārgatvam iti. na hi tābhyāṃ nirvāṇaṃ prāpyate. prayogānantaryamārgayor eva tatprāptau sāmarthyān na tayor iti abhiprāyaḥ. tajjātīyādhimātrataratvād iti. prahāṇamārgajātīyau cālaṃbanākārānāsravatvasādṛsyāt. adhimātratarau ca hetūpacayataḥ. yathā hy ānantaryamārgaś catuḥsatyālaṃbanaṣoḍaśākāro 'nāsravaś ca. evaṃ vimuktiviśeṣamārgāv api. adhimātrataratvenaiva tu tasmād viśeṣa iti. [tib. 264b] uttarottaraprāpaṇāt. nirupadhiśeṣapraveśād veti. yasmād vimuktimārgeṇa viśeṣamārgeṇa ca uttarottaro (abhidh-k-vy 599) mārgaḥ prāpyate. tasmāt anayor mārgatvam ity arthaḥ. yasmād vā tābhyāṃ nirupadhiśeṣaṃ nirvāṇaṃ praviśati. yadutpattau nirupadhiśeṣanirvāṇapraveśa iti.

apare punar evaṃ vyācakṣate. uttarottaraprāpaṇān nirupadhiśeṣapraveśaḥ. tasmād anayor mārgatvam iti.

(vi.69) nirvāṇapratipādanād iti. yasmād anena nirvāṇaṃ pratipadyata ity arthaḥ. evaṃ sukhāpi dvividheti. asti pratipat sukhā dhandhābhijñā. asti sukhā kṣiprābhijñeti. aṃgaparigrahaṇaśamathavipaśyanāsamatābhyām ayatnavāhitvād ity aṃgaiḥ parigrahaḥ. śamathavipaśyanayoḥ samatvaṃ. aṃgaparigrahaś ca śamathavipaśyanāsamatvaṃ ca. tābhyām ayatnavāhitvaṃ. tasmāt sukhā pratipat. yasmād aṃgaparigṛhītāni dhyānāni śamathavipaśyanābhyāṃ samāni ca. tasmād ayatnavāhīni. ataś ca sukhāsau pratipad iti. aṃgāparigrahād iti vistaraḥ. aṃgāparigrahād anāgamyadhyānāṃtarārūpyā yatnavāhinaḥ. śamathavipaśyanānyūnatvāc ca saṃbhavatas te [tib. 265a] yatnavāhinaḥ. śamathanyūnatvād anāgamyadhyānāṃtare yathavāhinī. vipaśyanānyūnatvāc cārūpyā yatnavāhinaḥ. tadbhāvāt. te 'nāgamyādayo duḥkhā pratipad iti. dhandhābhijñeti. dhandhābhijñāsyām iti. dhandhābhijñā mandaprajñety arthaḥ. kṣiprābhijñeti tīkṣṇaprajñā. dhandhasya mandasya pudgalasyeyam abhijñā dhandhābhijñeti. ṣaṣṭhītatpuruṣeṇāpy etat sidhyatīti darśayati. evaṃ kṣiprasya tīkṣṇasya pudgalasyābhijñā kṣiprābhijñeti yojyaṃ.

(vi.70) catvāri smṛtyupasthānāni. kāyavedanācittadharmāsmṛtyupasthānāni yathoktāni. catvāri samyakprahāṇāni. utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati. vyāyacchate. vīryam ārabhate. cittaṃ pragṛhṇāti. pradadhāti. anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya chandaṃ janayatīti pūrvavat. anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya chandaṃ janayatīti pūrvavat. utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye asaṃmoṣāya bhāvanāparipūraye bhūyobhāvāya vṛddhivipulatājñānasākṣātkriyāyai chandaṃ janayatīti pūrvavat. catvāra ṛddhipādāḥ. chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipādaḥ. evaṃ vīryacittamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipādaḥ. ṛddhipādā ṛddhihetava ity arthaḥ. [tib. 265b] paṃcendriyāṇi. śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñendriyāṇi. paṃca balāni. śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñābalāni. saptabodhyaṃgāni. smṛtidharmapravicayavīryaprītipraśrabdhisamādhyupekṣābodhyaṃgāni. smṛtir eva saṃbodhyaṃgaṃ smṛtisaṃbodhyaṃgam. evaṃ yāvad upekṣaiva saṃbodhyaṃgaṃ (abhidh-k-vy 600) upekṣāsaṃbodhyaṃgam iti. āryāṣṭaṃgo mārgaḥ. samyagdṛṣṭiḥ. samyaksaṃkalpaḥ. samyagvāk. samyakkarmāntaḥ. samyagājīvaḥ. samyagvyāyāmaḥ. samyaksmṛtiḥ. samyaksamādhir iti. aśeṣavidyāprahanād iti. yasmād aśeṣatraidhātukyavidyāprahāṇaṃ. tasmād ubhayaṃ bodhiḥ. anena śaikṣapṛthagjanānāṃ prajñā na bodhir vyavasthāpyata iti darśayati. kiṃ ca yathākramaṃ. tābhyāṃ svārthasya yathābhūtaṃ kṛtāpunaḥkartavyatāvabodhāc ca. kṣayajñānena yathābhūtaṃ kṛtāvabodhāt tat kṣayajñānaṃ bodhiḥ. duḥkhaṃ me

parijñātam iti yathābhūtaṃ prajānāti. samudayo me prahīṇa iti. nirodho me sākṣātkṛta iti. mārgo me bhāvita iti yathābhūtaṃ prajānātīti. anutpādajñānena yathābhūtam apunaḥkartavyam iti. [mārgo me bhāvito na punar bhāvayitavya] tad anutpādajñānam api bodhiḥ. duḥkhaṃ me parijñātaṃ na punaḥ parijñātavyam. [tib. 266a] iti yathābhūtaṃ prajānāti. samudayo me prahīṇo na punaḥ prahātavya iti. nirodho me sākṣātkṛto na punaḥ sākṣātkartavya iti. mārgo me bhāvito na punar bhāvayitavya iti yathābhūtaṃ prajānātīti. duḥkhaṃ me parijñātam ity anena kṣayajñānaṃ. na punaḥ parijñātavyam ity anenānutpādajñānam. ity ubhayam api tīkṣṇendriyasya pudgalasya darśayatīti sarvaṃ neyaṃ. tad evaṃ kṣayajñānam anutpādajñānaṃ ca bodhir ity avayavārthaṃ prasādhya samudayārthaṃ prasādhayann āha.

