Sphuṭārthā abhidharmakośavyākhyā

duḥkhasamudayālaṃbane avaśyaṃ bhavata ity arthaḥ. kasmād ity āha. duḥkhasamudayākārair bhāvāgrikaskaṃdhālaṃbanatvād iti. [tasya hi sarvapaścād bhavāgram eva prahīyate. tasmād yena ca pīḍyate yena ca baddhaṃ tata eva mokṣaṃ bahu manyamāno 'nantaraṃ kṣīṇaṃ bhavāgram ālaṃbate. tac ca duḥkhaṃ yā samudayā cityato duḥkhasamudayākārair bhavāgram ālaṃbate.] yasmād avaśyaṃ te prathamotpannakṣayānutpādajñāne [tib. 277b] duḥkhākārair anityādibhiḥ samudayākārair vā hetvādibhir bhāvāgrikān skaṃdhān ālaṃbate. aprathamotpanne tv anyasatyālaṃbane api te bhavata ity arthād uktaṃ bhavati. vajropamānantaraṃ kṣayajñānaṃ bhavati. tadanantaraṃ cānutpādajñānam ity ataḥ pṛcchati. kiṃ vajropamo 'pi tābhyām ekālaṃbano bhavatīti. tābhyām iti prathamotpannābhyām ity arthaḥ. yathā kṣayānutpādajñāne ekālaṃbane kiṃ vajropamo 'pi tābhyām ekālaṃbana ity apiśabdasyārthaḥ. yadi duḥkhasamudayālaṃbano bhavati. kiṃ. tābhyām ekālaṃbano bbhavatīti saṃbhavaḥ. atha nirodhamārgālaṃbano bhavati naikālaṃbanaḥ. tayor niyamena bhāvāgrikaskaṃdhālaṃbanatvāt. yathā hi viṣakāṇḍaviddhasya mṛtasya viṣaṃ sarvam aṃgam abhivyāpya vraṇadeśa eva maraṇakāle 'vatiṣṭhate nānyatra. tadvad asya yoginaḥ praheya eva bhāvāgrikaskaṃdhalakṣaṇe jñānam avatiṣṭhate.

(vii.5, 6) caturbhyaḥ paracittavid

iti. caturbhya eva dharmajñānādibhyas tatsaṃgṛhītatvāt. na duḥkhajñānādibhyaḥ. anyākāratvāt. anāsravaṃ hi paracittajñānaṃ mārgākāram eva mārgajñānatvāt. yat tu sāsravaṃ. tal laukikākāraṃ sarāgam [tib. 278a] vigatarāgam ityādi. śraddhādhimuktasamayavimuktamārgeṇeti. yathāsaṃkhyaṃ śraddhādhimuktamārgena dṛṣṭiprāptamārgaṃ na jānāti. samayavimuktamārgeṇāsamayavimuktamārgaṃ na jānāti. adhareṇottaram iti. anāgāmimārgeṇārhanmārgaṃ na jānāti. arhanmārgeṇa pratyekabuddhamārgam ityādi. kāmadhātūrdhvadhātupratipakṣālaṃbanatvāt tayor iti. tayor dharmajñānapakṣānvayajñānapakṣayoḥ. dharmajñānapakṣasya kāmadhātupratipakṣa ālaṃbanam. anvayajñānapakṣasya ūrdhvadhātupratipakṣa ālaṃbanam iti niyamaḥ. darśanamārge paracittajñānaṃ nāstīty avyāpāratvāt darśanamārgasya. duḥkhe dharmajñānakṣāntiṃ dharmajñānaṃ ceti saṃbhavaṃ praty evam ucyate. kadācid dhi prayogavaśād duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiṃ duḥkhe 'nvayajñānaṃ ca jñātuṃ saṃbhavati. aṣṭamaṃ ca samudayānvayajñānam iti. dharmajñānapakṣau dvau kṣaṇau jñātvānvayajñānapakṣaṃ pareṇa cittaṃ jñāsyāmīti prayogaṃ kṛtvā samudayānvayajñānam aṣṭamaṃ saṃbhāvayati. mṛduprayogatvād iti alpaprayogatvād ity arthaḥ. śrāvakasya hi mahāprayogasādhyaṃ tad anvayajñānapakṣālaṃbanaṃ [tib. 278b] paracittam. ato yāvat sa tatra prayogam ārabhate. tāvad ayaṃ ṣoḍaśaṃ cittam anuprāpto bhavatīti. aṃtarā na jānāti. prathamadvitīyapaṃcadaśān iti etān eva trīn jānāti. kathaṃ. duḥkhe dharmajñānakṣāntiṃ dharmajñānaṃ ca jñātvā prayogāntaraṃ ca kṛtvā paṃcadaśakṣaṇaṃ mārgānvayajñānakṣāntiṃ jānātīti.

(vii.7) katham anāsraveṇa jñānenaivaṃ janātīti. anāsravaṇāṃ duḥkhādyākāratvat. idaṃ ca saṃvṛtyākāraṃ duḥkhaṃ me parijñātam ity evamādyākāratvād ataḥ pṛcchati. tadviśeṣeṇa tayor viśeṣa iti. tasya saṃvṛtijñānadvayasya tatpṛṣṭhalabdhasya viśeṣeṇa duḥkhaṃ me parijñātaṃ yāvan me mārgo bhāvita iti jānāti. duḥkhaṃ me parijñātaṃ na punaḥ parijñeyaṃ. yāvan mārgo me bhāvito na punar bhāvayitavyaḥ iti ca jānātīty evaṃrūpeṇa tayor anāsravayoḥ kṣayānutpādajñānayor viśeṣaḥ śāstre jñāpito darśitaḥ. ata eva tad upādāyety uktaṃ. tad upādāyeti pūrvīkṛtya tat puraskṛtyety arthaḥ. niṣyaṃdane tayor nirvikalpayor viśeṣo 'numīyata ity abhiprāyaḥ.

anāsraveṇāpy evaṃ jānātīti. ṣoḍaśākāravyatirikto 'sty anāsrava ākāraḥ. (abhidh-k-vy 615) tenaivaṃ jānātīty apare. yadi tad upādāya yaj jñānaṃ darśanam iti śāstravacanena duḥkhaparijñānādisaṃvṛtijñānaphalam [tib. 279a] amāsravaṃ kṣayānutpādajñānam ucyate. yad idam ucyate.

kṣayānutpādadhīr na dṛk

iti na dṛṣṭir iti. tad virudhyate. tenāha. darśanavacanaṃ tu bhāṣyākṣepād iti. yad etac chāstre vacanaṃ yaj jñānaṃ darśanam iti. bhāṣyākṣepād bhavati. duḥkhajñānādiṣu hi jñānaṃ darśanaṃ vidyā buddhir bodhir iti paṭhyate. tatpāṭhākṣepeṇāyam upatiṣṭhate tatpāṭhināṃ pāṭhaḥ. na tu te kṣayānutpādajñāne darśanasvabhāve. na dṛṣṭisvabhāve ity arthaḥ. pratyakṣavṛttitvād veti. pratyakṣā vṛttir asya jñānadvayasya. tad iyaṃ pratyakṣavṛttiḥ. tadbhāvat. anayor darśanavacanaṃ. na hy etajjñānadvaye ānumānikavad āgāmikavad vā parokṣavṛttiḥ. pratyakṣavṛttiś ca darśanam iṣyate. tadyathā cakṣurvijñānaṃ. tadsādharmyād etad api jñānadvayaṃ darśanam ity uktam. ata evoktam iti. ata eva pratyakṣavṛttitvād uktaṃ śāstre yat tāvaj jñānaṃ. darśanam api tat. syāt tu darśanaṃ na jñānam aṣṭāv ābhisamayāntikāḥ kṣāntayaḥ. tad idam uktaṃ bhavati darśanatvam anayor iṣyate. na dṛṣṭitvam iti.

tatreti teṣu daśasu jñāneṣu saṃvṛtijñānaṃ saṃvṛtijñānam eva svabhāvasaṃgrahataḥ. ekasya ca paracittajñānasya bhāga ekadeśaḥ. tasya hi sāsravānāsravasya [tib. 279b] sāsrava eva bhāgaḥ saṃvṛtijñānaṃ. nānāsravo bhāga iti. dharmajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ dharmajñānam eva. saptānāṃ ca bhāgo duḥkhasamudayanirodhamārgaparacittakṣayānutpādajñānānām. kathaṃ. duḥkhajñānaṃ hi dharmānvayajñānasvabhāvaṃ. tasya yo dharmajñānabhāgaḥ. tad dharmajñānam. evaṃ samudayajñāsya yāvad anutpādajñānasya dharmānvayajñānasvabhāvasya yo dharmajñānabhāgaḥ. tad dharmajñānaṃ. na tv anvayajñānabhāga iti. paracittajñānasya tu dharmānvayamārgasaṃvṛtijñānasvabhāvasya dharmajñānabhāgo dharmajñānam iti. evam anvayajñānam ekam anvayajñānam eva. saptānāṃ ca bhāgaḥ. teṣām eva duḥkhajñānādīnām yo 'nvayajñānabhāgaḥ. tad anvayajñānam iti yojyaṃ. duḥkhajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ. tad eva duḥkhajñānaṃ. caturṇāṃ ca bhāgo dharmānvayakṣayānutpādajñānānām. etāni hi dharmajñānādīni catvāri catuḥsatyālaṃbanāni bhavanti. ya eṣāṃ duḥkhasatyālambano bhāgaḥ. tad duḥkhajñānaṃ. nānyo bhāgaḥ. ity evaṃ samudayanirodhajñāne (abhidh-k-vy 616) yojye pratyekam. ekaṃ jñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ vā. caturṇāṃ ca bhāgo dharmānvayakṣayānutpādajñānānāṃ yaḥ samudayālaṃbanabhāgo nirodhālaṃbanabhāgo vā. tat samudayajñānaṃ nirodhājñānaṃ ca. mārgajñānaṃ daśasu jñāneṣv [tib. 280a] ekaṃ jñānaṃ tad eva mārgajñānaṃ. paṃcānāṃ ca bhāgaḥ. dharmānvayakṣayānutpādaparacittajñānānaṃ. etāni paṃca mārgajñānāni mārgajñānasvabhāvāni

bhavanti. ya eṣāṃ mārgajñānabhāgaḥ. tan mārgajñānaṃ netara iti. paravittajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ. caturṇāṃ ca bhāgo dharmānvayamārgasaṃvṛtijñānānāṃ. etāni hi catvāri jñānāni paracittāparacittajñānaṃ svabhāvāni bhāvaṃti. ya eṣāṃ paracittajñānabhāgaḥ. tat paracittajñānaṃ. netara iti. kṣayajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ tad eva kṣayajñānaṃ svabhāvasaṃgrahataḥ. ṣaṇṇāṃ ca bhāgo dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānāṃ. kṣayajñānaṃ duḥkhaṃ me parijñātam ity evamādyākārajñānaniṣyandaṃ. tatra yat kāmāvacaraduḥkhādyālaṃbanaṃ. tad dharmajñane 'ntarbhavati. yad rūpārūpyāvacaraduḥkhādyālaṃbanaṃ. tad anvayajñāne 'ntarbhavati. yat pratyekaṃ duḥkhādyālaṃbanaṃ. tad duḥkhajñānaṃ yāvan mārgajñānaṃ vā bhavati. tatra ya eṣām evaṃlakṣaṇo bhāgaḥ. tat kṣayajñānaṃ netara iti. ṣaṇṇāṃ bhāga ity ucyate. [tib. 280b] evam anutpādajñānaṃ daśasu jñāneṣv ekaṃ jñānaṃ tad evānutpādajñānaṃ. ṣaṇṇāṃ ca bhago dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānāṃ yo bhāgaḥ. duḥkhaṃ me parijñātaṃ na punaḥ parijñeyam ity evamādyākāraniṣyandaṃ. tad anutpādajñānaṃ. rūpārūpyāvacraduḥkhādyālaṃbanam. tad anvayajñānaṃ. netaro bhāga iti. ṣaṇṇāṃ bhāga ity ucyate.

(vii.8) ākārākāragocarād

iti. ākāraś ca gocaraś cākāragocaraṃ. ākāraś cākāragocaraṃ. ākārākāragocaram. tasmāt. svabhāvataḥ saṃvṛtijñānam iti. svabhāvena svabhāvataḥ. saṃvṛtijñānaṃ. kasmād ity āha. apramārthajñānatvād iti. kāmadhātupratipakṣo dharmajñānaṃ. ūrdhvadhātupratipakṣo 'nvayajñānaṃ. tathā hi śāstra uktaṃ. dharmajñānaṃ katamat. kāmapratisaṃyukteṣu saṃskāreṣu yad anāsravaṃ jñānaṃ. kāmapratisaṃyuktānāṃ (abhidh-k-vy 617) saṃskārāṇāṃ hetau yad anāsravaṃ jñānaṃ. kāmapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ nirodhe yad anāsravaṃ jñānaṃ kāmapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ prahāṇāya mārge yad anāsravaṃ jñānaṃ. idam ucyate dharmajñānam. api khalu dharmajñāne dharmajñānabhūmau ca yad anāsravaṃ. idam ucyate dharmajñānam. anvayajñānaṃ katamat. rūpārūpyapratisaṃyukteṣu saṃskāreṣu yad anāsravaṃ jñānam. rūpārūpyapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ [tib. 281a] hetau yad anāsravaṃ jñānaṃ. rūpārūpyapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ nirodhe yad anāsravaṃ jñānaṃ. rūpārūpyapratisaṃyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ prahāṇāya mārge yad anāsravaṃ jñānam. idam ucyate anvayajñānaṃ. api khalv anvayajñāne anvayajñānabhūmau ca yad anāsravaṃ jñānam. idam ucyate 'nvayajñānam iti. ākārato duḥkhasamudayajñāne iti. ākārata eva nālaṃbanataḥ paṃcopādānaskaṃdhalakṣaṇatvena tayor abhedāt. tathā hi śāstra uktaṃ. duḥkhajñānaṃ katamat. paṃcopādānaskaṃdhān anityato duḥkhataḥ śunyato 'nātmataś ca manasikurvato yad anāsravaṃ jñānaṃ. idam ucyate duḥkhajñānaṃ. samudayajñānaṃ katamat. sāsravaṃ hetukaṃ hetutaḥ samudayataḥ prabhavataḥ pratyayataś ca manasikurvato yad anāsravaṃ

jñānam. idam ucyate samudayajñānaṃ. ākārālaṃbanato nirodhamārgajñāne iti. ākārataś cālaṃbanataś ca nirodhamārgajñāne vyavasthāpyete. tathā hi śāstra uktaṃ. nirodhajñānaṃ katamat. nirodhaṃ nirodhataḥ śāntataḥ. praṇītato niḥsaraṇataś ca manasikurvato yad anāsravaṃ jñānam. idam ucyate nirodhajñānam iti. mārgajñānaṃ katamat. mārgaṃ mārgato nyāyataḥ pratipattito nairyāṇikataś ca manasikurvato yad anāsravaṃ jñānam. idam ucyate mārgajñānam iti. prathamata [tib. 281b] iti grahaṇam anutpādajñānaviśeṣaṇārthaṃ. tad api hi kṛtakṛtyasaṃtāna utpadyate. sarvānāsravahetukatvād iti. prathamotpannāni daśa jñānāny adhikṛtya sabhāgahetunā sarvānāsravahetukam anutpādajñānaṃ. kṣayajñānaṃ tu na sarvānāsravahetukaṃ. na hy anutpādajñānam asya hetur bhavati viśiṣṭatvāt.

(vii.9) sakalasya sakalapratipakṣatvād iti. sakalasya kāmadhātor darśanabhāvanāprahātavyasaṃgṛhītasya paṃcaprakārasya sakalaṃ dhārmajñānaṃ darśanabhāvanāmārgasaṃgṛhītaṃ caturāryasatyālaṃbanaṃ pratipakṣa iti kṛtvā kāmadhātor eva pratipakṣo dharmajñānam ity uktam. api tv asti saṃbhavo yad rūpārūpyadhātor api dharmajñānaṃ pratipakṣaḥ. katamat tad dharmajñānaṃ. yan nirodhe mārge ca dharmajñānaṃ. nirodhamārgau hy adhātupatitau. tāv adharāv api na hinau vyavasthāpyete. duḥkhasamudayasatve tv (abhidh-k-vy 618) adharabhūmike nihīne. na tad ālambanaṃ dharmajñānaṃ rūpārūpyadhātupratipakṣa ity avagaṃtavyaṃ.

bhāvanāpatha-

grahaṇaṃ tu rūpārūpyāvacarāṇāṃ darśanaheyānām anvayajñānakṣāntivadhyatvāt. anvayajñānaṃ tarhi nirodhamārgālaṃbanabhāvanāmārgasaṃgṛhītaṃ kasmāt tridhātupratipakṣo na bhavati. kāmadhātor jitatvāt. dharmajñānenaiva kāmadhātuḥ [tib. 282a] pūrvatarajito bhavati. tataḥ paścād anvayam utpadyate. tataḥ kāmadhātor jitatvān na tat kāmadhātupratipakṣa iti. dharmajñānaṃ tu rūpārūpyadhātor ajitatvāt pratipakṣo yujyate. [karmān nirodhamārgadharmajñānābhyām eva traidhātukabhāvanāprahātavyakleśaprahāṇaṃ na pūrvābhyāṃ. śāntanairyāṇikatāsābhāgāt. na hi kāmāvacarasaṃskārāṇāṃ. nirodhāt pratipakṣād vā rūpārūpyāvacarasaṃskārāṇāṃ nirodhasya pratipakṣasya vāsti kaścid viśeṣaḥ. sarvo hi nirodhaḥ kuśalo 'saṃskṛto mārgaś ca nairyāṇikaḥ.] anvayam ity anvetīty anvayaṃ jñānaṃ.

(vii.10-12ab) sarvatheti. bhāvanāmārgasaṃgṛhītam api. tān purastād iti. tān anityādīn ākārān ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ. ṣoḍaśākāram uṣmagatādiṣu. svasāmānyalakṣaṇādigrahaṇād iti. svalakṣaṇagrahaṇāt sāmānyalakṣaṇagrahaṇāc ca. ādiśabdena bhuṃkṣva tiṣṭha gacchety evam ākāraṃ ca. na hy ete svalakṣaṇākārāḥ. kiṃ tarhi. evamākārā eveti.

ubhayam api tv iti. sāsravānāsravaṃ. yat tarhīti vistaraḥ. rāgasya ca cittasya ca yugapadgrahaṇam ity abhiprāyaḥ. sūtraṃ punar evaṃ paṭhyate. sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. vigatarāgaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. yathā sarāgaṃ vigatarāgam. evaṃ sadveṣaṃ vigatadveṣaṃ samohaṃ vigatamohaṃ saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ līnaṃ pragṛhītam uddhatam [tib. 282b] anuddhatam avyupaśāntaṃ bhāvitam avimuktaṃ vimuktam iti yathābhūtaṃ prajānātīti. vastramalāyugapadgrahaṇavad iti. yathā vastramalayor na yugapadgrahaṇaṃ. tadvat. kathaṃ. yathā yadā vastram iti paricchinnākāraṃ vijñānam utpadyate na tadā malaṃ gṛhṇāti. yadā ca malam iti paricchinnākāraṃ vijñānam utpadyate. na tadā vastraṃ gṛhṇāti.

saṃsṛṣṭasarāgatā saṃyuktasarāgatā ceti. saṃsṛṣṭasarāgatā saṃprayogāt. saṃyuktasarāgatā rāgaprāptyanubaṃdhād ity eke. anuśayānarāgālaṃbanatvād ity apare. dvābhyām iti. saṃsṛṣṭasarāgatayā saṃyuktasarāgatayā ceti. tato (abhidh-k-vy 619) 'nyat sāsravam iti. yat kliṣṭam avyākṛtaṃ kuśalaṃ ca laukikaṃ. tat saṃyogasarāgatayā sarāgaṃ.

tad evam ubhayam apy etat sarāgam evoktaṃ. āha. kiṃ punaḥ kāraṇam ekīyamatena rāgapratipakṣo vigatarāgam ity ucyate. yatas ta āhuḥ. yadi hi rāgeṇāsaṃprayuktaṃ vigatarāgaṃ syād anyakleśasaṃprayuktam api. dveṣādisaṃprayuktam api. syāt vigatarāgaṃ. [tib. 283a] tad api hi rāgeṇāsaṃprayuktaṃ saṃprayuktam api. na ca sūtre dveṣādisaṃprayuktaṃ vigatarāgam ity uktaṃ. sadveṣaṃ samoham ityādivacanāt. yeṣāṃ punā rāgapratipakṣo vigatarāgam iti. teṣām ayam adoṣaḥ. na hi rāgapratipakṣo dveṣādibhiḥ saṃprayujyata iti.

evaṃ tarhīti vistaraḥ. yadi rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ sarāgaṃ rāgapratipakṣo vigatarāgaṃ. tadapratipakṣaḥ sarāgacittasyāpratipakṣaḥ. cittam akliṣṭam anivṛtāvyākṛtaṃ. naiva sarāgaṃ rāgeṇāsaṃprayogāt. na viyatarāgaṃ rāgasyāpratipakeṣatvāt. evamādīti. ādiśabdena sadveṣaṃ samoham iti tulyaprasaṃgo yojyaḥ. katham. atra tu sūtre dveṣasaṃprayuktaṃ cittaṃ sadveṣaṃ dveṣapratipakṣo vigatadveṣam iti. yadi hi dveṣeṇāsaṃprayuktaṃ vigatadveṣaṃ syāt. anyakleśasaṃprayuktam iti syād ity eke. evaṃ tarhi tad [tib. 283b] apratipakṣaś cittam akliṣṭaṃ naiva sadveṣaṃ syāt na vigatadveṣam. ity evaṃ samohaṃ cittaṃ vigatamoham iti vaktavyaṃ. tasmād rāgasaṃyuktatayāpi sarāgaṃ cittam atreṣṭavyaṃ. apiśabdād rāgasaṃprayuktatayāpīty apare. ābhidhārmikāḥ. evaṃ yāvat samohaṃ vigatamohaṃ ceti. tasmād dveṣasaṃyuktatayāpi sadveṣaṃ mohasaṃyuktatayāpi samoham atra sūtre eṣṭavyam iti.

ālaṃbanābhisaṃkṣepād iti. kuśalaṃ cittaṃ vikṣepeṇa na saṃprayujyate. tasmāt tadālaṃbane tasyābhisaṃkṣepa iti.

saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ ca syāt. kliṣṭamiddhasaṃprayogād iti. dvividhaṃ middhaṃ. kliṣṭam akliṣṭaṃ ca. tad eva hi cittaṃ kliṣṭaṃ middhasaṃprayuktam iti saṃkṣiptaṃ syād iti. kliṣṭam iti ca vikṣiptaṃ syād iti sāṃkaryadoṣaḥ. sāstravirodhaś ceti. kathaṃ. saṃkṣiptaṃ cittaṃ yathābhūtaṃ saṃprajānāti vistareṇa yathā vṛttau. teṣām anvayajñānaṃ tāvat saṃkṣiptacittālaṃbanaṃ na saṃbhavati. kāmadhātor ūrdhvaṃ middhabhāvād anvayajñānasya [tib. 284a] (abhidh-k-vy 620) ca kāmadhātvanālaṃbanatvāt. mārgajñānam api saṃkṣiptacittālaṃbanaṃ na saṃbhavati. mārgajñānaṃ hi mārgālaṃbanaṃ. na ca mārgasaṃgṛhītaṃ cittaṃ middhasaṃprayogīti. tenaivaṃ vaktavyaṃ abhaviṣyat tajjñānaṃ dve [jñāne]. dharmajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ ceti. ye tu varṇayanti saṃkṣiptaṃ cittaṃ kuśam ālaṃbanābhisaṃkṣepād iti. teṣām etad doṣadvayaṃ na bhavati. tad akliṣṭena middhena na saṃprayujyata iti saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ ca na prāpnoti. nāpi śāstravirodhaḥ. kuśalaṃ traidhātukasaṃgṛhītam asaṃgṛhītaṃ ca saṃkṣiptaṃ cittaṃ tajjñānaṃ catvāri jñānānīti siddhaṃ. rūpārūpyakuśalacittālaṃbanam anāsravaṃ jñānaṃ anvayajñānaṃ bhavati. mārgasaṃgṛhītakuśalālaṃbanaṃ mārgajñānam apīti.

vyavadānaparīttair niṣevitatvād iti. alpakuśalamūlair niṣevitatvād ity arthaḥ. tadviparyayād iti. vyavadānamahadbhir niṣevitatvād ity arthaḥ. mūlādīnaṃ balāntānāṃ alpabahutvam ekaikasya mūlasyālpabahutvād yathākramaṃ parīttaṃ ca veditavyaṃ. katham ity āha. kliṣṭaṃ hi [tib. 284b] dvābhyām akuśalamūlābhyāṃ samūlaṃ mohena lobhadveṣayoś cānyatareṇa. ekasmin kalāpe 'nayor asamavadhānāt. kuśalaṃ tribhir alobhādveṣāmohair eṣām avinābhāvāt. tajjātīyānāgatabhāvanābhāvād iti. kliṣṭajātīyasyānāgatasya bhāvanāyāḥ pratilaṃbhasyābhāvāt kuśalasaṃskṛtā dharmā bhāvayitavyā iti nyāyāt. tribhiś ca skaṃdhaiḥ sānuparivartaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskāraskaṃdhaiḥ. na vijñānaskandhena. ekasmin kalāpe dvitīyavijñānābhāvāt. na ca svātmanā svātmani vṛttivirodhāt. kuśalaṃ tu mahāparivāraṃ tajjātīyānāgatabhāvanāsadbhāvāt. caturbhiś ca skaṃdhaiḥ sānuparivartaṃ. taiś ca vedanādibhis tribhiḥ. rūpaskaṃdhena ca dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītena cittānuparivartanāsaṃbhavayogataḥ. alpabalaṃ khalv api kliṣṭam iti. nanu ca kuśalam api durbalam ekena mithyādṛṣṭikṣaṇena kuśalapaṃcaskaṃdhasamudghātāt. na tad atyaṃtam ucchidyate punaḥ pratisaṃdhānāt. duḥkhadharmajñānakṣāṃtya tu daśānām anuśayānām atyaṃtasamuccheda iti tasād apīty apiśabdena pūrvoktād apīti. tatpratipakṣatvād iti. auddhatyapratipakṣatvād ity arthaḥ. evam avyupaśāntaṃ vyupaśāntaṃ ceti. avyupaśāṃtaṃ [tib. 285a] kliṣṭam auddhatyasaṃprayogāt. vyupaśāntaṃ kuśalaṃ tatpratipakṣatvād iti kleśasaṃprayogāsaṃprayogato vā tad avyupaśāntaṃ vyupaśāntaṃ ca bhavati. samāhitaṃ kuśalaṃ tatpratipakṣatvād iti. vikṣepapratipakṣatvāt. pṛatilaṃbhaniṣevaṇabhāvanābhyām iti. alabdhapūrvasya prāptiḥ pratilambhaḥ. saṃmukhībhāvo (abhidh-k-vy 621) niṣevaṇaṃ. te eva bhāvane. tābhyām abhāvitatvāt abhāvitaṃ. na hi kliṣṭaṃ kuśalavad anāgataṃ bhāvyate. na ca niṣevaṇārhaṃ bhavati nihīnatvāt.

