Sphuṭārthā abhidharmakośavyākhyā

tasmād vicāryam etad iti. yogācārabhūmidarśanena vicāryam etad iti tatra kautūhalaṃ pātayaty ācāryaḥ. ayaṃ cātrārthasaṃkṣepo draṣṭavyaḥ. kiṃ punar adhikṛtya vitarkādaya evāṃgatvena vyavasthāpitāḥ satsv anyeṣu dharmeṣu. tāvadbhiḥ. pratipakṣānuśaṃsatadubhayāśrayāṃgaparisamāpteḥ. ārūpyeṣv aṃgavyavasthānaṃ nāsti. śamathaikarasatām upādāya. tad uktaṃ pratipakṣāṃgam upadāya. anuśaṃsāṅgam upādāya. tadubhayasaṃniśrayāṃgaṃ copādāya. prathame tāvad dhyāne vitarko vicāraś ca pratipakṣāṃgaṃ. tabhyāṃ kāmavyāpādavihiṃsāvitarkaprahāṇāt. prītiḥ sukhaṃ cānuśaṃsāṃgaṃ. [tib. 343a] vitarkavicārābhyāṃ pratipakṣite vipakṣe tadvivekajaprītisukhalābhāt. cittaikāgratā tadubhayasaṃniśrayāṃgaṃ. saṃniśrayabalena vitarkādipravṛtter iti. tathā dvitīye dhyāne 'dhyātmasaṃprasādaḥ pratipakṣāṃgaṃ. tena vitarkavicārapratipakṣaṇāt. prītisukhe cittaikāgratā ca śeṣe aṃge pūrvavat. tṛtīye dhyāne upekṣāsmṛtisaṃprajanyaṃ ca pratipakṣāṃgaḥ. taiḥ prītipratipakṣaṇāt. sukhaṃ cittaikāgratā ca śeṣe aṃge yathākramaṃ pūrvavat. caturthe dhyāne upekṣāpariśuddhiḥ smṛtipariśuddhiś ca pratipakṣāṃgaṃ. tābhyāṃ dhyāneṣu sukhapratipakṣaṇāt. aduḥkhasukhā vedanā anuśaṃsāṃgaṃ. cittaikāgratā tadubhayasaṃniśrayāṃgam iti.

śraddhā prasāda iti. śraddhaiva prasādaḥ śraddhāprasādaḥ.

katham asati dravyāntaratve caitasikatvam iti. vitarkādīnāṃ. avasthāviśeṣo 'pi hi nāma cetasaś caitasiko bhavati. cetasi bhavatvāt. paryeṣakamanojalpāvasthā vitarkaḥ. pratyavekṣakamanojalpāvasthā vicāraḥ. vāksamutthāpikāvasthā cittasya vitarkaḥ. tadanyāvasthā vicāra iti bhagavadviśeṣaḥ. avikṣiptāvasthā samādhiḥ. [tib. 343b] praśāntavāhitāvasthā cittasyādhyātmasaṃprasāda iti.

na vai sukhaṃ dhyāneṣu saumanasyaṃ yujyata iti. tulyasukhavedanāsvābhāvye mānasatve 'pi sati. kasmāt saumanasyaṃ sukham iti nocyate. asti (abhidh-k-vy 677) kāraṇaṃ. iyaṃ hi prītir anupaśāṃtā. tayā hi tat samāhitam api cittaṃ kṣipyata ivonnamyata iva sāmodaṃ sahāsaṃ viplutam iva vyavasthāpyate. tad yadopaśāṃtaṃ bhavati. tadā bhūmyantaraprāptā tajjātīyaiva vedanā sukham ity ucyate.

(viii.10) kleśāviviktatvād iti. tadbhūmikaiḥ kleśair aviviktatvād ity arthaḥ. kleśāvilatvād iti. kleśair aprasannatvād ity arthaḥ. kliṣṭasukhasambhramitatvād iti. kliṣṭena sukhena saṃbhramitatvāt. smṛtiḥ saṃprajanyaṃ ca na bhavataḥ. kleśamalinatvād iti. tadbhūmikaiḥ kleśair malinatvāt. upekṣāyāḥ smṛteś ca pariśuddhir nāsti.

kuśalamahābhūmikatvād anayor iti. praśrabdhyupekṣe kuśalamahābhūmike paṭhite.

śraddhāpramādaḥ praśrabdhir upekṣā hrir apatrapā mūladvayam ahiṃsā ca vīryaṃ ca kuśalaṃ sadeti

vacanāt. kiṃ punar ete pūrvasmin pakṣe kliṣṭeṣv api dhyāneṣu bhavataḥ. na ca bhavata ity āha. kasmād etan noktaṃ. anuktasiddhatvāt. kuśalamahābhūmikayoḥ praśrabdhyupekṣayor aparigrahād bhavata eva te ity apare.

(viii.11) śvāse iti.

[tib. 344a] āśvāsapraśvāsau. dvitvapradarśanārthaṃ cātra dvivacananirdeśaḥ. vitarkavicāraprītisukhair akaṃpanīyatvād iti. yathā pūrvakāṇi trīṇi dhyānāni vitarkādibhiḥ. kaṃpyate prathamaṃ dhyānaṃ vitarkavicārābhyāṃ kaṃpyate. dvitīyaṃ prītyā. tṛtīyaṃ sukhena. naivam ebhiś caturthaṃ kaṃpyate.

yathā nivāte dīpo na kaṃpyate vāyunā. tadvad ity uktaṃ sūtra ity apara āhuḥ. aṣṭāpakṣālamuktatvāt.

(viii.13) ādyāptam

iti. ādyadhyānasaṃgṛhītaṃ. nirmāṇacittavad iti. yathādharabhūmikaṃ nirmāṇacittaṃ tadbhūmikaṃ nirmāṇaṃ nirmātukāmā nirmātāraḥ saṃmukhīkurvanti. tadvat. na kuśalaṃ hīnatvād iti. tad dhi prathamadhyānabhūmikaṃ kuśalaṃ dvitīyadhyānabhūmikān nihīnaṃ nikṛṣṭam. ato na saṃmukhīkurvanti. prayojanena hi te prathamadhyānabhūmikaṃ saṃmukhīkurvanti. na bahumānena. savipākaṃ ca tat kuśalaṃ. na ca tadvipākena te 'rthina iti kuśalacittasaṃmukhīkaraṇe yatnaṃ na kurvanti.

(viii.14) vairāgyeṇopapattita

iti. vairāgyeṇopapattito veti. vāśabdo luptanirdeśaḥ. adhobhūmivairāgyād (abhidh-k-vy 678) vā asamanvāgatas tena śuddhakaṃ pratilabhate dhyānaṃ ārūpyaṃ vā. kāmavairāgyāt prathamaṃ śuddhakaṃ pratilabhate triprakāram anyatra nirvedhabhāgīyāt. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanavairāgyād [tib. 344b] bhavāgraṃ pratilabhate. adhobhūmyupapattito vā. upariṣṭād adharāyāṃ bhūmāv upapadyamānas tal labhate. anyatra bhavāgrād iti. tasyādhobhūmivairāgyata eva lābhaḥ. prayogato nirvedhabhāgīyam iti. tasya vairāgyopapattikṛtaḥ sa lābho na bhavati. parihāṇito 'pi hānabhāgīyam iti. sthitibhāgīyāt parihīyamāṇo hānabhāgīyaṃ labhate. ata evocyata iti. yasmāt parihīṇo pi hānabhāgīyaṃ labhate. evaṃ parihāṇyā copapattyāpi ceti yojyaṃ. kathaṃ. syāc chuddhakaṃ parihāṇyā labheta parihāṇyā vijahyāt. syāc chuddhakaṃ dhyānam upapattyā labheta upapattyā vijahyād iti. āha. syāt. katham ity āha. hānabhāgīyaṃ prathamaṃ dhyānam iti. brahmalokaḥ prathamaṃ dhyānaṃ tribhūmikaṃ. viśeṣeṇa brahmaloke upapadyamāna iti vacanāt. brahmalokavairāgyeṇa tyajyata iti. yasmāt prathamadhyānavairāgyeṇa hānabhāgīyaṃ dhyānaṃ kleśānuguṇyāt. tadbhūmikakleśam iva tyajati. ato brahmalokavairāgyeṇa tyajyata ity ucyate. evaṃ tāvat prathamasya praśnasya vivarjanaṃ. brahmalokavairāgyaparihāṇyā labhate. yadi brahmalokavairāgyaparihāṇyā parihīyate punas tad dhānabhāgīyaṃ pratilabhate. tadbhūmikakleśavat. [tib. 345a] kāmadhātuvairāgyaparihāṇyā tyajyate. yadā kāmadhātuvairāgyāt parihīyate. tadā śuddhakaṃ tyajyate. upariṣṭād brahmaloka upapadyamāno labhata iti. dvitīyādibhyo brahmaloka upapadyamāno hānabhāgīyaṃ tadbhūmikakleśavad eva labhate. tasmāt kāmadhātāv upapadyamāno vijahātīti. tasmād brahmalokāt kāmadhātāv upapadyamāno vijahātīti. indriyasaṃcārato 'pi śaikṣāśaikṣam iti. śraddhāvimukto dṛṣṭiprāptāyāṃ śaikṣaṃ labhate. samayavimikto 'py akopyaprativedhe aśaikṣaṃ labhate. nāvaśyam. ānupūrvikenālābhād iti. yady ānupūrviko 'nāgamyasaṃniśrayeṇa niyāmam avakrāmati na labhate.

(viii.15, 16) svabhūmike śuddhānāsrave iti. vyutthānakāle pravāhe ca. dvitīyatṛtīyadhyānabhūmike ceti. miśrakāmiśrakānulomasamāpattau vyutkrāntakasamāpattau ca. sapta svabhūmike śuddhakānāsrave iti. pūrvavad vijñānākāśānaṃtyāyatanabhūmike ca. tathaiva pratilomasamāpattau. bhavāgraṃ śuddhakam evānāsravābhāvād iti. māṃdyād anāsravaṃ nāstīty uktaṃ. anulomasamāpattau tu vyutthānakāle tad bhavati. tṛtīyacaturthaprathamadhyānabhūmike ceti. amiśrakamiśrakānulomapratilomavyutkrāntasamāpattikāleṣu. [tib. 345b] (abhidh-k-vy 679) ākāśānaṃtyāyatanacaturthadhyānabhūmikāni catvārīti. teṣv eva kāleṣu. trīṇīty anāsravābhāvāt. evam anyadhyānārūpyād anaṃtaraṃ daśa dravyāṇi yojyānīti. tadyathā tṛtīyadhyānād anantaraṃ daśa. svabhūmike dve śuddhakānāsrave. caturthadhyānākāśānaṃtyāyatanabhūmikāni catvāri. tathaiva ca prathamadvitīyadhyānabhūmikāni catvārīti. caturthadhyānād anantaraṃ daśa. svabhūmike dve śuddhakānāsrave. ākāśavijñānānaṃtyāyatanabhūmikāni catvāri. dvitīyatṛtīyadhyānabhūmikāni catvārīti. ākāśānaṃtyāyatanād anantaraṃ daśa. svabhūmike dve. vijñānākiṃcanyāyatanabhūmikāni catvāri. tṛtīyacaturthadhyānabhūmikāni catvāry utpadyanta ity evaṃ daśa bhavanti. anvayajñānānantaraṃ ceti vistaraḥ. idaṃ vyutpādyate. ūrdhvādharabhūmyālaṃbanatvād dhyānānam asti prasaṃga iti kṛtvā. tasyādharāśrayālambanatvād iti. yamāt tad dharmajñānam adharāśrayakāmadhātvāśrayam adharālambanaṃ kāmaduḥkhādyālambanaṃ. tasyādharāśrayālambanatvān na dharmajñānānantaram ārūpyān samāpadyante. śeṣaṃ yathaivānāsravād iti.

svabhūmike ca śuddhānāsrave utpadyete. ūrdhvād adhobhūmike ca [tib. 346a] yāvat tṛtīyād iti. praṇidhāyeti vistaraḥ. yadi kaścid evaṃ buddhim utpādyārdharātre candrodaye candrāstamaye vā mayā praboddhavyam iti svapet. sa pūrvābhiprāyānuvartanāt saṃtatateḥ tasminn eva kāle prabudhyate. yathāsyaivaṃ praṇidhāya suptaḥ. tasyābhiprete kāle prabodho bhavati. tadvad etat. sarvathā notpadyata iti. nāpi svabhūmikaṃ nāpy adharabhūmikam utpadyata ity arthaḥ. samāpattikālaṃ praty etad uktam iti. śuddhakāt kliṣṭāc ca samanantaraṃ svabhūmikam eva kliṣṭam utpadyate nānyabhūmikam iti. kathaṃ. tathā śuddhāt kliṣṭaṃ vāpi svabhūmikaṃ. kliṣṭāt svaṃ śuddhakaṃ kliṣṭam ity evaṃ.

cyutikāle tu

maraṇabhave. upapattilābhikāc chuddhakād iti vistaraḥ. upapattidhyāneṣu yad upapattilābhikaṃ kuśalasamāhitaṃ. tad api śuddhakaṃ dhyānam ity ucyate. ata idam ucyate.

cyutikāle tv

iti vistareṇa. kiṃ kāraṇaṃ. asamāhitatvān maraṇabhavasya. na hi tadānīṃ śuddhakaṃ samāpattidhyānam astīti. ataḥ sarvabhūmikaṃ kliṣṭam utpadyata iti. svabhūmikādharordhvabhūmikaṃ pratisaṃdhicittaṃ kliṣṭam asamāhitam utpadyata ity arthaḥ. nordhvabhūmikaṃ. kliṣṭasadbhāve sati tatropapattyasaṃbhavāt.

(viii.17, 18) anyatra viśeṣabhāgīyād [tib. 346b] iti. ita ūrdhvabhūmyabhāvāt. tasmād anāsravam utpadyata iti nirvedhabhāgīyāt. hānasthitibhāgīye iti. hānabhāgīyaṃ pravāhakāle. sthitibhāgīyaṃ viśeṣagamanakāle. anyatra hānabhāgīyād iti. viśeṣabhāgīyād dhīyamānasya sthitibhāgīyāparityāge tasyaivotpattiyogāt. tad evaikaṃ iti. tad eva nirvedhabhāgīyaṃ pravāhayogena.