tādanulomyataḥ

saptatriṃśat tu tatpakṣā

iti. tasyā bodher anulomas tadanulomaḥ. tadbhāvas tādanulomyaṃ. tasmāt. tādanulomyato bodhipakṣā. bodhipakṣe sādhavo 'nulomā iti bodhipakṣāḥ. smṛtyupasthānādayaḥ saptatriṃśad ucyaṃte pravācane.

(vi.71) daśa dravyāṇīti. keṣāṃcin matena. vakṣyati hi vaibhāṣikāṇām ekādaśa kāyavākkarmaṇor asaṃbhinnatvād iti.

prajñā hi smṛtyupasthitir

iti. prajñā smṛtyupasthānam ity arthaḥ. smṛtir upatiṣṭhate 'nayeti kṛtvā. tathā hi sūtra uktaṃ. kāye [tib. 266b] kāyanupaśyī vistaraḥ.

vīryaṃ samyakprahāṇākhyam

iti. yasmād uktam utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati. vyāyacchate. vīryam ārabhata iti sarvaṃ.

ṛddhipādāḥ samādhaya

iti. yasmād uktaṃ chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatam ṛddhipādaṃ (abhidh-k-vy 601) bhāvayatīti sarvaṃ prahāṇasaṃskārāḥ punar atrāṣṭau sūtre paṭhyante. kathaṃ. tathābhūtasya yaś chandaḥ. yo vyāyāmaḥ. yā śraddhā. yā praśrabdhiḥ. yā smṛtiḥ. yat saṃprajanyaṃ. yā cetanā. yopekṣā. ima ucyante prahāṇasaṃskārā iti. indriyāṇi tāvad iti vistaraḥ. svanāmagrahaṇena yānīndriyabalasvabhāvāni śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñā dravyāṇi paṃca. teṣāṃ prajñaiva sā yāni catvāri smṛtyupasthānāni. yac ca bodhyaṃgeṣu dharmapravicayasaṃbodhyaṃgaṃ. yā ca mārgāṃgeṣu samyagdṛṣṭiḥ. na dravyāntaraṃ. vīryam eva tad yāni catvāri samyakprahāṇāni. yac ca bodhyaṃgeṣu vīryasaṃbodhyaṃgaṃ. yaś ca mārgāṃgeṣu samyagvyāyāmaḥ. samādhir eva ca sa ye catvāra ṛddhipādāḥ. yac ca bodhyaṃgeṣu samādhisaṃbodhyaṃgaṃ. [tib. 267a] yac ca mārgāṃgeṣu samyaksamādhiḥ. kim avaśiṣyate yan na prajñendriyādisvabhāvaṃ. bodhyaṃgeṣu prītipraśrabdhyupekṣāsaṃbodhyaṃgāny avaśiṣyante. mārgāṃgeṣu samyaksaṃkalpāḥ. śīlāṃgāni ca trīṇi. samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīva iti. daśa dravyāṇīti. śraddhādīni paṃca. prītisaṃbodyaṃgādīni ca paṃceti. śīlāṃgāni trīṇy avijñaptisvabhāvānīti kṛtvaikaṃ dravyaṃ vyavasthāpyate.

vaibhāṣikāṇām ekādaśa dravyāṇi. kāyavākkarmaṇor asaṃbhinnatvāt dve dravyaṃ iti kṛtvā. abhiprāyavaśāt pakṣadvaye 'py adoṣaḥ. yadi tu mukhyavṛttyā tasmin kalāpe yāvaṃti dravyāṇi saṃti. tāvaṃti gaṇyeran. naiva tāni daśa dravyāṇi samāhitavijñaptirūpāṇāṃ saptadravyatvāt. ṣoḍaśa dravyāṇīti vaktavyaṃ syāt.

(vi.72) pradhānagrahaṇenaivam uklaṃ. prajñādisvabhāvāḥ smṛtyupasthānādaya iti. sarve tu prāyogikaguṇāḥ sāsravānāsravāḥ śrutacintābhāvanāmayā yathāyogaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādāḥ. prādhānyaṃ punas tadbalenānyeṣāṃ [tib. 267b] vṛtteḥ. na punas te na santi. prajñāpradhānāni hi smṛtyupasthānānīty ataḥ prajñāgrahaṇaṃ. na tu prajñaiva smṛtyupasthānaṃ. kiṃ tarhi. prajñāvīryasmṛtisamādhiprītipraśrabdhyupekṣāsamyaksaṃkalpādayo 'pīti. prāyogikagrahaṇam upapattilabhyaśraddhādinirāsārthaṃ. evaṃ vīryapradhānāni samyakpradhānāni. samādhipradhānā ṛddhipādā iti vistareṇa vaktavyaṃ. ṛddhipādāḥ samādhaya iti kuta etat. sūtrāt. uktaṃ hi chandaṃ cāpi bhikṣavo bhikṣur adhipatiṃ kṛtvā labhate samādhiṃ. so 'sya bhavati chandasamādhiḥ. (abhidh-k-vy 602) cittaṃ vīryaṃ mīmāṃsāṃ cāpi bhikṣavo bhikṣur adhipatiṃ kṛtvā labhate samādhiṃ. so 'sya bhavati mīmāṃsāsamādhir iti.