pratilaṃbhaniṣevākhye śubhasaṃsaṛtabhāvane

iti. tābhyām iti pratilambhaniṣevaṇābhyām ity arthaḥ. svabhāvasaṃtānavimuktibhyām avimuktatvād iti. kleśaiḥ saṃprayogān na svabhāvavimuktyā vimuktaṃ. kṣīṇakleśasaṃtānānutpatteś ca na saṃtānavimuktyā ca vimuktaṃ. kuśalaṃ tu kleśāsaṃprayogāt. kṣīṇakleśasaṃtānotpatteś ca vimuktaṃ.

styānamiddhasahagatam iti. styānamiddhasaṃprayuktaṃ adhyātmaṃ saṃnirodhasahagatam iti. etad eva nigamayati na tu vipaśyanayā samanvāgatam iti. anuvikṣiptam ity asya nirdeśaṃ karoty anuvisṛtam iti.

middhasahagatasya kliṣṭasya vikṣiptatvāpratijñānād [tib. 285b] iti. kim iti kṛtvā vikṣiptatvam atra na pratijñāyate. kiṃ middhasahagate kliṣṭe citte vikṣiptatvaṃ nāstīti na pratijñāyate. āhosvid vidyamānam apy atra vikṣiptatvam. saṃkṣiptatvenaiva sthāpitatvān na pratijñāyate. ubhayathāpi vyācakṣate. kecid vyācakṣate. middhasahagatād dhi kliṣṭād yad anyat kliṣṭaṃ. tad vikṣiptaṃ pratijñāyate. middhasahagataṃ tu kliṣṭam akliṣṭaṃ cāviśeṣeṇa saṃkṣiptam eveti. apare punar vyācakṣate. yan middhasaṃprayuktaṃ. tat saṃkṣiptam eva na vikṣiptaṃ. yat tu viṣayeṣu visṛtaṃ. tad eva vikṣiptam ity ato 'tra middhasaṃprayukte citte. na pratijñāyata iti. varaṃ śāstravirodha iti. abuddhoktam abhidharmaśāstram ity abhiprāyaḥ. abhinnalakṣaṇavacanād iti. sarvāṇi tāni kliṣṭāny uktānīti. kliṣṭatvalakṣaṇam eṣāṃ vikṣiptādīnām avimuktāntānām. kliṣṭatvaṃ punaḥ kleśamahābhūmikaiḥ saṃprayogaḥ. saṃkṣiptapragṛhītādīnāṃ cābhinnalakṣaṇavacanān nārthaviśeṣa ukto bhavatīti saṃbandhaḥ. ādiśabdena mahadgatānuddhatavyupaśāntasamāhitabhāvitavimuktānāṃ [tib. 286a] grahaṇaṃ. kuśalam eṣām abhinnaṃ. kiṃ punaḥ kuśalatvaṃ. kuśalaṃ mahābhūmikaiḥ saṃprayogaḥ. na vai nokta iti vistaraḥ. vai iti nipātaḥ. na nokta iti dvau pratiṣedhau ukta evety arthaḥ. ka uktaḥ. padānām arthaviśeṣaḥ. ity āha. kliṣṭasāmānye 'pi vikṣiptādīnāṃ tulye kliṣṭatve teṣāṃ doṣāviśeṣasaṃdarśanād ity apy etat kliṣṭaṃ cittaṃ vikṣepayogād vikṣiptaṃ kliṣṭaṃ. kausīdyayogāl līnam auddhatyayogād uddhatam ity evamādidoṣe viśeṣasaṃdarśanād ukta evārthaviśeṣo

bhavati. evaṃ kuśalasyāpi saṃkṣiptāder (abhidh-k-vy 622) guṇaviśeṣasaṃdarśanād ity apy etat kuśalaṃ cittaṃ saṃkṣiptaṃ pragṛhītam iti vistareṇokta evārthaviśeṣo bhavati. sūtravirodhasyāparihārād iti. sūtre hi styānamiddhasahagataṃ saṃkṣiptam uktaṃ. styānayogena yat kliṣṭaṃ middhasaṃprayuktaṃ. tat saṃkṣiptaṃ na kuśalaṃ. styānasya kleśamahābhūmikatvāt. yadi ca sūtre iti vistaraḥ. yadi [tib. 286b] yuṣmannītyā sūtre līnam evoddhataṃ bhagavatābhipretaṃ syāt. līnoddhatayoḥ pṛthagvacanaṃ noktaṃ syāt. katham ity āha. yasmin samaye cittaṃ līnaṃ kausīdyasaṃprayuktaṃ. līnābhiśaṃki līnam etad bhaviṣyatīty abhiśaṃkato līnābhiāśaṃki. akālas tasmin samaye praśrabdhisamādhyupekṣāsaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā ity eṣa niyamo na syāt. evaṃ ca vaktavyaṃ syāt. akālas tasmin samaye dharmavicayavīryaprītisaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā apīti. kiṃ kāraṇaṃ. tad eva līnaṃ cittam uddhatam iti kṛtvā. tathā yasmin samaye uddhataṃ cittaṃ bhavaty auddhatyābhiśaṃki. akālas tasmin samaye dharmavicayavīryaprītisaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā ity eṣa niyamo na syāt. evaṃ ca vaktavyaṃ syāt. akālas tasmin samaye praśrabdhisamādhyupekṣāsaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā apīti. kiṃ kāraṇaṃ. tad evoddhataṃ cittaṃ līnam iti kṛtvā. avibhāgena vā vaktavyaṃ syāt. yasmin samaye cittaṃ līnaṃ bhavati līnābhiśaṃki uddhataṃ vā bhavaty auddhatyābhiśaṃki. akālas tasmin samaye praśrabdhisamādhyupekṣādharmavicayavīryaprītisaṃbodhyaṃgānāṃ bhāvanāyā iti. smṛtisaṃbodhyaṃgasyāgrahaṇaṃ sarvatragatvāt smṛteḥ. ubhaye 'pi citte 'nukta siddhitaḥ. [tib. 287a]

smṛtiṃ khalv ahaṃ sarvatragatāṃ vadāmīti sūtre vacanāt. kathaṃ punar vaibhāṣikeṇa yad eva līnaṃ. tad evoddhatam ity abhīṣṭaṃ gamyate. līnaṃ cittaṃ kliṣṭaṃ kausīdyasaṃprayogāt. uddhataṃ cittaṃ kliṣṭam auddhatyasaṃprayogād iti vacanāt. kiṃ punar atra bodhyaṃgānāṃ vyagrā bhāvaneti. kiṃ kadācit praśrabdhyādibhāvanaiva na dharmapravicayādibhāvanā. kadācid dharmavicayādibhāvanaiva na praśrabdhyādibhāvaneti vyagrā bhāvanā. manasikaraṇaṃ teṣāṃ bhāvaneṣṭā. na saṃmukhībhāva iti. manasikaraṇam ālaṃbanīkaraṇaṃ. līne citte akālaḥ praśrabdhyādīnām ālaṃbanīkaraṇasyābhogakaraṇasyety arthaḥ. uddhate ca citte akālo dharmavicayādīnām iti. na tu saṃmukhībhāvo bhāvaneṣṭā. tasmin kāle na praśrabhdyādayaḥ saṃmukhīkartavyāḥ. dharmavicayādayas tu saṃmukhīkartavyāḥ. dharmavicayādayo vā na saṃmukhīkartavāḥ. praśrabdhyādayas tu kartavyā (abhidh-k-vy 623) iti. kausīdyādhikam atreti vistaraḥ. yatra kausīdyam [tib. 287b] adhikam auddhatyaṃ tu nyagbhāvena vartate. tal līnaṃ. yatra cauddhatyam adhikaṃ kausīdyaṃ tu nyagbhāvena. tad uddhatam. ity anayor viśeṣād avirodhaḥ sūtrasya pṛthagvacane. tayos tu sahabhāvād ekasmin kalāpe yugapad bhāvāt tad eva līnaṃ tad evoddhatam iti brūma iti. līnaṃ kliṣṭaṃ kausīdyasaṃyogāt. uddhataṃ kliṣṭam auddhatyasaṃyogād iti. ācārya āha. ābhiprāyikaṃ yāvat sūtre tu nāyam abhiprāya iti. kausīdyādhikaṃ līnam auddhatyādhikam uddhatam iti. yasmād āha. yasmin samaye līnaṃ cittaṃ bhavati vistareṇa na tv evaṃ viśinaṣṭi kausīdyādhikam anddhatyādhikam iti vā.

yat tūktaṃ sarvam eva rāgasaṃyuktaṃ cittaṃ sarāgam iti. katham uktaṃ. tatra rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ dvābhyāṃ sarāgaṃ. tato 'nyat sāsravaṃ saṃyogasarāgam iti vacanāt. tatra rāgasaṃyuktatayāpi sarāgaṃ cittam atreṣṭavyam iti vacanāt. anāsravam api sarāgaṃ prāpnoti śaikṣam iti. śaikṣasaṃtāne rāgasya sāvaśeṣatvāt. [tib. 288a] rāgālaṃbanaṃ cet. atha mataṃ rāgasya yad ālaṃbanaṃ. tad rāgasaṃyuktaṃ sarāgaṃ ca bhavati. arhato 'pi sāsravaṃ cittaṃ parakīyasya rāgasyālaṃbanatvāt rāgasaṃyuktam iti kṛtvā sarāgam iti gṛhṇīyāt paracittavit paracittajñānaṃ vā. atha mataṃ na tad rāgeṇālaṃbyata iti. tata ucyate. kathaṃ vā tat sāsravam iti. sāmānyakleśālaṃbanatvād iti cet. atha mataṃ sāmānyakleśānāṃ dṛṣṭivicikitsāvidyānām ālaṃbaṇaṃ tad ataḥ sāsravam iti. evam api samohaṃ grḥṇīyāt. arhataḥ sāsravaṃ cittaṃ mohālaṃbanatvāt. moho 'pi sāmānyakleśaḥ. parakīyasya ca mohasyārhaccittam ālaṃbanībhavatīti. na ca paracittajñānaṃ prāptyālaṃbanam iti. yasmāt paracittajñānaṃ cittacaittālaṃbanam iṣyate. tasmān na rāgapraptisahitatvena rāgasaṃyuktatvāt sarāgam iti. nāpi taccitālaṃbanarāgālaṃbanam iti. tad iti yat tat parakīyaṃ cittaṃ paracittajñānena [tib. 288b] gṛhyate. tat tacchabdenocyate. [tasyālaṃbanaḥ]. taccittālaṃbanas taccittālaṃbano rāgaḥ. ālaṃabanam asya paracittajñānasyeti tad bhavati taccittālaṃbanarāgālaṃbanaṃ. yasmād evaṃvidhaṃ rāgaṃ nālaṃbate paracittajñānaṃ viprakṛṣṭatvāt. ekaikadravyagocaraṃ hi paracittajñānaṃ. na ca parakīyacittajñānaṃ tasya cittasyālaṃbanaṃ gṛhṇāti. ākārālaṃbananirapekṣaṃ hi

tad iti vacanāt. raktam idaṃ eittaṃ jānātīti vacanāc ca. tasmād api na rāgasaṃyogāt sarāgaṃ cittam iti. asaṃprayuktaṃ vigatarāgam iti. satyām api rāgaprāptāv ity abhiprāyaḥ. tatra tat saṃdhāyoktam iti rāgādiprāptivigamaṃ. saṃdhāyoktaṃ (abhidh-k-vy 624) na saṃprayogam iti darśayaty anāvartikadharmi kāmabhave rūpabhave ārūpyabhave iti. traidhātukavairāgyasaṃdarśanād ity abhiprāyaḥ. nanu coktam iti vistaraḥ. kvoktam. atra tu sūtra iti vistareṇa yāvad yadi hi rāgeṇāsaṃprayuktaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ syād anyakleśasaṃprayuktam [tib. 289a] api vigatarāgaṃ syād ity atra. etenābhisaṃdhinā rāyaviprayuktatvād vigatarāgam anyakleśasaṃprayuktam apīty anena. yady evaṃ sadveṣaṃ samoham ity evamādi. na vaktavyaṃ syād ity ata āha. na tu tad vigatarāgam ityādi. na tu tad dveṣādisaṃprayuktaṃ cittaṃ vigatarāgam api sad vigatarāgam iti kṛtvā gṛhyate. kiṃ tarhi. sadveṣaṃ samoham ity evamādi dveṣādisaṃprayogitayā viśiṣṭatvāt. ādiśabdena cātra saṃkṣiptaṃ vikṣiptam ity evamādisūtroktāni padāni gṛhyante.

anyathā hīti vistaraḥ. yady asmin vastuni rūpādike raktam iti vijānīyāt tad rūpālaṃbanam api syāt. tathā ca sati na tat paracittajñānaṃ syād rūpālaṃbanatvāt. tadālaṃbanaṃ ca paracittaṃ gṛhṇataḥ svabhāvagrahaṇaṃ prāpnuyād iti. sālaṃbanaparacittagrahaṇe hīṣyamāṇe svātmā paracittajñānena gṛhyeta. asti hi saṃbhavo yat paracittavid yasya cittaṃ gṛhṇāti. asāv api tasya paracittavidaś cittam ālaṃbeta. tataś ca paracittajñānasya svālaṃbanaparijñānāt [tib. 289b] svam evāsau paracittavic cittam ālambeta. na caitat prāpyaṃ. yat tenaiva cittena tad eva gṛhyate. sarvaṃ ceti vistaraḥ. dravyasya svalakṣaṇaṃ ca cittacaittāś ca pratyutpannāś ca parasaṃtatiś ca kāmarūpapratisaṃyuktāś cāpratisaṃyuktāś ca viṣayo 'syeti samāsavigrahaḥ. dravyagrahaṇaṃ saṃvṛtisannirāsārthaṃ. svalakṣaṇagrahaṇaṃ sāmānyalakṣaṇanivṛttyarthaṃ. cittacaittagrahaṇaṃ rūpādiviśeṣaṇārthaṃ. pratyutpannagrahaṇam atītānāgatavivecanārthaṃ. parasaṃtatigrahaṇaṃ svasaṃtativyudāsārthaṃ. kāmarūpapratisaṃyuktāpratisaṃyuktagrahaṇaṃ ārūpyapratisaṃyuktapratiṣedhārthaṃ. darśanamārgapratiṣiddham iti. darśanamārge vartamānaḥ paracittajñānaṃ na saṃmukhīkarotīty ato darśananārgasaṃgṛhītaṃ nāsti. na hi darśanamārgo vyavacchinnacittacaittālaṃbano bhavati. bhāvanāmārga upalabhyate. bhāvanāmārgasaṃgṛhītaṃ bhavatīty arthaḥ. śūnyatānimittaviprayuktam iit. śūnyatāsamādhinā ānimittasamādhinā ca viprayuktaṃ. śūnyatāsamādhir duḥkhajñānasaṃyuktaḥ. ānimittasamādhir nirodhajñānasaṃprayuktaḥ. na ca paracittajñānaṃ. [tib. 290a] duḥkhajñānaṃ

duḥkhanirodhajñānaṃ vā bhavaty ākārālambanabhedāt. atas tābhyāṃ viprayuktam ucyate. arthād uktaṃ bhavaty apraṇihitasamādhisaṃprayuktaṃ (abhidh-k-vy 625) saṃbhavatīti. kṣayānutpādajñānasaṃgṛhītam iti. kṣayajñānenānutpādajñānena na saṃgṛhītaṃ. na kṣayānutpādajñānasvabhāvam ity arthaḥ. kiṃ kāraṇaṃ. dravyasvalakṣaṇasaṃtīraṇaparimārgaṇāśayaṃ paracittajñānaṃ. na caiva kṣayajñānam anutpādajñānaṃ ceti tābhyām asaṃgṛhītaṃ. ānantaryamārgaṃ pratiṣiddhaṃ ceti. sa hi prahāṇamārgo bhavati. paracittajñānaṃ ca vimuktiviśeṣamārga iti. pāramārthikayor api saṃvṛtibhajanād iti. paramārthanimitte paramārthena vā dīvyataḥ pāramārthike. tayoḥ saṃvṛtibhajanāt. yasmād ete saṃvṛtiṃ bhajete. ataḥ śūnyānātmākārau na staḥ. kathaṃ punar ete saṃvṛtiṃ bhajete. kṣīṇā me jātiḥ. nāparam asmād bhavaṃ prajānātīti yathākramaṃ. katham ete anāsrave satī evamākāre. tadbalenānvvyavahārataḥ. anyena jñāneneti vākyaśeṣaḥ. yasmāt tatpṛṣṭhanirjāte saṃvṛtijñāne evamākāre pravartete. atas tanniṣyandena tayoḥ saṃvṛtibhajanam ity ucyate. na tu mukhyavṛttyā tayoḥ saṃvṛtibhajanam [tib. 290b] ity abhiprāyaḥ. yataś caiva niṣyandenātmadṛṣṭiṃ bhajamāne iva te pravartete. atra tasmāc chūnyānātmākāravivarjitaiś caturdaśabhir evākāraiḥ saṃprayukte iti.

(vii.12) apratisaṃyuktenety anāsraveṇa. anityam ity anityataḥ. ayaṃ hi tasipratyayaḥ svārthe prayuktaḥ. evaṃ sarvatrāyaṃ pratyayo jñātavyaḥ. atha vāntareṇāpi bhāvapratyayaṃ bhāvapradhāno nirdeśo bhavati. anityena rūpeṇa bhāvo 'nityata iti. evam anyatrāpi yojyaṃ. asty etat sthānam asty etad vastv iti. etāv api dvāv ākārāv anāsravau. asty etat sthānam ity asty etal lakṣaṇam ity arthaḥ. asty etad vastv ity ayaṃ hetur ity arthaḥ. yogavihitato vijānīyād iti. aviparītato vijānīyād ity arthaḥ. nāsyāyam artha iti vistaraḥ. asyeti vākyasya padadvayasya vā. asty etat sthānam asty etad vastv ity asty ayaṃ saṃbhavo 'sty ayaṃ yogo yad anityādito vijānīyād iti mataṃ cet. na. naitad asti. anyatrāvacanāt. anyatra vākye padadvayasyāvacanāt. darśanaprahātavyeneti. darśanaprakāreṇa. ātmata ātmīyataś ceti. satkāyadṛṣṭyā saṃprayuktena cittena. ucchedataḥ śāśvata iti. antagrāhadṛṣṭyā. ahetuto 'kriyāto 'pavādata iti mithyādṛṣṭyā. agrataḥ śreṣṭhato viśiṣṭataḥ paramata iti dṛṣṭiparāmarśena. śuddhito muktito nairyāṇikata iti śīlavrataparāmarśena. [tib. 291a] kāṃkṣāto vimatito vicikitsāta iti vicikitsāta. rajyeteti rāgeṇa. dviṣyād iti dveṣeṇa. manyeteti mānena. muhyed iti mohena. ayogavihitatā vijānīyād iti. evam ātmādibhir viparītatā vijānīyād iti nigamayati. atrāpi vākye eṣa (abhidh-k-vy 626) pāṭho 'bhaviṣyad iti. na caivam. ato gamyate nāyam asyārtha iti.

(vii.13) sapta dravata iti. duḥkhākārāś catvāro dravyato bhavanti. samudayādyākārās tv ekaika iti sapta. ya eva hetvākāraḥ. sa eva samudayaḥ prabhavaḥ pratyayaś ca paryāyamātraṃ nārthabhedaḥ. śakra indraḥ puraṃdara iti yathā. evaṃ nirodha eva śāntaḥ praṇīto niḥsaraṇam ity eka ākāraḥ. mārga eva ca nyāyaḥ pratipan nairyāṇika ity eka ākāra iti. tad idam uktaṃ bhavati. duḥkhākārāṃś caturaḥ pṛthag yoginaḥ sammukhīkuryuḥ. hetvādyākārāṇāṃ tv ekaikam ity ekīyamataṃ.

dravyataḥ ṣoḍaśeti

vaibhāṣikā varṇayanti duḥkhākāravat samudayādyākārāṇāṃ sarveṣām api pṛthakpṛthak saṃmukhīkartavyatvāt. prajñāsvabhāvā hy ākārā iti bruvate. pratyayādhīnatvād iti vistaraḥ. na niyatabhavam anityaṃ pratyayādhīnatvāt pratyayapratibaddhajanmatvād ity arthaḥ. pīḍanātmakatvād [tib. 291b] iti. bādhanātmakatvād ity arthaḥ. vipakṣeṇeti. pratipakṣeṇety arthaḥ. viruddhaḥ pakṣo vipakṣa iti kṛtvā. hetur bījadharmayogeneti. prakṛṣṭāvasthatāṃ hetor darśayaty ādibījavat. yogaśabdo 'tra nyāyarthaḥ. samudayaḥ prādurbhāvayogeneti. saṃnikṛṣṭāvasthatāṃ hetor darśayati. yataḥ kṣaṇād anantaram utpadyate samudety asmād iti kṛtvā. prabhavaḥ prabaṃdhayogeneti. saṃtatiyogenānucchedaṃ darśayati. bījāṃkurakāṇḍanālādivat. abhiniṣpādanārthena pratyaya iti. hetvādibhyo bahubhya utpadyata iti darśayati. tadyathā mṛtpiṇḍadaṇḍādibhyo bahubhyo niṣpadyate ghaṭaḥ. tadvat. agninirvāpaṇād iti. rāgadveṣamohāgninirvāpaṇād ity arthaḥ. nirupadravatvād iti. nirduḥkhatvād ity arthaḥ. sarvāpakṣālaviyuktatvād iti. sarvaduḥkhakāraṇavimuktatvāt. gamanārthena nirvāṇasya. yogayuktatvād upapattiyuktatvād upāyayuktatvād vā. samyakpratipādanārthena pratipad iti. pratipadyate nirvāṇam anayeti pratipat. nairyāṇika iti. atyaṃtaṃ niryāṇāya prabhavatīti nairyāṇikaḥ.

anātyantikatvād [tib. 292a] anityam iti. pūrvaṃ prāgutpattyabhāvenānityam uktam. idānīṃ pradhvaṃsābhāveneti darśayati. abhinyāsabhūtatvād iti. bhārabhūtatvād ity arthaḥ. duḥkhena bhārabhūtena hi sa pudgalo bhidyate. ākramyata ity arthaḥ. akāmakāritvād iti. kāmataḥ kartuṃ śīlam asyeti kāmakārī. na kāmakāry akāmakārī. tadbhāvāt anātmā. sūtre 'py ayam artha uktaḥ. rūpaṃ ced bhikṣava ātmābhaviṣyat. na rūpam ātmavyābādhāya saṃvarteta. labhyeta ca rūpe evaṃ bhavatv evaṃ mā bhūd iti kāmakāry ātmeti (abhidh-k-vy 627) niruktiparigrahāt. hetur āgamanayogeneti. hi gatau hinoty asmād iti hetuḥ. asmād utpadyata ity arthaḥ. unmajjanayogeneti. anāgatādhvana unmajjatīvety arthaḥ. prasaraṇayogeneti. prabandhayogena. pratisaraṇārthena pratyaya iti. janikriyāpratipradhānabhūta ity abhiprāyaḥ. asaṃbandhaḥ saṃbaṃdhoparamād iti. pūrvasya duḥkhasyoparamāt. uttarasya saṃbaṃdhoparamo nirodha ity arthaḥ. trisaṃskṛtalakṣaṇavimuktatvāt. utpādavyayasthīty [tib. 292b] anyathātvavimuktatvāt. paramāśvāsatvād iti sarvaduḥkhocchittyā paramakṣematvāt. nirvāṇapurāvirodhanārthena pratipad iti. yasmād anena nirvāṇapuraṃ na virodhyate na visaṃvādyate. kiṃ tarhi pratipadyata evety ataḥ pratipat. pratipadyate anayeti kṛtvā.

chandamūlakā iti. chandahetukā ity arthaḥ. tṛṣṇāparyāya iha chaṃdaḥ. chandasamudayā iti. chandasamudgamā ity arthaḥ. chandajātīyā iti. chandapratyayā ity arthaḥ. prabhavaśabdaḥ kevalaṃ paścāt paṭhitavyaḥ. ābhidhārmikair iti vākyādhyāhāraḥ. sūtrānusaraṇaṃ hi kartavyam ity abhiprāyaḥ. hetutaḥ samudayataḥ. pratyayataḥ prabhavataś ceti.

kaḥ punar eṣāṃ [padānāṃ] chandānām [iva vā] viśeṣaḥ. asmīty abhedenātmabhāvacchanda iti. anavadhāryaikaṃ dravyaṃ samasteṣu paṃcasūpādānaskaṃdheṣu asmīty abhedena prakārāntaraviśiṣṭasya pratyutpannasyātmabhāvavastuno 'nālaṃbanataḥ traiyadhvikātmabhāvanālambanato vā ātmabhāvaprārthanā ātmabhāvacchanda iti prathamaḥ. syām ity abhedeneti punarbhavamātraprārthanā na viśeṣarūpāprārthaneti dvitīyaḥ. itthaṃ syām iti. idaṃprakāraḥ [tib. 293a] syām iti bhedena punarbhavaccandas tṛtīyaḥ. pratisaṃdhibandhacchandaś caturtha iti. pratisaṃdhir eva baṃdhaḥ. pratisaṃdher vā baṃdhaḥ pratisaṃdhibaṃdhaḥ. tatra chandaḥ prārthaneti caturthaḥ. karmābhisaṃskāracchando vā caturtha ity adhikṛtaṃ. karmaṇo vābhisaṃskāraḥ. tatra chandaḥ. evaṃ caivaṃ ca dānaṃ dāsyāmīti. kathaṃ punas te chandā mūlādiśabdavācyā iti pratipādayann āha. tatra prathama iti vistaraḥ. ādiḥ kāraṇam ādau vā kāraṇam ādikāraṇaṃ. tadbhāvāt chandamūlakāḥ. hetvartho hi mūlaśabdaḥ. phalasyeva bījam iti. yathā phalasya bījam ādikāraṇaṃ viprakṛṣṭakāraṇaṃ. tadvad ayam ādicchando duḥkhasya. tena tatsamudāgamād iti. tena dvitīyena chadena punarbhavasya samudāgamāt kṣaṇaparaṃparayā phalasyevāṃkurādiprasavaḥ. yathā paraṃparayāṃkurādiprasavaḥ phalasya samudayaḥ. tadvat. tṛtīyacchanda itthaṃ syām iti. tajjātīyaduḥkhapratyaya iti. yatprakāraḥ punarbhavacchandaḥ. tatprakārasya duḥkhasya (abhidh-k-vy 628) pratyayaḥ saṃbhavati tasya viśeṣarūpatvād viśeṣaphalarūpam eva phalam utpadyata ity abhiprāyaḥ. phalasyeva kṣetrodakapāṣyādikam iti. pāṣiḥ śuṣko

gomayaḥ. ādiśabdena [tib. 293b] vātātapādir gṛhyate. tato 'pi hi phalasaṃpad iti. vīryaṃ śītavīryatā uṣṇavīryateti. vipākaḥ uṣṇapariṇāmatā madhurapariṇāmateti. prabhāvaḥ sāmarthyaviśeṣaḥ. tadyathāmlatve tulye bījapūrakarasaḥ pittaṃ janayaty āmalakarasaṃ tu śamayatīti. tata eva tatsaṃbhavād iti. tata eva pratisaṃdhibaṃdhacchandāt tasya punarbhavalakṣaṇasya saṃbhavād utpādāt. phalasyeva puṣpāvasānaṃ. yathā puṣpāvasānaṃ phalasya prabhavaḥ. tadvat. atra caturthaccandaḥ sākṣāddhetuḥ punarbhavasya. pūrvakās trayaḥ pāraṃparyeṇa hetavaḥ. atha ceti vistaraḥ. tṛṣṇāvicaritānāṃ dvav paṃcakau gaṇau dvav catuṣkau catvāraś chandā yathākramaṃ bhavanti. prathamacchandaḥ paṃcākāraḥ. dvitīyo 'pi paṃcākāraḥ. tṛtīyaś catuḥprakāraḥ. caturtho 'pi catuḥprakāraḥ. katham. asmīti bhikṣavaḥ satyātmadṛṣṭau satyām ittham asmīti bhavatīdaṃ prakāro 'smīti bhavati. tadyogāt tṛṣṇām utpādayatīty arthaḥ. evam asmīti yathā pūrvam eva nānyathety arthaḥ. anyathāsmīty anyena prakāreṇa varṇapratibhānādidarśanāt. sad asmīti bhavati. viparyayād asad asmīty ayam abhedena paṃcadhātmabhāvaccandaḥ prathamaḥ. bhaviṣyāmīty asya bhavatīti śāśvatarūpeṇa. na bhaviṣyāmīty ucchedarūpeṇa. itthaṃ bhaviṣyāmīti vistareṇa pūrvavad vyākhyānam. [tib. 294a] ity ayam abhedena paṃcadhāpunarbhavacchando dvitīyaḥ. syām ity asya bhavati. itthaṃ syām evaṃ syām anyathā syām ity asya bhavatīty ayaṃ bhedena caturdhāpunarbhavacchaṃdas tṛtīyaḥ. api tu syām ity asya bhavaty apītthaṃ syām apy evaṃ syām apy anyathā syām ity asya

caturdhāpratisaṃdhibaṃdhacchandas caturthaḥ. tatra prathamo duḥkhasyādikāraṇatvān mūlahetur iti vistareṇa pūrvavad yojyaṃ. pratiniyatatvāt pratipad iti. niyatapratipādanaṃ pratipat. kathaṃ punaḥ pratiniyatā. anayaiva tadgamanāt.

yathoktam iti vistaraḥ. nityasukhātmīyātmadṛṣṭicaritānām iti. nityaṃ sukham ātmīyaṃ ātmeti ca dṛṣṭicaritam eṣāṃ. ta ime nityasukhātmīyātmadṛṣṭicaritāḥ pudgalāḥ. teṣāṃ pratipakṣeṇa yathākramam anityādyākārāḥ. nāsti hetur ity ahetudṛṣṭicaritānāṃ pratipakṣeṇa hetvākāraḥ. eko hetur īśvaraḥ pradhānaṃ cety ekahetudṛṣṭicaritānāṃ samudayākāraḥ. samudayo hetur naikahetur iti. pariṇamate bhāva iti pariṇāmadṛṣṭicaritānāṃ prabhavākāraḥ. (abhidh-k-vy 629) ādibhavo 'yaṃ. na tu pūrvam avasthitaḥ pariṇamata iti. buddhipūrvakṛto 'yaṃ loka iti buddhipūrvakṛtadṛṣṭicaritānāṃ [tib. 294b] pratyayākāraḥ. nedam īśvarabuddhikṛtaṃ jagat. kiṃ tarhi. taṃtaṃ pratītya tattad bhavatīti. vīpsārtho hi pratiśabdaḥ. tasmād anekapratyayajanitaṃ jagad iti jñāpitaṃ bhavati.

evaṃ tu yuktaṃ syād iti. sautrāntikamatam. ālambanagrahaṇaprakāra ākārā iti. nairuktā vidhir iti darśayaty ālambanaśabdād ākāraṃ gṛhītvā prakāraśabdāc ca kāraśabdaṃ. śeṣavarṇalope ca kṛte ākāra iti rupaṃ bhavati. tad evaṃ sati prajñāpi sākārā bhavatīti siddhaṃ. sālambā iti. ālambety ākārāntam etac chabdarūpaṃ. ghañantaṃ vā ālamba iti. sahālambena sahālambayā vā vartante sālambaḥ. sālambanā ity arthaḥ.