(viii.19) ākṛṣṭā ity anukrameṇeti. anulomānukrameṇa pratilomānukrameṇa ca.

(viii.20) vidhīyata iti kriyata ity arthaḥ. sthāpyata iti vā. kiṃ kāraṇaṃ. nihīnatvāt.

āryākiṃcanyasāṃmukhyād

iti. āryam anāsravaṃ. anāsravasyākiṃcanyāyatanasya sāṃmukhyāt saṃmukhībhāvāt. bhavāgre jātasyāsravaprahāṇaṃ bhavati. tuśabdo 'pavādārthaṃ dyotayati. svasyābhāvād iti. bhāvāgrikasyānāsravasya mārgasyābhāvād ity arthaḥ. tasya cābhyāsād iti. tasyākiṃcanyāyatanasyānāsravasyābhyāsāt saṃnikṛṣṭatvāt.

(viii.21) tṛṣṇāparicchinnatvād bhūmīnām iti. yā yasyāṃ bhūmau. tasyām eva bhūmāv anuśayanāt. tayā sā bhūmiḥ paricchinnā bhavati. anyathā hi tasyottaratvam eva na sidhyed ekabhūmisthānāntaravat. ata evauttarādharye 'pi sthānāntarāṇāṃ trayāṇāṃ trayāṇām aṣṭānāṃ [tib. 347a] caikabhūmitā sidhyati. tṛṣṇāvyatihārayogāt. nānāsravaṃ kuśalatvaprasaṃgād iti. tatprārthanā hi kuśalo dharmacchanda iti.

na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarā

iti. maulagrahaṇaṃ sāmantakanirāsārthaṃ. ārūpyasāmantakāni hy adharāṃ sāsravāṃ bhūmim ālaṃbate. kuśalagrahaṇam āsvādanāsaṃprayuktanirāsārthaṃ. ubhayakuśalagrahaṇārthaṃ ca. yadi hy ārūpyā ity evocyeta āsvādanāsaṃprayuktā maulā ārūpyā na sāsravādharagocarā iti saṃbhāvyeran. anāsravā evārūpyā evam iti gṛhyeran. ārūpyagrahaṇaṃ dhyānanirāsārthaṃ. dhyānāni hi maulāni api sāsravādharavastvālambanāni bhavanti. samantālocanatvād dhyānānāṃ. sāsravagrahaṇam anāsravanivṛttyārtham. anāsravā hy adharā dharmā maulānāṃ kuśalānāṃ ārūpyānām ālambanāni saṃbhavanti. adharagrahaṇam ūrdhvaviśeṣaṇārthaṃ. ūrdhvabhūmikasāsravālambanasaṃbhavāt. anāsravaṃ tv ālambanam ity udgrāhya darśyati sarvānvayajñānapakṣa iti. sarva iti navabhūmika indriyagotrādibhedābhinno 'pi gṛhyate. anvayajñānapakṣa iti pakṣagrahaṇena duḥkhādyanvayajñānakṣāntayaḥ tatsahabhuvaś (abhidh-k-vy 681) ca gṛhyante. [tib. 347b] na dharmajñānapakṣaḥ. kāmaduḥkhādyālambanatvena viprakṛṣṭatvāt. nādhobhūminirodhaḥ. adhobhūmigrahaṇaprasaṃgād iti. vyākhyātam etat purastāt.

(viii.22) anāsraveṇa hīyante kleśā

iti. dhyānārūpyāṇāṃ yo 'nāsravaḥ saṃbhavati. tena yathāsaṃbhavaṃ kleśāḥ prahīyante. katamenānāsraveṇa maulena. vakṣyate hi

sāmantakena ceti.

apavādarūpeṇa sāmantakena śuddhakena kleśāḥ prahīyanta ity adhikṛtaṃ. kuta eva kliṣṭeneti. kliṣṭena kleśaprahāṇaṃ naiva saṃbhavatīty abhiprāyaḥ. kiṃ kāraṇaṃ śuddhakena kleśā na prahīyanta ity āha. vītarāgatvān nādha iti vistaraḥ. adharabhūmivītarāgatvān na śuddhakenādharabhūmikāḥ prahīyante. kuta eva kliṣṭena. tasyaiva tadapratipakṣatvān na svabhūmau. tasyaiva prathamadhyānasya yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasya. tadapratipakṣatvāt tasyāpratipakṣas tadapratipakṣaḥ. tadbhāvaḥ. tasmāt. tadapratipakṣatvān na svabhūmau kleśāḥ prahīyante. na hi bhavena bhavasya niḥsaraṇam asti. viśiṣṭataratvān nordhvam iti. nordhvabhūmikāḥ [tib. 348a] kleśāḥ adharabhūmikena śuddhakena prahīyante. viśiṣṭataratvāt kleśānāṃ. na ca nyūnam āśritya viśiṣṭānāṃ prahāṇaṃ yujyate. ity anena śuddhakenāpi kleśā na prahīyante. kuta eva kliṣṭeneti siddham etat. śuddhakenāpīty apiśabdād anāsraveṇāpīti. saṃbhavatas tv etad uktaṃ. ata evocyate. adhobhūmipratipakṣatvāt iti. kāmāvacarā hi kleśāḥ prathamadhyānasāmantakena prahīyante. prathamadhyānabhūmikā dvitīyadhyānasāmantakena. evaṃ yāvad ākiṃcanyāyatanabhūmikā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasāmantakeneti.

(viii.22) yena tatpraveśa iti. yena sāmantakena teṣāṃ maulānāṃ dhyānārūpyāṇāṃ praveśaḥ. kiṃ tāny api trividhānīti. āsvādanāsaṃprayuktādibhedāt. tathaiva ca teṣu vedaneti. prathamayor dhyānayoḥ prītiḥ. tṛtīye sukhaṃ. caturtha upekṣety uktaṃ. kim evaṃ sāmantakeṣu. upekṣendriyasaṃprayuktāni ca yatnavāhyatvād iti. anābhisaṃskāravāhī mārgaḥ prītisukhābhyāṃ saṃprayujyate. tāni ca sāmantakāni yatnavāhyāni sābhisaṃskāravāhyānīty ata upekṣendriyasaṃprayuktāni. [tib. 348b] punar adhobhūmyudvegānapagamāt prītisukhayor ayoga iti. ato 'py upekṣendriyasaṃprayuktāni. vairāgyapathatvāc ca. nāsvādanāsaṃprayuktānīti. yadi hy āsvādanāsaṃprayuktāni syur vairāgyamārgo na syāt. na hi tṛṣṇāsaṃprayukto mārgaḥ kleśaprahāṇāya (abhidh-k-vy 682) bhavati. atha vāyam abhisaṃbandhaḥ. upekṣeṃdriyasaṃprayuktāni ca yatnavāhyatvāt. adhobhūmyudvegānapagamād vairāgyapathatvāc ceti dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ nāsvādanāsaṃprayuktānīti. pūrvavad vaktavyaṃ śeṣaṃ. yady api sāmantakacittena saṃdhibandha iti. aṣṭāsv api dhyānārūpyeṣu yasya yat sāmantake. tasya tena sāmantakacittena kliṣṭenāsamāhitena saṃdhibandha ity eṣa siddhāntaḥ iti. ata idam ucyate. yady api sāmantakacitteneti vistaraḥ. āsvādanāsaṃprayuktam apy anāgamyam iti. anāgamyasya paṭutvāt. yathā hi tad anāsravam api saṃbhavati. tathāsvādanāsaṃprayuktam apīty abhiprāyaḥ. maulapratispardhitvād āsvādanāsamutpattisadbhāvād iti ācāryasaṃghabhadraḥ.

(viii.23) dhyānaviśeṣatvād iti. tad eva maulaṃ prathamaṃ dhyānaṃ vitarkāpaganmād viśiṣṭaṃ [sa] dhyānāntaram ity ucyate [tib. 349a] ity arthaḥ. viśeṣābhāvād iti. yathā prathame dhyāne viśeṣo bhavati. kvacid vitarkavicārau. kvacid vicāra eveti. na tathā dvitīyādiṣv iti. ato dhyāneṣu na vyavasthāpyate dhyānāntaram. ata eva duḥkhā pratipad iti. ata eva hi saṃskāravāhitvāt. vitarkamātrapratiṣedhād iti.

atarkaṃ dhyānam antaraṃ

iti vacanāt.

(viii.24, 25) tadālambanaḥ samādhir ānimitta iti. animitte bhava ānimittaḥ. daśākāra iti. anityaduḥkhākārau dvau. samudayākāraś catvāro mārgākāraś catvāra ity ete daśākārāḥ. anityaduḥkhataddhetubhya udvegād iti. anityād duḥkhāt taddhetoś ca. tasya duḥkhasya hetoś ca samudayād udvegāt. kiṃ. apraṇihitaḥ. akṛtasaṃskāra ity arthaḥ. mārgasya kolopamatayāvaśyatyājyatvāt. kola ucyate uḍupaḥ. sa upamāsyeti kolopamaḥ. mārgaḥ. tadbhāvaḥ. tayā. kolopamatayā mārgasyāvaśyatyājyatvaṃ. tasmād apraṇihita ity adhikṛtaḥ. yathā hi kolam āśritya nadīm uttaran na kolaniṣṭho bhavati. tasyāvaśyatyājyatvāt. evaṃ mārgam āśritya na mārganiṣṭho bhavati. tasyāvaśyatyājyatvāt. tadākāra iti. taddaśākāro [tib. 349b] yathoktaḥ. tadatikramābhimukhatvād iti. tasya mārgasyātikrame 'bhimukhatvāt. anenāvaśyatyājyatvam asya darśayati. anityaduḥkhataddhetvatikramābhimukha ity anuktam apy etad gamyata eva. śūnyatā-anātmatābhyāṃ tu nodvega iti. śūnyānātmākārābhyāṃ tu nodvego yogino bhavati. yady api hi duḥkhasatyaṃ śūnyānātmākārābhyām ākāryate. na tu tābhyāṃ tasmād duḥkhād udvegaḥ. kasmāt. nirvāṇasāmānyāt. nirvāṇam api śūnyānātmalakṣaṇaṃ. śūnyatā-anātmate hi sarvadharmāṇāṃ lakṣaṇam (abhidh-k-vy 683) iti. na ca tābhyāṃ tasmān nirvāṇād udvegaḥ. tasmān na tadākāro 'praṇihitasamādhir iti. laukikā ekādaśasv iti. kāmadhātāv anāgamye dhyānāntare dhyānārūpyeṣu ceti. yatra mārga iti. kāmadhātubhavāgradvitīyādisāmantakavarjitāsu bhūmiṣu. mokṣadvāratvād iti. dvārārtho mukhārtha iti darśayati.

(viii.25, 26) śūnyatādyālambanatvāt tan nāmeti. śūnyatāpraṇihitānimittālambanatvāt. śūnyatāśūnyateti nāma. apraṇihitāpraṇihiteti. ānimittānimitta iti ca.

śūnyataś cāpy anityata iti. yathāsaṃkhyena. śūnyatāśūnyatā [tib. 350a] hi śūnyatākāreṇāśaikṣaṃ śūnyatāsamādhim ālambate nāyam ātmīyam iti. nānātmākāreṇa.

āha. kim atra kāraṇaṃ yac chūnyatāśūnyatāsamādhiḥ śūnyatākāra eva. na punar anātmākāro 'pi śūnyatāvad iti. atrocyate. śūnyatākārapravṛttaśūnyatāpṛṣṭhotpādyatvāt. āha. kim arthaṃ punaḥ śūnyatākārapravṛttaśūnyatāpṛṣṭhenotpattir na punar anātmākārapravṛttaśūnyatāpṛṣṭheneti. atrocyate. tadutpattyānukūlyāt. sa eva hi śūnyatākārapravṛttaśūnyatāsamādhis tasya śūnyatāśūnyatāsamādher utpattāv ānukūlyenāvatiṣṭhate. nānātmākāraḥ. na hy evam anātmadarśanam udvejayati yathā śūnyadarśanaṃ. dṛṣṭeṣv api hy anātmato bhaveṣv abhiratir asti saṃsāre śūnyadarśanābhāvāt. tadyathādhvagasyāsaṃbaṃdhād adhvagadarśanād api prītiḥ. ekākinas tu tacchūnyatvād aprītir iti. tadvat.

anityākāreṇeti. daśānām ākārāṇāṃ. na duḥkhata iti vistaraḥ. na duḥkhata ākārayaṃty anāsravasyātallakṣaṇatvāt. āryapratikūlatayā hi duḥkham iṣyate. na hetusamudayaprabhavapratyayākārair anāsravasyātallakṣaṇatvād evānāsravasyāsamudayādilakṣaṇatvād ity arthaḥ. na mārgākārair [tib. 350b] dūṣaṇīyatvād iti. so 'śaikṣaḥ samādhir dūṣayitavyo na ca mārgākārā dūṣaṇarūpā iti. ato na mārgākārais taṃ samādhim ālambate. nirodhākārais tu naiva sambandha iti. na taiś cintyate. pāriśeṣyād anityākāreṇaiva.