tena hi samyak kāyavāṅmanāṃsi pradhīyaṃta iti. pradhīyaṃte dhāryaṃte niyamyante pravartyante vā kadācid aneneti pradhānaṃ. tatpratiṣṭhitatvād iti. yasmāt sarvaguṇasaṃpattilakṣaṇā ṛddhis tasmin samādhau pratiṣṭhitā. ṛddheḥ pādaḥ pratiṣṭheti ṛddhipāda iti.

ye tv āhuḥ samādhir eva ṛddhiḥ. pādāś chaṃdādayaḥ. chandacittavīryamīmānsā iti. teṣām evaṃvādināṃ vaibhāṣikāṇāṃ trayodaśa bodhipakṣāḥ prāpnuvanti. chandacittayor ādhikyād ekādaśasu [tib. 268a] prakṣepe. vīryaprajñe tv atra nādhike. samyakpradhānasmṛtyupasthāneṣv antarbhāvāt. bahudhā bhavatīti vistara iti. bahudhābhūtvaiko bhavati. āvirbhavaṃ. tirobhāvaṃ jñānadarśanena pratyanubhavati. tiraḥ kuḍyaṃ tiraḥ prākāram asajjamānaḥ kāyena gacchati. tadyathākāśe. pṛthivyām unmajjananimajjanaṃ karoti. tadyathodake. udake 'bhidyamānena srotasā gacchati. tadyathā pṛthivyām. ākāśe paryaṃkeṇa krāmati. tadyathā śakuniḥ pakṣī. imau vā punaḥ bhūyo candramasāv evaṃ mahardhikāv evaṃ mahānubhāvau pāṇinā āmārṣṭi parimārṣṭi. yāvad brahmalokaṃ kāyena vaśe vartayata iti. iyam ucyate ṛddhiḥ. ṛddhipādāḥ katame. chandasamādhiḥ. vīryasamādhiḥ. cittasamādhiḥ. mīmānsāsamādhiḥ. ima ucyante ṛddhipādā iti. evaṃlakṣaṇaḥ samādhiḥ. tasmān na samādhir eva rudhir iti. atrācāryasaṃghabhadra āha. na bhavaty eṣa teṣāṃ doṣaḥ. samādhiṃ hi te ṛddhipādam icchanti. ṛddhir apīti. chandādayas tūcyante samādheś catustvajñāpanārthaṃ. kaścid dhi samādhiḥ kuśalamūlaprayogāvasthāyāṃ pradhānī bhavati. kaścit kuśalamūlaniṣpannāvasthāyāṃ. pūrvo 'tra rddhipādaḥ. uttara rddhir iti. sūtravirodho 'pi caiṣāṃ na bhavati. ṛddhipādaphalam ṛddhiśabdenoktaṃ. [tib. 268b] parijñāphalasya tacchabdābhidhānavad ityādi.

mṛdvadhimātrabhedād iti. mṛdūnīndriyāṇi adhimātrāṇi balāni. katham eṣāṃ mṛdvadhimātrabheda iti hetum āha. avamardanīyānavamardanīyatvād iti. tadvipakṣabhūtair āśraddhyakausīdyamuṣitasmṛtitāvikṣepāsaṃprajanyair antarāsamudācārād indriyāṇy avamṛdyante na tv cvaṃ balānīti. punas tāny uktani.

(vi.73) ādikarmikanirvedhabhāgīyeṣv

(abhidh-k-vy 603) iti. paṃcāvasthā ime uktāḥ.

bhāvane darśana ceti.

dve avasthe iti. saptasv avasthāsu

sapta vargā yathākramaṃ

prabhāvyaṃte vyavasthāpyante pradhānīkriyante vā. ādikarmikāvasthāyāṃ smṛtyupasthānāni. uṣmagatāvasthāyāṃ samyakpradhānāni. mūrdhāvasthāyām ṛddhipādāḥ. kṣāntyavasthāyām indriyāṇi. laukikāgradharmāvasthāyāṃ balāni. bhāvanāmārgāvasthāyāṃ bodhyaṃgāni. darśanamārgāvasthāyām āryāṣṭāṃgo mārga iti. viśeṣādhigamahetur vīryasaṃvardhanaṃ. tasmād uṣmagateṣu samyakpradhānāni. [tib. 269a] aparihāṇīyakuśalamūlapraveśatvāt. mūrdheṣv iti. aparihāṇyanukūlānāṃ kuśalamūlānāṃ praveśo mūrdhataḥ.