(vii.14, 15) kuśalādibhedam iti. ādiśabdenākuśalāvyākṛtabhūmyāśrayagrahaṇaṃ. ślokādau bhavatvād ādyam iti ihādyaṃ. na śāstram iti vyācaṣṭe. śāstre hi dharmajñānam ādyaṃ paṭhitam iti.

dharmākhyaṃ ṣaṭsv

iti.

kāmāvacaraduḥkhādyālambanatvāt. ārūpyatraye cāsti bhāvanāmārgasaṃgṛhītam evānvayajñānaṃ.

tathaiva ṣaḍ

iti. duḥkhajñānādīnām anvayajñānasvabhāvatvasambhavāt. na rūpārūpyadhātvoḥ saṃmukhīkriyata iti. yuktaṃ tāvad ārūpyadhātau dharmajñānaṃ na saṃmukhīkriyata iti. ārūpyāṇāṃ kāmāvacaraduḥkhādyanālaṃbanatvāt. rūpadhātau tu kasmān na saṃmukhīkriyate. kecid āhuḥ. kāmadhātuvidūṣaṇaparaṃ dharmajñānaṃ. rūpadhātūpapannasya ca dharmajñānaṃ na kāmadhātuṃ vidūṣayitum [tib. 295a] upajāyate. tasya vairāgyabhūmisaṃcāraparityaktatvāt. kāmadhātūpapannas tu tad vītarāgo 'pi tat saṃmukhīkaroti. kāmadhātūpapatteḥ sāvaśeṣatvād ity ato na rūpadhātau dharmajñānaṃ saṃmukhīkriyate. ācāryasaṃghabhadras tv āha. dharmajñānaṃ kāmedhātāv eva saṃmukhīkriyate. na rūpārūpya dhātvoḥ. tatsamāpattivyutthānacittānāṃ kāmadhātāv eva sadbhāvāt. anuparivartakāśrayābhāvād vā. dharmajñānānuparivartakasya hi śīlasya kāmāvacarāṇy eva bhūtāny āśrayaḥ. dauḥśīlyasamutthāpakakleśaprāptivibaṃdhakatvāt. prātipakṣikatvāt. tāni ca tatra na saṃtīti dharmajñānam kāmadhātv āśrayaṃ eveti.

(vii.16) nirodhajñānam ekaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānanirdeśa (abhidh-k-vy 630) uktaṃ. dharmāḥ kāyavedanācittebhyo 'nya iti. anyāni jñānāni catvāri smṛtyupasthānānīti. dharmānvayasaṃvṛtiduḥkhasamudayamārgakṣayānutpādajñānāni catuḥsmṛtyupasthānasvabhāvāni santi. duḥkhajñānam api hi kadācit kāyālaṃbanaṃ. kadācid yāvad dharmālambanaṃ. evaṃ samudayajñānaṃ. mārgajñānam api yad anāsravasaṃvarālambanaṃ kāyasmṛtyupasthānaṃ tad bhavati. śeṣaṃ sugamaṃ.

(vii.17) anyatrānvayajñānād iti. dharmajñānaṃ yady anāsravaṃ jñānam ālaṃbeta [tib. 295b] dharmajñānapakṣam evālambeta. evam anvayajñānam anvayajñānapakṣam evālambeteti niyamaḥ. tatra dharmajñānasya mārgajñānabhūtasya dharmajñānāntaraṃ duḥkhajñānādīni cānutpādajñānāntāny ālambanaṃ saṃbhavanti. duḥkhasamudayajñānabhūtasya tu saṃvṛtijñānam ālaṃbanaṃ saṃbhavati. paracittajñānabhūtasya ca paracittajñānam ālaṃbanaṃ saṃbhavatīti. nava jñānāni tasyālaṃbanam iti. evam anvayajñānam api yojyaṃ. mārgajñānasyāpi navaivānyatra saṃvṛtijñānāt. na hi mārgajñānaṃ saṃvṛtijñānam ālambate. anāsravamārgālambananiyamāt. dve saṃvṛtiparacittajñāne iti. duḥkhasamudayasatyāṃtarbhūte. paracittajñānaṃ yad anāsravaṃ. tasya navānāsravāṇi jñānāny ālaṃbanaṃ. yat sāsravaṃ tasya saṃvṛtijñānaṃ prarcittajñānaṃ cālambanaṃ saṃbhavati. kṣayānutpādajñāne duḥkhajñānādisvabhāva iti daśāpi jñānāni tayor ālambanāni bhuvanti.

(vii.18, 19) saṃprayuktaviprayuktabhedād iti.

saṃprayuktāś cittacaittā

iti. viprayuktāḥ prāptyādayaḥ. kuśalāvyākṛtabhedād iti. kuśalaṃ pratisaṃkhyānirodhaḥ paramakṣematvāt. avyākṛtāv [tib. 296a] ākāśapratisaṃkhyānirodhāv iti. kāmāvacarānāsravāś catvāra iti. saṃprayuktaviprayuktabhedāt. rūpārūpyāvacarānāsravāḥ ṣaḍ iti. pratyekaṃ saṃprayuktaviprayuktabhedāt. kāmarūpārūpyāvacarā api tata eva bhedāt ṣaṭ. dvāv anāsravāv iti. tata eva kāmarūpāvacarānāsravaḥ saṃprayuktā iti. ārūpyāvacarāṃāṃ cittacaittānāṃ viprayuktāsaṃskṛtānāṃ ca sarveṣāṃ paracittajñānāviṣayatvāt. avyākṛtam asaṃskṛtaṃ muktveti. kṣayānutpādajñānayoś catuḥsatyālambanatvād avyākṛtasya cāsaṃskṛtasya tadvyatiriktatvāt.

(vii.20) syād ekena jñānena sarvadharmān jānīyāt. na syād iti. kathaṃ gamyate. sūtrāt. ihāsmākaṃ bho gautama upasthānaśālāyāṃ saṃniṣaṇṇānāṃ saṃnipatitānām evaṃrūpāntarākathāsamudāhāro 'bhūt. śramaṇo gautamaḥ (abhidh-k-vy 631) kilaivam āha. nāsti sa kaścic chramaṇo vā brāhmaṇo vā. yaḥ sakṛt sarvaṃ jānīyāt sarvaṃ paśyed iti. tathyam idaṃ bho gautama smarāmi bhavato 'ham evaṃ vaktum. api tu nāsti sa kaścic chramaṇo vā brāhmaṇo vā. yaḥ sakṛt sarvaṃ jñāsyati vā drakṣyati veti.

viṣayiviṣayabhedād iti vistaraḥ. [tib. 296b] viṣayiṇo viṣayasya ca bhedāt. yasmād yo viṣayī. na sa eva tasya viṣayo bhavati. svātamani vṛttivirodhāt. na hi saivāsidhārā tayaiva chidyate. tasmāt tena saṃvṛtijñānena svabhāvo na gṛhyate. nāpi tena caittāḥ sahabhuvo gṛhyante. ekālambanatvāt. yad eva hi tasya saṃvṛtijñānasyālambanaṃ. tad eva saṃprayuktānāṃ. yadi ca te saṃprayuktā gṛhyeran svabhāvālambanāḥ syuḥ. saṃvṛtijñānenaikālaṃbanāt. na caitad yuktaṃ. tasmān na te tena gṛhyante. atisaṃnikṛṣṭatvāc ca. na tena viprayuktāḥ sahabhuvo 'pi gṛhyante. cakṣuṣo 'ñjanāñjanaśalākādarśanavat. tac ceti saṃvṛtijñānaṃ. tasya vyavacchinnabhūmyālambanatvād iti. yasmād bhāvanāmayaṃ rūpāvacaraṃ saṃvṛtijñānaṃ vyavacchinnam eva bhūmim ālambate. kāmadhātuṃ vā prathamaṃ vā dhyānaṃ yāvad bhavāgraṃ vā. kiṃ kāraṇam. ānantaryavimuktimārgāṇām adharottarabhūmyālambanatvāt yathākramaṃ.

śāntādyudārādyākārā uttarādharagocarā

iti vacanāt. yadi ca tat sarvabhuṃyālambanaṃ syāt. sarvato yugapad vairāgyaṃ syāt. prayogaviśeṣamārgayor api yathāsaṃbhavaṃ kācid eva bhūmir ālambanaṃ. kathaṃ. nirvedhabhāgīyaprayogamārgasaṃgṛhītasya hi yasya kāmadhātur ālambanaṃ. [tib. 297a] na tasyetarau dhātū. yasyetarau dhātū. na tasya kāmadhātur ālambanaṃ. aśubhāpramāṇābhibhvāyatanādividūṣaṇe viśeṣamārgasaṃgṛhītasya kāmadhātur evālambanaṃ. netarau dhātū.

(vii.21, 22) ekajñānānvito rāgī prathame 'nāsravakṣaṇa

iti. yasmāt kṣāntijñānaṃ na bhavati anyenāpi anāsraveṇa jñānena samanvāgato na bhavati rāgīti grahaṇaṃ. yasmād vītarāgaḥ paracittajñānenāpi samanvāgato bhavati.

dvitīye tribhir

iti. tad eva duḥkhe dharmajñānaṃ cocyate duḥkhajñānaṃ ceti. nāmabhedāt dvitvopacāre. dharmajñānena duḥkhajñānena saṃvṛtijñānena ceti tribhiḥ samanvāgataḥ.

caturṣv

iti duḥkhe 'nvayajñānakṣaṇe samudayamārganirodhadharmajñānakṣaṇeṣu ca. kṣāntiṣu pūrvavad evāsamanvāgamāt duḥkhe 'nvayajñānakṣaṇe hy anvayam eva vardhate. na dharmajñānaṃ. tena samanvāgatapūrvatvāt. samudayadharmajñānakṣaṇe samudayajñānam eva vardhate. [tib. 297b] na dharmānvayajñāne. pūrvam eva tābhyāṃ samanvāgatatvāt. evaṃ nirodhamārgadharmajñānakṣaṇayor nirodhamārgajñāne eva vardhete iti vaktavyaṃ. vītarāgas tu sarvatrādhikena paracittajñāneneti. duḥkhe dharmajñānakṣāntau yāvan mārge dharmajñānakṣaṇe paracittajñānenāpi samanvāgataḥ. taiś ca yathoktair jñānair iti veditavyaṃ. mārge 'nvayajñāne tu tair eva saptabhir avītarāgaḥ samanvāgataḥ. vītarāgas tv aṣṭābhiḥ. taiś ca paracittajñānena ceti. kṣayānutpādajñānābhyāṃ tv arhann eva samanvāgata iti subodhān na tadarthaṃ sūtritam ity avagantavyaṃ.

(vii.23, 24) yathotpannāni bhāvyaṃta

iti. iha dvividhā bhāvanādhikṛtā. pratilaṃbhabhāvanā niṣevaṇabhāvanā. pratilaṃbhabhāvanā prāptitaḥ niṣevaṇabhāvanā saṃmukhḥibhāvataḥ.

yathotpannāni bhāvyaṃta

iti yāniyāny utpannāni tānitāni bhāvyaṃta iti. tadyathā duḥkhadharmajñānakṣāntāv utpannāyāṃ tajjātīyā kṣāntir evānāgatā bhāvyate. tadākārāś catvāra iti. kṣāṃtyākārā anityādyāś catvāraḥ sabhāgatvāt. nānye. evaṃ duḥkhe dharmajñāna utpanne tad evānāgataṃ bhāvyate. tadākārāś catvāra eva bhāvanāṃ gacchanti. evaṃ duḥkhānvayajñānakṣāṃtyādiṣu yojyaṃ. sabhāgajñānākārabhāvanaiveti. kasmāt [tib. 298a] sabhāgajñānabhāvanā sabhāgākārabhāvanā ca darśanamārga eva bhavati. na bhāvanāmārga iti. kṣāṃtīnām aparipraśnaḥ. bhāvanāmārge tāsām abhāvāt. tāsām api vā praśnaḥ kartavyaḥ. tāsām api sabhāgabhāvanāt. na hi duḥkhakṣāntāv utpannāyāṃ samudayādiduḥkhakṣāntyākarā bhāvyante. udāharaṇamātrārthatvāt tu jñānaparipraśno na kṣāntiparipraśna iti. gotrāṇām apratilabdhatvād iti. sabhāgahetunām apratilabdhatvād ity arthaḥ. kathaṃ kṛtvā. duḥkhe dharmajñānakṣāntāv utpannāyāṃ tadgotraṃ tadākārāṇāṃ ca caturṇāṃ gotrāṇi labdhāni bhavanti. na duḥkhadharmajñānādīnāṃ. kiṃ punaḥ kāraṇam anityādīnāṃ ākārāṇām ekaikasminn ākāre saṃmukhībhūte pariśiṣṭānām ākārāṇāṃ gotrāṇi pratilabhyaṃte. yatas te bhāvanāṃ gacchanti. tulyālambanatayā sabhāgatvāt. sarveṣāṃ gotrāṇi pratilabdhāni bhavanti. evaṃ duḥkhe dharmajñāna utpanne yāvan mārge 'nvayajñānakṣāntāv utpannāyāṃ tadgotrāṇi tadākarāṇi ca caturṇāṃ (abhidh-k-vy 633) gotrāṇi labdhāni bhavantīti tad eva bhāvanāṃ gacchati nānyat. bhāvanāmārge tu punaḥ sarveṣāṃ jñānānāṃ sabhāgavisabhāgānāṃ tadākarāṇāṃ ca saṃmukhībhāvāt sarveṣāṃ hetavo labdhā bhavantīti. tadviśiṣṭā jñānākārā bhāvanāṃ gacchaṃty anāgatāḥ.

sāṃvṛtaṃ cānvayatraya

ity alabdhapūrvaṃ. na dharmajñāneṣv akṛtsnasatyābhisamayād iti. [tib. 298b] na hi tadānīṃ rūpārūpyāvacaraṃ duḥkaṃ parijñātaṃ samudayaḥ prahīṇas tannirodhaḥ sākṣātkṛta iti. mārgasya pūrvaṃ laukikena mārgeṇānabhisamitatvād iti. laukikamārgeṇa pūrvam anādigatisaṃsāre duḥkhasamudayanirodhā abhisamitāḥ. na tu saṃvṛtijñānena kadācin mārgo mārgādibhir ākārair abhisamitaḥ. tasmāt trayāṇām ekaikasya satyasyābhisamayānte bhāvanāṃ. gacchati. na mārgānvayajñāne. na tu mārgaḥ śakyate kṛtsno bhāvayitum iti. saṃmukhīkartum ity arthaḥ. samudayo 'pi tadā na sarvaḥ prahīṇa iti. nirodhamārgadarśanabhāvanāprahātavyaḥ. duḥkhaṃ punaḥ sarvaṃ traidhātukaṃ parijñātaṃ tasya parijñeyatvād ity ataḥ samudayam eva praticodyate. tatsatyadarśanaheya iti. samudayasatyadarśanaheya ity arthaḥ. bahugotratvād iti. ātmabhāvasaṃtatisāmānyaviśeṣo gotraṃ. tāni bahūni gotrāṇy asyeti bahugotro mārgaḥ. śrāvakagotrāt pratyekabuddhagotram anyat. tathā buddhagotraṃ. śrāvakagotram apy anyonyaṃ bhinnaṃ. mṛdvadhimātrādibhedāt. teṣāṃ kaścid eva darśanaheyapratipakṣo bhāvyate saṃmukhīkriyata ity arthaḥ.

na mārgaḥ. śakyate kṛtsno bhāvayituṃ. darśanamārgaparivāratvād iti. darśanamārgasya [tib. 299a] parivāraḥ saṃvṛtijñānam. ataḥ satyatrayāṃte eva darśanamārgo bhāvyate. na mārgasatyaṃte tasya bhāvanāmārgatvāt.

sādhyatvād ajñāpakam iti. sādhyam idaṃ darśanamārgaparivāra eva. na bhāvanāmārgaparivāro 'pīti. vayaṃ hi bhāvanāmārgaparivāro 'pi tad iti brūmaḥ.

satyālaṃbanaṃ viśiṣṭataram iti. darśanāvasthāyāṃ yal laukikaṃ pūrvam āsīta. tato viśiṣṭam eva ca laukikam ity abhiprāyaḥ. yas tatsaṃmukhībhāvasamarthāśrayalābha iti. tasya saṃvṛtijñānasya saṃmukhībhāve samarthāśrayasya yo lābhaḥ. eṣa eva tasya lābhaḥ. nārthāntarabhūta iti. gotre 'bhilabdhe labdhaṃ gautrikam iti. gotraṃ tadutpādanasamartho hetuḥ. tatra bhavaṃ gautrikaṃ saṃvṛtijñānam. etad uktaṃ bhavati tatsaṃmukhībhāvasamarthāśrayalābhe tad api tenāśrayeṇotpadyamānaṃ labdhaṃ bhavatīti. atha kasmād (abhidh-k-vy 634) evaṃ necchaṃti vaibhāṣikāḥ. darśanamārgalabhyaṃ tat. tasya kathaṃ bhāvanāmārge saṃmukhībhāvo bhaviṣyatīti. darśanamārge cotpattyanavakāśo 'syāsti tad anutpattidharmakam iti varṇayaṃte.

evaṃ yāvac caturthadhyānabhūmika iti vistaraḥ. prathamadhyānabhūmikaś ced bhavati tribhūmikaṃ bhāvyate. prathamadhyānabhūmikam anāgamyabhūmikaṃ [tib. 299b] kāmāvacaraṃ ca. dhyanāṃtarabhūmikaś cec caturbhūmikaṃ bhāvyate. dhyānāntarabhūmikaṃ prathamadhyānabhūmikādīni ca pūrvoktāni evaṃ dvitīyadhyānabhūmikaś cet paṃcabhūmikaṃ. dvitīyadhyānabhūmikaṃ yāvat kāmāvacaraṃ. tṛtīyadhyānabhūmikaś cet ṣaṭbhūmikaṃ. tṛtīyadhyānabhūmikaṃ yāvat kāmāvacaraṃ. caturthadhyānabhūmikaś ced bhavati saptabhūmikaṃ bhāvyate. caturthadhyānabhūmikaṃ. yāvat kāmāvacaraṃ ceti. ekasya parisaṃkhyānāt siddhaṃ bhavati śeṣaṃ catvārīti. nirodhe 'ntyam evāntyam eva ca nirodha ity ubhayāvadhāraṇāc cheṣaṃ catuḥsmṛtyupasthānam iti siddhaṃ bhavati. duḥkhe 'bhisamite yat saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. tac catvāri smṛtyupasthānāni duḥkhasya kāyādisvabhāvatvāt. evaṃ samudaye 'pi vaktavyaṃ. tat satyākāram eveti. duḥkhe 'bhisamite yat saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. tat pratyekam anityaduḥkhaśūyānātmākāraṃ. evaṃ samudaye nirodhe ca vaktavyaṃ. ālambanam asya tad eveti. tasyākārasya tadālambanatvāt. prāyogikam iti. nopapattilabhyaḥ. catuḥpaṃcaskaṃdhasvabhāvānīti. kāmāvacaram [tib. 300a] anuparivartakarūpābhāvāc catuḥskaṃdhasvabhāvaṃ. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaskaṃdhasvabhāvam ity arthaḥ. ūrdhvabhūmikāni tu paṃcasvabhāvāni dhyānasaṃvaralakṣaṇarūpaskandhasvabhāvāt.

(vii.25, 26) dve jñāne pratyutpanne iti. anvayajñānaṃ mārgajñānaṃ ca. mārgānvayajñānasya tadubhayasvabhāvatvāt. anāgatāni ṣaḍ iti. dharmajñānādīni. na saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. labdhapūrvatvāt vakṣyati hi

labdhapūrvaṃ na bhāvyata

iti. na paracittajñānam avītarāgatvāt.

tadūrdhvaṃ saptabhāvaneti.

ekaprakāraprahāṇe yāvad aṣṭaprakāraprahāṇe. yāvan na vītarāgo bhavatīti. yāvan na prahīṇanavaprakāko bhavati. atrāntare prayogānantaryavimuktiviśeṣamārgeṣu bhāvyamāneṣu sapta jñānāni bhāvyante. dharmajñānādīni paracittajñānavarjitāni bhāvyante. laukikaś cet. yadi śāṃtādyudārādyākāro bhāvanāmārgaḥ saṃvṛtijñānaṃ pratyutpannaṃ. caturṇāṃ dharnajñānānām (abhidh-k-vy 635) iti. duḥkhasasmudayanirodhamārgadharmajñānānām anyatamat. anvayajñānānāṃ kāmadhātvapratipakṣatvān nānvayajñānānām anyatamat. paṃcasu cābhijñāsv iti. āsravakṣayābhijñanam apāsya. [tib. 300b] caturṇām anvayajñānānām iti. duḥkhasamudayanirodhamārgānvayajñānāṃ. dvayoś ca dharmajñānayor iti. nirodhamārgālaṃbanayos tridhātupratipakṣatvayogāt. saṃvṛtijñānaṃ na bhāvyate bhavāgrāpratipakṣatvād iti. saptabhūmivairāgye lokottare 'pi bhāvyamāne saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. saṃvṛtijñānam api hi tasya kleśaprakārasya pratipakṣo bhavati. na kevalaṃ lokottaram iti. saṃvṛtijñānam api tatra bhāvyate tajjātīyam. akopyaprativedhe tu na tathā pratipakṣarūpaṃ bhūtaṃ saṃvṛtijñānam asti. ato 'tra na bhāvyate. tatra kṣayajñānaṃ saptamam iti. ānantaryamārgasthitatvāt kṣayajñānaṃ tatra bhāvyate. nānutpādajñānaṃ na hy ānantaryamārgasthito 'kopyadharmā bhavati. akopyadharmaṇaś cānutpādajñānaṃ bhāvyata iti. bhavāgravairāgye vimuktimārgeṣv aṣṭāsu saptaiva jñānāni bhāvyanta iti. paracittajñānaṃ kathaṃ bhāvyate. ānantaryamārge pratiṣiddhaṃ paracittajñānaṃ na vimuktimārge. ataḥ ekaprakāre prahīṇe yāvad aṣṭaprakāre prahīṇe pūrvaparacittajñānaviśiṣṭaṃ paracittajñānaṃ bhāvyate. yat sa evaṃvidha āryapudgalas tato mārgād vyutthitaḥ saṃmukhīkuryāt. saṃtānaviśeṣād dhi paracittajñānaviśeṣa iṣyate.

ubhayor api sarāgavītarāgayor [tib. 301a] vimuktimārge bhāvaneti. prayogamārge tu tayor iti. tayor eva sarāgavītarāgayoḥ saṃvṛtijñānasyāpi bhāvanā. vimuktimārge kim arthaṃ vivādaḥ. darśanamārgasādṛśyāt tatra tad ābhisamayāntikavad bhāvyeta ity eke. na cābhisamayo 'sti darśanamārgasādṛśyaṃ cety apara ity evaṃ vivādaḥ.