asaṃkhyeyākṣayam

ity apratisaṃkhyānirodham ity arthaḥ. aśaikṣasyānimittasya samādher apratisaṃkhyānirodham ālambate. śāntataḥ śānto 'yam iti. kathaṃ tasyāpratisaṃkhyānirodhaḥ. aśaikṣād ānimittāt samādher vyutthitasya tadanantaraṃ ye sāsravāḥ kṣaṇā atikrāmanti anye cānāsravāḥ. yadi te notpannāḥ. syuḥ. aśaikṣā (abhidh-k-vy 684) ānimittakṣaṇā utpannāḥ syuḥ. teṣāṃ sāsravāṇām anyānāsravāṇāṃ cotpattikāle teṣām aśaikṣāṇāṃ ānimittakṣaṇānām apratisaṃkhyānirodho labhyate. pratyayavaikalyāt. tam apratisaṃkhyānirodham ālambate śāntākāreṇa. anāsravasya pratisaṃkhyānirodhābhāvāt. na pratisaṃkhyānirodham ālambate. kasmāt punar anāsravasya pratisaṃkhyānirodho nāsti. apratikūlatvāt. yad dhi pratikūlam āryāṇāṃ. tat saṃyogasya visaṃyogāya yatas te yatante. visaṃyogaś ca pratisaṃkhyānirodhaḥ. ato 'nāsravasya na pratisaṃkhyanirodhaḥ. kiṃ cāśaikṣasyānimittasya samādheḥ pratisaṃkhyānirodhābhāvāt. [tib. 351a] apratisaṃkhyānirodhasya ca tatpratyarthikabhūtatvāt. tatprotsāhanenaiva tadvidūṣaṇam abhilaṣaṃs tadapratisaṃkhyānirodham evālambate. śatrūpagraheṇa hi loke māryopaghātaḥ kriyamāṇo dṛśyata iti. na nirodhapraṇītaniḥsaraṇākārair iti. nirodhaḥ sādhāraṇāḥ. na nirodha iti. tadbhāvaḥ. tasmāt. anityatānirodhasadhāraṇatvād ayam apratisaṃkhyānirodho na nirodhākāreṇākāryate. anyathā hi śāntākāreṇa tadviśiṣṭena nālambitaḥ syāt. nirodhākāreṇa hy anityatānirodhenaiva dūṣita evāsāv apratisaṃkhyānirodhaḥ syāt. taddūṣaṇena nāśaikṣa ānimittasamādhidūṣitaḥ syād ity abhiprāyaḥ. na praṇītākāreṇa. avyākṛtatvād apratisaṃkhyānirodhasya. kuśalaṃ hi praṇītaṃ nāvyākṛtam. ato na praṇītākāreṇālambate. avisaṃyogāc cāpratisaṃkhyānirodhasya. na niḥsaraṇākāreṇa tam ālambate. saṃkleśaviyogo hi saṃkleśaniḥsaraṇam iṣyate. yasmān nāpratisaṃkhyānirodhena saṃsāraniḥsaraṇaṃ bhavati. tathā hi saty apy apratisaṃkhyānirodhe keṣāṃcit kuśalākuśalānāṃ dharmāṇāṃ taiḥ saṃprayukta eva tatprāptyavicchedāt. āryamārgadveṣitvād [tib. 351b] iti. kathaṃ dviṣati. śūnyatādibhir ākārais tadvaimukhyāt.

akopyasyeti.

akopyadharmaṇaḥ. tasya tīkṣṇendriyatvāt tadutpādane sāmarthyam asti. nānyasyārhataḥ. tebhyo dṛṣṭadharmasukhavihāratvād āsaṃgāspadabhūtebhyo 'śaikṣebhyaḥ śūnyatādisamādhibhyo vaimukhyārtham aparasamādhīn samāpadyante.

(viii.27, 28) vistara iti. asti samādhibhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā dṛṣṭadharmasukhavihārāya vartate. asti samādhibhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā divyacakṣurabhijñājñānadarśanāya saṃvartate. asti samādhibhāvanāsevitā bhāvitā bahulīkṛtā prajñāprabhedāya saṃvartate. asti samādhibhāvanā (abhidh-k-vy 685) āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā āsravakṣayāya saṃvartata iti sūtraṃ. tatrāsevitā niṣevaṇabhāvanayā. bhāvitā vipakṣaprahāṇatayā. bahulīkṛtā vipakṣadūrīkaraṇatayā.

āha. divyacakṣurabhijñājñānadarśanāya saṃvartata ity uktaṃ. na ca divyacakṣurabhijñāsamādhibhāvanā. atrocyate. ayaṃ phale hetūpacāraḥ. yasya hetoḥ samādhibhāvanāyā divyacakṣurabhijñāphalaṃ. tatra phale hetūpacāraḥ. jñānadarśanāya samādhibhavaneti. yeṣāṃ punar ayaṃ pakṣaḥ.

ṣaḍvidhā muktimārgadhīr

iti dhyānasaṃgṛhītā eva mānasā vimuktimārgāḥ ṣaḍ abhijñā iti. teṣām acodyam evaitat. teṣāṃ vimuktimārgāṇāṃ samāhitatvāt. pūrvaka eva tu pakṣo abhidharmakośacintakānām ity avagantavyaṃ. divyacakṣuḥśrotravijñānayor abhijñatvenābhīṣṭatvāt. tadādikatvāt. anyonyo 'pīti. udāharaṇatvarūpoktatvāt. nāvaśyaṃ saṃparāyasukhavihārāyeti. saṃparāyo 'nāgataṃ janma. tatra sukhavihāraḥ. tasmai nāvaśyam etat bhavati. kasmād ity āha. parihīṇānāṃ prathamadhyānāt. ūrdhvopapannānāṃ dvitīyādiṣu. parinirvṛtānāṃ ca. saṃparāyasukhavihārasyābhāvāt.

jñānadarśanāyeti

jñānāya darśanāya ceti samāsaḥ. tatra [tib. 352a] jñānaṃ manovijñānasaṃprayuktā prajñā. amī bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā ity evamādivikalpād darśanaṃ cakṣurvijñānasaṃprayuktā prajñā avikalpikā. traidhātukā anāsravā iti. traidhātukā aśubhānāpānasmṛtyaraṇāpraṇidhijñānapratisaṃvidabhijñāvimokṣābhibhvāyatanādayaḥ. anāsravāḥ vimokṣasukhavyutkrāntakasamāpattyāsravakṣayābhijñādayaḥ. atra tu samādhisaṃprayogāt prāyogikānāṃ [tib. 352b] guṇānāṃ samādhibhāvanety upacāraḥ. prajñāprabhedāyeti. prajñāviśeṣakarṣāya. ātmopanāyikā kilaiṣā bhagavato dharmopadeśaneti. ātmana upanāyikā ātmano deśikety arthaḥ bodhisattvo hi karmāntapratyavekṣaṇāya niḥkrānto jambumūle prathamaṃ dhyānam utpāditavān. bodhimūle ca devaputramāraṃ bhaṃktvā prathame yāme divyaṃ cakṣur utpāditavān. tena divyena cakṣuṣā sattvāṃś cyutyupapattisaṃkaṭasthān abhivīkṣya tatparitrāṇāya madhyame yāme dhyānavimokṣasamāpattiḥ saṃmukhīkṛtavān. te 'sya prāyogikā guṇāḥ prajñāprabhedāya jāyante. tatas tṛtīye yāme caturthaṃ dhyānaṃ niśritya niyāmam avakramya yāvad vajropamena samādhinā sarvasaṃyojanaprahāṇaṃ kṛtavān iti. yasmāc caivam ātmopanāyikā dharmadeśanā. ataś (abhidh-k-vy 686) caturtha eva.

vajropamo 'ntye yo dhyāna

iti.

(viii.29-31) apramāṇasattvālambanād iti. apramāṇasaṃjñākaraṇe kāraṇam etat.

yathāsaṃkhyam iti. vyāpādabahulānāṃ tatprahāṇāya maitrī. vihiṃsābahulānāṃ tatprahāṇāya karuṇā. aratibahulānāṃ tatprahāṇāya muditā. kāmarāgavyāpādabahulānāṃ tatprahāṇāyopekṣeti. kāmarāgapratipakṣatve ko viśeṣa iti. kāmarāgabahulāt [tib. 353a] praticintā. matāpitṛputrajñātirāgasyopekṣeti. yathaivasaṃbaddhāḥ puruṣāḥ. evam evaite ity upekṣety abhiprāyaḥ. tasya lobhākṛṣṭatvād iti. yasmāl lobhākṛṣṭo vyāpādaḥ. tasmāl lobhapratipakṣarūpatāṃ bhajata ity abhiprāyaḥ. ubhayasvabhāvāt tv asau yujyata iti. alobhasvabhāvā cādveṣasvabhāvā ca yujyata ity arthaḥ. kiṃ kāraṇam. rāgadveṣayoḥ pratipakṣatvāt. atas tu naiko dharma ubhayasvabhāva iti grahītavyaṃ. kiṃ tarhi. alobhādveṣayor upekṣāśabdo vartata iti. sukhitā bata sattvā iti. saṃtv ity abhiprāyaḥ. duḥkhitā bata sattvā iti. duḥkhitā duḥkhād vimucyaṃtāṃ ity abhiprāyaḥ. tathā hi vyākhyāsyate. vyāpādādayaḥ kleśopakleśā dūrīkriyante. atas tatpratipakṣatvam uktaṃ. katham iti darśasyati. kāmadhātubhūmikāni anāgamyabhūmikāni ca maitryādīni trīṇi maulapramāṇasadṛśāni vidyante. prayogālambanākārasvabhāvasādṛśyāt maulaiḥ sadṛśyāni bhavanti. tair apramāṇais tribhis tān kleśān viṣkaṃbhya prahāṇamārgaiḥ. maitrī vihiṃsābahulānāṃ tatprahāṇāya. mādhyasthyād iti. apakṣapātivenāpy anunīto nāpi pratihata ity arthaḥ. aśraddhatām iti vistaraḥ. asukhavatāṃ. sukham astīty adhimokṣāt kathaṃ na viparītatvaṃ bhavati. saṃtv ity abhiprāyād iti. sukhitāḥ saṃtv ity abhiprāyāt. na viparītatvam ity abhiprāyaḥ. āśayasyāviparītatvād veti. āśayaḥ kuśalā dharmāḥ sukhitā

bata sattvā ity ete cittacaittāḥ saparivārāḥ. asyāśayasyāviparītatvān na viparītatvaṃ [tib. 353b] bhavati. kathaṃ punar āśayasyāviparītatvam ity āha. adhimuktisaṃjñānād iti. adhimukteḥ saṃjñānam adhimuktisaṃjñānaṃ. tasmāt. yasmāt tām adhimuktiṃ tathaiva saṃjānīte. ādhimokṣiko 'yaṃ manaskāra iti paricchinatti. akuśalatvam iti. viparītagrahaṇataḥ. na. kuśalatvāt. naitad evaṃ. kasmāt. kuśalamūlatvāt. kathaṃ punaḥ kuśalamūlam ity āha. vyāpādādipratipakṣatvāt. adveṣasvabhāvatvāt maitrī vyāpādapratipakṣaḥ. duḥkhāpanayanākāratvāc ca karuṇā (abhidh-k-vy 687) duḥkhopasaṃhārākārāyā vihiṃsāyāḥ pratipakṣo bhavati. muditā carateḥ pratipakṣaḥ saumanasyārūpatvāt. upekṣā ca mādhyasthyāt kāmarāgavyāpādayoḥ pratipakṣa iti. tadālaṃbanānām iti. kāmāvacarasattvālaṃbanānām ity arthaḥ. tadbhājanena bhājanagataṃ darśitam iti. sthānena sthānīyasattvaloko darśita ity arthaḥ. samāhitāsamāhitamaulaprayogagrahaṇād iti. ṣaṭpaṃcadaśabhūmikatvāt trayāṇām api kāraṇam ucyate saṃbhavataḥ. tatrāsamāhitaḥ kāmadhātuḥ. prayogāḥ sāmantakānīti saṃbhavato yojyaṃ. ṣaṭbhūmikavyāvasthāne 'nāgamyaṃ sāmantakam apīṣyate [tib. 354a] sāmantakāny api prayogabhūtāni gṛhyante. kiṃ maulānīti. mauladhyānabhūmikatvād iti. maulaśuddhakadhyānabhūmikatvād ity arthaḥ. na hi śuddhakair mauladhyānaiḥ kleśāḥ prahīyanta ity uktaṃ prāk. adhimuktimanaskāratvān na taiḥ kleśāḥ prahīyante. tattvamanaskāreṇa hi kleśaprahāṇaṃ. sattvālambanatvāc ca na taiḥ prahāṇaṃ. dharmasāmānyalakṣaṇamanaskāreṇa hi kleśaprahāṇam iti siddhāntaḥ. kathaṃ tarhīty

āha. tatprayogeṇa tv iti vistaraḥ. maitryādiprayogeṇa vyāpādādiviṣkaṃbhaṇāt. tatpratipakṣatvam uktam iti. vyāpādādipratipakṣatvam uktaṃ. viṣkambhaṇaprahāṇāni tanīty arthaḥ. prahīṇadūrīkaraṇāc ceti. yasmād ānantaryamārgair laukikair lokottarair vā mārgair vyāpādādayaḥ kleśopakleśā dūrīkriyante. atas tatpratipakṣatvam uktaṃ. katham iti darśayati. kāmadhātubhūmikāny anāgamyabhūmikāni ca maitryādini trīṇi [tib. 354b] maulāpramāṇasadṛśāni saṃvidyante. prayogālambanākārasvabhāvasādṛśyān maulaiḥ sadṛśāni bhavanti. tair apramāṇais tribhis tān kleśān viṣkaṃbhya prahāṇamārgair ānantaryamārgaiḥ prajahāti. balavatpratyayalābhe 'pīti. vyāpādādipratyayalābhe 'pi balavati sati taiḥ kleśair anādhṛṣyo bhavati. saṃmukhībhāvataḥ. adhimātra iti. mitrapakṣe. paramamitre hi sukarā maitrī. spharatīti. vyāpnoti. pūrvapuṇyāphalasaṃdarśanād iti. pūrvapuṇyaphalasaṃdarśanāt samucchinnakuśalamūle 'pi pudgale śakyaṃ guṇagrāhiṇānena bhavituṃ puṇyam anena kṛtam āsīd yenāsya rūpādisaṃpad iti. pratyekabuddhe ca doṣagrāhiṇā nūnam anenāpuṇyaṃ kṛtam āsīd yenāsyaivaṃ rūpādivaikalyam iti. api eva duḥkhād vimucyerann ity adhimucyamānaḥ karuṇāyāṃ (abhidh-k-vy 688) prayujyate. apy evābhipramoderann ity adhimucyamāno muditāyāṃ prayujyate. muditayā na samanvāgata iti. tṛtīyacaturthayoḥ saumanasyābhāvāt.