mūrdhalābhī na mūlacchid

iti vacanāt. praviśaty ebhir iti kṛtvā praveśaḥ. aparihāṇir hi kṣāntiṣu bhavati. tadavasthāḥ. samādhayaḥ samṛddher āśrayībhavaṃtīti. mūrdhasv ṛddhipādā vyavasthāpyaṃte. apunaḥparihāṇita iti vistaraḥ. yasmāt kṣāntiṣu punaḥparihāṇir nāsti. ādyayor eva hi parihāṇisaṃbhavaḥ. tasmād ādhipatyaprāptāni śraddhādīni bhavaṃti. tadbhāvāt kṣāntiṣv indriyāṇi vyavasthāpyaṃte. kleśānavamardanīyatvād iti. yasmāt kleśair nāvamṛdyante. tasyām avasthāyāṃ kleśāsamudācārāt. laukikānyadharmānavamardanīyatvād vā. atha vā laukikair anyair dharmair anavamardanīyatvād agradharmāvasthāyāṃ śraddhādīni balānīti prabhāvyante. bodhyāsannatvād iti. kṣayānutpādajñānāsannatvād ity arthaḥ. bhāvanāmārgo hi kṣayānutpādajñānāsannaḥ. darśanamārgas tu dūro tadantarālabhāvanāmārgavyavahitatvāt. gamanaprabhāvitatvād iti. mārgo hi loke gamanaprabhāvitaḥ. gacchaṃty aneneti mārgaḥ. gacchatīti vā mārgaḥ. pāṭaliputram ayaṃ panthā gacchatīti loke vacanāt. darśanamārgaś cātiśayena gamanaprabhāvito na bhāvanāmārgaḥ. katham ity āha. tasyāśugāmitvād [tib. 269b] iti. tadvān api tenāśu gacchati. bhāvanāmārgeṇa tu bhūmibhedena prākarṣakatvāt bahunā kālena gacchati.

apare punar āhur ity ācāryaḥ. asmadādaya ity abhiprāyāt. yathā vaibhāṣikair bhinnaḥ kramaḥ. tathā tam abhittvā bodhipakṣāṇām ānupūrvīṃ varṇayaṃti. darśanamārge bodhyaṃgānīti kṛtvā. bahuvidheti vistaraḥ. bahuprakāro viṣayo rūpādibhedāt. nīlādibhedāc ca. tasmin vyāseko vikṣepaḥ. bahuvidhaviṣayavyāsekena visartuṃ śīlam āsām iti. bahuvidhaviṣayavyāsekavisāriṇyo (abhidh-k-vy 604) buddhayaḥ. tāsāṃ nigrahārthaṃ smṛtyupasthānāni. gardhāśritānāṃ tṛṣṇāśritānām ity arthaḥ. smarasaṃkalpānām ity anubhūtaviṣayasmṛtisaṃkalpānām ity arthaḥ. kāmasaṃkalpānām iti vā. tadbaleneti. catuḥsmṛtyupasthānabalenety arthaḥ. caturvidhakāryasaṃpādanāyeti. caturvidhaṃ kāryam utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇam. anutpannānām anutpādaḥ. tathānutpannānāṃ kuśalānām utpādaḥ. utpannānāṃ sthityādīni. tataḥ samādhiviśodhanād iti. tataḥ samyakpradhānebhyo 'nataraṃ samādher viśodhanād ṛddhipādāḥ [tib. 270a] prabhāvyaṃte. lokottaradharmādhipatibhūtānīti. tadāvāhakatvād adhipatibhūtāni veditavyāni. tāny evendriyāṇi. yadā nirjitavipakṣasamudācārāṇi. nirjitaśraddhyādisamudācārāṇi bhavaṃti. tadā balāni. indriyāvasthāyāṃ hi kleśasamudācāraḥ saṃbhavati. kṣāntyavasthāyāḥ prākarṣakatvāt. darśanamārge bodhyaṃgānīti. anāsravā prajñā bodhir iti kṛtvā. ubhayor mārgāṃgānīti. darśanabhāvanāmārgayoḥ. katham ity āha. tathā hy uktam iti vistaraḥ. bhāvanayā paripūrir bhāvanāparipūriḥ tāṃ gacchaty āryāṣṭāṃgo mārgaḥ. tasmin gacchati catvāri smṛtyupasthānāni bhāvanāparipūriṃ yacchaṃti. yācat sapta bodhyaṃgānīti.

bhāvanāparipūriṃ gacchaṃtīti vacanāt bhāvanāmārge 'pi āryāṣṭāṃgo mārgo bhavatīti gamyate. na hi darśanamārge bhāvanā paripūriṃ gacchati. kiṃ tarhi bhāvanāmārga iti. punaś coktam ubhayor mārgāṃgāni vyavasthāpyaṃta iti. caturṇām āryasatyānām etad adhivacanam iti darśanamārgaṃ darśayati. yathāgatena mārgeṇa prakramaṇam iti vistareṇa yāvan mārgasyaitad [tib. 270b] adhivacanam iti bhāvanāmārgaṃ darśayati. yathāgatena yathāprāptena mārgeṇa prakramaṇaṃ yāvad bodhir iti. tad evaṃ darśanamārge bhāvanāmārge ca mārgāṃgāni vyavasthāpyanta iti. ata ubhayor āryāṣṭāṃgo mārga eṣṭavya iti.

(vi.74) siddho 'nukramaḥ. pūrvaṃ bodhyaṃgāni paścād āryāṣṭāṃgo mārga iti.

anāsrarāṇi bodhyaṃgamārgāṃgāṇīti.

anāsravāṇy evety avadhāraṇaṃ.

dvidhetara

iti. smṛtyupasthānādayo balaparyantāḥ.

(vi.75) balavāhanīyatvād iti. balena vīryeṇa saṃmukhīkaraṇīyatvāt. anāgamye prītyabhāvaḥ. sukhādhigamyaṃ cittaṃ prīṇāti. netarad iti. kiṃ cādharabhūmisāśaṃkatvāc ca. parihāṇiṃ prati sāśaṃka iti. ataś ca tatra prītyabhāvaḥ. sāśaṃkatāyāṃ hi cittaṃ na prīyate. saṃkalpavarjyā iti. saṃkalpo (abhidh-k-vy 605) vitarkaḥ.