(vii.28-30) ṣaṇṇāṃ bhāvanā pūrvavad iti. dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānāṃ. na saṃvṛtijñānasya darśanamārgasādṛśyād iti. kim atra darśanamārgeṇa sādṛśyaṃ. phalaprāptiḥ. yathā darśanamārgeṇa srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmyanāgāmiphalaṃ vā prāpyate. evam anenāpy ānantaryamārgeṇa śaikṣasya śaikṣendriyottāpanāyāṃ tīkṣṇendriyasaṃgṛhītāni saṃskṛtāni srotaāpattiphalādīni prāpyaṃte. darśanamārge cānantaryamārgāvasthāyāṃ na saṃvṛtijñānabhāvanāsti evam ihāpi. ity evaṃ darśanamārgasādṛśyād ānantaryamārge na saṃvṛtijñānasya bhāvanā. tathaiveti. dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānām. atrāpi saṃvṛtijñānaṃ na bhāvyate bhavāgrāpratipakṣatvāt. na paracittajñānaṃ sarvānantaryamārge pratiṣedhatvāt. (abhidh-k-vy 636) [tib. 301b] kiṃ punaḥ śeṣam iti vistaraḥ. kathaṃ kāmavairāgye navamo vimuktimārgaḥ śeṣaḥ.

sarāgabhāvanāmārge tadūrdhvasaptabhāvaneti.

vacanāt. saptabhūmivairāgyābhijñāvyavakīrṇabhāviteṣu vimuktimārgāḥ śeṣāḥ.

saptabhūmijayābhijñākopyāptyākirṇabhāvite

ānantaryapatheṣv

iti vacanāt. tathā yo 'kopyatāṃ saṃcarati. tasyāpy ante vimuktimārge daśānāṃ bhāvaneti vacanāt. aṣṭau vimuktimārgāḥ śeṣā bhavanti. sarve ca vītarāgasyānāgāminaḥ prayogaviśeṣamārgāḥ śeṣās teṣāṃ bhāvanāyām avacanāt. śaikṣasyaivam iti yad apadiṣṭaṃ

proktaśeṣe 'ṣṭabhāvaneti.

kathaṃ punaḥ evam aviśeṣite viśeṣapratipattir labhyate. aśaikṣasyāvaśyaṃ navadaśajñānabhāvanāyogāt. ata evāhāśaikṣasya punar abhijñādīti. ādiśabdena vyavakīrṇabhāvanādhyānādigrahaṇam. abhijñābhinirhāre vyavakīrṇabhāvanāyāṃ ca ye prayogavimuktiviśeṣamārgāḥ. teṣu yadi samayavimukto navajñānāni bhāvyante. anutpādajñānaṃ hitvā. yady akopyadharmā [tib. 302a] daśa tad eva prakṣipya. aṣṭau nava ceti. samayavimuktasyāṣṭau akopyadharmaṇo nava paracittajñānaṃ hitvā. tasyānantaryamārgeṣu pratiṣedhāt. dvayos tv abhijñāvimuktimārgayor iti. divyaśrotracakṣurabhijñāvimuktimārgayoḥ.

avyākṛte śrotracakṣurabhijñe

iti vacanāt tadvimuktimārgāv avyākṛtau. na cāvyākṛtasya dharmasyānāgatabhāvanāsti. pṛthagjanasya tu kāmatridhyānavairāgya iti. caturthadhyānāgrahaṇam. yasmāc caturthadhyānavairāgye yo 'ntyo vimuktimārgaḥ. tatra maulākāśānantyāyatanapratilambhaḥ. na cārūpyadhātusaṃgṛhītaṃ paracittajñānam asti. rūpātītārthābhiniṣpādyatvāt. prayogābhijñātrayo vimuktimārgapramāṇādiguṇābhinirhāreṣv iti. prayogamārgāś cābhijñātrayavimuktimārgāś cāpramāṇādiguṇābhinirhārāś ceti vigrahaḥ. ādiśabdena vimokṣābhibhvāyatanādiguṇagrahaṇam. apramāṇādīnāṃ guṇānām abhinirhāra iti. dhyānabhūmikagrahaṇaṃ sāmantakanirāsārthaṃ. [tib. 302b] tatra hi paracittajñānaṃ nāsti. abhijñātrayam ṛddhiviṣayābhijñā pūrvenivāsānusmṛtyabhijñā cetaḥparyāyābhijñā ca. teṣu ca kāmatridhyānavairāgyāntyavimuktimārgeṣu (abhidh-k-vy 637) dhyānabhūmikeṣu cābhijñātrayavimuktimārgeṣu. apramāṇavimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādiguṇābhinirhāreṣu ca. dhyānabhūmikeṣv eva prayogavimuktiviśeṣamārgeṣu saṃvṛtijñānam anāgataṃ bhāvyate. yat tatsaṃgṛhītaṃ paracittajñānaṃ ca viśiṣṭam eva bhāvyate. yat tadguṇaviśeṣalābhī saṃmukhīkuryāt. anyatra nirvedhabhāgiyebhya ūṣmagatādibhyaḥ. teṣu hi nirvebhabhāgīyeṣu paracittajñānaṃ na bhāvyate. kiṃ kāraṇam ity āha. darśanamārgaparivāratvād iti. yathā darśanamārge paracittajnānaṃ na bhāvyate. tathā tatparivāre 'pi na bhāvyata ity abhiprāyaḥ. anyatreti vistaraḥ. pṛthagjanasyaivānyatrāpūrvamārgalābhe kāmatridhyānavairāgye 'ntyavimuktimārgān hitvā yaḥ prayogānantaryavimuktimārgalābhaḥ. tasminn anyatrāpūrvamārgalabhe saṃvṛtijñānam evānāgataṃ bhāvyate. na paracittajñānaṃ [tib. 303a] tathābhijñātrayapramāṇādiguṇābhinirhāreṣu ya ānantaryamārgalābhaḥ. tasmiṃś cānyatrāpūrvamārgalābhe saṃvṛtijñānam evānāgataṃ bhāvyate. prayogamārgeṣu na paracittajñānaṃ tadapratipakṣatvāt.

(vii.31, 32) atha kasmin mārga iti laukike lokottare vā. yadbhūmiko mārga iti. anāgamyādikaḥ sāsravo 'nāsravo vā. yāṃ ca bhūmiṃ prathamato labhata iti. vairāgyataḥ prathamaṃ dhyānaṃ yāvad bhavāgraṃ tadbhūmikam ity arthaḥ. kathaṃ kṛtvā. yady anāgamyabhūmisaṃniśrayeṇa hi laukikena mārgeṇa kāmadhātuvairāgyāt prathamaṃ dhyānaṃ labhate anāgmyabhūmikaṃ sāmantakasvabhāvaṃ prathamadhyānabhūmikaṃ ca maulasvabhāvaṃ. navame vimuktimārge saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. evaṃ dvitīyadhyānasāmantakasaṃniśrayeṇa prathamadhyānavairāgyāt dvitīyaṃ dhyānaṃ labhate. tathaiva dvitīyadhyānasāmantakasaṃgṛhītaṃ mauladvitīyadhyānasaṃgṛhītaṃ ca bhāvyate. evaṃ yāvad yadi naivasaṃjñāsaṃjñāyatanasāmantakasaṃniśrayeṇākiṃcanyāyatanavairāgyād bhavāgraṃ labhata iti vistareṇa yojyaṃ. yadāpy anāsravānāgamyabhūmisaṃniśrayeṇa kāmadhātuvairāgyāt [tib. 303b] prathamadhyānaṃ labhate. tadāpi tathaiva tatsaṃvṛtijñānaṃ bhāvyate. yadāpi maulaprathamadhyānabhūmikasaṃniśrayeṇa prathamadhyānavairāyānāsravsaṃ prathamaṃ dhyānaṃ labhate. tadāpi prathamadhyānaprathamaprakārapratipakṣabhūtaṃ yāvan navamapratipakṣabhūtaṃ dvitīyadhyānasāmantakasaṃgṛhītaṃ saṃvṛtijñānaṃ labhate. sā hi prathamato bhūmis tadā labhyate. navame tu vimuktimārge mauladvitīyasaṃgṛhītam api saṃvṛtijñānam anāgataṃ bhāvyate. evam anāsravadhyānāntarabhūmisaṃniśrayeṇa yāvad anāsravākiṃcanyāyatanabhūmisaṃniśrayeṇa saṃvṛtijñānabhāvanā yojya.

yadvairāgyāyeti.

yasyā bhūmer vairāgrāya.

yallābhaḥ

yasyā bhūmer lābho yallābhaḥ.

tatro-

bhayatrā-

dhaś

ca tato

bhāvyate

'nāsravajñānaṃ. katham iti vṛttyā vyācaṣṭe. yadbhūmivairāgyāyāpi hi na kevalaṃ yadbhūmika ity apiśabdaḥ. dvividho 'pi mārgo bhavatīti. laukiko lokottaraś ca. prayogamārgādi ādiśabdenānantaryavimuktiviśeṣamārgagrahaṇaṃ. yāṃ ca bhūmiṃ labhate vairāgyata iti. uparibhūmikaṃ. tadbhūmikāny adhobhūmikāni vānāsravāṇi bhāvanāṃ gacchanti. tadyathā dvitīyam anāsravaṃ dhyānaṃ niśritya tṛtīyadhyānavairāgyaṃ [tib. 304a] karoti. yadbhūmiko mārgo dvitīyadhyānabhūmikas tadbhūmikam anāsravaṃ jñānaṃ bhāvanāṃ gacchati. yasyāś ca bhūmervairāgyaṃ karoti tṛtīyāyā bhūmes tadbhūmikaṃ tṛtīyadhyānabhūmikaṃ navame vimuktimārge 'nāsravaṃ jñānaṃ bhāvanāṃ gacchati. adhobhūmikaṃ ca prathamadhyānabhūmikam anāgamyabhūmikaṃ vānāsravaṃ jñānaṃ bhāvanāṃ gacchati. adhobhūmikam api hi tatprayogamārgādikaṃ saṃbhavāmi tajjātīyam iti bhāvanāṃ gacchati. atha tu tṛtīyadhyānasāmantakaṃ niśritya dvitīyadhyānavairāgyaṃ karoti. tatrāṣṭāsv ānantaryamārgeṣu vimuktimārge ca tasya sāmantakasya sāsravatvāt tadbhūmikam anāsravaṃ jñānaṃ na bhāvanāṃ gacchati. abhāvāt. adhobhūmikaṃ tu tajjātīyaṃ dvitīyadhyānabhūmikaṃ dhyānāntarabhūmikaṃ prathamadhyānabhūmikam anāgamyabhūmikaṃ ca tajjātīyam anāsravaṃ jñānaṃ bhāvanāṃ gacchati. evam anyatrāpi yojyam eṣā dig iti. sāsravāś ca kṣayajñāna iti. anāsravāś ceti caśabdaḥ. yān guṇān arhadbhūtvā saṃmukhīkuryāt te sāsravās tasyām avasthāyāṃ. bhāvanāṃ gacchaṃti. apramāṇavimokṣādaya iti. ādiśabdenābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādayo gṛhyante. ucchvasaṃtīva peḍāsādharmyeṇeti. [tib. 304b] yā peḍā rajjvā

nipīḍya baddhā. sā rajjūcchedād ucchvasatīva peḍocyate. ucchvastīva pratirūpakaśabdābhidhānāt. tasya rajjūcchedād ucchvasantīva peḍāyāḥ sādharmyeṇa. yathāsau rajjvā nipīḍya baddhā (abhidh-k-vy 639) peḍā rajjūcchedād ucchvasatīva. evaṃ yathoktā aśubhādayo guṇā vajropamena samādhinā kleśaprāptirajjūcchedād aśailṣasaṃtāne vartsyanta ucchvasantīva. ucchvāsasya prāṇidharmatvād aupamikaṃ. kasmād ity āha. svacittādhirājyaprāptasyeti sarvaṃ. sarveṣām rājñām adhiko rājādhirājaḥ. tadbhāva ādhirājyaṃ. svacitte 'dhirājyaṃ kleśaparādhīnatāvigamāt. svacittaiśvaryam ity arthaḥ. tatprāptasyārhataḥ prāptibhiḥ prābhṛtasthānīyābhiḥ sarveṣāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ pratyudgamanānte guṇā bhāvanāṃ gacchanti. ādhirājye prāptau kasyacid rājādhirājasya prābhṛtena vastrādinā viṣayāṇāṃ janapadānāṃ. yathā pratyudgamanaṃ. tadvat tad eva kleśaprāptirajjūcchede sati svaprāptilābhāt ucchvasantīva guṇā uttaptatarāṇāṃ teṣāṃ prāptir utpadyata ity arthaḥ. kāmadhātāv arhattvaprāptāv evāśubhādayo yathāsaṃbhavaṃ śrutacintābhāvanāmayās traidhātukā bhāvanāṃ gacchanti. rūpārūpyadhātvos tv arhattvaprāptau yathākramaṃ dvidhātukaikadhātukāḥ. [tib. 305a] evaṃ bhūmito 'pi boddhavyaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopapannasyārhattvaprāptau tadbhūmikā eva ity avagaṃtavyaṃ. yat kiṃcil labhyata iti vistaraḥ. yad vihīnaṃ punar labhyate saṃmukhīkriyate saṃsārocitaṃ. na tad anāgataṃ bhāvyate. bhāvitotsṛṣṭatvāt saṃsāre. yad evātra dhyānāpramāṇādyanucitaṃ saṃsāre viśiṣṭām anāsravāṇuguṇaṃ. tat saṃmukhībhāve tajjātīyam evānāgataṃ viśiṣṭaṃ

bhāvyata iyt ācāryo darśayati. ācāryasaṃghabhadro 'py etam evārthaṃ vyācaṣṭe. labdhapūrvaṃ na bhāvyate. yat pratilabdhavihīnaṃ punar labhyate na tad bhāvyaṃ. arthād gamyate yad alabdhapūrvaṃ labhyate tad bhāvyate. yatnābhimukhīkaraṇāt. apratiprasrabdho hi mārgo yatnenābhimukhīkriyata iti. tadāvedhasya balavattvād anāgato bhāvanāṃ gacchati. pratiprasrabdhapūrvas tv ayatnena saṃmukhībhavati. bhāvitapratiprasrabdhatvāt kṛtakṛtyadattaphalatvāc ca vegahīna iti tatsaṃmukhībhāvad anāgato na bhāvyata iti. yo 'nāgato yatnena janyate. sa bhāvyata ity abhiprāyaḥ. tad evaṃ sati yad uktaṃ saṃvṛtijñānaṃ tāvad iti vistareṇa. tad āryasaṃtānapatitam eva gṛhyate saṃsārānucitatvād iti ācāryavasumitreṇātra likhitam. atra kila vaibhāṣikā āhuḥ. naitad evaṃ. [tib. 305b] kutaḥ. yasmād alabdham eva tad bhavati tyaktatvāt. tasmād bhāvitotsṛṣṭasyāpi punarlābhe bhavaty eva bhāvaneti. kathaṃ tad apūrvaṃ bhavati yāvatā labdhapūrvam iti. na hy evaṃvidhaṃ loke pūrvaṃ prasiddham iti. apare punar vyācakṣate. ekaṃ janmedam adhikṛyoktam na janmāntaraṃ. yad vihīnam asminn eva janmani punar labhyate. na tad bhāvyate. bhāvitotsṛṣṭatvāt. janmāntare tu yal labhyate. tad bhāvyate. na labhyate (abhidh-k-vy 640) vismṛtabhāvanatvād iti.

(vii.33) caturvidhā hi bhāvaneti. pratilambha eva bhāvanā pratilambhabhāvana. anāgataprāptir eva bhāvanety arthaḥ. evaṃ niṣevaṇam eva pratipakṣa eva vinirdhāvanam eva bhāvāneti vaktavyaṃ. kiṃ niṣevaṇaṃ. kiṃ ca yāvad vinirdhāvanam iti. niṣevaṇaṃ punaḥpunaḥsaṃmukhīkaraṇaṃ pratipakṣo mārgo yathoktaṃ sūtre. bhāvitakāyo bhāvitacitta iti. bhāvitapratipakṣakāyacitta ity arthaḥ. kāyapratipakṣaḥ punaś caturdhyānavirāgyāya yo mārgaḥ. tathā hy uktaṃ bhāvitakāyo bhikṣur ity ucyate bhāvitacitto bhāvitaśīlaḥ. katḥaṃ bhāvitakāyo bhavati. kāyād vigatarāgo vigataspṛho vigatapipāso vigatapremā vigataniyaṃtiḥ. atha vā yo 'sau rūparāgakṣayānantaryamārgaḥ. so 'nena vigatarāgo bhavatīty [tib. 306a] āgamaḥ. vinirdhāvanaṃ kleśaprāptichedaḥ. anāgatānām eketi. pratilambhabhāvanā. pratyutpannānām ubhe iti. pratilambhaniṣevaṇabhāvane. tad evam iti vistaraḥ. yasmāt pratilambhaniṣevaṇabhāvane kuśalasaṃskṛtānām ity aviśeṣeṇoktaṃ sāsravāṇām anāsravaṇāṃ ca. pratipakṣavinirdhāvanabhāvane ca sāsravāṇāṃ dharmāṇām ity aviśeṣeṇoktaṃ kliṣṭānām akliṣṭānāṃ ca. tasmād evam itthaṃ kuśalasāsravāṇāṃ catasro bhāvanā bhavanti. yeṣāṃ bhāvanā kuśalatvāt pratilambhaniṣevaṇabhāvane bhavataḥ. sāsravatvāc ca pratipakṣavinirdhāvanabhāvane bhavata iti. ye tarhi na kuśalasāsravāḥ ye saṃskṛtā ye 'nāsravā ye ca kliṣṭāvyākṛtāḥ. teṣāṃ kati bhāvanā ity āhānāsravāṇāṃ dve iti. pratilambhaniṣevaṇabhāvane. kliṣṭāvyākṛtānāṃ ca. kiṃ dve bhāvane bhavataḥ. pratipakṣavinirdhāvanabhāvane iti.

indriyāṇāṃ pūrveti. cakṣurādīnāṃ saṃvarabhāvanety arthaḥ. kāyasyottareti. vibhāvanabhāvanā. tat punar bhāvanādvayam āgamena yathākramaṃ darśayati. ṣaḍ imānīndriyāṇīti vistaraḥ. sa punar indriyasaṃvaraḥ smṛti [tib. 306b] saṃprajñānasvabhāva uktaḥ. vibhāvanāpi kāyālambanasya kleśasya nirdhāvanaṃ. te tv iti vistaraḥ. te tu saṃvaravibhāvanabhāvane pratipakṣanirdhāvanabhāvanāntarbhūte yathākramam ubhayam ubhayatrāntarbhūtam ity api na virudhyate.

(vii.34ab) sāmānyena sarveṣām iti. śrāvakapratyekabuddhasamyaksaṃbuddhānāṃ kṣayajñānakṣaṇe guṇabhāvanoktā

sāsravāś ca kṣayajñāna

iti vacanāt. daśa balānīti vistaraḥ. ete balādyā mahākaruṇāntā aṣṭādaśāveṇikā vaibhāṣikair vyavasthāpyaṃte. balādivyatiriktān kecid anyān aṣṭādaśāveṇikān (abhidh-k-vy 641) buddhadharmān varṇayanti. tadyathā. nāsti tathāgatasya skhalitaṃ. nāsti ravitaṃ. nāsti dravatā. nāsti nānātvasaṃjñā. nāsty avyākṛtaṃ manaḥ. nāsty apratisaṃkhyāyopekṣā. nāsty atīteṣu pratihataṃ jñānadarśanaṃ. nāsty anāgateṣu pratihataṃ jñānadarśanaṃ. nāsti pratyutpanneṣu pratihataṃ jñānadarśanaṃ. sarvaṃ kāyakarma jñānānuparivarti. sarvaṃ vākkarma jñānānuparivarti. sarvaṃ manaskarma jñānānuparivarti. nāsti chaṃdahāniḥ. nāsti vīryahāniḥ. nāsti smṛtihāniḥ. nāsti samādhihāniḥ. [tib. 307a] nāsti prajñāhāniḥ. nāsti vimuktijñanadarśanahānir iti. tatra ravitaṃ nāma sahasā kriyā. dravatā krīḍābhiprāyatā. nānātvasaṃjñā sukhaduḥkhāduḥkhāsukheṣu viṣayeṣu rāgadveṣamohato nānātvasaṃjñā. śeṣaṃ sugamaṃ. daśa balāni. sthānāsthānajñānabalaṃ. karmavipākajñānabalaṃ. dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalaṃ. indriyaparāparajñānabalaṃ. nānādhimuktijñānabalaṃ. nānādhātujñānabalaṃ. sarvatragāminīpratipajjñānabalaṃ. pūrvanivāsānusmṛtijñānabalaṃ. cyutyupapattijñānabalaṃ. āsravakṣayajñānabalaṃ ca. sūtraṃ tu daśāyuṣmantas tathāgatabalāni. katamāni daśa. ihāyuṣmantas tathāgataḥ sthānaṃ ca sthānato yathābhūtaṃ prajānāti. asthānaṃ cāsthānataḥ. idaṃ prathamaṃ tathāgatabalaṃ. yena balena samanvāgatas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha udāram ārṣabhasthānaṃ pratijānāti brāhmaṃ cakraṃ pravartayati. parṣadi samyaksiṃhanādaṃ nadati. punar aparam

āyuṣmantas tathāgato 'tītānāgatapratyutpannāni karmadharmasamādānāni [tib. 307b] sthānato hetuto vastuto vipākataś ca yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. yāvad vipākataś ca yathābhūtaṃ prajānāti. idaṃ dvitīyaṃ tathāgatabalam. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgato dhyānavimokṣasamādhisamāpattīnāṃ saṃkleśavyavadānavyavasthānaviśuddhiṃ yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgataḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ indriyaparāparatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. idaṃ caturthaṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgato nānāvimuktikaṃ lokam anekavimuktikam iti yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmaṃtas tathāgataḥ pūrvavat. idaṃ paṃcamaṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmaṃtas tathāgto nānādhātukaṃ anekadhātukam iti yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ [tib. 308a] pūrvavat. idaṃ ṣaṣṭhaṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgataḥ sarvatragāminīṃ pratipadaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ (abhidh-k-vy 642) pūrvavat. idaṃ saptamaṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgato 'nekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati. tadyathaikām api jātiṃ dve tisraś catasraḥ paṃca ṣaṭ saptāṣṭau nava daśa viṃśatiṃ yāvad anekān api saṃvartavivartakalpān anusmarati. amī nāma te bhavantaḥ sattvāḥ. yatrāham āsa evaṃnāmā evaṃjātya evaṃgotra evamāhāra

evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedī evaṃ dīrghāyur evaṃcirasthitikaḥ evamāyuṣparyantaḥ so 'haṃ tasmāt sthānāc cyuto 'mutropapannaḥ tasmād api cyuta ihopapannaḥ. iti sākāraṃ sanidānaṃ soddeśam anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. idam aṣṭamāṃ tathāgatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgato divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāṃtamānuṣyakeṇa sattvān paśyati cyavanān apy upapadyamānān api suvarṇān durvarṇān durbalān hīnān praṇītān sugatim api gacchato durgatim api yathākarmopagān sattvān [tib. 308b] yathābhūtaṃ prajānāty amī bhavantaḥ kāyaduścaritena smanvāgatā vāṅmanoduścaritena samanvagatāḥ. āryāṇām apavādakāḥ mithyādṛṣṭayo mithyādṛṣṭikarmadharmasamādānahetos taddhetuṃ tatpratyayaṃ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyadurgativinipāte narakeṣūpapadyaṃte. amī punar bhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatāḥ vāṅmanaḥsucaritena samanvāgatāḥ āryāṇām anapavādakāḥ samyagdṛṣṭayaḥ samyagdṛṣṭikarmadharmasamādānahetos taddhetuṃ tatpratyayaṃ kāyasya bhedāt sugatan svargaloke deveṣūpapadyante. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. idaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ . yena baleneti pūrvavat. punar aparam āyuṣmantas tathāgataḥ āsravāṇāṃ kṣayād anāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñāya sākṣātkṛtvopasaṃpadya prativedayate kṣīṇā me jātir uṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparam asmād bhavaṃ prajānāmīti. yad āyuṣmantas tathāgataḥ pūrvavat. idaṃ daśamaṃ tathagatabalaṃ. yena baleneti pūrvavat.