(viii.32-34) aṣṭau vimokṣā

iti. yathāsūtraṃ. katham. aṣṭau vimokṣāḥ. katame 'ṣṭau. rūpī rūpāṇi paśyatīty ayaṃ prathamo vimokṣaḥ. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi [tib. 355a] paśyatīty ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ. śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatīty ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ. sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṃgamāt nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. tadyathā devā ākāśānantyāyatanopagāḥ. ayaṃ caturtho vimokṣaḥ. punar aparaṃ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānaṃtaṃ vijñānam anaṃtaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. tadyathā devā vijñānānaṃtyāyatanopagāḥ. ayaṃ paṃcamo vimokṣaḥ. punar aparaṃ sarvaśo vijñānānaṃtyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiṃcid ity ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharati. tadyathā devā ākiṃcanyāyatanopagāḥ. ayaṃ ṣaṣṭo vimokṣaḥ. punar aparaṃ sarvaśa ākiṃcanyāyatanaṃ samatikramya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. tadyathā devā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagāḥ. ayaṃ saptamo vimokṣaḥ. punar aparaṃ sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samatikramya saṃjñānirodhaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya [tib. 355b] viharati. ayam aṣṭamo vimokṣa iti. rūpī rūpāṇīti. svātmani rūpāṇi vibhāvya bahir api rūpāṇi paśyati. vinīlakādyālambanatvāt. aśubhāvan nayo veditavya iti. adhirāgasya varṇarāgādipratipakṣam ārabhya saṃbhavato vistareṇa yojyaṃ.

alobhā daśabhūḥ kāmadṛśyālambā nṛjāśubheti.

yathāsaṃkhyam iti. kāmāvacarasya varṇarāgasya pratipakṣeṇa prathamadhyānabhūmiko vimokṣaḥ. prathamadhyānabhūmikasyāpi varṇarāgapratipakṣeṇa dvitīyadhyānabhūmiko vimokṣaḥ. etau ca dvau punar dūrībhāvapratipakṣau veditavyau.

āha. dvitīyādidhyāneṣu varṇarāgo nāstīti kathaṃ gamyate. cakṣurvijñānābhāvāt. yo hi yasmād viṣayād viraktaḥ. niyatam asau tadgrāhakād api vijñānād viraktaḥ. dvitīyādiṣu ca dhyāneṣu cakṣurvijñānādi nāstīti. ato varṇavītarāgās ta iti siddhaṃ.

śubhārūpyā

iti śuddhakānāsravāḥ.

anyadāpy asamāhitāḥ saṃtīti. ārūpyeṣu vipākajāṃś cittacaittān abhisaṃdhāyocyate. [tib. 356a] pūrvasmiṃs tu pakṣe maraṇabhavāvasthāyām evāsamāhitā ārūpyā iti darśayati. sāmantakavimuktamārgā api vimokṣākhyāṃ labhanta iti. kim aṃga maulā ity apiśabdārthaḥ. nānantaryamārga iti vistaraḥ. yasmād adharabhūmivaimukhyād vimokṣā ity ucyante. tasmād ānantaryamārgā na vimokṣākhyāṃ labhante. adharālambanatvāt. vimuktimārgās tu labhante. ūrdhvālambanatvāt.

nirodhas tu samāpattiḥ.

aṣṭama iti vākyaśeṣaḥ. saṃjñāveditavaimukhyād iti. saṃjñāvaimukhyād veditavaimukhyāc ca vimokṣaḥ. sarvasaṃskṛtād vā vaimukhyād vimokṣaḥ.

samāpattyāvaraṇavimokṣaṇād vimokṣa iti. samāpattyāvaraṇavimokṣavaimukhyād vimokṣa iti. tatra samāpattyāvaraṇaṃ yasminn āvaraṇe cittākarmaṇyatā traidhātukavītarāgā api saṃtaḥ prathamam api maulaṃ dhyānaṃ notpādayanti.

yathāyogam iti. dvayor vinīlakādyamanojñaṃ rūpaṃ ālambanaṃ. tṛtīyasya manojñam ālambanam iti. taddhetunirodhau ceti. tasya duḥkhasya [tib. 356b] samudayanirodhau. sarvaś cānvayajñānapakṣa iti. ūrdhvādhaḥ svabhūmika ity arthaḥ. apratisaṃkhyānirodhaś ceti. apratisaṃkhyānirodhaś cārūpyāvimokṣāṇāṃ ālambanam iti vaktavyaṃ.

ye tv arūpiṇas te 'nvayajñānapakṣordhvasvabhūduḥkhādigocarā

ity atravacanāt.

āha. katamaḥ punar apratisaṃkhyānirodhas teṣām ālambanam. atrocyate. aśaikṣasyānimittasya samādher apratisaṃkhyānirodham ālambante. te ca sapta sāmantakāni hitvānyāsv ekādaśasu bhūmiṣu kāmadhātāv anāgamye dhyānāntareṣu dhyanārūpyeṣu cāṣṭāsv iti. sopasaṃkhyānaṃ śāstram iti śāstralakṣaṇaṃ darśitaṃ bhavati. ākāśaṃ caikasyeti. vaktavyaṃ ākāśānaṃtyāyatanavimokṣasyālambanaṃ. dvitīyadhyānabhūmikavarṇarāgābhāvād iti. dvitīyadhyānabhūmikasya varṇarāgapratipakṣayitavyasyābhāvād ity arthaḥ. tadabhāvaḥ kāyikavijñānābhāvāt. sukhamaṇḍeñjitatvāc ca. sukhasya maṇḍaḥ. sarvasukhasyoparisthaṃ sukham ity arthaḥ. teneñjitatvāt kampitatvāt. na tṛtīye dhyāne vimokṣo vyavasthāpyate.

[tib. 357a] yadi tṛtīyadhyānabhūmiko varṇarāgo nāsti. kasmāc chubhaṃ (abhidh-k-vy 690) vimokṣam utpādayatīti. ata āha aśubhayā līnāṃ saṃtatiṃ pramodayituṃ jijñāsanārthaṃ veti. vimokṣādīnām iti. ādiśabdenābhibhvāyatanādyupagrahaḥ. kleśadūrīkaraṇārthaṃ. vimokṣādīnaṃ dūribhāvapratipakṣatvāt. samāpattivaśitvārthaṃ ca. tac ca samāpattivaśitvam araṇādiguṇābhinirhārāya bhavati. āryāyāś ca rddheḥ. kiṃ. abhinirhārāyeti prakṛtaṃ. sā punar yayā vastupariṇāmādhiṣṭhānāyurutsargādīnīti. tatra vastupariṇāmaṃ. yad vastu yathādhimucyate. tathaiva tad bhavati. yathā suvarṇasya mṛtkaraṇaṃ. tathādhimokṣād adhiṣṭhānaṃ sthirasya vastunaḥ. imaṃ tu kālam avatiṣṭhatām iti tathāyuṣā utsargaḥ. ādiśabdena sumeroḥ paramāṇau praveśa ity evam anyac ca sūtre draṣṭavyaṃ.

kasmāt tṛtīyāṣṭamayor eva sākṣātkaraṇam uktaṃ. nānyeṣām iti. kathaṃ tṛtīyasya sākṣātkaraṇam uktaṃ. śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatīti. aṣṭamasyāpi. saṃjñāveditanirodhaṃ [tib. 357b] kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatīti. atra sākṣātkṛtveti pratyakṣīkṛtvety arthaḥ. upasaṃpadya viharatīti tāṃ samāpadya samāpattiṃ viharatīty arthaḥ. atrocyate. prathamadvitīyābhyāṃ vimokṣābhyāṃ tṛtīyasya vimokṣasya prādhānyāt. rūpivimokṣāvaraṇasākalyaprahāṇād āśrayaparivṛttitas tṛtīyasya sākṣātkaraṇam uktam. evam aṣṭamasyāpi prādhānyāt. ārūpyāvimokṣāvaraṇasākalyaprahāṇād āśrayaparivṛttitaḥ sākṣātkaraṇam uktaṃ. dhātubhūmiparyantāvasthitatvāc ceti. caturthaṃ dhyānaṃ rūpadhātubhūmiparyaṃtāvasthitaṃ. bhavāgram apy ārūpyadhātubhūmiparyantāvasthitaṃ.

(viii.35) evam adhimātrāṇīti. adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyaty adhimātrāṇi suvarṇadurvarṇānīti vistaraḥ yāvad idaṃ dvitīyam abhibhvāyatanam. adhyātmam arūpasaṃjñi evam eveti. katham. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇānīti pūrvavad yāvad idaṃ tṛtīyam abhibhvāyatanaṃ. tathā adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśayti adhimātrāṇi suvarṇadurvarṇānīti pūrvavad yāvad idaṃ tṛtīyam abhibhvāyatanaṃ. tathā adhyātmam arūpasaṃjñī paśyaty adhimātrāṇi suvarṇadurvarṇānīti pūrvavat yāvād idaṃ caturtham abhibhvāyatanam ity etāni catvārīti. arūpasaṃjñy eva punar nīlapītalohitāvadātāni [tib. 358a] paśyatīti. katham. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni. tadyathā umakāpuṣpaṃ saṃpannaṃ vārāṇaseyaṃ vā vastraṃ nīlaṃ nīlavarṇaṃ nīlanidarśanaṃ nīlanirbhāsaṃ (abhidh-k-vy 691) tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati. evaṃsaṃjñī ca bhavatīdaṃ paṃcamaṃ abhibhvāyatanaṃ. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati pītāni pītavarṇāni pītanidarśanāni pītanirbhāsāni. tadyathā karṇikārapuṣpaṃ vārāṇaseyaṃ vā vastraṃ pītam iti vistaraḥ. idaṃ ṣaṣṭham abhibhvāyatanaṃ. adhyātmam arūpasaṃjñī rūpāṇi paśyati lohitāni lohitavarṇāni lohitanidarśanāni lohitanirbhāsāni. tadyathā baṃdhūkapuṣpaṃ saṃpannaṃ vārāṇaseyaṃ vā vastraṃ lohitam iti vistaraḥ. idaṃ saptamam abhibhvāyatanaṃ. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati avadātāny avadātavarṇāni avadātanidarśanāni avadātanirbhāsāni. tadyathā uśanastārakā saṃpannaṃ vā vārāṇaseyaṃ vastram avadātam [tib. 358b] iti vistaraḥ. idam aṣṭmam abhibhvāyatanam iti. mūrdhakāni catvārīmāni cātyārīty aṣṭau bhavanti.

dvayam ādyavimokṣavad

iti. yathā rūpī rūpāṇi paśyatīti prathamo vimokṣaḥ. ātmagataṃ rūpaṃ paśyan bahirgataṃ rūpaṃ paśyati. evam ādye abhibhvāyatane. tayor hy ekam ātmagataṃ rūpaṃ paśyan bahirgataṃ paśyati. tathā hy etat paṭhyate. adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttānīti vistaraḥ. dvitīyam api tathaiva. ayaṃ tu viśeṣo bahirdhā rūpāṇi paśyaty adhimātrāṇīti. kiṃ ca yathā prathamo vimokṣaḥ prathamadhyānabhūmikaḥ kāmāvacaravarṇarāgapratipakṣaḥ kāmāvacararūpāyatanālambanaś ca. tatheme prathame abhibhvāyatane veditavye.

dve dvitīyavad

iti. yathādhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatīty evaṃlakṣaṇo dvitīyo vimokṣaḥ. evaṃlakṣaṇe evaṃ tṛtīyacaturthe abhibhvāyatane. te api hy evaṃ paṭhyete. adhyātmam arūpasaṃjñībahirdhā rūpāṇi paśyati parīttānīti tṛtīyaḥ paṭhyate. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyaty adhimātrāṇīti caturthaḥ paṭhyate. kiṃ ca yathā dvitīyo vimokṣaḥ dvitīyadhyānabhūmikaḥ prathamadhyānabhūmikavarṇarāgapratipakṣaḥ [tib. 359a] kāmāvacararūpālaṃbanaś ca. tathā tṛtīyaṃ caturthaṃ cābhibhvāyatanaṃ.

anyāni punaḥ śubhavimokṣavad

iti. yathā śubho vimokṣaś caturthadhyānabhūmikaḥ kāmāvacaramanojñarūpāyatanālambanaś ca. tathā nīlapītalohitāvadātābhibhvāyatanāni. kevalaṃ tv iha varṇacatuṣṭayaṃ vibhajya gṛhyate. śubhasya ca vimokṣasyālobhaḥ svabhāvaḥ. evam eṣām api. yathāyaṃ śubho vimokṣaḥ saparivāragrahaṇāt paṃcaskaṃdhasvabhāvaḥ. tathaiva tāny apīty avagantavyaṃ. tair vimokṣamātram (abhidh-k-vy 692) iti. nālambanābhibhavanaṃ. kathaṃ cābhibhvāyatanair ālaṃbanābhibhavanam ity ata āha. yatheṣṭam adhimokṣād iti. yatheṣṭaṃ tair nīlapītādyadhimokṣāt. kṣaṇena nīlaṃ kṣaṇena pītam ityādi. amanojñasya vā vinīlakāder manojñādhimokṣāt. kleśānutpādāc ceti. śubhato 'pi ca sāṃkleśikaṃ vastv ākārayataḥ kleśānutpattes tair abhibhvāyatanair ālaṃbanābhibhavanaṃ bhavati.