kāmadhātau bhavāgre ca bodhimārgāṃgavarjitā

iti. kathaṃ bhavāgre kāyasmṛtyupasthānaṃ bhavati. na hi tatra kāyo vidyate. kāyālambanā hi prajñā kāyasmṛtyupasthānaṃ. na ca bhavāgraṃ kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ cālāmbate. [tib. 271a]

na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā

iti siddhāntāt. naitat kenacid vyākhyākāreṇa likhitaṃ. tad idam atra vyavasthāpayāmaḥ. kāyasya kaḥ svabhāvaḥ. bhautikatvam ity uktaṃ. bhūtaṃ bhautikaṃ ca kāya ity arthaḥ. tatra yadi kevalabhūtālaṃbanā kevalabhautikālaṃbanā tadubhayālaṃbanā vā prajñā bhavet. kāyasmṛtyupasthānam eva tad bhavet. bhavāgre ca kuśalasāsravā prajñā mārgata iti nyāyata iti vānāsravasaṃvaramārgālaṃbanata iti. sāsravadharālaṃbanā hi maulāḥ kuśalārūpyā neṣyaṃte. na tv anāsravadharālaṃbanā iti. atas tad atra kāyasmṛtyupasthānaṃ veditavyaṃ.

(vi.77, 78) catvāro 'vetyaprasādāḥ buddhe 'vetyaprasādo dharme saṃghe cāryakāntāni ca śīlānīti. tatra duḥkhasatyādīnāṃ dharmatvād abuddhasaṃghasvabhāvatvāc ca. yathākramaṃ satyatrayam abhisamayan paśyan dharme cāvetyaprasādam āryakāntāni cāśīlāni anāsravāṇi pratilabhate. na buddhe na saṃghe vā avetyaprasādaṃ. [duḥkhasatyādīnāṃ dharmatvād. abuddhasaṃghasvabhāvatvāc ca. yathā] mārgasatyam abhisamayato buddhe tasya ca srāvakasaṃghe 'vetyaprasādaṃ pratilabhate. mārgasatyasya buddhasaṃghasvabhāvatvāt. ko 'yam iha dharmo 'bhipreta [tib. 271b] iti. bahavo dharmāḥ kuśalā dharmā ity evamādayaḥ. tat ko 'yam iha dharmo 'bhipretaḥ. yad uktaṃ dharme cāvetyaprasādaṃ pratilabhata iti. atha vā buddharatnaṃ saṃgharatnaṃ cedam ucyate. tasmād idam api dharmarātnam ihābhipretaṃ bhavet. ratnatrayasya hy ayaṃ svabhāva uktaḥ.

buddhasaṃghakarāṃ dharmān aśaikṣān ubhayāṃś ca saḥ nirvāṇaṃ ceti śaraṇaṃ yo yāti śaraṇatrayam

iti. tat kim ayaṃ nirvāṇadharmo 'bhipreta ity ataḥ pṛcchati. ko 'yam iha dharmo 'bhipreta iti.

dharmaḥ satyatrayam

iti vistaraḥ. duḥkhasamudayanirodhasatyāni. bodhisattvasya ca śaikṣāvasthāyāṃ (abhidh-k-vy 606) anāsravo mārgaḥ. pratyekabuddhasya ca śaikṣāśaikṣalakṣaṇo mārgo dharma ihābhipreta iti. ataś catvāry apīti vistaraḥ. mārgasatyam apy abhisamayan dharmam api bodhisattvapratyekabuddhamārgalakṣaṇam abhisamayati. tasmāc catvāry api satyāny abhisamayato dharme 'vetyaprasādalābha ity uktam iti. buddhasaṃghayor mārgo dharma iti nocyate. yasmāt tadabhisamayato buddhe saṃghe cāvetyaprasādalābha iti. kathaṃ punar mārgasatyābhisamayataḥ śraddhālakṣaṇānāṃ trayāṇāṃ buddhadharmasaṃghāvetyaprasādānāṃ yugapat saṃmukhībhāvaḥ. saiva śraddhādhiṣṭhānabhedāpekṣayā [tib. 272a] nāmatrayaṃ labhata ity adoṣaḥ. atha vā dharme 'vetyaprasādo vartamānaḥ. anāgatās tu trayo bhāvyaṃte. tenocyate

lābho mārgābhisamaye buddhatatsaṃghayor apīti.

yady adhiṣṭhānāpekṣayāvetyaprasādavyavasthānaṃ dharmāvetyaprasādaḥ pūrvaṃ paṭhitavyaḥ syād ity ata āha. yathā tu vyutthitaḥ saṃmukhīkaroti. tathaiṣām ānupūrvam iti. vaidyabhaiṣajyopasthāyakabhūtatvād iti. vaidyabhūto bhagavān anuttaro viṣak śalyaharteti sūtrāt. dharmabhaiṣajyadaiśikatvāc ca. bhaiṣajyabhūto dharmaḥ kleśavyādhibhaiṣajyatvāt. nirvāṇārogyasaṃprāpakatvāc copasthāyakabhūtaḥ saṃgho nirvāṇārogyaprāptaye parasparopasthānāt. cittaprasādakṛtaḥ śīlaprasāda iti. trividhaś cittaprasādaḥ. samyaksaṃbuddho bata bhagavān. svākhyāto 'sya dharmavinayaḥ. supratipanno 'sya śrāvakasaṃgha iti. tena kṛtaḥ śīlaprasādaḥ. śīlam eva prasādaḥ. śīlasya vā prasādo 'nāsravatvaṃ śīlaprasādaḥ. ante trayāṇāṃ prasādānāṃ caturtha uktaḥ śīlaprasādaḥ. kasmād ity āha. evaṃ prasannasya samyaksaṃbuddho bata bhagavān iti vistareṇaiṣā pratipattiḥ. [tib. 272b] āryakāntaśīlapratipattir ity arthaḥ. ārogyabhūtatvād vā. kim ante śīlaprasāda uktaḥ. vaiyabhaiṣajyopasthāyakārogyānukramataḥ. daiśikamārgasārthikayānavad vā. kim. ante caturtha ukta ity adhikṛtaṃ. daiśikabhūto bhagavān. mārgabhūto dharmaḥ. sārthikabhūtaḥ saṃghaḥ. yānabhūtāny āryakāntāni śīlānīti. āryāṇaṃ kāntāni prayāṇīty āryakāntānīti.