(vii.34cd-36) sthānāsthāne daśa jñānānīti. sthānaṃ cāsthānaṃ sthānāsthānaṃ. tatra jñānam eva balaṃ jñānabalaṃ. tad daśajñānāni. [tib. 309a] daśajñānasvabhāvam ity arthaḥ. kathaṃ kṛtvā. sthānāsthānaṃ samāsena saṃskṛtaṃ cāsaṃskṛtaṃ ca tad api saṃskṛtam aṣṭadhā bhettavyaṃ. kāmarūpārūpyāvacarānāsravāṇāṃ saṃprayuktaviprayuktabhedāt. tathā saṃskṛtaṃ dvidhā bhettavyaṃ. kuśalāvyākṛtabhedāt. tatra saṃvṛtijñānabalasya daśāpi dharmā viṣayaḥ. (abhidh-k-vy 643) daśasv api dharmeṣu tasya vṛttir ity arthaḥ. dharmajñānasya paṃca. kāmāvacarānāsravāś catvāraḥ kuśalaṃ cāsaṃkṛtaṃ. anvayajñānasya sapta. rūpārūpyāvacarānāsravāḥ ṣaṭ kuśalaṃ cāsaṃskṛtaṃ. duḥkhasamudayajñānayoḥ ṣaṭ kāmarūpārūpyāvacarāḥ. nirodhajñānasyaikaḥ kuśalam evāsaṃskṛtaṃ. mārgajñānasya dvāv anāsravau. paracittajñānasya trayaḥ. kāmarūpāvacarānāsravāḥ saṃprayuktāḥ. kṣayānutpādajñānayor nava dharmā viṣayaḥ. avyākṛtam asaṃskṛtaṃ muktvā. evaṃ kṛtvā sthānāsthānajñānabalaṃ daśa jñānāni. kathaṃ punar daśā dharmāḥ sthānāsthānam ity uccyaṃte. saṃbhavaḥ sthānaṃ asaṃbhavo 'sthānam iti. atha vā asthānam anavakāśo yaḥ strī buddhatvaṃ kārayiṣyati. sthānam etad yat puruṣa iti. asthānam anavakāśo yaḥ strī brahmatvaṃ [tib. 309b] kārayiṣyati. sthānam etat purusa iti. tathā sthānam etad yad duḥkhasya nirodha iti. evamādyākārapravṛttaṃ sthānāsthānajñānabalam avagaṃtavyaṃ. aṣṭau karmaphala iti. karmaṇaḥ sāsravasya tadvipākasya ca duḥkhasamudayasatyasaṃgṛhītatvāt. nirodhamārgajnāne na bhavata iti. ato 'nyāni tadālaṃbanāni aṣṭau jñānāni saṃbhavanti.

dhyānādyakṣādhimokṣeṣv

iti vistaraḥ. dhyānam ādir āsām iti dhyānādayo dhyānavimokṣasamādhisamāpattayaḥ. dhyānāni catvāri. vimokṣā aṣṭau. samādhayas trayaḥ śūnyatādyāḥ. samāpattī dve. asaṃjñinirodhasamāpattī. navānupūrvavihārasamāpattayaḥ. akṣāṇīndriyāṇi. adhimokṣāś caitasikāḥ. dhyānādayaś cākṣāṇi cādhimokṣāś ceti dvandvaḥ. teṣu nava jñānāni nirodhajñānaṃ hitvā. kathaṃ kṛtvā. dhyānādīnāṃ sāsravānāsravasaṃprayuktaviprayuktabhedāt tadālaṃbanāni nava jñānāni saṃbhavanti. nirodhajñānaṃ tu na bhavati. [teṣāṃ san nirodhajñānaṃ tu na bhavati.] teṣāṃ saṃskṛtatvāt. indriyeṣv api śraddhādiṣu. [tib. 310a] yat pradhānāpradhānajñānaṃ mṛdumadhyādhimātrendriyabhedena. tat parāparajñānabalaṃ. teṣv api sāsravānāsravabhedabhinneṣu nava jñānāni saṃbhavanti nirodhajñānaṃ hitvā. pradhānādiṣu rucayo nānādhimuktayaḥ. tāḥ punaḥ sāsravānāsravās traidhātukāś ca tadālambanatvāt nirodhajñānaṃ hitvā. evaṃ nānādhātujñānabalaṃ. tatra hi dhātuḥ pūrvābhyāsavāsanāsamudāgata āśayo dhātur ity ācāryasaṃghabhadraḥ. sa punas tu eva te cittacaittā viśiṣṭāḥ. teṣāṃ tathaiva sāsravānāsravabhedabhinnānāṃ nirodhajñanaṃ hitvā nava jñānāni bhavantīti pūrvavad yojyaṃ. pratipatsv iti vistaraḥ. bahvyo 'tra pratipado narakādigāminyaḥ. narakagāminī pratipat (abhidh-k-vy 644) yāvad devagāminī. nirodhagāmini ca. tatra yā narakādigāminyaḥ pratipadaḥ. tā hetuḥ. pratipadyante tābhir iti kṛtvā. mārgo hi pratipady ucate. tena hi visaṃyogaḥ pratipadyate. nirodhas tu kathaṃ. sa cāpi pratipat. pratipadyate tam iti kṛtvā. pratipatphalaṃ vā pratipad ity ucyate.

ata evāha. yadi saphalā pratipad gṛhyata iti. hetur hi sarvatragāmini pratipad iheṣyate. [tib. 310b] tathā hi vyācakṣate. sarvatragāminīpratipajjñānabalam iti. satkāyasamudayagāminīty artha iti. tatra satkāyaḥ paṃcopādānaskaṃdhāḥ. samudaya utpāda ihābhipretaḥ. evam asya kevalasya mahato duḥkhaskaṃdhasya samudayo bhavatīti vacanāt. satkāyanirodho visaṃyogaḥ. tatra sarvatra gaṃtuṃ śīlam asyā iti sarvatragāminī cāsau pratipac ca sarvatragāminīpratipat. tat jñānaṃ tad eva ca balam iti. sarvatragāminīpratipajjñānabalaṃ. tad daśa jñānāni yojyāni. yadi nirodhajñānam evāsravakṣayajñānam iti. āsravāṇāṃ kṣaye nirodhe jñānam. āsravanirodhālambanaṃ jñānam ity arthaḥ. evaṃ sati ṣaḍ jñānāni bhavanti. nirodhajñānajātir eva dharmajñānādibhedabhedinīkṛtvā. atha kṣīṇāsravasaṃtāna iti. āsravakṣaye sati yaj jñānaṃ. tad āsavakṣayajñānam ity arthaḥ. kṣīṇāsravasaṃtāne sarvāṇi jñānāni samudācarantīti daśa jñānāni bhavaṃti.

anyatra buddhānutpādād iti. jaṃbūdvīpād anyatra buddhānutpādad iti jaṃbūdvīpapuruṣāśrayāṇi daśa balāni buddhāśrayotpatter ity abhiprāyaḥ.

tad eva daśavidhajñānam anyasya balaṃ nocyata iti. anyasyāpy etad asti na tu balaṃ vyāhatatvāt. [tib. 311a] yat tv avyāhataṃ. tad balam āveṇika ity abhiprāyaḥ. pravrajanaprekṣapuruṣapratyākhyānam iti vistaraḥ. pravrajanaṃ pravrajyā prekṣyate pravrajanaprekṣaḥ. tasya pravrajanaprekṣasya puruṣasya pratyākhyānaṃ pravrajanaprekṣapuruṣapratyākhyānaṃ. tad udāharaṇaṃ yathā anyasya vyāhanyate jñānam iti. āryaśāriputreṇa kila kasyacit pravrajyāprekṣasya puruṣasya mokṣabhāgīyaṃ kuśalamūlaṃ vyavalokayatā na dṛṣṭam iti pratyākhyāto na pravrājita ity arthaḥ. bhagavatā tu dṛṣṭaṃ pravrājitaś ca. taṃ cādhikṛtya bhikṣubhiḥ prṣṭena bhagavatoktaṃ. anenaivedaṃ karma kṛtaṃ. yad arhattvaṃ prāptā. na hi karmāṇi pṛthivīdhātau vipacyante. nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau. api tūpātteṣv eva skaṃdhadhātvāyataneṣv iti vistaraḥ. idaṃ coktaṃ.

mokṣabījam ahaṃ hy asya svasūkṣmam upalakṣaye. dhātupāṣāṇavivare nilīnam iva kāñcanam

iti. upapattyādiparyantājñānaṃ ceti. ādiśabdena cyutiparyantājñānaṃ.

(vii.37) nārāyaṇaṃ balam

iti. balasyeyaṃ saṃjñā nārāyaṇam iti. yasya ca tad balam. asāv api nārāyaṇa ity ucyate. cāṇūramahānagnavat.

bhadanta iti [tib. 311b] dārṣṭāṃtikaḥ sthaviraḥ. anyathā hīti. yadi mānasavat kāyikabalaṃ neṣyate. anaṃtasya jñānabalasya sahiṣṇur na syāt. sahanaśīlo bhagavān na bhaved ity arthaḥ.

saṃdhiṣv anya ity uktam asthisaṃdhiviśeṣopanyāsaḥ. nāgagraṃthir iti vistaraḥ. nāgagranthisaṃdhayo buddhāḥ. nāgapāśo nāgagraṃthiḥ. śaṃkalāsaṃdhayaḥ pratyekabuddhāḥ. śaṃkusaṃdhayaś cakravartinaḥ.

daśādhikaṃ

hastyādisaptakabalam

iti. hastyādīnāṃ hastigandhahastimahānagnapraskaṃdivarāṃgacāṇūranārāyaṇānāṃ saptakaṃ tasya balaṃ daśabhir adhikaṃ daśabhyo vādhikaṃ. katham ity āha. yad daśānāṃ prākṛtahastināṃ sānānyahastināṃ balaṃ. tad ekasya gandhahastino balaṃ. evaṃ yad daśānāṃ gandhahastināṃ balaṃ. tad ekasya mahānagnasya balaṃ. yāvad yad daśānāṃ cāṇūrāṇāṃ balaṃ. tad ekasya nārāyaṇasya balam iti.

daśottaravṛddhinagaḥ. daśottaravṛddhyārdhanārāyaṇabalam iti. āditas tathaiva prakramya yad daśānāṃ praskandināṃ balaṃ. tad ardhanārāyaṇaṃ. taddviguṇaṃ nārāyaṇam iti.

yathā tu bahutaraṃ. tathā yujyata ity ācāryaḥ. pūrvakam eva pakṣaṃ samarthayati. anyathā hy anantajñānabalasahiṣṇur na syād iti tad eva kāraṇaṃ. devadattahatahastipādāṃguṣṭhasaptaprākāraparikhākṣepaś [tib. 312a] cānyathā na syād iti.

mahābhūtaviśeṣa eveti. mahābhūtaviśeṣasvabhāvam evedaṃ balaṃ na bhautikam iti darśayati.

upādāyarūpasaptabhyo 'rthāntaram iti. ślakṣnatvādibhyaḥ pūrvoktebhyo 'nyad eva balaṃ nāmopādāyarūpam ity apare.

(vii.38ab) yathāsūtram eveti. catvārīmāni śāriputra tathāgatasya vaiśāradyni. yair vaiśaradyaiḥ samanvāgatas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha udāram ārṣabhaṃ sthānaṃ pratijānāti brāhmyaṃ cakraṃ pravartayati parṣadi samyak siṃhanādaṃ nadati. katamāni catvāri. samyaksaṃbuddhasya bata me sato ime dharmā (abhidh-k-vy 646) anabhisaṃbuddhā ity atra māṃ kaścic chramaṇo vā brāhmaṇo vā saha dharmeṇa codayet. smārayet. tatrāhaṃ nimittam api na samanupaśyāmi. evaṃ cāhaṃ nimittam asamanupaṣyan kṣemaprāptaś ca viharāmy abhayaprāptaś ca vaiśāradyaprāptaś ca udāram ārṣabhaṃ sthānaṃ pratijānāmi brāhmyaṃ cakraṃ pravartayāmi. parṣadi samyak siṃhanādaṃ nadāmi. idaṃ prathamaṃ vaiśāradyaṃ. kṣīṇāsravasya bata me sata ime āsravā aprahīṇā ity atra māṃ kaścid iti pūrvavat. yāvat parṣadi samyak siṃhanādaṃ [tib. 312b] nadāmi. idaṃ dvitīyaṃ vaiśāradyaṃ. ye vā punar mayā śrāvakāṇām āntarāyikā dharmā ākhyātāḥ. tān pratiṣevamāṇasya nālam antarāyāyety atra māṃ kaścid iti pūrvavat. idaṃ tṛtīyaṃ vaiśāradyaṃ. yo vā punar mayā śrāvakāṇāṃ mārga ākhyātaḥ āryo nairyāṇiko nairvedhiko niryāti. tatkarasya samyagduḥkhakṣayāya duḥkhasyāntakriyāyai sa na niryāsyatīty atra māṃ kaścid iti pūrvavat. idaṃ caturthaṃ vaiśāradyam iti. yathā sthānāsthānajñānabalam iti vistaraḥ. yathā sthānāsthānajñānabalaṃ daśa jñānāni sarvabhūmisaṃgṛhītaṃ ca. evaṃ samyaksaṃbuddhasya bata me sata ity etad vaiśāradyaṃ. tathaiva daśadhā dharmāṇāṃ bhedaṃ kṛtvā yojyaṃ. yathāsravakṣayajñānabalaṃ ṣaṭ daśa vā jñānāni daśabhūmisaṃgṛhītaṃ ca. evaṃ

kṣīṇāsravasyeti dvitīyaṃ vaiśāradyam atrāpi tathaiva dharmāṇāṃ bhedaṃ kṛtvā ṣaṭ daśa vā jñānānīti yojyaṃ. yathā karmasvakajñānabalam aṣṭau jñānāni nirodhamārgajñāne hitvā sarvabhūmisaṃgṛhītaṃ ca. evaṃ ya vā punar mayā śrāvakāṇām āntarāyikā iti vistareṇa tṛtīyaṃ vaiśāradyam. atrāpi tathaiva dharmāṇāṃ bhedaṃ kṛtvā duḥkhasamudayasatyasaṃgṛhītā evāntarāyikāḥ. na nirodhamārgasatyasaṃgṛhītā [tib. 313a] ity aṣṭau jñānānīti yojyaṃ. yathā sarvatragāminīpratipajjñānabalaṃ daśa jñānāni nava vā sarvabhūmisaṃgṛhītaṃ ca. evaṃ yo vā mayā śrāvakāṇāṃ niryāṇāya mārga ākhyāta ity etad vaiśāradyaṃ. atrāpi saphalasāsravānāsravamārgagrahaṇato daśa jñānāni. aphalatadgrahaṇato vā naveti yojyaṃ. nirbhayatā hi vaiśāradyam. ebhiś ca jñānair nirbhayo bhavatīti jñānāni vaiśāradyānīti vaibhāṣikāḥ.

ācārya āha. jñānakṛtaṃ tu vaiśāradyaṃ. na jñānam eveti. atha va ācāryavacanam evaitat sarvaṃ. nirbhayatā hi vaiśāradyaṃ. tathā hi tadbhayapratipakṣo dharmaś caitasikaḥ. bhayam api caitasiko dharma iti. ebhiś ca jñānair hetubhūtair nirbhayo bhavatīti. tat kathaṃ jñānam eva vaiśāradyaṃ. jñānakṛtaṃ tu vaiśāradyaṃ yujyate na jñānam eveti.

(vii.38cd) yathāsūtram iti trīṇīmāni bhikṣavaḥ smṛtyupasthānāni. yāny āryaḥ. (abhidh-k-vy 647) sevate. yāny āryaḥ sevamāno 'rhati gaṇam anuśāsayituṃ. katamāni trīni. iha bhikṣavaḥ śāstā śravakāṇāṃ dharmaṃ deśayati anukaṃpakaḥ kāruṇiko 'rthakāmo hitaiṣī karuṇāyamānaḥ. idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāya idaṃ vo hitasukhāya. [tib. 313b] tasya me śrāvakāḥ śuśrūṣante. śrotram avadadhati. ājñācittam upasthāpayanti. pratipadyante dharmasyānudharman prati. na vyatikramya vartante śāstuḥ śāsane. tena tathāgatasya na nandī bhavati na saumanasyaṃ na cetasa utplāvitatvam. upekṣakas tatra tathāgato viharati smṛtaḥ saṃprajānan. idaṃ prathamaṃ smṛtyupasthānaṃ. yad āryaḥ sevate. yad āryaḥ sevamāno 'rhati gaṇam anuśāsayitum. punar aparaṃ śāstā dharmaṃ deśayati pūrvavat. tasya te śrāvakā na śuśrūṣante. na śrotram avadadhati. nājñācittam upasthāpayanti. na pratipadyante dharmasyānudharmaṃ. vyatikramya vartante śāstuḥ śāsane. tena tathāgatasya nāghāto bhavati nākṣāntir nāpratyayo na cetaso 'nabhirāddhiḥ. upekṣakas tatra tathāgato viharati smṛtaḥ saṃprajānan. idaṃ dvitīyaṃ smṛtyupasthānaṃ. yad āryaḥ sevate. yad āryaḥ sevamāno 'rhati gaṇam anuśāsayituṃ. punar aparaṃ bhikṣavaḥ yāvac chāsane tatra tathāgatasya na nandī bhavati na saumanasyaṃ na cetasa utplāvitatvaṃ. nāghāto nākṣāntir nāpratyayo [tib. 314a] na cetaso 'nabhirāddhiḥ. upekṣakas tatra tathāgato viharati smṛtaḥ saṃprajānan. idaṃ tṛtīyaṃ smṛtyupasthānaṃ. yad āryaḥ sevate. yad āryaḥ sevamāno 'rhati gaṇam anuśāsayitum iti.

smṛtisaṃprajñānam

iti. ubhayasvabhāvam iti darśayati. smṛtaḥ saṃprajānann iti vacanāt. yadā śrāvakasyāpīti vistaraḥ. yadā śrāvakasyāpi hīnakleśasya śuśrūṣamāṇeṣu ca śiṣyeṣv aśuśrūṣamāṇeṣu ca ubhayeṣu ca śuśrūṣamāṇāśuśrūṣamāṇeṣu ca. nandī anunayo ma bhavati. āghāto vā dveṣo vā.

kasmād ete āveṇikā asādhāraṇā buddhadharmā ucyaṃte. savāsanaprahāṇaḍ iti. savāsanānām ānamdyādīnāṃ prahāṇāt. kā punar iyaṃ vāsanā nāma śrāvakāṇāṃ. yo hi yatkleśacaritaḥ pūrvaṃ. tasya tatkṛtaḥ kāyavāgaceṣṭāvikārahetusāmarthyaviśeṣaś citte vāsanety ucyate. avyākṛtaś cittaviśeṣo vāsaneti bhadantānantavarmā. atha veti vistareṇācāryaḥ. yasya śrāvakā buddhasya bhagavataḥ śrāvakā bhavanti nānyasya. kiṃ kāraṇaṃ. śuśrūṣamāṇe cāśuśrūṣamāṇe cobhayasmiṃś ca śuśrūṣamāṇāśuśruṣamāṇeṣu [tib. 314b] ubhayeṣu tasyaiva śravakavatas tatanutpādaḥ. ānandyāghātānutpādaḥ. āścaryam adbhutaṃ (abhidh-k-vy 648) vyavasthāpyate. nānyasya śrāvakasyety arthaḥ.

(vii.39) anyathā hīti vistaraḥ. yadi saṃvṛtijñānasvabhāvā na syād adveṣasvabhāvā syāt karuṇāvat. na sarvasattvālaṃbanā sidhyet. na traidhātukasattvālaṃbanā sidhyed ity arthaḥ. yathā karuṇā na traidhātukasattvālambanā. kiṃ tarhi. kāmāvacarasattvālaṃbanā. duḥkhitasattvālambanatvād evaṃ siddhaṃ syād ity abhiprāyaḥ. na ca triduḥkhatākārā sidhyed iti vartate karuṇāvat. yathā karuṇā duḥkhatākāraiva na triduḥkhatākārā duḥkhaduḥkhatāsaṃskāraduḥkhatāvipariṇāmaduḥkhatākarā. tathā na syāt. iṣyate ca triduḥkhatākāreti. ataḥ saṃvṛtijñānasvabhāveti. mahacchabdavācyatākāraṇaṃ darśāyann āha.

kasmād iyam ityādi. saṃbhāreṇa mahāpuṇyajñānasaṃbhārasamudāgamād iti. mahāpuṇyasaṃbhārasamudāgamāt. mahājñānasaṃbhārasamudāgamāc cety arthaḥ. tatra mahāpuṇyasaṃbhāras tisraḥ pāramitāḥ. [tib. 315a] dānaśīlakṣāntipāramitāḥ. mahājñānasaṃbhāraḥ prajñāpāramitā. vīryadhyānapāramite tu dvidhā ubhayatravyāpārāt. na hi vinā vīryeṇa dānaṃ dīyate śīlaṃ samādīyate kṣāntir bhāvyata iti mahāpuṇyasaṃbhārabhāgīyaṃ vīryaṃ bhavati. tathā nāntareṇa vīryaṃ prajñā bhavatīti mahājñānasaṃbhārabhāgīyaṃ bhavati. tathā maitryādicaturvidhāpramāṇabhāvanāpakṣaṃ dhyānaṃ mahāpuṇyasaṃbhārabhāgīyaṃ. smṛtyupasthānādisaptatriṃśadbodhipakṣadharmabhāvanāpakṣaṃ dhyānaṃ mahājñānasaṃbhārabhāgīyaṃ. tad evaṃ mahāpuṇyajñānasaṃbhārābhyāṃ samudāgamān nirvṛtter mahatīyaṃ karuṇeti mahākaruṇā. ākāreṇa triduḥkatākaraṇāt. yasmāt tisṛbhir api duḥkhatābhir ākārayati na duḥkhaduḥkatayaiva karuṇāvat. ālambanena traidhātukasattvālaṃbanatvāt. yasmāt traidhātukopapannan sattvān ālambate na ca kāmadhātūpapannān eva karuṇāvat. kāmasattvās tu gocara

[tib. 315b] iti vacanāt. samatvena sarvasattveṣu samavṛttitvāt. yasmāt sarvasattveṣu traidhātukaparyāpanneṣu samaṃ vartate saṃskāraduḥkhatākāreṇa. ato 'pi mahākaruṇety ucyate. tato 'dhimātratarābhāvād iti. prajñāsvabhāvatayā tīkṣṇataratvāt. yathā hi tayā karuṇāyate. na tathā karuṇayeti. nānākaraṇaṃ viśeṣaḥ.

adveṣāmohasvabhāvatvād iti. yathākramaṃ karuṇāyā adveṣasvabhāvatvāt. mahākaruṇāyāś cāmohasvabhāvatvād ity arthaḥ. ekatriduḥkhatākāratvād iti. ekaduḥkhatākāratvāt karuṇāyāḥ. triduḥkhākāratvāc ca mahākaruṇāyaḥ. ity (abhidh-k-vy 649) ubhayatrāpi sarvatra yāthāsaṃkhyena yojayitavgyaṃ. caturdhyānacaturthadhyānabhūmikatvād iti. karuṇā caturdhyānabhūmika. anāgamyadhyānāntarayoḥ prathamadhyānagrahaṇena grahaṇān na ṣaḍbhūmikety uktaṃ. mahākaruṇā tu caturthadhyānabhūmikaiva sarvasamādhikarmaṇyatvena tasyaiva tadutpādanasamarthatvāt. śrāvakādibuddhasaṃtānajatvād iti. ādiśabdena pratyekabuddhapṛthagjanāṃ grahaṇaṃ. kāmabhavāgravairāgyalabhyatvād iti. kāmavairāgyalabhyā karuṇā. [tib. 316a] bhavāgravairāgyalabhyā mahākaruṇā. aparitrāṇaparitrāṇata iti. karuṇayā śrāvakādayaḥ karuṇāyanta eva kevalaṃ anuglāyaṃty evety arthaḥ. na saṃsārabhayāt paritrāyante. mahākaruṇayā tu karuṇāyamāno bhagavān mahataḥ saṃsārabhayāt paritrāyte. atulyatulyakaruṇāyanāt. karuṇayātulyaṃ karuṇāyate. duḥkhitānām eva karunāyanāt. mahākaruṇayā tu tulyaṃ sarvasattvasamakruṇāyanāt.

(vii.40) pūrvapuṇyajñānasaṃbhārasaṃudāgamata iti. pūrveṣu janmasu puṇyasaṃbhāreṇa pūrvoktena jñānasaṃbhāreṇa ca samudāgamataḥ. dharmakāyapariniṣpattita iti. anāsravadharmasaṃbhārasaṃtāno dharmakāyaḥ. āśrayaparivṛttir vā. arthacaryayā ceti. svargāpavargakāraṇam artho lokasya. tasya saṃpādanam arthacaryā. tulyā hi sarveṣāṃ buddhānāṃ mahākaruṇā parārthahetuḥ. yathākālam iti. sarvatrābhisaṃbadhyate. kathaṃ. cirālpajīvanād yathākālaṃ dīrghāyuṣi prajāyāṃ dīrgāyuṣo buddhā bhavanti. alpāyuṣy alpāyuṣaḥ. yathāsaṃbhavaṃ kṣatriyaguruke loke kṣatriyā bhavanti. brāhmaṇaguruke brāhmaṇāḥ. yathākālam eva ca kāśyapādigotrāḥ. [tib. 316b] gautamādigotrāś ca. tathālpapramāṇe loke 'lpapramāṇāḥ. analpapramāṇe 'nalpapramāṇā iti. hetusaṃpadaṃ puṇyajñanasaṃbhāralakṣaṇāṃ. phalasaṃpadaṃ dharmakāyalakṣaṇāṃ. upakārasaṃpadaṃ jagadarthacaryālakṣaṇāṃ. sarvaguṇajñānasaṃbhārābhyāsa iti. guṇāḥ paṃcapāramitāsvabhāvāḥ. jñānānāni ca prajñāpāramitāsvabhāvāni. teṣāṃ guṇajñānānāṃ saṃbhāraḥ. tasyābhyāsaḥ punaḥpumahprayogaḥ. dīrghakālābhyāsas tribhir asaṃkhyeyair mahākalpaiḥ. nirantarābhyāso 'sāntaratayā. satkṛtyabhyāsas tīvrādaratayā. caturvidhā phalasaṃpad iti. dharmakāyapariniṣpattyā jñānādisaṃpadaś catasro bhavantīti tā api phalasaṃpada iti vyavasthāpyante. jñānasaṃpac caturvidheti vakṣyati. tathā prahāṇasaṃpat prabhāvasaṃpat rūpakāyasaṃpac ca caturvidheti vakṣyati. tad evāsāṃ vyākhyānaṃ bhaviṣyati. caturvidhopakārasaṃpat. ktham ity āha. apāyatrayasaṃsāraduḥkhatyantanirmokṣasaṃpad iti. apāyatrayaṃ ca narakādi

saṃsāraś ca. tayor duḥkhaṃ. (abhidh-k-vy 650) tato 'tyantanirmokṣaḥ. saiva saṃpad iti. yānatrayasugatipratiṣṭhāpanasaṃpad [tib. 317a] veti. yānatraye ca śrāvakayānādau. sugatau ca pratiṣṭhāpanaṃ. saiva saṃpad iti. iyaṃ vā caturvidhopakārasaṃpat. anupadiṣṭajñānam iti svayam abhisaṃbodhanārthena. sarvatrajñānamn iti niravaśeṣasvalakṣaṇāvabodhanārthena. sarvathājñānam iti. sarvaprakārāvabodhanārthena. ayatnajñānam itīcchāmātrāvabodhanārthena sarvakleśaprahāṇam iti traidhātukadarśanabhāvanāheyakleśocchitteḥ atyantaprahāṇam ity aparihāṇitaḥ. savāsanaprahāṇam iti. anubaṃdhābhāvataḥ. sarvasamāpattyāvaraṇaprahāṇam ity ubhayatobhāgavimukteḥ. bāhyaviṣayanirmāṇapariṇāmādhiṣṭhānavaśitvasaṃpad iti. tatrāpūrvabāhyaviṣayotpādanaṃ nirmāṇam. aśmādīnāṃ suvarṇādibhāvāpādanaṃ pariṇāmaḥ. dīrghakālāvasthānam adhiṣṭhānam iti. āyuṣa utsarge 'dhiṣṭhāne ca vaśitvasaṃpad āyurutsargādhiṣṭhānavaśitvasaṃpad iti. āvṛteti vistaraḥ. āvṛtagamanaṃ cākāśagamanaṃ ca sudūrakṣipragamanaṃ ca. brāhmaṇād ity anavad ekaśeṣaḥ. alpe bahūnāṃ praveśaḥ. paramāṇau bahūnāṃ hastyādīnāṃ [tib. 317b] praveśaḥ. sa cety āvṛtākāśāsudūrakṣipragamanālpabahupahupraveśaḥ. tayor vaśitvasaṃpad iti yojyaṃ. vividhā nānāprakārā nijāḥ svābhāvikāḥ. ke. āścaryadharmāḥ. teṣāṃ saṃpad iti yojyaṃ. dharmataiṣā buddhānāṃ bhagavatāṃ yat teṣāṃ gacchatāṃ nimnasthalaṃ ca samībhavati. yad uccaṃ. tan nicībhavati. yan nīcaṃ. tad uccībhavati. aṃdhāś cakṣūṃṣi pratilabhaṃte. badhirāḥ śrotram. unmattāḥ smṛtim iti yathāsūtraṃ sarvam anusartavyaṃ. lakṣaṇasaṃpad

iti. dvātriṃśatāṃ mahāpuruṣalakṣaṇānām ūrṇoṣṇīṣādīnāṃ saṃpat. anuvyaṃjanasaṃpad iti. vṛttāṃgulitāmratuṃganakhatvādīnāṃ aśīter anuvyaṃjanānāṃ saṃpat. balasaṃpan nārāyaṇaṃ balaṃ. vajrasārāṇy asthīny asyeti vājrasārāsthi. vajrasārāsthiśarīram asyeti vajrasārāsthiśarīraḥ. tadbhāvaḥ. tasya saṃpad iti. vajrasārāsthiśarīratāsaṃpad iti.

etat sāmāsikaṃ sāṃkṣepikaṃ. ye kecit prasādajātāḥ satpuruṣā buddhaṃ bhagavantam astāviṣuḥ stuvanti stoṣyaṃti vā. sarve te etayaiva trividhayā saṃpadeti. yady anekā asaṃkhyeyāḥ kalpā asyety anekāsaṃkhyeyakalpaṃ jīvitaṃ. tad yady adhitiṣṭheyur buddhā bhagavantaḥ. [tib. 318a] evaṃ te sakalaṃ tanmāhātmyaṃ jñātuṃ vaktuṃ vaktuṃ ca samarthāḥ. tasyānantaprabhedatvenātibahutvād ity abjiprāyaḥ. evaṃ ca tāvad iti vistaraḥ. guṇāś ca jñānāni ca prabhāvaś (abhidh-k-vy 651) copakāraś ceti dvaṃdvaḥ. anantāś ca te 'dbhutāś ceti punaḥ karmadhārayaḥ. eta eva mahāratnāni. teṣām ākarās tathāgatāḥ. atha ca punar bālāḥ pṛthagjanāḥ svaguṇadāridryeṇānumānabhūtena hatādhimokṣā hatarucayaḥ yāvad buddhaṃ nādriyaṃte buddhe nādaraṃ kurvantīty arthaḥ. śraddhāmātrakeṇāpīti. niradhigamenety arthaḥ. aniyatavipākānām iti. niyatavipākānām alaṃghanīyatvād ity abhiprāyaḥ. deveṣu bhasvā daivī. avaṃdhyeṣṭaprakṛṣṭāśusvaṃtaphalatvād iti. avaṃdhyaphalaṃ phaladānanaiyamyenāvasthānāt. iṣṭaphalaṃ divyaviṣayaphalatvāt. prakṛṣṭaphalaṃ prabhūtaphalatvāt. āśuphalaṃ dṛṣṭadharmādivedanīyaphalatvāt. svantaphalaṃ nirvāṇāphalatvāt. tadbhāvāt. anuttaraṃ puṇyakṣetram ucyaṃte tathāgatā iti. kārān ity upakārān pūjādikān.