(viii.36) nirantarakṛtsnaspharaṇād iti. nirantaraṃ kṛtsnānāṃ pṛthivyādīnāṃ spharaṇād vyāpanāt tasmāt kṛtsnāyatanānīty [tib. 359b] ucyante. kāmāvacaraṃ rūpāyatanam iti.

pṛthivī varṇasaṃsthānam ucyate lokasaṃjñayā āpas tejaś ca vāyuś ca dhātur eva tathāpi ceti

vacanāt.

vāyau spraṣṭavyāyatanam ity eka iti. ye vāyau rūpāyatanaṃ necchanti. ta āhuḥ. vāyau spraṣṭavyāyatnam ālambanam iti. vimokṣaprāveśikānīti. praveśā eva prāveśikāni. iti svārthavṛddhividhānāt. praveśe bhavāni vā. uttarottaraviśiṣṭatvād iti. yasmād vimokṣebhya uttarāṇy abhibhvāyatanāni viśiṣṭāni. abhibhvāyatanebhya uttarāṇi kṛtsnāyatanāni viśiṣṭānīti. tad uktaṃ bhavati. vimokṣān utpādyābhibhvāyatanāny utpādayati. abhibhvāyatanāny utpādya kṛtsnāyatanāny utpādayatīti. sthāpayitvā nirodhavimokṣam iti. tasyaikāntenāryasaṃtānikatvāt.

(viii.37) ucitānucitatvād iti. ucitāni vairāgyalābhikāni. anucitāni prāyogikāni.

śeṣam

iti vistaraḥ. kiṃ punaḥ śeṣaṃ. prathamās trayo vimokṣāḥ abhibhvāyatanāny aṣṭau. kṛtsnāyatanāny aṣṭau. etan manuṣyāśrayam eva. kiṃ kāraṇam. upadeśasāmarthyenotpādanāt. anyatra devādiṣūpadeśabhāvāt.

(viii.38) kathaṃ [tib. 360a] rūpārūpyadhātvor ārūpyadhyānaviśeṣotpādanam iti. ārūpyadhātau rūpadhātau vā yasyāṃ bhūmāv upapannaḥ. tadūrdhvaṃ yad ārūpyaṃ dhyānaṃ ca. tat tato viśiṣyate ity ārūpyadhyānaviśeṣāḥ. tasyārūpyadhyānaviśeṣaya katham upadeśam antareṇa bhavatīti. yataḥ śeṣaṃ manuṣyāśrayam eva. upadeśasāmarthyenotpādanād ity uktam. ato 'nena saṃbandhena pṛṣṭaṃ. kathaṃ rūpārūpyadhātvor iti vistaraḥ. hetubālāc cāsannābhīkṣṇābhyāsād iti. āsannābhyāsād abhīkṣṇābhyāsāc ca. kathaṃ kṛtvā. kaścid ārūpyasamāpattiṃ samāpadya tataś ca parihāyānantaram eva rūpadhātāv upapadyate. ārūpyasamāpattilakṣaṇasya sabhāgahetor balīyastvāt tasya rūpadhātāv ārūpyasamāpattir utpatsyate. abhīkṣṇābhyāsād api. yadi kaścid ārūpyasamāpattim (abhidh-k-vy 693) abhīkṣṇaṃ samāpadya tataś ca parihāya rūpadhātāv upapadyate. tasyārūpyasamāpattilakṣaṇasya sabhāgahetor balīyastvād rūpadhātāv ārūpyasamāpattir utpadyate. evaṃ vijñānānantyāyatanasamāpatter [tib. 360b] api parihīṇasyākāśānantyāyatanopapannasya tathaiva tatsamāpattīnām utpādanaṃ. evaṃ tadūrdhvopapannasya. karmabalāc ca. rūpadhātāv upapannasya aparaparyāyavedanīyasya karmaṇaḥ pratyupasthitavipākatvāt. tadvairāgyānukūlā saṃtatir avatiṣṭhate. na hy adhastād avītarāgeṇordhvam ārūpyadhātau śakyam upapattum iti. evam ārūpyeṣv ākāśānantyāyatanopapannasya karmabhalāt. ūrdhvabhūmikasya vijñānānantyāyatanabhūmikasyāparaparyāyavedanīyasya karmaṇaḥ pratyupasthitavipākatvāt. tadvairāgyānukūlā saṃtatir avatiṣṭhate. na hy adhastād avītarāgeṇordhvaṃ śakyam

upapattum iti. etābhyāṃ ca hetukarmabalābhyāṃ. kathaṃ prathamādiṣu dhyāneṣu dvitīyādidhyānotpādanaṃ. hetubalāc cāsannābhīkṣṇābhyāsāt. karmabalāc cordhvabhūmikasyeti vistareṇa yojyaṃ. dharmatayāpi ceti. kathaṃ dharmatā nāma. kecit tāvat sautrāntikā āhuḥ. eṣām eva dharmāṇām udbhūtavṛttīnāṃ pūrvadhyānavāsanādhipatyāt tadutpattāv upadeśam antareṇa dhyānotpattāv ānuguṇyaṃ dharmatā prakṛtiḥ svabhāva ity arthaḥ. vaibhāṣikā api kecid āhuḥ. paurvajānmanikāt sabhāgahetoḥ niṣyandaphalaṃ dhyānotpādanaṃ. tadupadeśam antareṇānyato dharmateti. [tib. 361a] kuśalānāṃ dharmāṇām udbhūtavṛttitvād iti. tatra saṃvartanīkāle kuśalānāṃ karmapathānām ity arthaḥ. vṛttis teṣām eva dharmāṇāṃ yat kāritram. udbhūtā utkṛṣṭā vṛttir eṣām ity udbhūtavṛttayaḥ. tadbhāvaḥ. tasmāt. etad uktaṃ bhavati. teṣāṃ kuśalānāṃ prakarṣeṇātmalābhāt tadutpattyānuguṇyenātmalābhāt tadupadeśam antareṇānyataḥ pūrvadhyānavāsanāyāṃ satyāṃ dhyānotpattir iti.

(viii.39) ima īdṛśā dharmāṇāṃ prakārā iti. sāsravānāsravāṇāṃ dharmānāṃ dhātubhūmyālaṃbanākārādiprakārā yathāyogam ity arthaḥ.

dhātāras tasya vaktāraḥ pratipattāra eva ceti.

tasyāgamādhigamātmakasya saddharmasya yathāsaṃkhyam āgamasya ye vaktāraḥ. te 'sya dhātāraḥ. adhigamasya ca ye pratipattāraḥ. te 'sya dhātāra iti. adhigamasyaivam iti. varṣasahasram avasthānam iti. āgamasya tu bhūyāṃsaṃ kālam iti. varṣasahasrād ūrdhvam apīty arthaḥ. eṣa eva pakṣo yukta iti paśyāmaḥ.

(viii.40) yo 'yam iti vistaraḥ. yo 'yam ihābhidharmakośalakṣaṇe 'bhidharma (abhidh-k-vy 694) uktaḥ. kim. eṣa eva śāstro 'bhidharmo jñānaprasthānādilakṣaṇo deśitaḥ ata idam ucyate.

kāśmīravaibhāṣikanītisiddha

iti vistaraḥ. kaśmīre [tib. 361b] bhavāḥ kāśmīrāḥ. vibhāṣayā dīvyanti vaibhāṣikā iti vyākhyātam etat. santi kāśmīrā na vaibhāṣikāḥ. ye vinayavidādayaḥ sautrāntikā bhadantādayaḥ. santi vaibhāṣikā na kāśmīrāḥ. ye bahirdeśakā vaibhāṣikā ity ubhayaviśeṣaṇaṃ. teṣāṃ nītyā yaḥ siddho 'bhidharmaḥ. sa prāyeṇeha mayā deśitaḥ. arthād uktaṃ bhavati. anyanītisiddho 'pi deśita iti

yad durgṛhītaṃ

kāśmīravaibhāṣikanayenānyanayena vā.

tad iha

vacane

'smadāgo

'smadaparādhaḥ. kiṃ kāraṇam ity āha.

saddharmanītau munayaḥ pramāṇam

iti. saddharmasyāgamādhigamalakṣaṇasya nītau varṇane munayo buddhā bhagavanto buddhaputrāś cāryaśāradvatīputrādayaḥ pramāṇaṃ sarvākārasarvadharmāvabodhe āptā ity arthaḥ.

(viii.41-43) nimīlite śāstari lokacakṣuṣīti.

parinirvṛte bhagavati lokasya cakṣurbhūte mārgāmārgasaṃdarśake. anenāndhabhūtatāṃ lokasya darśayati.

kṣayaṃ gate sākṣijane ca bhūyaseti.

sākṣāddraṣṭari sākṣī mārgāmārgajño bhagavān iti yo 'dhigatatattvo bhagavataḥ sākṣijanaḥ sahāyabhūtaḥ. tasmin parinirvāṇe kṣīṇe. [tib. 362a] avidyāndhen-

ādṛṣṭatattvair niravagrahair

niraṃkuśaiḥ

svayaṃ

dṛṣṭikatayā

kutark-

āpannair bhavadhir bhagavataḥ

śāsanaṃ

granthataś cārthataś c'

ākulaṃ kṛtaṃ.

gate hi śāṃtiṃ paramāṃ svayaṃbhuvi

ityādi pūrvaślokoktasyārthasya heturūpo 'yaṃ dvitīyaḥ śloka upanyasyate. buddhabuddhaputreṣu hi

parinirvṛteṣv

anāthe jagati

śāsanāntardhānahetubhiḥ. dṛṣṭyādibhir

malair

doṣair

niraṃkuśaiḥ svairaṃ

yatheccham

iha

loke.

adya

saṃprati

caryate.

bhāvasādhanam etat. tataś ca

evaṃ kaṇṭhagataṃ prāṇaṃ

kaṇṭhagataprāṇam ivety arthaḥ. tad

viditvā balakālaṃ ca malānāṃ

dośāṇāṃ viditvā

na pramādyaṃ mumukṣubhir

iti bhāvasādhanam iti.

(abhidh-k-vy 696) blank

ix (pudgalaviniścayaḥ)

kiṃ khalv ato 'nyatra mokṣo nāstīti.

na pramādyaṃ mumukṣubhir

iti vacanād ayam eva mokṣopāyaḥ. nāsty ato 'nyo mokṣopāyaḥ. tad atra moktukāmaiḥ pramādo na kartavya ity arthād uktam ācāryena. codakaḥ pṛcchati. kiṃ khalv ata iti vistaraḥ. atrocyate. nāstīti. kiṃ kāraṇam ity āha. vitathātmadṛṣṭiniviṣṭatvād iti. vitathāyām ātmadṛṣṭau niviṣṭāḥ kutīrthyā vitathātma [tib. 362b] dṛṣṭiniviṣṭāḥ. tadbhāvaḥ. tasmāt. nāsty anyatra mokṣa iti. stotrakāreṇāpy eṣo 'rtha uktaḥ.

sāhaṃkāre manasi na śamaṃ yāti janmaprabandho nāhaṃkāraś calati hṛdayād ātmadṛṣṭau ca satyāṃ. anyaḥ śāstā jagati ca yato nāsti nairātmyavādī nānyas tasmād upaśamavidhes tvanmatād asti mārga

iti. sādhanaṃ cātra. nāsti kapilolūkādīnāṃ mokṣaḥ. vitathātmadṛṣṭiniviṣṭatvāt. adṛṣṭatattvapuruṣavat. ātmagrāhaprabhavāś ca kleśāḥ iti yathoktaṃ. yāni vā punar ihaikatyānāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ pṛthag loke dṛṣṭigatāni satkāyadṛṣṭimūlakāni tānīti vistaraḥ. ātmadṛṣṭau ca satyām ātmasnehādayaḥ kleśāḥ pravartante. skaṃdhasaṃtāna evedam ātmābhidhānam iti. ātmety abhidhānam ātmaprajñaptir ity arthaḥ. nānyasminn abhidheye skaṃdhasaṃtānavyatirikte kalpita ity arthaḥ. kasmād evam ity āha. pratyakṣānumānābhāvād iti. pratyakṣasyānumānasya cābhāvān na tasyāstitvam ity abhiprāyaḥ. āgamasyānumānāntarbhāvād apṛthagvacanaṃ. teṣāṃ pratyakṣam upalabdhir iti. [tib. 363a] pratyakṣam ity upalabdhiviśeṣaṇaṃ. pratyakṣaṃ tadupalabdhiḥ pratyakṣata upalabdhir ity arthaḥ. atha vā pratyakṣaṃ pramāṇam upalabdhir upalabhyate 'nayety upalabdhiḥ. asaty aṃtarāya iti. asaty upalabdhivighne 'tisaṃnikarṣātiviprakarṣādike teṣāṃ. ṣaṇṇāṃ viṣayāṇām iti. rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyāyatanānāṃ (abhidh-k-vy 698) dharmāyatanasya ca vedanādilakṣaṇasya yogiviṣayasya cāgamavikalpātītasyeti. manasaś ca. kiṃ. pratyakṣam upalabdhiḥ. samanantaraniruddhaṃ hi mano 'nantarotpannena manovijñānena vijñāyate. raktaṃ vā dviṣṭaṃ vā sukhasaṃprayuktaṃ vā duḥkhasaṃprayuktaṃ vā ity evamādi svasaṃvedyatayety apare. tad etad dvividhaṃ pratyakṣaṃ grāhyagataṃ grāhakagataṃ ceti. anumānaṃ ceti vistaraḥ. yatra pratyakṣasyāpravṛttiḥ. tatrānumānatas tadupalabdhiḥ. tadyathā paṃcānām iṃdriyāṇām iti. cakṣuriṃdriyādīnāṃ. sati kāraṇe kṣetrodakādike.