(vi.79, 80) aṣṭābhir iti. aṣṭābhir aṃgaiḥ samanvāgataḥ śaikṣaḥ. katamair aṣṭabhiḥ. śaikṣyā samyagdṛṣṭyā yāvac chaikṣeṇa samyaksamādhineti. daśabhir aṃgaiḥ samanvāgato 'śaikṣaḥ. katamair daśabhiḥ. aśaikṣyā samyagdṛṣṭyā yāvad aśaikṣeṇa samyaksamādhinā aśaikṣyā samyagvimuktyā aśaikṣeṇa ca samyagjñāneneti. vimuktitatpratyātmajñānābhyāṃ prabhāvita iti. tasyāṃ (abhidh-k-vy 607) vimuktau pratyātmajñānaṃ tatpratyātmajñānaṃ vimuktiś ca tatpratyātmajñānaṃ ca. vimuktitatpratyātmajñānaṃ. tābhyāṃ prabhāvitaḥ. kleśavimuktyā kleśavimuktipratyātmajñānena ca. kleśebhyo vimukto 'smīti prabhāvitaḥ. prakarṣita ity arthaḥ. tasyaivāśaikṣasya tadvacanaṃ vimuktivacanaṃ vimuktijñānavacanaṃ ca. nyāyyaṃ na śaikṣasyeti. adhimokṣaḥ saṃskṛtā vimuktir [tib. 273a] iti. dhātvarthaikatvāt aṃgānāṃ saṃskṛtatvād iti. yathā samyagdṛṣṭyādīni saṃskṛtāni. tathā vimuktir api saṃskṛtaiva gṛhyate nāsaṃskṛtā. visabhāgatvād visadṛśatvāt. dve vimuktī sūtra ukte iti. rāgavirāgāc cetovimuktiḥ. avidyāvirāgāt prajñāvimuktir iti. cetovimuktiḥ prajñāvimuktiś cety arthaḥ. vimuktiskaṃdho 'pi sa eveti. śīlaskandhaḥ. samādhiskandhaḥ prajñāskandhaḥ. vimuktiskandhaḥ. vimuktijñānadarśanaś cety atra draṣṭavyaḥ.

yat tarhi sūtra uktam iti. catvārīmāni vyāghrabodhyāyanāḥ pariśuddhipradhānāni. katamāni catvāri. śīlapariśuddhipradhānaṃ. samādhipariśuddhipradhānaṃ. dṛṣṭipariśuddhipradhānaṃ. vimuktipariśuddhipradhānaṃ ceti vistareṇoktvāha. katamac ca vyāghrabodhyāyanā vimuktipariśuddhipradhānaṃ. yāvad yaś chando vīryam iti vistaraḥ. vyāghrabodhyāyanā iti bahuvacanaṃ. teṣāṃ bahutvāt. vimuktipariśuddhipradhānam iti. vimukteḥ pariśuddhiḥ vimuktipariśuddhiḥ. tasyai pradhānaṃ vīryavimuktipariśuddhipradhānaṃ. [tib. 273b] tad evam atra vimuktipariśuddhipradhāna iti praśnatrayaṃ. tatra iha bhikṣo rāgāc cittaṃ viraktaṃ bhavati vimuktaṃ. dveṣāt. mohād viraktaṃ bhavati vimuktaṃ. vimuktir uktā. ity aparipūrṇasya vā vimuktiskandhasya paripūraye. paripūrṇasya vānugrahāyāyeti. vimuktipariśuddhiḥ paripūryanugrahalakṣaṇoktā. yaś chando vīryam iti vistareṇa pradhānam uktaṃ. yata evaṃ rāgādibhyo vimuktiḥ prahāṇam ity evaṃlakṣaṇā vimuktir uktā sūtre nādhimuktiḥ. tasmān nādhimokṣa eva vimuktiḥ. kiṃ tarhi. tattvajñānāpanīteṣu rāgādiṣu cetaso vaimalyam anāsravatvam anarthāntarabhūtaṃ ghṛtamaṇḍasvacchatāvad iti apara ity ācāryaḥ.

(vi.81ab) tadutpattivibandhatvād iti. tasyāśaikṣasya cittasyotpattau vibandhatvāt. kleśaprāptir hi vibandhaḥ. yat tarhi notpadyamānam iti. yad anāgataṃ vajropamāt samādher anantaraṃ na bhavaty aśaikṣam eva. laukikaṃ vety aśaikṣasaṃtāna eva yal laukikaṃ. yat tu niyatam utpattau. tad evoktam iti. yad utpādābhimukham anāgataṃ. tad evoktaṃ śāstre vimucyata iti. tadvimucyamānatayā [tib. 274a] sūpalakṣyatvād ity abhiprāyaḥ.

tata evotpattyāvaraṇād iti. tata eva kleśaprāptitaḥ. tadutpattivibaṃdhād (abhidh-k-vy 608) iti tad evātra kāraṇaṃ vaktavyaṃ. yady aśaikṣasaṃtānalaukikam api vimucyata ity abhyupagamyate. śaikṣasyāpi laukikam utpadyate. kasmān na vimucyata ity abhyupagamyate. ata āha. na tat tādṛśam ityādi. kleśaprāptisahitaṃ tacchaikṣasya laukikaṃ. na tv aśaikṣasya laukikam evaṃ bhavatīty asāmyaṃ.