(vii.41) yathāyogam iti. yathāsaṃbhavaṃ. [tib. 318b] kecid guṇāḥ śrāvakasādhāraṇā buddhānāṃ bhagavatāṃ araṇāpraṇidhijñānādayaḥ. kecit pṛthagjanasādhāraṇāḥ abhijñādhyānārāpyādayaḥ. ādiśabdena śūnyatānimittāpraṇihitādayo gṛhyante.

(vii.42) na kasyacit tadālaṃbano rāga utpadyate dveṣo māno veti. tenātmano darśanādiparihārāt. yathāyathā ca tenābhisamitaṃ bhavaty araṇāsamādher abhyutthitenāsya māṃ dṛṣṭvā rāga utpatsyate asya dveṣaḥ asya māna asyāprasāda utpatsyate iti. tathātathā vyutthito 'pi tasmāt samādher anuveṣṭate. paracittarakṣaṇopāyaviśeṣe tu tasyāraṇāsamādher utpattimātrasāmarthyād eva pareṣāṃ kleśo notpadyata ity artho gṛhyate. raṇayatīti kleśayatīty arthaḥ. sukhapratipadām agratvāc caturthadhyānasya tadbhūmikaivāraṇā. nānyadhyānabhūmikā. parihartuṃ na śaknotīti parihāṇi saṃbhavāt.

savastukāḥ kleśāḥ.

ke. rāgādayo bhāvanāprahātavyāḥ. avastukāḥ kleśā darśanaprahātavyāḥ. sarvatragāḥ sakalasvabhūmyālaṃbanatvāt parasaṃtatyālaṃbanā api bhavantīti. parihartum aśakyāḥ sarvatragāḥ. [tib. 319a]

(vii.43) sarvālaṃbanaṃ tu tad

iti. sarvam ālaṃbata iti sarvālaṃbanaṃ. sarvo vāsyālaṃbana iti sarvālambanaṃ. nāraṇāvat kleśamātrālambanaṃ. kiṃ tarhi. rūpādyālaṃbanam apīty arthaḥ. ārūpyas tu na sākṣāt praṇidhijñānena jñāyante. kim kāraṇaṃ. yasmāt praṇidhijñānaṃ caturthadhyānabhūmikaṃ. vakṣyati ca

svadhobhūmiviṣayābhijñā

iti. praṇidhijñānaṃ cābhijñāvat bhavatīti. niṣyandacaritaviśeṣād iti. tatra niṣyaṃdo mandamandatā. caritam ārūpyasamāpattivihāraḥ. tad evaṃ kāryeṇāsyānumānaṃ. kāraṇena ca kāryāsyeti paridīpitam. tataḥ pracyutānāṃ tatsamāpattilābhiṇāṃ ca tad ubhayaṃ pratyakṣaṃ. kārṣakanidarśanaṃ cātreti. yathā kārṣakaḥ phalena bījaṃ pratipadyate. bījena vā phalam iti. yathā vā kārṣako jānīte īdṛśe kṣetre īdṛśāphalaṃ dhānyaṃ bhaviṣyatīti. dhānyaṃ vā dṛṣṭvā kṣetram anuminoti. īdṛśam asya kṣetram iti. evaṃ śāntamūrtiṃ sattvaṃ dṛṣṭvā anuminoti ārūpyāc cyuto 'yam. ārūpyeṣu copapatsyata iti. vaibhāṣikā iti vacanaṃ. pareṣām asty anenārūpyajñānam iti sūcayati. na hi buddānām asty aviṣaya ity abhiprāyaḥ. [tib. 319b] praṇidhipūrvakam ity ābhogapūrvakaṃ. praṇidhāyābhujyety arthaḥ. yāvāṃs tatsamādhiviṣaya iti. yāvāṃ cchrāvakasya viṣayaḥ. tāvaj jānāti. pratyekabuddhasya ca yāvatsvaviṣaya ityādi.

(vii.43-45) dharmapratisaṃvid iti. iha deśanādharmaḥ. anekārtho hi dharmaśabdaḥ. tadyathā dharmaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi. ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇaṃ paryavasāne kalyāṇaṃ svarthaṃ suvyañjanaṃ kevalaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ saṃprakāśayiṣyāmiti, atra deśanādharmaḥ. dharmaḥ katamaḥ. āryāṣṭāṃgamārga ity atra pratipattidharmaḥ. tathā dharmaṃ śaraṇaṃ gacchetety atra phaladharmo nirvāṇam ityādi. avivartyam iti. aśakyaṃ vivartayituṃ. akopyadharmamanuṣyāśrayatvam iti tathāśabdenedam evārthadvayaṃ saṃbadhyate. ālambanādīnāṃ pṛthagvacanāt. yuktamuktābhilāpitāyām iti. yuktam arthasaṃbaṃdhaṃ. muktam asaktaṃ. yuktamuktam abhilapatīti yuktamuktābhilāpī. tadbhāvaḥ. tasyāṃ. yuktamuktābhilāpitāyāṃ. samādhau vaśī samādhivaśī. samādhivaśinaḥ saṃprakhyānam asaṃmoṣaḥ. samādhivaśisaṃprakhyānaṃ. [tib. 320a] tatra cāvivartyaṃ jñānaṃ pratibhānapratisaṃvid iti viśeṣaḥ. kathaṃ. navajñānasvabhāvā pratibhānapratisaṃvit. yā vāgālambanā. sā duḥkhasamudayadharmānvayakṣayānutpādasaṃvṛtijñānasvabhāvā. yā mārgālambanā. sā mārgadharmānvayakṣayānutpādaparacittasaṃvṛtijñānasvabhāvety abhisamasya navajñānasvabhāvā anyatra nirodhajñānāt. sarvadharmāś ced artho daśa jñānānīti. na hi so 'sti dharmaḥ. yo daśānāṃ jñānānāṃ yathāsaṃbhavaṃ nālambanībhavati. nirvāṇāṃ ced arthaḥ ṣaṭ jñānānīti. nirodhajñānasya dharmajñānādipaṃcasvabhāvatvāt. (abhidh-k-vy 653) nāmakāyādivāgālambanatvād iti. na hi duḥkhādijñānam anāsravaṃ duḥkhaikadeśaṃ samudayaikadeśaṃ vā svalakṣaṇākāreṇālambate. kiṃ tarhi.

paṃcopādānaskaṃdhān sāmānyalakṣaṇākāraiḥ. atas te saṃvṛtijñānasvabhāve iti. ūrdhvaṃ nāmakāyabhāvād iti. ārūpyadhātau dharmapratisaṃvin nāstīti. yatra ca nāmakāyāḥ. tatraiva padavyañjanakāyā iti [tib. 320b] tulyavārttā. nāmakāyabhāvavacanena padavyañjanakāyābhāvasiddhiḥ. ūrdhvaṃ vitarkābhāvād iti. dvitīyadhyānādiṣu. vitarkya vicārya vācaṃ bhāṣata iti sūtraṃ nāmādyālambanatvaṃ punar āsāṃ pratisaṃvidāṃ samāpannasyāpi. vyutthitasyāpi tatpṛṣṭhalabdhair avivartyair jñānair nāmādyālambanatvaṃ. bhāṣaṇaṃ punas tatpṛṣṭhenaiva. strīpuruṣādyadhivacana iti. ādiśabdena kālakārakādisaṃgrahaḥ. adhivacanaṃ punaḥ paryāyaḥ. tad adhikṛtya vā vacanaṃ tadadhivacanaṃ. tasyāsaktatāyām iti. tasyādhivacanasya tasya padavyañjanasya vā. ata evāsāṃ kramasiddhir iti. yataḥ padavyañjanānusāreṇārthapratipattiḥ. tasyaikadvibahustrīpuruṣādyadhivacanaṃ tasyāsaktatety ataḥ kramasiddhir iti.

tasmād rūpam ity evaṃādīti. ādiśabdena vijānātīti vijñānaṃ. cinotīti cittam ity evamādi saṃgrahataḥ. uttarottarapratibhā pratibhānam iti vādanyāyena. yathākramam iti. dharmapratisaṃvido gaṇitaṃ pūrvaprayogaḥ. arthapratisaṃvido buddhavacanaṃ. niruktipratisaṃvidaḥ śabdavidyā. pratibhānapratisaṃvido hetuvidyeti. buddhavacanam eveti vaibhāṣikāḥ.

(vii.46) tat ṣaḍvidham

iti. [tib. 321a] kiṃcic caturthaṃ dhyānam araṇātmakaṃ. kiṃcit praṇidhijñānātmakaṃ. kiṃcit tripratisaṃvidātmakaṃ. kiṃcit tadvyatiriktaṃ kevalaṃ prāntakoṭikam iti. tisraḥ pratisaṃvida iti. niruktipratisaṃvidaṃ muktvā tatra vitarkābhāvāt. savitarkavicāreṇa tadutthāpanaṃ. kathaṃ tarhy aviśeṣeṇaitad uktaṃ.

ṣaḍ ete prāntakoṭikā

iti. ete ucyante. niruktipratisaṃvidaḥ tadbalena lābho na tu sā caurthadhyānabhūmikā. kiṃ tarhi. kāmadhātuprathamadhyānabhūmikety arthaḥ.

sarvabhūmyanulomitam

iti. sarvabhūmyanukūlitam ity arthaḥ. pragatā antā koṭir asyeti. pragatā antaṃ prāntā. prāntā koṭir asyeti prāntakoṭikā. catuṣkoṭikavad iti. yathā catuṣkoṭikaś catuḥprakārapraśnaḥ. tadvat.

(vii.47-50) ṛddhiviṣayeti vistaraḥ. ṣaḍ abhijñāḥ. ṛddhiviṣayajñānasākṣātkriyādivyaśrotracetaḥparyāgapūrvenivāsacyutyupapādāsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñā iti. sūtraṃ cātra. iha bhikṣur anekavidham ṛddhiviṣayaṃ pratyanubhavati. eko bhūtvā bahudhā bhavati bahudhābhūtvā eko bhavatīti vistaragraṃtha ṛddhipādā ity atra likhito draṣṭavyaḥ. yāvad iyam ucyate ṛddhiviṣayajñānasākṣātkriyābhijñeti. iha bhikṣur divyena śrotreṇa viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa ubhayāṃ cchabdān śṛṇoti mānuṣān amānuṣān api ye vā dūre [tib. 321b] ye vāntika iti. iyaṃ ucyate divyaśrotrajñānasākṣātkriyābhijñā. ikha bhikṣur divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāṃtamānuṣyakeṇa sattvān paśyatīti bahuḥ sūtravad granthaḥ. yāvad iyam ucyate divyacakṣurjñānasākṣātkriyābhijñā. iha bhikṣur anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmaratīti bahuḥ sūtravad granthaḥ. yāvad iyam ucyate pūrvenivāsānusmṛtijñānasākṣātkriyābhijñā. iha bhikṣuḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vitarkitaṃ vicaritaṃ manasā mānasaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. sarāgacittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. vigatarāgaṃ vigatarāgam iti yathābhūtaṃ prajānāti. sadveṣaṃ vigatadveṣaṃ samohaṃ vigatamohaṃ vikṣiptaṃ saṃkṣiptaṃ līnaṃ pragṛhītam uddhatam anuddhatam avyupaśāntaṃ vyupaśāntaṃ samāhitam asamāhitam abhāvitaṃ bhāvitam avimuktaṃ cittam avimuktaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. vimuktaṃ cittaṃ vimuktaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. iyam ucyate cetaḥparyāyajñānasākṣātkriyābhijñā. iha bhikṣur idaṃ duḥkham āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ayaṃ duḥkhasamudayaḥ.

ayaṃ duḥkhanirodhaḥ. iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam [tib. 322a] iti yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravāc cittaṃ vimucyate. bhavāsravād avidāsravāc cittaṃ vimucyate. vimuktasya vimukto 'smīti jñānadarśanaṃ bhavati. kṣīṇā me jātir yāvan nāparam asmād bhavaṃ prajanāmīti. iyam ucyate āsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñā. ṛddhiḥ samādhiḥ. ṛddhiviṣayo nirmāṇaṃ gamanaṃ ca. ṛddhiviṣaye jñānaṃ. tasya sākṣātkriyā saṃmukhībhāvaḥ. ṛddhiviṣayajñānasakṣātkriyābhijñā. divyaṃ śrotraṃ. tatra jñānaṃ. tasya sākṣātkriyā divyaśrotrajñānasākṣatkriyā. cetaḥparyāyo viśeṣaḥ. raktaṃ dviṣṭaṃ mūḍham iti vā kramo vā paryāyaḥ. kadācid raktaṃ kadācid dviṣṭaṃ mūḍhaṃ ceti. tatra jñānaṃ. tasya sākṣātkriyā. pūrvenivāsaḥ skaṃdhega ivāluk. tasyānusmṛtiḥ tatra jñānaṃ. tasya sākṣātkriyeti. (abhidh-k-vy 655) cyutiś copapādaś ca cyutyupapādau. tayor jñānaṃ. tasya sākṣātkriyā. āsravāṇāṃ kṣayaḥ. tatra jñānaṃ. tasya sākṣātkriyābhijñeti pratyekam abhisaṃbaṃdhaḥ. śrāmaṇyaphalavad iti. yathā saṃskṛtaṃ śrāmaṇyaphalaṃ vimuktimārgasvabhāvaṃ. tadvat.

cetasi jñānapaṃcakam

iti. cetasi cetaḥparyāyair yābhijñā. [tib. 322b] sā jñānapaṃcakasvabhāvety arthaḥ. anāsravasya paracittajñānasya dharmānvayamārgaparacittajñānatvasaṃbhavāt. sāsravasya ca saṃvṛtiparacittajñānasaṃbhavāt.

balaṃ yadvad

iti. yathāsravakṣayajñānabalam. āsravakṣayajñānam āsravakṣayālambanam iti cet. ṣaṭ jñānāni. nirodhajñānasya dharmānvayakṣayānutpādajñānasaṃjñitatvāt. saṃvṛtijñānasya ca nirodhālambanatvasaṃbhavāt. āsravakṣaye sati yaj jñānaṃ. kṣīṇāsravasaṃtāne taj jñānam iti cet. daśa jñānāni. kṣīṇāsravasaṃtāne daśajñānasadbhāvāt. evam āsravakṣaya ālambanabhūte yābhijñā. sā ced āsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñā. ṣaṭ jñānāni. tadvat. āsravakṣaye sati yābhijñā. sā ced daśa jñānāni. tadvad iti. sarvabhūmikāpy eṣeti.

balam yadvad

ity anenaiva vacanenāyam artho labhyate. yasmāc ca

paṃcaiva dhyānacatuṣṭaya

ity avadhāryate. tasmād apīyam ṣaṣṭhy abhijñā sarvabhūmiketi gamyate.

tisras tāvan na santīti. ṛddhidivyaśrotradivyacakṣurabhijñā. kasmāt. rūpālaṃbanatvāt. na hy ārūpyāṇāṃ rūpam ālaṃbanam. vibhūtarūpasaṃjñātvāt. rūpatīrthābhiniṣpādyatvād [tib. 323a] iti. rūpatvadvāraniṣpādyatvāt rūpālaṃbanamārganiṣpādyatvād ity arthaḥ. īdṛśe rūpe īdṛśaṃ cittaṃ bhavatīti na cārūpyāṇāṃ rūpam ālaṃbanaṃ. pūrvenivāsānusmṛtir api nāsty anupūrvāvasthāntarasmaraṇābhiniṣpatteḥ. yasmād anupūrvam ātmano 'vasthāntarāṇi smaranto niṣpādayanti. na cārūpyāṇāṃ kāmāvacarā dharmā ālaṃbanaṃ. vakṣyati hi

na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā

iti. tāni cāvasthāntarāṇy ātmanaḥ kāmāvacarāṇy abhiniṣpādanakāle tasyālambanam ity etasmāt tadbhūmikā nāstīti. sthānagotrādyālambanatvāc ca. tasmād api cyuto 'mutropapannaḥ. tathā hi sūtra uktaṃ. amī nāma (abhidh-k-vy 656) te sattvāḥ. yatrāham abhūvam evaṃnāmā evaṃgotra evaṃjātir evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedī evaṃdīrghāyur evaṃcirasthitika evamāyuṣparyantaḥ. yo 'haṃ tasmāc cyuto 'mutropapannaḥ. tasmād api cyuto ['mutropapannaḥ tasmāc cyuta] ihopapanna iti sākāraṃ soddeśam anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmaratīti. na cārūpyāḥ sthānagotrādyālambanāḥ [tib. 323b] adhobhūmyālambanāś cety etasmād api kāraṇān nārūpyabhūmikāḥ. kathaṃ paracittajñānaṃ rūpatīrthābhiniṣpādyam ity ata āha. paracittaṃ hi jñātukāma iti vistaraḥ. ābhujata iti. ābhogaṃ kurvataḥ. nimittaṃ udgṛhyeti. cittaprakāraṃ paricchidyety arthaḥ. tatprātilomyeneti. tasyaiva cittasya pratīpaṃ samanantaraniruddhāny avasthāntarāṇi manasikaroti. vilaṃghyāpi smaraṇam iti. ekaṃ janma dve vā vilaṃghyāpi vyatikramyāpi smaraṇaṃ. śuddhāvāsānāṃ kathaṃ smaraṇam iti. yady anubhūtapūrvasyaiva smaraṇaṃ. na hi śuddhāvāsānām ihāgamanam asty anāgāmitvāt. tena naiṣām ihānubhūtiḥ. nāpi tatra. pṛthagjanānāṃ tatrānupapatteḥ. śravaṇevānubhūtatvād iti. śrutaṃ hi tena bhavati. śuddhāvāsā nāma devā evaṃbhūtā iti. dvividho hy anubhavo darśanānubhavaḥ śravaṇānubhavaś ca. parasaṃtatyadhiṣṭhānenotpādanam iti. dhyānasaṃgṛhītaṃ pūrvenivāsānusmṛtijñānaṃ. tena cārūpyāvacaraṃ cittaṃ na gṛhṇāti. kathaṃ ca punaḥ parasaṃtatyadhiṣṭhānenotpādanaṃ. samanaṃtaraniruddhān manovijñānāt parakīyān nimittam udgṛhyeti vistaraḥ. anyeṣām iti. ya ārūpyebhyo na pracyutāḥ. teṣāṃ svasaṃtatyadhiṣṭhānenaivotpādanaṃ pūrvenivāsānusmṛtijñānasya sukaratvāt.

ṛddhyādīnām iti. ṛddhidivyaśrotradivyacakṣurabhijñānāṃ [tib. 324a] tisṛṇāṃ yathākramaṃ laghutvamanasikaraṇam ṛddheḥ prayogaḥ. śabdamanasikaraṇaṃ divyaśrotrasya. ālokamanasikaraṇaṃ divyacakṣuṣaḥ.

katham etā labhyaṃta iti prāptim adhikṛtya praśnaḥ. saṃmukhībhāvas tu citānām anucitānāṃ ca prayogata eva. anucitāḥ prayogata iti. vaiśeṣikyo yā anutpāditapūrvāḥ. sarvāsāṃ tu prayogenotpādanam iti. yāś ca vairāgyāl labhyante. yāś ca prayogataḥ. tāsāṃ sarvāsāṃ.

anyatra śabdād iti uccheditvāc chabdo na nirmīyate. vakṣyati hi.

kāmāptaṃ nirmitaṃ bāhyaṃ caturāyatanam

iti.

kathaṃ tarhīti vistaraḥ. yadi cakṣurabhijñā rūpāyatanālambanā kathaṃ tarhi cyutyupapādajñānenāmī bata bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā ity evamādi. na vāṅmanaskarmasamanvāgamāś cakṣurvijñānena gṛhyante. ādiśabdena mithyādṛṣṭigrahaṇam. na tad iti. tad vāṅmanaskarmasamanvāgamādi tena cakṣurjñānena na jānāti. kena tarhīty āha. abhijñāparivārajñānaṃ tu tad iti. mānasaṃ tad ity arthaḥ. śeṣe iti. pūrvenivāsānusmṛtyāsravakṣayābhijñe te catuḥsmṛtyupasthānasvabhāve. [tib. 324b] katham. āsravakṣayābhijñā catuḥsmṛtyupasthānasvabhāvā daśajñānasvabhāvatvat. ṣaṭjñānasvabhāvatve 'pi kāyavedanācittasmṛtyupasthānāny apy anāgatāni bhāvyante.

kathaṃ tarhi te caturdhyānabhūmike sidhyataḥ. na hi dvitīyādidhyānabhūmikaṃ cakṣurjñānaṃ śrotrajñānaṃ vāsti. cakṣuhśrotravijñānasaṃprayuktatvāt. tayoś ca dvitīyādiṣu dhyāneṣv abhāvāt. vakṣyati hi

kāyākṣiśrotravijñānaṃ vijñaptyutthāpakaṃ ca yat dvitīyādau tad ādyāptam

iti. āśrayavaśeneti vistaraḥ. cakṣuḥśrotrāśrayavaśena tajjñānayor api caturdhyānabhūmikatvaṃ. cakṣuhśrotre caturdhyānabhūmike vyavasthāpyete. prādhānika eṣa nirdeśo bāhuliko veti. pradhāne bhavaḥ prādhānikaḥ. evaṃ bāhulikaḥ. kuśalā abhijñāḥ pradhānabhūtāḥ. atas tadapekṣayā nirdeśaḥ kriyate. kuśalā prajñābhijñeti. atha vā bāhulyenābhijñāḥ kuśalāḥ. ata evaṃ nirdeśa iti. mudgādibhāve 'pi māṣarāśivyapadeśavat.

(vii.51) pūrvantādau nivartanāt

yāvad yathākramam iit. bhagavadviśeṣādayas tāvad āhuḥ. pūrvāntasaṃmohaṃ pūrvenivāsānusmṛtyā nivartayati. cyutyupapādābhijñaya [tib. 325a] madhyasaṃmoham. āsravakṣayābhijñayāparāntasaṃmohaṃ. nāparam asmād bhavaṃ prajānāmīti. teṣāṃ vyākhyānakārāṇām abhiprāyaḥ. atītaḥ pratyutpanno 'nāgato 'dhvety adhvānukramaḥ. tasmād evam arthagatir iti.

ācāryasaṃghabhadras tu vyācaṣṭe. pūrvāntādau nivartanāt. pūrvenivāsābhijñā hi pūrvāntasaṃmohaṃ vyāvartayati. aparāntasaṃmohaṃ cyutyupapādābhijñā. madhyasaṃmoham āsravakṣayābhijñā. ity ataś ca tisṛṇām eva vidyātvaṃ pūrvayātmaparavipaddarśanāt saṃvegotpatteḥ. parayā pareṣām eva. tathā saṃvignasya bhūtārthāvagamāt tṛtīyayeti. kim atra pratipattavyaṃ. (abhidh-k-vy 658) ācāryasaṃghabhadravyākhyānam eva yuktarūpaṃ paśyāmaḥ. ācāryasyāpi tathaivābhiprāyo lakṣyate. tathā hi pūrvenivāsacyutyupapādāsravakṣayajñānasākṣātkriyās tisra ity uktvāha. etā hi pūrvāntāparāntamadhyasaṃmohaṃ vyāvartayanti yathākramam iti. kathaṃ punar gamyateti tisra evābhijñās tisro vidyā iti. yasmād evam āha. aśaikṣī [tib. 325b] pūrvenivāsānusmṛtijñānasākṣātkriyā vidyā. aśaikṣī cyutyupapādajñānasākṣātkriyā vidyā. aśaikṣy āsravakṣayajñānasākṣātkriyā vidyeti vidyātrayavyavasthāpanānusūtrād eva. evaṃ hy āha. tripiṭo bhavati trividya iti. aśaikṣī vidyeti. anāsravatvād ity abhiprāyaḥ. naiva rttate pūrvenivāsacyutyupapadābhijñe na śaikṣyau nāśaikṣyau sāsravatvāt.

(vii.52) trīṇi prātihāryāṇi yathākramam iti. ṛddhiviṣayābhijñā ṛddhiprātihāryaṃ. cetaḥparyāyābhijñā ādeśanāprātihāryaṃ. īdṛśaṃ te cittam iti. āsravakṣayābhijñā anuśāsanaprātihāryaṃ. yathābhūtopadeśa ity arthaḥ. prātiśabdayor ādikarmabhṛśārthatvād iti. praśabda ādikarmārthaḥ. idam anena karma prārabdham iti. atiśabdaś ca bhṛśārthaḥ atigata iti. tad idam uktaṃ bhavati. vineyamanasām ādita ādau atibhṛśaṃ haraṃty ebhir iti prātihāryāṇi. pratihatamadhyasthānām iti. nairuktaṃ vidhim āśrityoktaṃ. varṇāgamo varṇaviparyayaś ceti yojyaṃ.

avyabhicāritvād

iti. kleśakṣayanāntarīyatvād iti.

(vii.53, 54) ṛdhyatīti. saṃpadyata ity arthaḥ. dūrasyāsannādhimokṣeṇeti. adhimokṣeṇa nirvṛttā ādhimokṣikī. yad dūraṃ. tad āsannam adhimucya tenāśv āgamanād ādhimokṣikīty ucyate.

bāhyaṃ caturāyatanam

iti. nādhyātmikaṃ nirmīyate. tannirmāṇe saty apūrvasattvaprādurbhāvaprasaṃgāt. svaparaśarīrasaṃbaddham iti. yat svātmā siṃhāyate nāgāyate vā. tat svaśarīrasambaddhaṃ. [tib. 326a] yast svātmano bahir nirmīyate siṃho nāgo vā. tat paraśarīrasaṃbaddhaṃ. dvividhaṃ tathaiveti. svaparaśarīrasaṃbadhaṃ. evaṃ rūpadhātāv iti. yathā kāmadhātūpapanno dvividhaṃ nirmāṇaṃ nirmiṇoti. kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ ca. tad api dvividhāṃ svaparaśarīrasaṃbaddham iti caturvidhaṃ. evaṃ rūpadhātūpapanno 'pi caturvidhaṃ nirmiṇotīti. aṣṭavidhaṃ samāsato nirmāṇaṃ. vastrābharaṇavan na (abhidh-k-vy 659) samanvāgama iti. yathā ca vastrābharaṇaiḥ svaśarīrasaṃbaddhair apy asattvasaṃkhyātatvāt indriyādhiṣṭhānāsaṃbandhatvād vā na samanvāgamaḥ. tadvat.

dvyāyatanam iti. rūpaspraṣṭavyāyatanaṃ. na gandharasāyatanaṃ. samanvāgamābhavād ity abhiprāyaḥ. na śabdāyatanam uccheditvāt. abhighātajatvād ity apare. āgantukatvād ity abhiprāyaḥ.