kāraṇāntarasya bījalakṣaṇasyābhāve kāryasyāṃkurākhyasyābhāvo dṛṣṭaḥ. bhāve ca tasya bījasya punarbhavo 'ṃkurasya dṛṣṭaḥ. tadyathāṃkurasyeti dṛṣṭāṃtopanyāsaḥ. evaṃ dṛṣṭāntam upanyasya dārṣṭāṃtikam upadarśayann āha. saty eva vābhāsaprāpta iti vistaraḥ. vidyamāna eva saṃmukhīprāpte viṣaye rūpādike manaskāre ca tajje kāraṇe. viṣayagrahaṇasya cakṣurādivijñānasyābhāvo dṛṣṭaḥ. punaś ca bhāvaḥ. keṣām iti [tib. 363b] yathāsaṃkhyaṃ darśayati. andhabadhirādīnām abhāvaḥ. anandhabadhirādīnaṃ ca bhāva iti. ādiśabdenopahatānupahataghrāṇendriyādīnāṃ grahaṇam. atas tatrāpi kāraṇāṃtarasya kasyāpi anirbhinnarūpasyābhāvo bhāvaś ca yathāsaṃkhyam eva niścīyate. kiṃ punas tad ity āha. yac ca tat kāraṇāntaram apekṣyate. tad indriyaṃ. cakṣurādikam ity abhiprāyaḥ. sādhanaṃ cātra. kāraṇāntarasahitaḥ svakāryajanakaḥ. paṃcavijñānakāyajanakasaṃmato viṣayamanaskāralakṣaṇo bhāvaḥ. kadācid eva svakāryanirvartakatvāt. kadācid eva svakāryanirvartakaṃ. tat kāraṇāṃtarasahitasvakāryajanakaṃ. tadyathāṃkurajanakaṃ kṣetrodakaṃ. bījalakṣaṇakāraṇāntarasahitasvakāryāntarajanakaṃ hi kṣetrodakaṃ kadācid eva svakāryanirvartakaṃ. bījasadbhāvāvasthāyām aṃkuranirvartakatvāt. bījasadbhāvāvasthāyāṃ ca svakāryajanakatvāt. tathā ca sa viṣayamanaskāralakṣaṇo bhāvaḥ. sa hy anaṃdhābadhirādyāvasthāyāṃ tasya paṃcavijñānakāyalakṣaṇasya svakāryasya janako bhavati. andhabadhirādyāvasthāyāṃ cājanakaḥ. tasmād asau kāraṇāntarasahitaḥ svakāryajanaka iti. tad indriyam iti. kathaṃ tad indriyam iti paricchidyate. kāraṇāṃtaram atrāstīty etāvad

eva hi paricchidyate. na tu tad indriyam iti. [tib. 364a] siddham evaitat. maharṣipraṇidhijñānaparicchinnatvād asty eva cakṣurādikaṃ indriyaṃ cakṣurvijñānādikāraṇam iti. sarveṣām avivādāc ca. na caivam ātmato 'stīti nāsty ātmeti nigamayati. uktaṃ hy evam arthataḥ sādhanaṃ. nāsty ātmā. pramāṇenānupalabhyamānatvāt. atyantābhāvavad iti. asty anumānam. ato (abhidh-k-vy 699) siddho hetur iti cet. na. tasyābhidheyatvāt. yadi hi tad asti. tad ucyatāṃ. na vānmātreṇāsiddho 'yaṃ hetur iti pratyavasthātavyam iti.

yat tarhi vātsīputrīyā iti vistaraḥ. vātsīputrīyā aryasāṃmatīyāḥ. anena vitathātmadṛṣṭiniviṣṭalakṣaṇo hetur anaikāṃtika iti darśayati. na hi vātsīputrīyāṇāṃ mokṣo neṣyate. bauddhatvāt. atha vā prākpakṣavirodhasāpakṣālo 'yaṃ pakṣo nāsty ātmety anena darśayati. svapakṣo hi vātsīputrīyo nikāya iti. vicāryaṃ tāvad etad iti. tannikāye prajñaptisatpudgala ity adoṣa eṣa ity abhiprāyaḥ.

kiṃ vedaṃ dravyata iti kiṃ vā prajñaptita iti codita acārya āha. rūpādivad bhāvāntaraṃ ced dravyataḥ. yadi yathā rūpādiḥ śabdāder bhāvāntaram abhiprīyate. dravyataḥ pudgala ity upagato bhavati. [tib. 364b] bhinnalakṣaṇaṃ rūpaṃ śabdād ityādi. kṣīrādivat samudāyaś cet prajñaptitaḥ. yathā kṣīragṛhasenādikaṃ rūparasagaṃdhaspraṣṭavyebhyaḥ. tṛṇakāṣṭheṣṭīkādibhyaḥ hastyaśvarathādibhyaś ca na bhāvāntaram iṣyate. kiṃ tarhi. teṣām eva samudāyamātram ity evaṃ cet. prajñaptitaḥ pudgala ity upagato bhavati. na hi rūpādibhyas ṭṛṇādibhyo hastyādibhyo vā kṣīragṛhaseneti vā kaścid bhāvo 'sti. kiṃ cātaḥ kaś cāto doṣa ity arthaḥ.

yadi tāvad dravyata iti pakṣaḥ āśrīyate. sa pudgalo bhinnasvabhāvatvāt bhinnasvalakṣaṇatvāt skaṃdhebhyo 'nyo vaktavyaḥ. na skandhasamudāyamātraḥ. itaretaraskaṃdhavat. yathā rūpādiskandhād vedanāskandho 'nyo bhinnalakṣaṇatvāt. evaṃ skaṃdhebhyaḥ pudgalaḥ syāt. arūpaskandhādilakṣaṇatvāt pudgalasya. kāraṇaṃ cāsya vaktavyaṃ. yadi saṃskṛta ity abhiprāyaḥ. asaṃskṛto vā. atas tīrthikadṛṣṭiprasaṃgaḥ. ato 'saṃkṛtatvāt vātsīputrīyāṇāṃ tīrthikadṛṣṭiḥ prasajyate. niḥprayojanatvaṃ ceti.

varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaś carmaṇy asti tayoḥ [tib. 365a] phalaṃ. carmopamaś cet so 'nityaḥ. khatulyaś ced asat phalam

ity arthaḥ.

idam andhavaṃcanam anunmīlitārtham iti. andham ivāndhaṃ. kasmāt. yasmād anunmīlitārthaṃ avyaṃjitārtham ity arthaḥ. [ity ataḥ] skaṃdhān ālaṃbyeti gṛhītvety arthaḥ. yathā rūpādīn gṛhītvāpekṣya kṣīraprajñaptiḥ. na rūpādivyatiriktaṃ kṣīram astīti. yadi tathā pudgala iti prajñaptir asatpudgalaḥ prāpnotīty arthaḥ. skaṃdhān pratītyeti. yadi skaṃdhān pratītya prāpyeti. sa eva doṣaḥ. teṣv eva skaṃdheṣu pudgalaprajñaptiḥ prāpnotīty arthaḥ atha vā (abhidh-k-vy 700) pudgalaprajñapteḥ skaṃdhāḥ pratyayo na pudgalaḥ. pudgalas tu tathaiva prajñaptisann iti. sa eva doṣaḥ.

yathendhanam upādāyāgniḥ prajñapyata iti. dravyasan pudgalaḥ.

nānyo nānanya iti. svam upādānam upādāya prajñapyamānatvāt. yo hi bhāvo nānyo nānanya iti svam upādāya prajñapyamānaḥ. sa dravyasaṃs tadyathāgnir iti vātsīputrīyābhiprāyaḥ. ata eva cāha. yadi hy anyaḥ syād iti vistareṇa. lokavirodhaṃ svasiddhāntavirodhaṃ vā darśayati. śāśvataprasaṃgāt ti. asaṃskṛtavat. ucchedaprasaṃgād [tib. 365b] iti. skaṃdhavat.

apradīptaṃ kāṣṭhādikam indhanam iti vistaraḥ. anenāsiddhatāṃ dṛṣṭāntasya darśayati. anyatvam eva hy agnīndhanayor iṣyate. tena hi tad idhyate dahyate ceti. tenāgninā. tad indhanam idhyate. dīpyata ity arthaḥ. dahyate bhasmīkriyate. saṃtativikārāpādanāt. bhasmatāpādanād ity arthaḥ. idhyate dahyate ceti paryāyāv ity apare. tac cobhayam aṣṭadravyakam iti. indhanaṃ cāgniś caitad ubhayam apy aṣṭadravyakaṃ. cetvāri mahābhūtāni catvāri copādāyarūpāṇi rūpaṃ yāvat spraṣṭavyam iti.

kāme 'ṣṭadravyako 'śabda

iti siddhāntāt.

bhinnakālatvād iti. pūrvam indhanaṃ paścād agniḥ. bhinnakālayoś cānyatvaṃ dṛṣṭaṃ bījāṃkurayoḥ. anityaś ca prāpnotīti. utpattimato rūpāder anityatvadarśanāt. tatraiva kāṣṭhādau pradīpta iti. tadubhayalakṣaṇe samudāye. tayor api siddham anyatvaṃ lakṣaṇabhedād iti. tayor apy agnīndhanayor evaṃlakṣaṇayoḥ siddham anyatvaṃ lakṣaṇabhedāt. pṛthivīdhātvādīnāṃ lakṣaṇānyatvāt. bhinnalakṣaṇānāṃ hy anyatvaṃ dṛṣṭaṃ rūpavedanādīnāṃ. upādayārthas tu vaktavya iti. ananyatvād ity abhiprāyaḥ. na hi tat tasya kāraṇam iti. [tib. 366a] na hi tad indhanaṃ bhūtatrayalakṣaṇaṃ. tasyoṣṇalakṣaṇasyāgneḥ kāraṇaṃ yujyate. sahajatvāt. savyetaragoviṣāṇavat. nāpi tat prajñapter iti. agniprajñapteḥ. yady āśrayārtha iti. indhanam upādāya indhanam āśrityety arthaḥ. sahabhāvo 'rtho veti. sahotpādārthaḥ. indhanaṃ sahabhūtvenāgṛhyety arthaḥ. āśrayasahabhūtāḥ prāpnuvantīti. āśrayabhūtāḥ sahabhūtāś ca prāpnuvaṃtīty arthaḥ. skaṃdhataḥ spaṣṭam anyatvaṃ pratijñāyate vātsīputrīyaiḥ. tadabhāva iti. skaṃdhābhāve. anyabhūtasvabhāvatvād iti. pṛthivīdhātvādisvabhāvatvāt. anyad apīti na kevalam auṣṇyam uṣṇam. anyad api tatpradīptāgnisaṃbandhaṃ bhūmyādikam uṣṇaṃ sidhyati. ato yathā tasyānyatve na doṣaḥ. tathāsyapīti. tataś cāvaktavya iti. tatpakṣalopaḥ (abhidh-k-vy 701) syāt. kāṣṭhādikam iti. kāṣṭhatṛṇagomayādikam.

avaktavyam iti pudgalaḥ. anirbhinnatvān napuṃsakaliṃgatā. kiṃ te jātam iti yathā. na vaktavyaṃ prāpnotīti. paṃcavidhaṃ jñeyam iti kathaṃ tarhi vaktavyam ity āha. naiva hi tad atītādibhyaḥ paṃcamaṃ nāpaṃcamaṃ vaktavyam iti.

rūpasyāpīti vistaraḥ. rūpasyāpi prajñaptir vaktavyā. cakṣurādiṣu satsu tasyopalambhāt tāni cakṣurādīny upādāya rūpaṃ prajñapyata iti.

prativibhāvayatīty upalakṣayati. [tib. 366b] tadupādānatvāt. na tu vaktavyo rūpāṇi vā no veti. atallakṣaṇatvad avaktavyatvāc ca. evaṃ yāvad dharmo vā no veti.

kṣīraṃ prativibhāvayaty udakaṃ ceti. udāharaṇadvayaṃ. tad evaṃ vaktavyaṃ. cakṣurvijñeyāni ced rūpāṇi pratītya kṣīraṃ prativibhāvayati cakṣurvijñeyaṃ kṣīraṃ vaktavyaṃ. no tu vaktavyaṃ. rūpāṇi vā no veti sarvaṃ. tathaitad api vaktavyaṃ. cakṣurvijñeyāni ced rūpāṇi pratītyodakaṃ prativibhāvayati. cakṣurvijñeyam udakaṃ vaktavyaṃ. no tu vaktavyaṃ. rūpāṇi vā no veti sarvaṃ. mā bhūt kṣīrodakayoś catuṣṭvaprasaṃga iti. rūpāṇīti yady ucyet. yāvat spraṣṭavyānīti yady ucyeta kṣīrasyodakasya vā catuṣṭvaṃ prasajyet. catuḥprakāraṃ kṣīram udakaṃ vā prāpnotīty arthaḥ. śabda āgaṃtukatvān nātrādhikṛtaḥ. ato yathā rūpādīny eva samastāni samuditāni kṣīram ity udakam iti vā prajñapyate. tathā skandhā eva samastāḥ pudgala iti prajñapyanta iti siddhaṃ.