(vi.81cd) nirudhyamāna

iti. nirodhābhimukhaḥ.

tadāvṛtim

ity aśaikṣacittāvaraṇaṃ.

(vi.82) yā cāsaṃskṛtā vimuktir uktā śāstre ihaiva vā

asaṃskṛtā kleśahānam

iti. ye ca trayo dhātava ucyaṃte. kvocyaṃte. sūtre śāstre 'pi vā.

virāgo rāgasaṃkṣaya

iti. bhedavivakṣāyām evam ucyate. abhedavivakṣāyāṃ tu yo virāgaḥ. tat prahāṇam apy ucyate. nirodho 'pītyādi.

(vi.83) vastuna iti. sāsravasya rūpādeḥ. catuṣkoṭika iti. syān nirvidyate na virajyate. syād virajyate na nirvidyate. syād ubhayaṃ. syān nobhayam [tib. 274b] iti.

nirvidyate duḥkhahetukṣāntijñānair

iti. anena vastuhetukaṃ nirvedaṃ darśayati.

virajyate sarvair jahāti yair

iti prahāṇakriyāhetukaṃ virāgaṃ darśayati. evaṃ catuṣkoṭikaṃ sidhyatīti. evaṃ nirvedavirāgakāraṇaṃ paricchidya yojyam. anena catuṣkoṭikaṃ sidhyatīty abhiprāyaḥ. katham ity āha. nirvidyata eveti vistaraḥ. nirvidyata eva duḥkhasamudayakṣāṃtibhir duḥkhasamudayajñānaiś ca nirvedavastvālaṃbanatvāt. duḥkhasamudayau hi nirvedasya vastunī ālaṃbanam iti. na virajyate. kleśān aprajahad iti vacanena prahāṇakriyāyā asaṃbhavāt. virajyata eva nirodhamārgakṣāntibhir darśanamārge. nirodhamārgajñānair bhāvanāmārge. kleśān prajahad iti prahāṇakriyāsaṃbhavāt. na nirvidyate. prāmodyavastvālaṃbanatvāt. nirvāṇamārgau hi prāmodyavastunī ālaṃbanam iti. ubhayapūrvaiḥ kleśān prajahad iti nirvidyate ca virājyate ca pūrvair duḥkhasamudayakṣāntijñānaiḥ. kathaṃ. nirvidyate. nirvedavastvālaṃbanatvāt. virajyate. kleśān prajahad [tib. 275a] iti vacanena prahāṇakriyāsadbhāvāt. nobhayam (abhidh-k-vy 609) uttaraiḥ kleśān aprajahad iti. na ca nirvidyate. na ca virajyate. uttarair nirodhamārgakṣāntijñānaiḥ prāmodyavastvālaṃbanatvāt na nirvidyate. kleśān aprajahad iti vacanena prahāṇakriyāyā abhāvāt na virajyate.

āha. apadiṣṭaṃ prathamāyāṃ koṭyaṃ caturthyāṃ ca kleśāṃ aprajahad iti. kaḥ kān kleśān na prajahāti. tatra vītarāga iti vistaraḥ. tatrārthopakṣepārthaṃ. vītarāgaḥ kāmadhātor yāvad ākiṃcanyāyatanād api. satyāni paśyann abhisamayan. dharmajñānakṣāṃtibhir dharmajñānair dharmajñānakṣāntibhiś ca kleśān na prajahāti. laukikena bhāvanāmārgeṇa pūrvaṃ prahīṇatvāt. anāsravā tu kevalaṃ visaṃyogaprāptir utpadyate. anvayajñānakṣāntibhis tv avaśyaṃ kleśān prajahāti. na hi laukikena mārgeṇa bhavāgravairāgyam asti. jñānais tu bhāvanāmārga. prayogavimuktiviśeṣamārgair ānantaryamārgair ap iva kaiścid indriyasaṃcārādyāvasthāsu na kleśān prajahāti. [tib. 275b] ke 'vaśiṣyaṃte. tadanya ānantaryamārgās taiḥ kleśān prajahātīti siddhaṃ.

ācāryayaśomitrakṛtāyāṃ sphuṭārthāyām abhidharmakośavyākhyāyāṃ ṣaṣṭhaṃ kośasthānaṃ samāptaṃ.

(abhidh-k-vy 610) blank

vii jñānanirdeśo nāma saptamaṃ kośasthānam

(vii.1) ṣaṣṭhāt kośasthānād anantaraṃ saptamasyopanyāse saṃbaṃdhaṃ darśayann āha. kṣāntayaś cocyante. jñānāni ceti vistaraḥ.

laukikebhyo 'gradharmebhyo dharmakṣāntir anāsravety

atrāṣṭau kṣāntaya uktāḥ.

kāmaduḥkhe tato 'traiva dharmajñānaṃ. tathā punar

ity atra jñānāni.

cet kṣayajñānam aśaikṣī vā dṛṣṭir

ity atra samyagdṛṣṭiḥ.

saiva vimuktī dve jñānaṃ bodhir yathoditety

atra samyagjñānaṃ. ihaiva vā ṣaṣṭhakośasthānāvasāna etat sarvam uktam.

nirvidyate duḥkhahetukṣāntijñānair virajyate

sarvair jahāti yair

iti. śāstrasaṃbandhena vāyam upanyasyate. śāstre hi kṣāntayaś cocyante. jñānāni ca samyagdṛṣṭiḥ samyagjñānaṃ ca. tatpratyāyanāya cāyam ārabhyata ity ataḥ pṛcchati. kiṃ punaḥ kṣāntayo na jñānam iti vistaraḥ.