(vii.55-58) dvitīyadhyānaphalaṃ trīṇīti. adharabhūmike ca dve svabhūmikaṃ ceti. catvāri paṃca ca yojyānīti. tṛtīyadhyānabhūmikāni catvāri. adharabhūmikāni trīṇi svabhūmikaṃ ceti. caturthadhyānabhūmikāni paṃcādarabhūmikāni catvāri svabhūmikaṃ ceti. dvitīyādidhyānaphalam iti vistaraḥ. [tib. 326b] dvitīyadhyānaphalaṃ nirmāṇam yan nirmātrā nirmitaṃ. prathamadhyānabhūmikān nirmāṇaphalāt prathamadhyānaphalād gatito viśiṣyate. tad dvitīyadhyānaphalaṃ nirmāṇaṃ dvitīyaṃ dhyānabhūmiṃ gacchati. prathamadhyānaphalaṃ tu tāṃ na gacchati. kiṃ tarhi. prathamadhyānabhūmim eveti gamanaviśeṣād viśiṣyate. evaṃ tṛtīyādidhyānaphalam yojyaṃ.

dhyānavan lābha

iti mauladhyānānām iva vairāgyato nirmāṇacittānāṃ lābhaḥ. śuddhakād dhyānād anaṃtaraṃ nirmāṇacittam iti. nirmāṇacittasaṃmukhībhāve yad ādiṃ. tac chuddhakād utpadyate. nirmāṇacittād veti dvitīyādipravāhe. nirmāṇacittād api śuddhakam iti. nirmāṇacittād vyutthāne nirmāṇacittaṃ ca pravāhe. samādhiphalasthitasyeti. samādhinirmāṇacittasthitasya, ūrdhvabhūmikas tv iti. dvitīyādidhyānabhūmikaḥ. prathamadhyānabhūmikena bhāṣyate. ūrdhvaṃ dvitīyādiṣu vijñaptisamutthāpakasya savitarkasya savicārasya cittasyābhāvāt. tathā hy uktaṃ. vitarkya vicārya vācaṃ bhāṣata iti.

nirmāṇacittābhāvān nirmitābhāva iti. nimittābhāve naimittikasyāpy abhāva ity asantaṃ [tib. 327a] katham enaṃ nirmitaṃ bhāṣayantīti abhiprāyaḥ.

adhiṣṭhāyānyavartanād

iti. nirmāṇacittena nirmitaṃ nirmāya tataś cādhiṣṭhāyāvasthānakāmatayā tiṣṭhatv etad iti. tata uttarakālam anyena vijñaptisamutthāpakena savitarkasavicārakeṇa cittena vācaṃ pravartayanti nirmātāraḥ. pūrvābhiprāyaṃ hi saṃtatir anuvartate. pūrvaṃ hi tena cetasi vyavasthāpitaṃ nirmāṇaṃ nirmāsyāmi tad adhiṣṭhāsyāmi tad vācayiṣyāmīti. avasthādvaye 'dhiṣṭhānasaṃbhavāt pṛcchati. (abhidh-k-vy 660) kiṃ jīvita evādhiṣṭhānam ityādi. āryamahākāśyapādhiṣṭhāneneti. āryamahākāśyapādhimokṣeṇety arthaḥ.

trividhaṃ tūpapattijam

iti. kadācid dhi devādayaḥ parānugrahārthaṃ parān nirmiṇvanti. kadācid viheṭhanārtham ityādi. tatkṛtaṃ ceti vistaraḥ. devādikṛtaṃ ca svaparasambaddhaṃ nirmāṇaṃ navāyatanikaṃ. kutaḥ. aśabdarūpyāyatanatvāt. yasmād aśabdāni cakṣurāyatanarūpāyatanādīni tatra santīti. śabdaḥ saṃtānābhāvān na nirmāyate. acittakatvāc ca na manodharmāyatane. acittako nirmita iti kathaṃ gamyate. śāstrāt. evaṃ hy āha. tannirmitaś cāturmahābhautiko vaktavyo [tib. 327b] na cāturmahābhautiko vaktavyaḥ. āha. caturmahābhautiko vaktavyaḥ. upādāyarūpiko nopādāyarūpiko vaktavyaḥ. āha. upādāyarūpiko vaktavyaḥ. acittiko vaktavyaḥ. kasya cittavaśena vartata iti vaktavyaṃ. āha. nirmātus cittavaśena vartata iti. yadi tarhi navāyatanikaṃ nirmīyate. indriyanirmāṇāt kathaṃ nāpūrvasattvaprādurbhāvo bhavati. sattvasaṃkhyātāni hīndriyāṇīti. ata āha. indriyāvinirbhūtatvād iti. yasmāc cakṣurādibhir indriyaiḥ paṃcabhiḥ svaparaśarīrasambaddhaṃ nirmāṇaṃ rūparasaspraṣṭavyasvabhāvam avinirbhāgenāvasthitaṃ bhavan navāyatanikam ity ucyate. na tv indriyaṃ nirmīyata iti eṣa siddhāntaḥ. yat punas tad eva svaparaśarīrasambaddhaṃ nirmiṇoti tac caturāyatanikam eva bhavati.

(vii.60ab) yathā māṃdhātur āntarābhavikānāṃ ceti. karmajāyā ṛddher etad udāharaṇam ucyate.

(vii.59) kim ete divye eveti. kim ayaṃ divyaśabdo mukhyavṛttiḥ. āhosvid aupacārika ity abhiprāyaḥ. yadi hy ete divi bhave divye ity artho gṛhyate. mukhyavṛttir ayaṃ śabdo bhavati. atha tu divye iveti divye ity aupacārikaḥ. yathā bodhisattvacakravartigṛhapatiratnānām iti. aupacārikatve dṛṣṭāntaṃ darśayati. vijñānasahitatvād iti. [tib. 328a] rūpadarśanamukhenābhinirhṛtatvān nityaṃ vijñānasahitam iti. sabhāgam eva. kāṇavibhrāntābhāvād iti. kāṇam abhyantaravikalaṃ. vibhrāntaṃ kekaraṃ sarvataś ca na paśyatīti. arthād uktaṃ bhavati. divyaṃ cakṣuḥ pṛṣṭhato 'pi paśyati. pārśvato 'pi paśyati na tv evam adivyaṃ cakṣur iti.

(vii.60, 61) divyaśrotrādikam api catuṣṭayam iti. ādiśabdena divyaṃ cakṣuḥ pūrvenivāsānusmṛtiḥ paracittajñānaṃ ca. etad api divyaśrotrādikaṃ catuṣṭayam. (abhidh-k-vy 661) upapattipratilabdham asti. divyaṃ cakṣuḥ keṣām upapattipratilaṃbhikaṃ. kāmāvacarāṇāṃ devānām anāgāmināṃ ca rūpāvacarāṇāṃ. nārūpyāvacarāṇāṃ. tatra rūpābhāvat dṛṣṭir gamanaṃ nirmāṇaṃ ca nāsti. nāpi divyaṃ śrotraṃ cakṣuś cāsti. paracittajñānam api nāsti. svaparasaṃtānaparicchedābhāvāt. pūrvenivāsānusmṛtir api nāsti. kāmarūpāvacarasattvavat tādṛśasyātmabhāvasyāsamudāgamāt. atha vā sarvā apy abhijñā na santi. kāmarūpāvacarasattvavat tādṛśasyātmabhāvasyāsamudāgamāt. na yathā bhāvanāphalaṃ kuśalam eveti. viparītadṛṣṭāntaḥ. anyagatisthā nityaṃ jānata iti. tābhyāṃ paracittapūrvenivāsānusmṛtibhyāṃ devādigatisthā nityaṃ jānate. [tib. 328b] duḥkhavedanānabhyāhatatvāt.

nṛṇāṃ notpattilābhikam

iti. manuṣyāṇām etad yathoktam ṛddhyādikaṃ vairāgyalābhikaṃ tarkavidyauiadhakarmakṛtaṃ cāsti. na tūpapattikalābhikam asti. yat tarhi prakṛtijātismarā iti. prakṛtijātismaratvaṃ pūrvenivāsānusmṛtyā sā copapattau bhavatīti. katham. asāv utpattilābhikā na bhavatīty abhiprāyaḥ. āha. karmaviśeṣajāsau teṣām iti. teṣāṃ bodhisattvānāṃ karmaviśeṣanirvṛttā. upapattilābhikaṃ hi nāma yad upapattikāla eva sarveṣāṃ nisargato labhyate. na tu yat kasyacid evopapattikālād ūrdhvaṃ. yathā pakṣiṇām ākāśagamanaṃ. tasmāt karmaviśeṣajāsau teṣāṃ. katham ity āha. trividhā hīti vistaraḥ. bhāvanāphalaṃ yathoktam. upapattipratilabdhā devādīnāṃ. karmajā yathā teṣāṃ bodhisattvānām iti.

ācāryayaśomitrakṛtāyām abhidharmakośavyākhyāyāṃ saptamaṃ kośasthānaṃ.

(abhidh-k-vy 662) blank

viii (samāpattinirdeśo nāmāṣṭamaṃ kośasthānam)

(viii.1, 2) saptamād anantaram aṣṭamasya kośasthānasyopanyāse saṃbaṃdhaṃ darśayann āha. jñānādhikāreṇeti vistaraḥ. jñānādhikāreṇa daśānām jñānānām adhikāreṇa jñānamayānāṃ jñānasvabhāvānāṃ praṇidhijñānābhijñānādīnāṃ kṛto nirdeśaḥ anyasvabhāvānāṃ tu [tib. 329a] samādhyādīnāṃ kartavyaḥ. sarvaguṇāśrayatvād iti kāmam ārūpyā api guṇāśrayā bhavanti. na sarvaguṇāśrayāḥ. dhyānāni tu sarvaguṇāśrayā iti.

dvidhā dhyānānīti

kāryadhyānāni kāraṇadhyānāni cety arthaḥ.

śubhaikāgryam

iti. śubhānāṃ cittānām aikāgryaṃ. abhedeneti. sarveṣām api lakṣaṇānām. etal lakṣaṇam ata āha. samādhisvabhāvatvād iti. dhyānānām iti vākyaśeṣaḥ. atha vā abhedeneti samādhimātragrahaṇaṃ. bhedena

paṃca skaṃdhās tu sānugam

iti. avijñaptirūpaskaṃdhaḥ.

ekālambanatā ekālambanatvaṃ cittānāṃ. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ caittānām apy ekālaṃbanatve ekālambanatvaṃ cittānām ity ucyate. na punar ekālambanatā cittacaittānām ity ucyate. prādhānyāt cittāny evaikālambanāni samādhir iti. avasthāviśeṣatvāc citragurvāvat. vaibhāṣika āha. na cittāny eva samādhiḥ. yena tu tāny ekāgrāni vartante samāhitāni. sa dharmaḥ samādhiḥ. yathā vaiśeṣikanaye śuklaguṇayogāc chuklaḥ paṭaḥ. sa eva guṇo 'sya [tib. 329b] śauklam ity ucyate. tadvat. nanu ca kṣaṇikatvāt sarvaṃ cittam ekāgraṃ. kim idam ucyate yena tu tāny ekāgrāṇi vartante. sa dharmaḥ samādhir iti. dvitīyasya tasmād avikṣepa iti cet. yady etat syād dvitīyasya cittasya tasmāt samādheḥ (abhidh-k-vy 664) [avikṣepaḥ. kasminn ālambane] na vikṣepo 'sminn ālambana iti. saṃprayukte samādhivaiyarthyaṃ. yat prathamaṃ cittaṃ samādhisaṃprayuktaṃ. tasmin saṃprayukte samādhivaiyarthyaṃ. tatra kāritraṃ samādhir na karoti dvitīye karotīti kṛtvā. kiṃ ca yata eva ca kāraṇāt samādhir ekāgratālakṣaṇo 'bhipretaḥ. tata eva ca kāraṇāt cittānām ekālaṃbanatvaṃ kiṃ neṣyate. kiṃ samādhinā arthāntarabhūtenety abhiprāyaḥ.

na. durbalatvāt samādheḥ. na mahābhūmikatvāt samādheḥ sadbhāvāt sarvasya cittasyaikāgryatāprasaṃgaḥ. yac cittaṃ durbalena samādhinā saṃprayujyate. na tad ekāgraṃ bhavati. yat punar balavatā. tac cittam ekāgram iti. saty api mahābhūmikatve samādher na sarvacittānām ekāgratāprasaṃgaḥ.

cittāny eveti vistaraḥ. cittāny evaikāgrāṇi samādhir nārthāṃtarabhūta iti. tathā hy adhicittaṃ śikṣeti. adhicittaṃ śikṣā katamā. catvāri dhyānānīti sarvaṃ. tathā cittapariśuddhipradhānaṃ catvāry eva dhyānāni. ity uktāni. [tib. 330a] likhitam idaṃ sūtram

ṛddhipādāḥ samādhayaḥ

ity atra. yathā hy adhiśīlam śikṣā śīlam eva. na tasmād anyā. adhiprajñāṃ ca śikṣā prajñaiva. na tasyā anyā. evam adhicittaṃ śikṣā cittam eva. na tasmād anyā. na cittavyatiriktasamādhir astīty arthaḥ. adhicittaṃ hi śikṣā samādhir iṣyate. yathā cāsminn eva sūtre śīlaparīśuddhipradhānaṃ vimuktipariśuddhipradhānaṃ ity ukte. na śīlapariśuddhiḥ śīlād anyā. evaṃ dṛṣṭipariśuddhiḥ vimuktipariśuddhiś ca. tathaiva cittapariśuddhir api na cittād anyā. cittapariśuddhir hi caturdhyānalakṣaṇasamadhir iti.

evaṃ tarhīti. yadi samādhisvabhāvāni dhyānāni sarvasamādhidhyānaprasaṃgaḥ. kuśalakliṣṭāvyākṛtanām api samādhīnāṃ dhyānaprasaṃgaḥ. samādher mahābhūmikatvāt. na. prakarṣayukta iti vistaraḥ. naitad evaṃ prakarṣayukte samādhau dhyānanāmavidhānat. bhāskaravat. tadyathā ya eva prakarṣeṇa bhāsaṃ karoti. sa eva bhāskaraḥ. [tib. 330b] na khadyotakādiḥ. tadvat. sa hīti vistaraḥ. sa hy aṃgasamāyuktaḥ samādhiḥ śamathavipaśyanābhyāṃ yuganaddhābhyām ivāśvābhyāṃ ratho vahatīti yuganaddhavāhī. tadbhāvāt dṛṣṭadharmasukhavihāra uktaḥ sūtre. sukhā ca pratipad iti. aṃgasamāyukta eva samādhiḥ. sukhā ca pratipad ity ukta iti vartate. sutarāṃ tena dhyāyanti sukhatvāt. kliṣṭaya kathaṃ dhyānatvam iti. yadi kuśalāṃgasamāyuktaḥ samādhir dhyānaṃ. kliṣṭasyāsvādanāsaṃprayuktasya kathaṃ dhyānatvayuktam (abhidh-k-vy 665) iti vākyaśeṣaḥ. trividhaṃ dhyānam

āsvādanāsaṃprayuktaṃ śuddhakam anāsravam

iti vacanāt. mithyopanidhyānād iti. mithyānitīraṇād ity arthaḥ. atiprasaṃga iti. kāmarāgaparyavasthitenāpi cetasā mithyopanidhyānāt tatprasaṃgaḥ. na. tatpratirūpa eveti vistaraḥ. naitad evaṃ atiprasaṃga iti. tat pratirūpa eva hi nātibahuvilakṣaṇe kliṣṭe dhyānam iti saṃjñāsaṃniveśaḥ. pūtibījavat. yathā kiṃcid abījaṃ pāṣāṇādy atyantatajjātivilakṣaṇam na pūtibījam ity ucyate. kiṃ tarhi. bījajātīyam evopahataṃ yad bhavati. tasminn eva saṃjñāsaṃniveśaḥ pūtibījam iti. uktāni cākuśalāny api dhyānānīti. sa kāmarāgaparyavasthitaḥ [tib. 331a] kāmarāgaparyavasthānam antarīkṛtvā dhyāyati pradhyāyatīti vistaraḥ. anena kāmarāgādiparyavasthānasyāpi dhyānatve sati na doṣa iti darśayati. dhūmāgnivad iti. yathā dhūmo 'treti dhūmavacanenāgnir apy ukto bhavati sāhacaryāt. na vināgninā dhūmo bhavatīti. anenaiva cāvinābhāvitvena dhūmasyābhyarhitatvaṃ. yatra hi dhūmaḥ. tatrāgniḥ. na tu yatrāgniḥ. tatra dhūmaḥ. tathā hy ayoguḍāṃgārādiṣv agnir eva gṛhyate. na dhūmaḥ. asmāc cābhyarhitatvād dhūmasya pūrvanipāto vāsudevārjunavat. anyathā hi dvaṃdve 'pīty agniśabdasya pūrvanipātaḥ syāt. kathaṃ punaḥ sāhacaryeṇa hi prītisukhavān vicāro vinā vitarkeṇa nāsti. yathā dhyānāntaravicāraḥ. na prītisukhavān ity avitarkaḥ. naivam ayaṃ vicāraḥ. viśeṣito hy ayaṃ vicāraḥ. prītisukhasahapaṭhitaḥ.

vicāraprītisukhavad

iti. prītisukhavatā vicāreṇa prītisukhena ca saṃprayuktaṃ prathamaṃ dhyānam ity arthaḥ. yadi punar vitarkaprītisukhavad iti sūtraṃ kriyeta ko doṣaḥ syāt. na śakyam evaṃ kartuṃ.

pūrvapūrvāṃgavarjitam

iti vakṣyati. vitarkavarjitaṃ dvitīyaṃ dhyānam [tib. 331b] iti dhyānāntaram api dvitīyaṃ dhyānaṃ prāpnoti. kiṃ ca catvāry aṃgāni prathamadhyānanirdeśāvasāne 'nenānukrameṇoktāni. savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. tatra vicāraprītisukhasamādhayaḥ prathame dhyāne bhavaṃti. ebhiś caturbhir aṃgair vitarkeṇa ca sarvaprathamoktena paṃcāṃgam ucyate. dvitīyaṃ punar ucyate. avitarkam avicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. (abhidh-k-vy 666) caturṇām eṣāṃ pūrvāṃgena vicāralakṣaṇena varjitam iti. tṛtīyam apy evam ucyate. sa prīter virāgād upekṣako viharati vistareṇa yāvat sukhavihārīti. tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. prītilakṣaṇenāpareṇāṃgena varjitam iti. caturthaṃ punar evam ucyate. sa sukhasya ca prahāṇād vistareṇa yāvad aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. sukhenāpy aṃgena varjitaṃ samādhir evātra kevalam avaśiṣyata ity ata eva sūtraṃ kṛtaṃ

vicāraprītisukhavad

iti.

(viii.2-4) eṣām api copapattaya uktā iti.

ārūpyadhātur asthāna upapattyā caturvidha

iti vacanāt. anuparivartakarūpābhāvad iti. dhyānānāsravasaṃvarābhāvād [tib. 332a] ity arthaḥ.

viveka

iti. vivicyate aneneti vivekaḥ. yena mārgeṇeti. ānaṃtaryamārgeṇa vimuktimārgeṇāpi vā tad ekakāryatvāt. vairāgyagamanād iti. tadvaimukhyagamanād ity arthaḥ.

vibhūtarūpasaṃjñākhyā

iti. vibhūtā rūpasaṃjñāsyeti vibhūtarūpasaṃjñaḥ. vibhūtarūpasaṃjñā ity ākhyā eṣām iti vibhūtarūpasaṃjñākhyāḥ.

sādhyaṃ tāvad etad iti. nikāyāntarīyāḥ. yadi hi syād hi syād iti vaibhāṣikāḥ. āpiṃgalavad iti. yathā īṣat piṃgala āpiṃgalaḥ. evam īṣad rūpā ārūpyā iti. kathaṃ tadabhāve tatsaṇvarau kāyavāksaṃvarau bhaviṣyataḥ. na cāsati bhūte ārūpyāvacare saṃvarabhautikam ārūpyāvacaraṃ yujyate. anāsravasaṃvaravac cet. tatraitat syāt. yathā na saṃty anāsravāṇi bhūtāni. asti cānāsravasaṃvaro bhautikaṃ rūpam. evam ihāpi nārūpyāvacarāṇi bhūtāni syuḥ. atha vārūpyāvacarasaṃvaraḥ syāt bhautikaṃ rūpam iti. tac ca na. sāsravabhūtasadbhāvāt sāsravāṇi [tib. 332b] bhūtāni saṃti. tāny ārūpyeṣu bhaveyuḥ. anāsravāṇi tu bhūtāni na saṃti. ato 'nāsravasaṃvaro yatra jātaḥ. tatratyāni sāsravāṇy upādāya bhavatīty akalpaneyam asāmyāt. samāpattāv api tatpratiṣedha ukta iti. anenaivopapattirūpapratiṣedhena samāpattāv api rūpapratiṣedha ukto bhavati. nātra yatnāṃtaram anuṣṭheyaṃ. kathaṃ. yadi kāyavāksaṃvaramātraṃ. (abhidh-k-vy 667) kathaṃ tadabhāve tatsaṃvaro bhaviṣyati. na cāsati bhūte bhautikaṃ yujyate. anāsravasaṃvaravac cet. na. sāsravabhūtasadbhāvād iti. sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramād iti vacanāt. samāpattāv api tatpratiṣedha ukta ity apare. tad evaṃ nārūpyasamāpattiṣu nārūpyopapattiṣu rūpam astīti darśitaṃ bhavati. parimāṇālpatvāc cet. atha mataṃ. paramāṇumātraṃ rūpam asti. atas ta īṣadrūpā iṣyanta iti. udakajaṃtukeṣv apy aṇutvād adṛśyarūpeṣu prasaṃgaḥ ārūpyaprasaṃga ity arthaḥ. acchatāc cet. tatraitad syād rūpasyācchatvād ārūpyā iti. antarābhavarūpāvacareṣv apu prasaṃgaḥ. antarābhavarūpāvacarā hi

vajramayeṣv api parvateṣv acchatvād asajjamānā [tib. 333a] gacchaṃti. teṣv ārūpyaprasaṃgaḥ. samāpattivat tadupapattiviśeṣād iti. yathaiva hy ākāśānantyādisamāpattayo viśiṣṭatamāḥ. evam upapattiviśeṣo 'pi tāsām abhyupagantavyo 'cchācchataratama iti. ataḥ samāpattivad upapattiviśeṣo 'py acchataratama iti. tad evārūpyaṃ syāt. yadi cārūpyopapattirūpasyādharabhūmikenendriyeṇācchataratvād agrahaṇam ity ārūpyā ucyaṃte. dhyānopapattirūpasyāpi ceti vistaraḥ. eṣa saṃbhavo dhyānopapattirūpasyāpi cādharabhūmikenendriyeṇāgrahaṇaṃ. kathaṃ. prathamadhyānabhūmikenendriyeṇa dvitīyabhūmikasyāgrahaṇaṃ. evaṃ yāvat tṛtīyadhyānabhūmikenendriyeṇa caturthadhyānabhūmikasya rūpasyāgrahaṇaṃ. ūrdhvabhūmikasyācchataratamatvāt. tad evaṃ dhyānopapattirūpasya cādharabhūmikenendriyeṇāgrahaṇāt kas tatra viśeṣaḥ. ārūpyadhātau yad acchataratamābhyāṃ sāmānye 'pi ta evārūpyā iṣyaṃgte na rūpāvacarāḥ. tasmān na tatra rūpaṃ. atha mataṃ dvayor dhātvor anvarthā saṃjñā. kāmaguṇaprabhāvitaḥ kāmadhātuḥ. rūpaprabhāvito rūpadhātur iti. nārūpyadhātor [tib. 333b] anvarthā saṃjñā. kiṃ tarhi yādṛcchikī ti. kātra yuktiḥ. dvayor dhātvor anvarthā saṃjñā. nārūpyadhātor iti. yuktyā pratiṣidhya nārūpyadhātau rūpam astīti āgamaṃ parigṛhyāśaṃkitaṃ vāryate. tatra rūpaprasiddhyārtham āyurūṣmaṇor iti vistaraḥ. ārūpyeṣu rūpāstitvasiddhir iti ced ity etat padaṃ pratyekaṃ yojyaṃ. katham. āyurūṣmaṇoḥ saṃsṛṣṭavacanād rūpāstitvasiddhir iti cet. tatraitat syāt sūtra uktaṃ. yac cāyuṣman kauṣṭhila āyur yac coṣmakaṃ saṃsṛṣṭāv imau dharmau. na

visaṃsṛṣṭāv iti vistaraḥ. atas tatrāyuṣi saty ūṣmaṇā bhavitavyaṃ. ūṣmā ca rūpam iti sidhyati. naḍakalāpīdvayavan nāmarūpayor (abhidh-k-vy 668) anyonyaniśritavacanāt. ārūpyeṣu rūpāstitvasiddhir iti cet. sūtra uktaṃ. tadyathāyuṣman śāriputra dve naḍakalāpyāv ākāśe ucchrite syātāṃ. te anyonyaniśrite anyonyaṃ niśritya tiṣṭheyātām. tatra kaścid ekām apanayet. dvitīyā nipatet. dvitīyām apanayet. ekā nipatet. evam āyuṣman śāriputra nāmaṃ ca rūpaṃ cānyonyaniśritaṃ. anyonyaṃ niśritya tiṣṭhatīti vistaraḥ. vijñānapratyayaṃ nāmarūpam iti vacanāt. tasmād ārūpyeṣu rūpāstitvasiddhir iti cet. [tib. 334a] pratītyasamutpādasūtra uktaṃ. ārūpyaprasiddhikṣaṇe vijñānapratyayaṃ nāmarūpam iti vacanāt tasmād ārūpyeṣu rūpam astīti sidhyati. anyatra rūpād iti vistaraḥ. sūtra uktaṃ. rūpopagaṃ bhikṣavo vijñānaṃ tiṣṭhati. iti rūpālambanarūpapratiṣṭhaṃ. yaḥ kaścid bhikṣava evaṃ vadet. ahaṃ anyatra rūpād vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyo vijñānasyāgatiṃ vā gatiṃ vā vadāmīti. tasya tad vāgvastv eva syād iti. asmād api cāgamād ārūpyeṣu rūpam astīti sidhyaty evaṃ cet. tan na. saṃpradhāryatvāt.

āhosvit sarvam iti. kāmarūpārūpyāvacaraṃ. ayam atrābhiprāyārthaḥ. kāmāvacaram evāyuḥ saṃdhāyaivam uktam iti. tathā hy uktaṃ.