rūpāṇi pudgalopalabdheḥ kāraṇam iti rūpāṇy ualabhamānaḥ pudgalam upalabhata iti. ko 'nayoḥ pakṣayor viśeṣaḥ. [tib. 367a] pūrvasmin pakṣe rūpāṇāṃ kāraṇatvam adhikriyate. dvitīye na tu kāraṇatvaṃ. kiṃ tarhi. rūpāṇy upādāya pudgalopalabdhir iti. tatra rūpāṇaṃ yadi kāraṇatvam iṣyate. sa ca pudgalas tebhyo rūpebhyo 'nyo na vaktavya iti. idaṃ tarhi vaḥ prasajyate. rūpam apīti vistaraḥ. yathā rūpāṇi pudgalopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavanti sa ca tebhyo 'nyo na vaktavyaḥ. ālokacakṣurmanaskārā api rūpopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavanti. tad api rūpaṃ tebhya ālokādibhyo 'nyan na vaktavyaṃ bhavadbhiḥ. teṣāṃ tadupalabdhikāraṇatvāt. teṣām ālokādīnāṃ rūpopalabdhikāraṇatvāt. rūpād abhinnasvabhāvaḥ pudgalaḥ prāpnoti. tayaivaikayopalabdhyopalabhyamānatvāt. rūpāntaravat. rūpa eva vā tatprajñaptiḥ. pudgalaprajñaptiḥ prāpnotīti (abhidh-k-vy 702) vartate. kutaḥ. tata eva hetoḥ. idaṃ ca rūpam iti vistaraḥ. upalabdher ekatve rūpapudgalayoḥ paricchedo na prāpnotīti. athaivaṃ na paricchidyate. idaṃ rūpam ayaṃ pudgala iti. katham ubhayaṃ pratijñāyate. rūpam eva hi pratijñātavyaṃ syāt. tadupalabdhisadbhāvāt. evaṃ yāvad dharmebhyo vaktavyam iti. kathaṃ. yac cocyate. śrotravijñeyān śabdān pratītya pudgalaṃ prativibhāvayatīti ko 'sya vākyasyārthaḥ kiṃ tāvac chabdaḥ pudgalopalabdheḥ [tib. 367b] kāraṇaṃ bhavanti. āhosvic chabdān upalabhamānaḥ pudgalam upalabhata iti. yadi tāvac chabdāḥ pudgalopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavanti. sa ca tebhyo 'nyo na vaktavyaḥ. evaṃ tarhi śabdo 'py ālokaśrotramanaskārebhyo 'nyo na vaktavyaḥ. teṣāṃ

tadupalabdhikāraṇatvāt. atha śabdān upalabhamānaḥ pudgalam upalabhate. kiṃ tayaivopalabdhyopalabhate. āhosvid anyayā. yadi tayaiva śabdād abhinnasvabhāvaḥ pudgalaḥ prāpnoti. śabda eva vā tatprajñaptiḥ. ayaṃ ca śabdo 'yaṃ pudgala iti katham idaṃ paricchidyate. athaivaṃ na paricchidyate. katham idaṃ parijñāyate. śabdo 'py asti pudgalo 'py astīti. upalabdhivaśena hi tasyāstitvaṃ prajñāyate. anayā diśā yāvad dharmebhyo yojayitavyaṃ. nīlād iva pītam iti. yadā paricchedena nīlam upalabhyate. na tadā pītam upalabhyate. paścāt tūpalabhyata iti. anyayopalabdhyopalabhyate. tac ca nīlāt pītam anyad iti pratītaṃ. tathā ca pudgalo 'nyayopalabhyopalabhyata iti. rūpād anyaḥ prāpnoti. evaṃ kṣaṇād api kṣaṇāntaram anyad ity udāhāryam. evaṃ yāvad dharmebhyo vaktavyam iti. katham. athānyayā bhinnakālopalambhād anyaḥ śabdaḥ prāpnoti. yathā bherīśabdān mṛdāṃgaśabdaḥ. kṣaṇād iva ca kṣaṇāntaraṃ. yathāpūrvam uktaṃ. nīlād iva pītaṃ [tib. 368a] kṣaṇād iva kṣaṇāntaram iti. bhinnalakṣaṇe viṣaye abhinnalakṣaṇe ca bhinnakālopalabdhyānyatvaṃ darśitam eva. athānyayeti vistareṇa yāvad dharmebhyo yojyaṃ.

āha rūpapudgalavad iti vistaraḥ. yathā rūpapudgalayor anyānanyatvam avaktavyam evaṃ tadupalabdhyor apy anyānanyatvam avaktavyam ity evaṃ yadi brūyāt. tena tarhi saṃskṛtam apy avaktavyaṃ bhavati tadupalabdhilakṣaṇaṃ saṃskṛtam apy etad avaktavyam iti. siddhāntabhedaḥ. yo 'yaṃ siddhāntaḥ pudgala evāvaktavya iti. ayaṃ bhidyate. saṃskṛtam apy avaktavyam iti kṛtvā. yadi cāyam iti vistaraḥ. yady evaṃ rūpāṇi no veti na vaktavyaḥ kiṃ tarhi etad bhagavatoktaṃ rūpam anātmeti. yāvad vijñānam anātmeti. evaṃ hi bruvato vaktavya eva pudgalo nāvaktavya iti darśitaṃ bhavati.

śabdādivad iti. na rūpavijñānenopalabhyate pudgalaḥ. tadanālambanapratyayabhūtatvāt. śabdavat. ādiśabdenātra gandhavad rasavad ityādi yojyam. evaṃ śrotrādivijñānānupalabhyamānatvam asya [tib. 368b] vaktavyam. eṣā hi dik. anena copanyāsena dharmiviśeṣaviparyayapratijñādoṣa udbhāvyata ity avagantavyaṃ. dvayaṃ pratītyeti. dvayaṃ pratītya na tu trayaṃ pratītyeti. ata idam utsūtram iti.

cakṣur bhikṣo hetur iti vistaraḥ. hetur āsannaḥ pratyayaḥ. viprakṛṣṭas tu pratyaya eva. janako hetuḥ. pratyayas tv ālambanamātram ity apare. paryāyāv etāv ity apare.

rūpād anyaḥ pudgala iti pakṣaprasaṃgaḥ. śrotravijñānavijñeyatvāc chabdavat. tathā śabdād anyaḥ pudgala iti pakṣaprasaṃgaḥ. cakṣurvijñānavijñeyatvād rūpavat. iti evam anyebhyo yojyam iti. rūpaśabdābhyām anyaḥ pudgala iti pakṣaprasaṃgaḥ. ghrāṇavijñeyatvāt. gandhavat. ity eṣā dig yojanaṃ pratīti. svakaṃ svakaṃ gocaraviṣayaṃ pratyanubhavantīti vacanāt pudgalena pratyanubhavantīty uktaṃ bhavati. manaś caiṣāṃ pratisaraṇam iti. anuṣaṃgenedam uktaṃ. nedam udāharaṇaṃ. tathāpi tu manaś caiṣām indriyāṇāṃ pratisaraṇam iti tadapekṣāṇīndriyāṇi vijñānotpattau [tib. 369a] kāraṇaṃ bhavantīty arthaḥ. na vā pudgalo viṣaya iti. yadi sūtraṃ pramāṇīkriyate. tataḥ kim ity āha. na ced viṣayaḥ. yadi na kasyacid vijñānasya viṣaya na tarhi vijñeyaḥ. tataś ca paṃcavidhaṃ jñeyam iti svasiddhānto bādhyate.

yady evaṃ sūtre vacanān nānyad anyasya gocaraviṣayaṃ pratyanubhavatīti paṃcānāṃ cakṣurādīnāṃ pramāṇīkriyate. svaviṣayāvyabhicāraḥ. svaviṣayāvyabhicāre ca na cakṣurvijñānādibhir vijñeyaḥ pudgalaḥ. tad evaṃ sati manaindriyasyāpy avyabhicāraḥ prāpnoti. ṣaḍ imānīndriyāṇi nānāgocarāṇīti vistareṇa sūtre vacanāt. kukkurapakṣiśṛgālaśiśumārasarpamarkaṭāḥ ṣaṭprāṇakāḥ kenacid baddhā madhye granthiṃ kṛtvotsṛṣṭāḥ. te svakaṃ svakaṃ gocaraviṣayam ākāṃkṣante. grāmākāśāśmaśānodakāntavalmīkavanākāṃkṣaṇāt. evam eva ṣaḍ imānīndriyāṇi svakaṃ svakaṃ gocaraviṣayam ākāṃkṣante. ity evam upamātra kriyate. atha saty api sūtravacane manaindriyasya vyabhicāraḥ. evaṃ cakṣurādīnām apīndriyāṇāṃ vyabhicāraḥ. vyabhicāre ca cakṣurvijñānādibhir vijñeyaḥ pudgalo bhaviṣyatīti.

atra [tib. 369b] brūmaḥ. na tatreti vistaraḥ. tatra ṣaṭprāṇakopame sūtre nendriyam eva cakṣurādikam indriyaṃ kṛtvoktaṃ. kiṃ kāraṇaṃ. cakṣurādīnāṃ (abhidh-k-vy 704) paṃcānām indriyāṇāṃ darśanādyākāṃkṣaṇāsaṃbhavāt. yasmād eṣāṃ darśanaśravaṇādyākāṃkṣaṇaṃ na saṃbhavati rūpasvabhāvatvāt. tadvijñānānāṃ ca. cakṣurādivijñānānāṃ ca darśanādyākāṃkṣāsaṃbhavāt. kasmād eṣāṃ darśanaśravaṇādyākāṃkṣaṇaṃ na saṃbhavati. avikalpakatvāt. tadādhipatyādhyāhṛtaṃ tu manovijñānam indriyam ity uktam indriyam iveti kṛtvā. katham jñāyate tadādhipatyādhyāhṛtaṃ tad iti. yadi hi cakṣurādidvāreṇa cakṣurvijñānādi notpannaṃ syāt. katham anyathā vikalpakaṃ manovijñānam utpannaṃ syāt. ity ato jñāyate. tadādhipatyādhyāhṛtam iti. tan manovijñānaṃ cakṣurādīndriyabhūtaṃ svakaṃ svakaṃ gocaraviṣayaṃ rūpādikam ākāṃkṣatīti. yac ca tat kevalam iti vistaraḥ. naiva tadanyeṣāṃ cakṣurādīnāṃ viṣayam ākāṃkṣati yan mana-ādhipatyādhyāhṛtaṃ. kiṃ tarhi. svaviṣayam eva dharmāyatanam evālambata iti. ato nāsty eṣa doṣaḥ. yady evaṃ manaindriyasyāpy [tib. 370a] avyabhicāraḥ prāpnotīti yad uktam iti.

na pudgalaḥ. kim. abhijñeyaḥ parijñeyaś ceti. tasmād vijñeyo 'py asau pudgalo na bhavati. nanu cāsāv arthād abhijñeyaḥ parijñeyaś ca na bhavatīty uktaḥ. na tv artho vijñeyaḥ iti. ata āha. prajñāvijñānayoḥ samānaviṣayatvād iti. vijñeyam api hi cakṣurādikaṃ bhavati. na kevalam abhijñeyaṃ parijñeyaṃ ceti.

anātmaneti. cakṣuṣā cakṣurvijñānenety arthaḥ. nītārthaṃ ca sūtraṃ pratisaraṇam uktam iti. catvārīmāni bhikṣavaḥ pratisaraṇāni. katamāni catvāri. dharmaḥ pratisaraṇaṃ na pudgalaḥ. arthaḥ pratisaraṇaṃ na vyaṃjanaṃ. nītārthasūtraṃ pratisaraṇaṃ na neyārthaṃ. jñānaṃ pratisaraṇaṃ na vijñānam iti.

prajñaptim anūpapatita iti. yatraiva prajñaptiḥ kṛtā ātmeti vyavahārārthaṃ tām evātmety abhiniviṣṭa ity arthaḥ.

nāstīha sattva ātmā ceti.

idam ihodāharaṇaṃ

pudgalo nopalabhyata

ity etac ca.

na vidyate so 'pi kaścid

itīdaṃ vāpy udāharaṇaṃ.

yogy api nāsti yaḥ śūnyatām abhyasyātīti.

ātmadṛṣṭir bhavati yāvaj jīvadṛṣṭir iti prathamā ādinavo nirviśeṣo bhavati. tīrthikair [tib. 370b] iti dvitīyaḥ. unmārgapratipanno bhavatīti tṛtīyaḥ. śūnyatāyām (abhidh-k-vy 705) asya cittaṃ na praskandati yāvan nādhimucyata iti caturthaḥ. āryadharmā asya na vyavadāyanta iti paṃcamaḥ.

na tarhi teṣāṃ buddhaḥ śāsteti. buddhavacanam eṣāṃ na pramāṇam ity abhiprāyāt.

na kilaitad buddhavacanam iti. kenāpy adhyāropitāny etāni sūtrāṇīty abhiprāyaḥ. sarvanikāyāntareṣv iti tāmraparṇīyanikāyādiṣu. na ca sūtraṃ bādhate na ca sūtrāntaraṃ bādhate. na ca sūtrāntaraṃ virodhayati. na dharmatāṃ bādhata iti pratītyasamutpādadharmatāṃ.

sarvadharmā anātmāna iti. na caita ātmasvabhāvāḥ. na caiteṣv ātmā vidyata iti anātmānaḥ sarvadharmāḥ. dvayaṃ pratītyeti. cakṣū rūpāṇi yāvan mano dharmān iti. [na pudgalo na dharmā iti] .

nātmā skaṃdhāyatanadhātava iti vacane yat kaścit pūrvaṃ no tu vaktavyaṃ rūpāṇi vā no vety uktam. apoḍham apāstaṃ tad bhavati ātmano 'nyatvāt.

tasmāt sarva evānmātmany ātmagrāha iti. nāto 'nyo 'stīti darśayati.

yady evam iti vistaraḥ. yadīmān eva paṃcopādānaskandhān samanusmarantaḥ samanvasmārṣuḥ samanusmaranti samanusmariṣyanti vā na pudgalaṃ. kasmād āha rūpavān ahaṃ [tib. 371a] babhūvātīte 'dhvanīti. aham iti vacanāt pudgala ucyate iti darśayati. evam anekavidhaṃ ye samanusmaranti. ta evam anusmarantīti vākyādhyāhāraḥ. apāṭha eva cātra śaraṇaṃ syād iti. aham iti pāṭhe hi sati satkāyadṛṣṭiparigrahaprasaṃgaḥ syād ity arthaḥ. viṃśatikoṭikā hi satkāyadṛṣṭiḥ paṭhyate. rūpam ātmeti samanupaśyati. rūpavantam ātmānam. ātmīyaṃ rūpaṃ. rūpe ātmety evaṃ yāvad vijñānaṃ vaktavyaṃ. rāśidhārādivad iti. rāśivad dhārāvac ca. ādiśabdena pānakādigrahaṇaṃ. ekasmin kṣaṇe samavahitānāṃ bahūnāṃ rāśiḥ. bahuṣu kṣaṇeṣu samavahitānāṃ dhārā. rāśidṛṣṭāntena bahuṣu dharmeṣu pudgalaprajñaptiṃ darśayati dhārādṛṣṭāntena bahutve sati rūpavedanādīnāṃ skaṃdhānāṃ pravāhe pudgalaprajñaptiṃ darśayati.

katham idaṃ gamyata iti. buddhākhyāyāḥ saṃtater idaṃ sāmarthyaṃ. yad ābhogamātreṇāviparītam jñānam utpadyate yatreṣṭaṃ. na punaḥ pudgalasyeti.

ucyate. atītādivacanāt.