nāmalāḥ kṣāntayo jñānam

iti. amalā eva kṣāntayo na jñānam ity [tib. 276a] avadhāraṇāt sāsravāḥ kṣāntayo jñānam ity uktaṃ bhavati. saṃvṛtijñānaṃ hi tad iṣyate. tatpraheyasyety. kṣāntipraheyasya vicikitsānuśayasyāprahīṇatvāt. prahīyate hi tāsv avasthāsv anuśayaḥ. na prahīṇo viprakṛtāvasthatvāt. niścitaṃ ca jñānam iṣyate. nāniścitam. iti na kṣāntayo jñānaṃ. kṣamaṇarūpeṇa ca kṣāntaya utpadyante. na niścayarūpeṇeti na jñānam iti varṇayanti. vicikitsānuśayasyāprahīṇatvād (abhidh-k-vy 612) ity etāvati vaktavye tatpraheyasyeti viśeṣaṇaṃ kim arthaṃ. dvitīye hi kṣaṇe prathamakṣāntipraheyo vicikitsānuśayaḥ prahīṇo bhavatīti prathamaiva kṣāntir na jñānam iti gamyeta. na tv anyāḥ kṣāntayaḥ. ity atas tatpraheyasyeti viśeṣaṇaṃ. [yad vā duḥkhadharmajñānādīnāṃ jñānatvapratipādanārthaṃ. yadi vicikitsānuśayāprahīṇatvād ity etāvad ucyate. evaṃ] saṃtīraṇātmakatvād iti. upanidhyānasvabhāvatvād ity arthaḥ. asaṃtīraṇāparimārgaṇāśayatvād iti. nāsti saṃtīraṇam asyety asaṃtīraṇaṃ. parimārgaṇe āśayo 'bhiprāyaḥ parimārgaṇāśayaḥ. nāsya parimārgaṇāśaya ity aparimārgaṇāśayaṃ. asaṃtīraṇaṃ ca tad aparimārgaṇāśayaṃ ca asaṃtīraṇāparimārgaṇāśayaṃ. tadbhāvaḥ. tasmāt. kṣayajñānam anutpādajñānaṃ ca na dṛṣṭir ity [tib. 276b] arthaḥ. yāvad ayam akṛtakṛtyaḥ. tāvad duḥkhādīni satyāny upanidhyāyati parimārgayati cāśayato yathoktair anityādibhir ākāraiḥ. kṛtakṛtyasya punar yathā dṛṣṭiṣv eva duḥkhādiṣv āryasatyeṣu pratyavekṣaṇamātraṃ tābhyāṃ bhavatīti duḥkhaṃ mayā parijñātaṃ na punaḥ parijñeyam ityādi. tasmān na te dṛṣṭisvabhāve.

tadanyobhayathāryā dhīr

iti. duḥkhe dharmajñānaṃ yāvan mārge 'nvayajñānaṃ. sā prajñopanidhyānapravṛttā prahīṇatadviṣayavicikitsā ca.

anyeti

laukikī. sā sarvaiva jñānam ity avadhāraṇaṃ. na sā prajñāsti. yan na jñānam ity arthaḥ. kā punar asau prajñā. paṃcavijñānakāyikā kuśalākuśalāvyākṛtā mānasī yā dṛṣṭisvabhāvakleśasaṃprayuktā anivṛtāvyākṛtā ca. yā punar dṛṣṭisvabhāvā yā ca mānasī kuśalā. sā kiṃ bhavatīty āha.

dṛśaś ca ṣaḍ

iti. eṣā ṣaḍvidhā laukikī prajñā dṛṣṭiḥ. anyā na dṛṣṭiḥ. ṣaḍ evety avadhāraṇāt. kā punar anyā. yā pūrvam uktā laukikī. jñānaṃ tv eṣā cānyā ceti. eṣā ca ṣaḍvidhā dṛṣṭisvabhāvā prajñā. tato 'nyā ca pūrvoktā jñānam ity ucyate. ata eva ca

dṛśaś ca ṣaḍ

iti cakāraḥ paṭhyate. yasmād etāḥ ṣaṭ jñānāni cocyante dṛṣṭayaś ceti.

(vii.2, 3) daśabhir jñānaiḥ. katamaiḥ. [tib. 277a] dharmānvayasaṃvṛtiparacittaduḥkhasamudayanirodhamārgakṣayānutpādajñānair avadhāraṇārtho 'yam ārambho daśaiva jñānāni. cyutyupapādapudgalajñānādīnām eṣām evāntarbhāvāt. (abhidh-k-vy 613) samāsena tu dve eva sāsravam anāsravaṃ ceti. prāyeṇeti viśeṣaṇaṃ. ghaṭapaṭādikaṃ saṃvṛtisadvastu saṃvṛtijñānam ālaṃbate. svasāmānyalakṣaṇam api tu kadācid gṛhṇāti. sāṃvṛtam iti. saṃvṛtau bhavaṃ sāṃvṛtaṃ.

anāsravam

api saṃkṣipyamāṇaṃ

dvidhā dharmajñānam anvayajñāna ceti.

duḥkhajñānādīnām anayor evāntarbhāvāt. ālaṃbanaṃ saṃbhavata iti. yasya yad ālaṃbanaṃ. tasya tad bhavati. na hi cakṣurvijñānasya śabdālaṃbanaṃ. tadālaṃbanatvād iti. duḥkhādyālaṃbanatvād ity arthaḥ.

(vii.4) ete caturvidhe

iti. ete eva dharmānvayajñāne dve duḥkhādyālaṃbanabhedāc caturvidhe. adṛṣṭisvabhāve satī kṣayajñānam anutpādajñānaṃ cocyate.

te punaḥ prathamodite.

te punaḥ kṣayānutpādajñāne prathamotpanne satī

duḥkhahetvanvayajñāne bhavataḥ.