āyur ūṣmātha vijñānaṃ yadā kāyaṃ jahaty amī. apaviddhas tadā śete yathā kāṣṭham acetana

iti. na cārūpyadhātau kāyo 'sti. kuta eva kāyanidhanaṃ. rūpadhātau tu yady api kāyo 'sti. na tu kāyanidhanaṃ prajñāyata iti. yac ca nāmarūpayor anyonyāśritatvam uktaṃ. tad api kāmarūpāvacaram eva saṃdhāyoktam iti lakṣyate. dvayasaṃbhave hy anyonyāśritatvaṃ saṃbhavati. [tib. 334b] yac ca vijñānapratyayaṃ nāmarūpam iti. vijñānaṃ pratyayo 'syeti vijñānāpratyayaṃ nāmarūpam ity evaṃ ṣaṣṭhībahuvrīhisamāse. kim atra sarvavijñānaṃ kāmāvacarasaṃskārapratyayaṃ yāvad ārūpyāvacarasaṃskārapratyayaṃ nāmarūpasya pratyayaḥ. āhosvit sarvaṃ nāmarūpaṃ vijñānapratyayam iti. vayaṃ brūmo vijñānapratyayaṃ māmarūpam ity evaṃ sarvasya nāmarūpasya vijñānaṃ pratyaya ity avadhāryate. na tu sarvaṃ vijñānaṃ nāmarūpasya pratyaya ity avadhāryate. kiṃcid vijñānaṃ nāmna eva pratyayo yad ārūpyāvacarasaṃskārapratyayaṃ. kiṃcin nāmarūpasya yat kāmarūpāvacarasaṃskārapratyayaṃ. tad idam uktaṃ bhavati. pratyaya eva vijñānam asya nāmarūpasya. na tv asyaiva samuditasya nāmarūpasya pratyaya iti. saṃbhavaṃ praty evam ucyate. tathā hy upapādukānāṃ vijñānapratyayaṃ ṣaḍāyatanam eva bhavati. na nāmarūpam aniṣpannaṣaḍāyatanāvasthā hi paṃca skaṃdhā nāmarūpam (abhidh-k-vy 669) ity ākhyāyante. sūtraṃ caitam evārthaṃ dyotayati. vijñānaṃ ced ānanda mātuḥ kukṣiṃ nāvakrāmed api tu tan nāmarūpaṃ kalalatvāya saṃmūrchet. na bhadanta. vijñānaṃ ced ānandāvakrāmya kṣipram evāpakrāmed api tu tan nāmarūpam itthavtāya prajñāyeta. [tib. 335a] no bhadanta. vijñānaṃ ced ānanda daharasya kumārasya kumārikāyā vā ucchidyeta vinaśyen na bhaved

api tu tan nāmarūpaṃ vṛddhiṃ vipulatām āpadyeta. no bhadanta. tad anenāpi paryāyeṇa veditavyaṃ. yad vijñānasya pratyayaṃ nāmarūpaṃ. nāmarūpapratyayaṃ ca vijñānam iti vistaraḥ. kim atra sarvair etai rūpādibhir vinā tatpratiṣedha āgatigatipratiṣedhaḥ. tatra pūrvasmāl lokād aṃtarābhavasaṃtatyā ihopapattir āgatiḥ. aṃtarābhavasaṃtatyā punar asmāl lokāt paraloka upapattir gatiḥ. āhosvid ekenāpi rūpādīnām anyatamam eva. vayaṃ brūmaḥ. sarvair vinā tatpratiṣedha iti. aviśeṣavacanān na saṃpradhāryam iti cet. syād eṣā buddhir aviśeṣeṇedaṃ sūtravacanaṃ. yac cāyuṣman mahākauṣṭhila āyur iti vistareṇa yāvad rūpopagaṃ vijñānaṃ tiṣṭhatīty anena sūtravacanena viśeṣitaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ vāyuḥ saṃdhāyoktaṃ yāvat sarvair eva tair vinā rūpādibhis tatpratiṣedha iti. atrocyate. astiprasaṃgaḥ. bāhyasyāpi hy ūṣmaṇa āyuṣā vinābhāvo na prāpnotīty aviśeṣavacanāt. na hy evaṃ viśeṣitaṃ yac cāyuṣman kauṣṭhila āyur yac coṣmā ādhyātmika ityādi. [tib. 335b] bāhyasyāpi ca rūpasya kāṣṭhakuḍyāder asattvasaṃkhyātasya vijñānāśritatvaṃ prāpnoty aviśeṣavacanāt. caturvijñānasthitivac ceti vistaraḥ. yathā catasṛṇāṃ vijñānasthitīnām aviśeṣavacanād ārūpyadhātau tava rūpāstitvam. evaṃ tavāhāracatuṣkavacanād rūpārūpyadhātau kavaḍīkārāhāraprasaṃgaḥ. evaṃ hi sūtraṃ paṭhyate. catvāra āhārā bhūtānāṃ sattvānāṃ sthitaye saṃbhavaiṣiṇāṃ cānugrahāye. katame catvāraḥ. kavaḍīkārāhāraḥ audārikaḥ sūkṣmaḥ. sparśo dvitīyaḥ. manaḥsaṃcetanā tṛtīyaḥ. vijñānam āhāraś caturtha iti. evam āhāracatuṣkavacanāt sattvānāṃ sthityārtham

aviśeṣeṇa. kāmāvacarāṇām ity aviśeṣitatvāt tava rūpārūpyadhātvor api kavaḍīkārāhāraprasaṃgaḥ. atikramyeti vistaraḥ. tatra nikāyāntarīyasyaitat syāt. asty asyotsargasyāpavādhaḥ. atikramya devān kavaḍīkārāhārabhakṣān iti vacanāt. udāyisūtrādiṣu bhedāc ca kāyasyātikramya devān kavaḍīkārāhārabhakṣān anyatamasmin divye manomayakāya upapadyata iti. prītyāhāravacanāc ceti. bhavati bhikṣavaḥ sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate. saṃvartamāne loke yadbhūyasā sattvā [tib. 336a] ābhāsvare (abhidh-k-vy 670) devanikāye utpadyante. tatra bhavanti rūpiṇo manomayā avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṃgapratyaṃgopetāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ svayaṃprabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣāḥ prītyahārā dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhantīty evamādiṣu sūtreṣu vacanād aprasaṃgaḥ kavaḍīkārāhārasya. yady evam ārūpyeṣv api rūpasyāprasaṃgaḥ. kiṃ kāraṇam apavādāt. kathaṃ. rūpāṇāṃ niḥsaraṇam ārūpyā ity ekaṃ sūtram apavādaḥ. ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇy ārūpyā iti dvitīyam. arūpiṇaḥ santi sattvā iti tṛtīyaṃ. sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramād iti caturtham. sati hi rūpa iti. yady ārūpyasamāpattyupapattiṣu rūpaṃ syāt. sati hi rūpe svaṃ rūpam avaśyaṃ saṃjānīrann iti sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramād iti vacanaṃ noktaṃ syāt. uktaṃ tu. ato 'pi na tatra rūpam asti. audārikaṃ iti vistaraḥ. tatraitat syāt. [tib. 336b] audārikam adhobhūmikaṃ rūpam abhisaṃdhāyoktaṃ. ye te śāntā vimokṣā iti vistareṇa. atra brūmaḥ. kavaḍīkārāhāre 'pi tulyaṃ. kathaṃ. atikramya devān kavaḍīkārāhārabhakṣān ity audārikam adhobhūmikaṃ

kavaḍīkārāhāram abhisaṃdhāyoktam na rūpāvacaraṃ kavaḍīkārāhāraṃ sūkṣmam iti. yadi cādhobhūmyaudārikarūpaniḥsaraṇād ārūpyā ity ucyante. dhyānānām api cādhobhūminiḥsaraṇatvād ārūpyatvaprasaṃgaḥ. kathaṃ. kāmāvacaraudārikarūpaniḥsaraṇaṃ prathamaṃ dhyānam. evam uttarottaraudārikarūpaniḥsaraṇaṃ. yāvac caturthadhyānam ity ārūpyatvaprasaṃgaḥ. vedanādiniḥsaraṇaṃ ca kiṃ noktaṃ. yady adhobhūmikaudārikaniḥsaraṇāt saty api svabhūmikarūpe ārūpyā ity ucyante. vedanādiniḥsaraṇād ārūpyā avedanā iti kiṃ nocyante. satyām api svabhūmivedanāyāṃ. ādiśabdena yāvad avijñānā iti kiṃ nocyante. saty api svabhūmivijñāna iti. kiṃ kāraṇam. adhobhūmikavedanādiniḥsaraṇāt. adhobhūmyaudarikavedanādiniḥsaraṇāt ity arthaḥ. rūpajātiṃ tu kṛtsnām atikrāntā. [tib. 337a] yā kācid rūpajātiḥ audārikī vā sūkṣmā vā ādhyātmikī vā bāhyā vā. tāṃ sarvām atikrāntā ārūpyāḥ samāpattyupapattau. na vedanādijātiṃ na vedanāṃ sarvām atikrāntā ārūpyāḥ samāpattyupapattau. aduḥkhāsukhavedanāstitvāt. ādiśabdena yāvad vijñānaṃ vaktavyaṃ. ato rūpāṇāṃ niḥsaraṇam uktaṃ. na vedanādiniḥsaraṇaṃ. tasmād evaṃvādinām asmākaṃ na bhavaty ayaṃ prasaṃgaḥ. adhobhūmikavedanādiniḥsaraṇāt. vedanādiniḥsaraṇaṃ ca kiṃ noktam iti.

āha. yadi rūpāṇāṃ niḥsaraṇam ārūpyāḥ. yat tarhy uktaṃ sūtre nāhaṃ bhavena bhavasya niḥsaraṇaṃ vadāmīti. tat katham rūpabhavasyārūpyabhavena (abhidh-k-vy 671) niḥsaraṇaṃ. bhavenabhavasyāniḥsaraṇavacanaṃ tu tenaiva tasyāniḥsaraṇāt. tenaiva bhavena tasyaiva bhavasyāniḥsaraṇāt evam uktam. asarvānatyantaniḥsaraṇāc ca. asarvaniḥsaranaṃ. na hi rūpabhavena kāmabhavasya niḥsaraṇam iti. ārūpyabhavasyāpi tena niḥsaraṇaṃ bhavati. na cātyantaniḥsaraṇaṃ kāmabhavāt tena bhavati. punar āgamanāt. tathārūpyabhavena [tib. 337b] rūpabhavasya niḥsaraṇaṃ. na kāmabhavasya. na cātyantaniḥsaraṇaṃ rūpabhavānām ārūpyabhavena.

uktaṃ yathā vartata iti.

nikāyam jīvitaṃ cātra niśritā cittasaṃtatir

ityādi. traya iti pulliṃganirdeśaḥ. ārūpyā ity abhisaṃbaṃdhanāt. tathāprayogād iti. prayogakāle ākāśādīny ālambanāni bhavanti anyadā tv anye 'pi dharmā yathāsaṃbhavam ālambanānīti darśayati.

māṃdyāt tu na saṃjñānāpyasaṃjñaka

iti. caturtha ārūpyaḥ kasmān na saṃjñīty ucyate. nāpy asaṃjña iti. māṃdyāt. tuśabdena tasyākāro 'ntarnītarūpo veditavyaḥ. yena hi kāraṇena sa caturtha ārūpyo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam ity ucyate. tad eva kāraṇam ity ucyate. māndyād iti. prayogas tv asyaivaṃ sūcito bhavati. anvarthasaṃjñākaraṇāt. ata evāha. yady api tatrāpy evaṃ prayujyata ity ādi. saṃjñā gaṇḍaḥ gaṇḍavad gaṇḍaḥ. evaṃ yāvac chalyaḥ. asaṃjñakaḥ saṃmoham iti. saṃjñāyā abhāvo hi saṃmohakāraṇaṃ. ity arthaḥ. śīyateti saṃjñāsamucchedād ity abhiprāyaḥ. etac chāntaṃ etat praṇītaṃ. kiṃ. tad ity āha. yad uta naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam iti. saṃjñāmāndyam abhiprīyate. atra praśnayitavyam. kasmāt tu tais tad evaṃ gṛhyata iti. tair iti tatsamāpattibhiḥ. tad iti naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ. [tib. 338a] evaṃ gṛhyata iti naivasaṃjñānāsaṃjñeti gṛhyata ity arthaḥ. tad evaṃ paripraśne vigṛhītasyāvaśyam idaṃ vaktavyaṃ jāyate. mṛdatvāt saṃjñānāṃ. naivasaṃjnānāsaṃjñāyatanam ucyate ity etad evoktaṃ.

(viii.5, 6) samāpattidravyāṇi maulānīti.

śakhās teṣāṃ nopanaśyanta ity abhiprāyaḥ. kathaṃ sapta trividhānīty āha.

āsvādanavac chuddhānāsravāṇīti.

anāsravaṃ nāstīti saṃjñamāndyāt. yad āsvādayati. tasmād vyutthita iti. śuddhakāt. yenāsvādayati. tat samāpanna iti. āsvādanāsaṃprayuktaṃ.

(viii.7, 8) yathānta caturaṅgasenā nāṃgebhyo 'rthāṃtarabhūtā. evaṃ paṃcāṃgadhyānaṃ (abhidh-k-vy 672) nārthāntaram iti svamataṃ darśayati.

prītyādaya

iti. pūrvoktāḥ prītisukhacittaikāgratāḥ.

adhyātmasaṃprasādaś ceti.

caturaṃgaṃ dvitīyam.

tṛtīye paṃca pekṣeti.

saṃskāropekṣātra gṛhyate. yā prītir anābhogalakṣaṇā. smṛtir upekṣānimittasyāsaṃpramoṣaḥ. smṛtyasaṃpramoṣe saṃprajñānatā saṃprajñānaṃ. caturthe upekṣāpariśuddhiḥ. upekṣāyāḥ pariśuddhir upekṣāpariśuddhiḥ. [tib. 338b] adhobhūmikapakṣālavigamāt. aṣṭāv apakṣālā apakṣīyante. evaṃ smṛtipariśuddhiḥ.

(viii.9) prathamadhyānikānīti. prathamadhyāne bhavāni. ata evocyata iti. yasmād dvitīyādiṣv adhyātmasaṃprasādādayo vardhante. kathaṃ. catuṣkoṭikaṃ. syāt prathame dhyāne na dvitīye. syād dvitīye na prathame. syād ubhayoḥ. syān nobhayoḥ. evaṃ sarvāṇi dhyānāṃgāni parasparaṃ yojyāni. kathaṃ. yāny aṃgāni prathame dhyāne. tṛtīye 'pi tāni. catuṣkoṭikaṃ. prathamā koṭiḥ vitarkavicāraprītisukhāni. dvitīyā upekṣāsmṛtisaṃprajñānasukhāni. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī koṭir uktanirmuktā dharmāḥ. yāny aṃgāni prathame dhyāne. caturthe 'pi tāni. catuṣkoṭikam. prathamā koṭir vitarkavicāraprītisukhāni. dvitīyā aduḥkhāsukhā vedanā upekṣāpariśuddhiḥ. smṛtipariśuddhiś ca. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī uktanirmuktā dharmāḥ [tib. 339a] yāny aṃgāni dvitīye dhyāne. tṛtīye 'pi tāni. catuṣkoṭikaṃ. prathamā koṭir adhyātmasaṃprasādaprītisukhāni. dvitīyā upekṣāsmṛtisaṃprajñānasukhāni. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī uktanirmuktadharmāḥ. yāny aṃgāni dvitīye dhyāne. caturthe 'pi vā tāni. catuṣkoṭikaṃ. prathamā koṭir adhyātmasaṃprasādaprītisukhāni. dvitīyā tadaṃgāni samādhiṃ hitvā. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī uktanirmuktā dharmāḥ. yāny aṃgāni tṛtīye dhyāne caturthe 'pi tāni. catuṣkoṭikaṃ. prathamā koṭīḥ samādhivarjyāni tadaṃgāni. dvitīyāpy evaṃ. tṛtīyā samādhiḥ. caturthī uktanirmuktā dharmāḥ. etac ca tad ekāvacaraṃ nāma.

kasmāt tṛtīye dhyāne sukhaṃ dravyāntaram ucyata iti. katham ucyate. tāny etāny aṣṭādaśadhyānāṃgāni bhavantīti vistareṇoktvā punar āha. nāmata evaṃ.

dravyato daśa caikaṃ ca

dravyata etāny ekādaśa bhavanti. prathamadhyānikāni paṃca. dvitīye 'dhyātmasaṃprasādo vardhate. tṛtīye upekṣāsmṛtisaṃprajñānasukhānītivacanāt. sukheṃdriyayogād iti. sukheṃdriyasaṃbhavāt. nāsty eva caitasikaṃ sukheṃdriyaṃ triṣv api hi dhyāneṣu. kiṃ tarhi. kāyikam [tib. 339b] eva sukham aṃgavyavasthāpitaṃ. samāhitāvasthāṃtarālasamudācārāt. dārṣṭāṃtikānāṃ kilaiṣa pakṣaḥ. teṣāṃ hi na dvibhūmikam eva sukhendriyaṃ. kāmaprathamadhyānabhūmikam iti. kiṃ tarhi. caturbhūmikam api sukhendriyaṃ bhavati. kāmāvacaraṃ yāvat tṛtīyadhyānabhūmikaṃ iti. ata eva ca vibhāṣāyāṃ bhadantena sautrāntikenoktam. ābhidhārmikāṇāṃ araghaṭṭeneva cakṣurvijñānādikam adhastād ūrdhvam ākṛṣyata iti. tad evam asyeṣṭaṃ bhavati. cakṣurvijñānādikaṃ dvitīyādidhyānabhūmikam api bhavatīti.

adhyāropita eṣa pāṭha iti. yo 'yaṃ caitasikam iti pāṭhaḥ. sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayata iti svaśabdena vacanāc ceti. tṛtīyadhyānanirdeśa evam uktaṃ. sa prīter virāgād upekṣako viharati smṛtimān saṃprajānamān. sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate. yat tad āryā ācakṣate upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharatīti. yadi hi tac caitasikaṃ syāt kathaṃ tat kāyena pratisaṃvedyet. manaḥ kāyeneti. manaḥ samudāyenaivam uktvā. ko guṇa iti. sukhaṃ ca manasā pratisaṃvedayati. sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayata ity evaṃ vā vaktavyaṃ syād ity abhiprāyaḥ. caturthe dhyāne praśrabdhibhūyastve 'pi sukhāvacanāc ceti. caturthe dhyāne praśrabdhisukhaṃ bhūyo bhavati bahutaraṃ bhavati. dhyānāntarebhyaś caturthasya praśrabdhataratvāt. tadbhūyastve [tib. 340a] 'pi sukhasyāvacanaṃ. caturthe dhyāne sukhaṃ nocyate. tasya sukhasyāvacanāt. vedanāsukham eva tat tṛtīye dhyāne gamyate. na caturthe sukhā vedanāstīti tatra nocyata ity abhiprāyaḥ. sukhavedanānukūlā praśrabdhiḥ sukham iti cet. syān mataṃ. prathamadvitīyayor dhyānayoḥ. sukhavedanānukūlā praśrabdhiḥ. taddvayoḥ sukham ity uktvā caturthe dhyāne praśrabdhiḥ sukhavedanānukūlā na bhavatīti noktā. yady evaṃ tṛtīye praśrabdhisukhāvacanaṃ kasmāt. tṛtīyadhyānapraśrabdhir api sukhavedanānukūlā bhavati. tatra praśrabdhisukhaṃ kasmān noktaṃ. vedanāsukham eva hi tatra bhavadbhir vyavasthāpitaṃ. na praśrabdhiḥ sukhaṃ. dviḥsukhapāṭhāt. upekṣopahatatvād iti cet. syān mataṃ. tṛtīye dhyāna upekṣā karmaṇyatālakṣaṇā bhavati. tayopahatā

praśrabdhir iti nocyate iti. na. upekṣayaiva (abhidh-k-vy 674) tadvṛddheḥ. naitad evaṃ. upekṣayaiva tu tatra tṛtīye dhyāne praśrabdhisukhavṛddheḥ. na hy upaghātahetunaiva vṛddhir yujyata iti. katham upekṣayaiva tadvṛddhir ity ato bravīti. pūrvikābhyāṃ tadviśeṣād iti. pūrvikābhyāṃ hi prathamadvitīyadhyānapraśrabdhibhyāṃ. [tib. 340b] tṛtīyadhyānapraśrabdhir viśiṣṭā. pūrvikābhyāṃ dhyānābhyāṃ tṛtīyasya viśiṣṭatvāt. yasmin samaya iti vistaraḥ. yasmin samaye āryaśrāvakaḥ pravivekajāṃ prītiṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharati. paṃcāsya dharmās tasmin samaye prahīyante. paṃca dharmā bhāvanāparipūriṃ gacchanti. adhyātmasaṃprasādaḥ prītiḥ praśrabdhiḥ sukhaṃ [prajñā] samādhiś ceti. praśrabdhisukhayor ananyatve katham eṣāṃ paṃcatvaṃ syāt. arthāntaratve ca sati kāyikam eva sukhaṃ triṣv api dhyāneṣv iti siddhaṃ bhavati. samāpannasya kathaṃ kāyavijñānam iti. atrocyate. samādhiviśeṣajena praśrabdhināmnā sukhavedanīyena sukhavedanānukūlena vāyunā kāyaspharaṇāt kāyadhmāpanāt. kiṃ. kāyavijñānaṃ bhavaty eveti. bahirvikṣepāt samādhibhraṃśa iti cet. yadi manyeta kāyvijñānotpattyā bahirvikṣepād bāhyaviṣayavikṣepāt samādhibhraṃśa iti. na. samādhijasyeti vistaraḥ. naitad evaṃ bhaviṣyatīti. kasmāt. samādhijasyāṃtaḥkāyasaṃbhūtasyābahirjabhūtasyety arthaḥ. kāyasukhasya kāyavijñānasaṃprayuktasya veditasukhasya samādhyanukūlatvān nāsmāt samādhibhraṃśa ity arthaḥ. na. [tib. 341a] ata eveti. na kāyavijñānakāle vyutthitaḥ syāt. ata eva kāraṇāt samādhyanukūlatvād ity arthaḥ. tatsaṃmukhībhāvāntaraṃ hi

punar upatiṣṭhate samādhir ity abhiprāyaḥ. kāmāvacareṇa kāyavijñānena rūpāvacarasya spraṣṭavyasyāgrahaṇād rūpāvacaram etat kāyavijñānaṃ na kāmāvacaram. ata eva tatsaṃprayogi sukhaṃ dhyānāṃgaṃ na sidhyati. praśrabdhijñānasyotpatter iti. rūpāvacarasyāḥ kāmāvacareṇa [kāyavijñānena] kāyendriyeṇa samadhibalādhānataḥ. tad dhi kāyendriyaṃ samāhitasya tām avasthāṃ gataṃ. yad ūrdhvabhūmikasya kāyavijñānasyāśrayo bhavatīti. anāsrave apīti. spraṣṭavyaṃ ca praśrabdhilakṣaṇaṃ tadālaṃbanaṃ ca kāyavijñānaṃ spraṣṭavyakāyavijñāne 'nāsrave api syātāṃ. kiṃ kāraṇam ity āha. mā bhūt kiṃcid aṃgaṃ sāsravaṃ kiṃcid anāsravam iti cet. yady evaṃ manyeta. kāyikapraśrabdhisaṃbodhyaṃgavacanād iṣṭe. yāpi kāyapraśrabdhiḥ. tad api praśrabdhisaṃbodhyaṃgam abhijñāyai saṃbodhaye nirvāṇāya saṃvartate. yāpi (abhidh-k-vy 675) cittapraśrabdhir yāvad eva spraṣṭavyāni saṃbodhyaṃgam abhijñāyai saṃbodhaye nirvāṇāya saṃvartata iti vacanāt. bodhyaṃgavacanād iṣṭe [tib. 341b] spraṣṭavyakāyavijñāne anāsrave iti. bodhyaṃgānukūlatvād iti cet. athaivaṃ parihriyeta. yasmāt kāyikī praśrabdhir bodhyaṃgānukūlā. tasmād bodhyaṃgam ity upacaryate na tu bodhyaṃgam iti. anāsravatvam apy evaṃ. anāsravatvānukūlatvāt te spraṣṭavyakāyavijñāne anāsrave ity upacaryete. na tv anāsrave eveti. evam anayor anāsravatvaṃ. sāsravā dharmā iti vistaraḥ. sāsravā dharmāḥ katame. yāvad eva cakṣur yāvanti eva rūpāṇi yāvad eva cakṣurvijñānaṃ. yāvad yāvān eva kāyo yāvanty eva spraṣṭavyāni yāvad eva kāyavijñānam iti. asya sūtrasya virodha iti evaṃ cen

manyeta. tan na. anyaspraṣṭavyakāyavijñānābhisaṃdhivacanāt. tat praśrabdhivyatiriktānāṃ spraṣṭavyānāṃ kāyavijñānavyatiriktānāṃ ca kayavijñānānām abhisaṃdhivacanāt. na cānāsrava iti vistaraḥ. nanv anāsrave 'nāsravavavyavasthāne kiṃcid aṃgaṃ sāsravaṃ kiṃcid anāsravaṃ syād iti. yady eṣa doṣa iti manyeta. tatspraṣṭavyakāyavijñānasya sāsravatvāt. taditarasyānāsravatvāt. atrocyate. ayaugapadyāt ko doṣa iti. [tib. 342a] yadā sāsravam aṃgaṃ samudācarati. na tadānāsravaṃ samudācarati. yadānāsravam aṃgaṃ. na tadā sāsravam ity adoṣa eṣaḥ. sukhaprītyasamavadhānāt. sukhasya kāyikasya prīteś ca mānasyāḥ asamavadhānād ayaugapadyāt. na paṃcāṃgaṃ prathamaṃ dhyānaṃ syād iti cet. yady evaṃ manyeta. na sa doṣaḥ. kasmāt. saṃbhavaṃ praty upadeśād vitarkavicāravat. yathā savitarkaṃ savicāraṃ prathamaṃ dhyānam iti paryāyeṇa vitarkavicārau bhavataḥ. evaṃ sukhaprītī api saṃbhavaṃ praty upadeśād adoṣa eṣa iti. sādhyam iti cet. vitarkavicārau paryāyeṇa bhavata iti sādhyam iti. āha. siddhaṃ. katham ity āha. vitarkavicārayor virodhād iti. yady audārikatā cittasya. sūkṣmatā nāsti. yadi sūkṣmatā. audārikatā nāstīti. virodhād vitarkavicārayor ayaugapadyaṃ. doṣavacanāc ceti. āpekṣikī caudārikasūkṣmatā bhūmiprakārabhedād ity ā bhavāgrād vitarkavicārau syātām ity ādi. keṣāṃcit pāṭho bhavati doṣāvacanāc ceti. asmavadhānena ca na kaścid doṣa ucyata ity arthaḥ. dvitricaturaṃgāpakarṣeṇeti. dvyaṅgāpakarṣeṇa dvitīyadhyānavyavasthānaṃ. tatra vitarkavicārayor abhāvat. [tib. 342b] tryaṃgāpakarṣeṇa

tṛtīyadhyānavyavasthānaṃ. tatra prītir api nāstīti. caturaṃgāpakarṣeṇa (abhidh-k-vy 676) caturthadhyānavyavasthānaṃ. tatra sukham api nāstīti. na tu saṃjñādīnām aṃgatvam uktam iti. na hi saṃjñādīnāṃ dhyānāntareṣv apakarso 'stīti. kim arthaṃ paṃcānām evāṃgatvaṃ. yady ayam artho nābhipreta iti. yady upakaratvāt paṃcānām evāṃgatvaṃ. tan na. vitarkavicārābhyāṃ smṛtiprajñayor upakaratvāt. na hi. tathā vitarkavicārāv upakarau yathā smṛtiprajñe iṣṭe. sūpasthitasmṛter yathābhūtaṃprajānato layauddhatyādyabhāvataḥ.