ye cābhyatītā

iti vistareṇokta upasaṃhāraḥ. tasmāt skaṃdhasaṃtāna eva buddhākhyā. na pudgala iti.

bhāraṃ ca vo bhikṣavo deśayiṣyāmīti vistaraḥ. [tib. 371b] bhāraṃ ca vo bhikṣavo deśayiṣyāmi bhārādānaṃ ca bhāranikṣepaṇaṃ ca bhārahāraṃ ca. tac chṛṇuta sādhu ca suṣṭhu ca manasikuruta bhāṣiṣye. bhāraḥ katamaḥ. paṃcopādānaskaṃdhāḥ. bhārādānaṃ katamat. tṛṣṇā paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī. bhāranikṣepaṇaṃ katamat. yad asyā eva tṛsṇāyāḥ paunarbhavikyā nandīrāgasahagatāyāḥ tatratatrābhinandinyāḥ aśeṣaprahāṇaṃ pratiniḥsargo vyantībhāvaḥ kṣayo virāgo nirodho vyupaśamo 'staṃgamaḥ bhārahāraḥ katamaḥ. pudgala iti syād vacanīyaṃ. yo 'sāv āyuṣmān evaṃnāmā evaṃjanya evaṃgotraḥ evamāhāraḥ evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedī evaṃdīrghāyur evaṃcirasthitika evamāyuṣmanta iti. bhāraṃ haratīti bhārahāraḥ. pudgala ity abhiprāyaḥ. chedam udāharaṇam. ata evāha. na hi bhāra eva bhārahāra iti.

bhārādānasyāpi yathoktalakṣaṇasya skaṃdhāsaṃgrahaprasaṃgāc ca. pudgalavad askaṃdhasaṃgrahaprasaṃgaḥ. na caivam iṣyate. tasmād bhārādānavan na skaṃdhebhyo 'rthāntarabhūtaḥ pudgalaḥ. ity artham eva ceti vistareṇa sarvam uktvā vaktavyaṃ mānyatheti. yadi dravyasan syāt pudgalaḥ bhārahāraḥ katamaḥ pudgala iti syād vacanīyam ity etāvad evoktaṃ syāt tatra sūtre. pareṇa sa na vibhaktvyaḥ syāt. yo 'sāv āyuṣmān iti vistareṇa yāvad āyuḥparyanta iti. [tib. 372a] prajñaptisatpudgalapratipattyarthaṃ hy etat pareṇa viśeṣaṇam ity abhiprāyaḥ. sa eva tu prajñaptisan kuto vijñāyate. mānyathā vijñāyi nityo vāvaktavyo vā dravyasatpudgala iti. skaṃdhānām iti vistaraḥ. tatra ye upaghātāya saṃvartante duḥkhahetavaḥ skaṃdhāḥ. te bhāva iti kṛtvoktāḥ. uttare ye pīḍyante. te bhārahāra iti kṛtvoktā iti. upapādukatvād iti. upapadane sādhukāritvād ity arthaḥ. pudgalasya satyeṣv anantarbhāvād iti. yasmād yathāparikalpitasya pudgalasya satyeṣu duḥkhādisu nānantarbhāvaḥ. na hi pudgalo duḥkhaṃ yāvan mārga iti. ato na satyadarśanaprahātavyaiṣā pudgalāpavādika mithyādṛṣṭiḥ. yā hi dṛṣṭir yasmin satye vipratipannā. tatsatyadarśanāt tasyāḥ prahāṇaṃ bhavet. tathā duḥkhasamudayasatyayoḥ pudgalasyānantarbhāvān nāpi bhāvanāprahātavyā. bhāvanāprahātavyo hi kleśo bhāvanāprahātavyam (abhidh-k-vy 707) eva vastu duḥkaṃ samudayaṃ vālaṃbata ity evaṃ tasyā bhāvanāprahātavyatvaṃ yujyate. na ca pudgalas tayor aṃtarbhūta ity ato bhāvanāprahātavyā sā na bhavati. atha vā na kadācid api dṛṣṭir bhāvanāprahātavyeti nāsau bhāvanāprahātavyā.

ekatilaikataṇḍulavad ekarāśyekavacanavac ceti. yathā [tib. 372b] 'ṣṭadravyakatve 'py ekatila ekataṇḍula iti cocyate. tathā eko rāśir ekavacanam iti. tadvad ekaḥ pudgala iti. utpattimattvābhyupagamād iti. utpadyata iti vacanād utpattimattvam asyābhyupagataṃ bhavati. tataś ca saṃskṛta iti vaktavyo bhavadbhiḥ.

skandhāntaropādānād iti. nāsya saṃskṛtatvam āpdyata iti abhiprāyaḥ. yathā hi yājñiko jāta iti vidyopādānād ucyate. na cāsau bhūtārthena jātaḥ. tadvad iti sarvaṃ yojyaṃ.

kārakas tu nopalabhyata iti vistaraḥ. karmaṇaḥ kārako nopalabhyate. kīdṛśo 'sāv iti. āha. ya imāṃś caihikāṃ skandhān nikṣipati tyajaty anyāṃś ca pāratrikān skaṃdhān pratisaṃdadhāti upasaṃgṛhṇāti. dravyasann avasthita iti. anyatra dharmasaṃketād iti pratītyasamutpādalakṣaṇāntenāha yad utāsmin satīti.

upādatta iti phālguna na vadāmīti. ahaṃ ced evaṃ vadeyam upādatta iti. atra te kalpaḥ syād vacanāya ko nu bhadanta upādānam upādatta iti. tasmān nāsti skandhānāṃ kaścid upādātā nāpi nikṣipteti.

tasyāpi tatheti. pratikṣaṇam apūrvotpattir evety arthaḥ. yadi pudgalaḥ. so 'siddha ity evamādinopanyāsenāsiddhatāṃ dṛṣṭāntasya darśayati.

śarīravidyāliṃgavac ceti. vidyā ca liṃgaṃ ca vidyāliṃgaṃ. śarīraṃ ca vidyāliṃgaṃ ca śarīravidyāliṃgaṃ. [tib. 373a] tayor iva śarīravidyāliṃgavat.

skandhapudgalayor anyatvam āpadyate. yathopādeyāyā vidyāyā liṃgāc ca śarīrasya anyatvaṃ. evam upādeyāt skandhāt pudgalasyānyatvam upādātṛtvād ity abhiprāyaḥ. jīrṇaṃ taṃ śarīrāntaram eva vyādhitaṃ ceti pratikṣaṇam anyatvam avasthānād ity abhiprāyāt. tatra yad uktaṃ jīrṇo jāto vyādhito jāta ity asiddho dṛṣṭānta iti darśayati. athāpi syād avasthitasya śarīrasyāvasthāntaranirvṛttāv avasthāntaraprādurbhāva iti. tac ca nāpratiṣiddho hi sāṃkhyeyaḥ pariṇāmavādaḥ pūrvasmin kośasthāne. katham. sa eva hi dharmī na saṃvidyate. yasyāvasthitasya dharmāntaravikalpaḥ parikalpeta. tad eva cedaṃ tathety apūrvikā vācoyuktir iti.

bhūtāni catvāri rūpaṃ caikam iti. rūpaṃ katamat. catvāri mahābhūtānīty (abhidh-k-vy 708) ādi.

pākṣika eva doṣa iti ekasmin pakṣe ayaṃ doṣavāda ity arthaḥ.

bhūtamātrikapakṣa iti sthavirabuddhadevapakṣe nāsmatpakṣa ity arthaḥ. tathāpi tv iti. bhūtamātrikapakṣe 'pi bhūtebhyo rūpaṃ nānyat. bhūtamātrikapakṣe 'pi bhūtebhyo rūpavat skandhebhyo nānyaḥ pudgala ity upagataṃ bhavatīti svasiddhāntaḥ parityāgaḥ syād ity abhiprāyaḥ. kasmād [tib. 373b] bhagavatā sa jīvaḥ. tac charīram anyo veti na vyākṛtam iti. ayam eṣām abhiprāyaḥ. yadi skandheṣu pudgalopacāraḥ kasmāc charīram eva jīva iti noktam iti. pūrvakair eveti sthaviranāgasenādibhiḥ. bahuvollakā iti. bahupralāpā iti.

itarāha. yadi pudgalo nāvaktavyaḥ kasmān nokto nāsty eveti.

sa ca taddeśanāyā akṣama iti. nairātmyadeśanāyā ayogya ity arthaḥ. pūrvam evaṃ saṃmūḍha iti. satkāyadṛṣṭisahagatena mohena. bhūyasyā mātrayā saṃmoham āpadyeteti ucchedadṛṣṭisahagataṃ dṛṣṭyantaram utpādayed ity abhiprāyaḥ. ata evāha. abhūn me ātmā sa me etarhi nāstīti. āha cātreti. bhadantakumāralātaḥ

dṛṣṭidaṃṣṭrāvabhedaṃ ceti

vistaraḥ. dṛṣṭir eva daṃṣṭrā. tayāvabhedam

apekṣya

deśayanti buddhā

bhagavanto

dharmaṃ

nairātmyaṃ tatpratipakṣeṇa.

bhraṃśaṃ ca karmaṇām apekṣya

kṛtavipraṇāśam apekṣya. pudgalāstitvam iva darśayanto 'nyathā deśayanti.

vyāghri potāpahāravad

iti. yathā vyāghrī nātiniṣṭhureṇa dantagrahaṇena svapotam apaharati nayati. māsya daṃṣṭrayā śarīraṃ kṣataṃ bhūd iti. nāpy atiśithilena dantagrahaṇena tam apaharati māsya bhraṃśapāto 'smin visaye bhūd iti. yuktenaiva grahaṇenāpaharatīty artaḥ. apaharatīty apare [tib. 374a] paṭhanti sthānāntarād apaharaty apanayatīty arthaḥ. tathārthadarśane kāraṇaṃ darśayann āha.

ātmāstitvam

iti vistaraḥ.

ātmāstitvaṃ pratipannaś

cet kaścid

dṛṣṭidaṃṣṭrayā

satkāyadṛṣṭilakṣaṇayā

bhinnaḥ sa

vineyajanaḥ syāt.

aprāpya saṃvṛtigatiṃ

dharmasaṃketam ajānānaḥ.

kuśalapotasya

kuśalakarmaṇo vyāghrīpotabhūtasya

bhraṃśaṃ

kuryāt. nāsti karmaṇaḥ phalam iti.

prājñaptika

iti prajñaptau bhavaḥ prājñaptikaḥ. saṃvṛtisann api pudgalo nāstīti kaścid gṛhṇīyād ity ato

nāstīti nāvocat.

sati tv astīti nāha kim

iti. yadi bhūtārthena pudgalo 'sti kim iti kṛtvā bhagavān asti pudgala iti na bravīti. na hi rūpam astīti vacane doṣo bhavati tasyāstitvāt.

nirgranthaśrāvakacaṭakavad iti. nirgranthaśrāvakeṇa caṭakaṃ jīvantaṃ gṛhītvā bhagavān pṛṣṭaḥ. kim ayaṃ caṭako jīvati na veti. tasyāyam abhiprāyaḥ yadi śramaṇo gautama ādiśej jīvatīti. sa tan nipīḍanena mārayitvā darśayet. yadi punar bhagavān evam ādiśen mṛta iti. sa taṃ jīvantam eva darśayet. kathaṃ nāmāyam ajña iti loko jānīyād iti tasyābhinveśaḥ. bhagavatā tu tasyāśayaṃ viditvā na vyākṛtaṃ. tvaccittapratibaddham evaitaj jīvati vā na veti cety evābhihitaṃ. tadvad [tib. 374b] etan na vyākṛtam iti.

tulyārtho hy eṣa catuṣka iti. śāśvato loko 'śāśvato loka ity anena catuṣkena antavān loko 'naṃtavān ity ayaṃ catuṣkas tulyārthaḥ. yady evaṃ kathaṃ caturdaśāvyākṛtavastūni bhavaṃti. śāśvato loka ity ekacatuṣkaḥ. antavān iti dvitīyaś catuṣkaḥ. bhavati tathāgata iti tṛtīyaś catuṣkaḥ. sa jīvas tac charīram anyo jīvo 'nyac charīram iti dvikaḥ. trayaś catuṣkāḥ ekaś ca dvika iti caturdaśāvyākṛtavastūnīti. paryāyarūpatvavyāvasthāne 'pi caturdaśatvaṃ bhavatīty adoṣaḥ. tvam evaitat pṛcchasīti. antavān iti yaṃ pṛṣṭavān. kathaṃ. kiṃ nu sarvo loko 'nena mārgeṇa niryāsyatīti anena antavān iti aśāśvata iti ca pṛṣṭaṃ bhavati. āhosvid ekadeśo lokasyety anenāntavāṃś cānantavāṃś ceti (abhidh-k-vy 710) śāśvataś cāśāśvataś ceti ca pṛṣṭaṃ bhavati.

jīvantaṃ pudgalam astīti vyākarotīti. tattvānyatvenāvaktavyaṃ santam eva pudgalaṃ vyākarotīty abhiprāyaḥ.

śāśvatadoṣaprasaṃgād iti vātsiputrīyavacanaṃ. idaṃ tarhi kasmād vyākarotīti vistareṇācāryavacanaṃ. sārvajñam ity aṇ bhāvapratyayo yauvanam iti yathā. na vaktavyaṃ paśyati vā na veti. paśyati na paśyati na vaktavyam ity arthaḥ. śanaiḥśanair avaktavyaṃ kriyatām [tib. 375a] iti. sarvajño vā bhagavān na veti na vaktavyam iti. śanaiḥśanairgrahaṇaṃ samānaśākyaputrīyaprakopaparihārārthaṃ. satyataḥ sthitita iti. sthitirūpeṇety arthaḥ. dṛṣṭisthānam uktam iti. mithyādṛṣṭisthānam uktam ity abhiprāyaḥ.

ācārya āha. astīty api dṛṣṭisthānam uktam iti. satkāyadṛṣṭisthānam uktam ity arthaḥ.

uktottara eṣa pakṣa iti. kathaṃ ca na. pratikṣepāt. sūtra eva hi pratikṣiptaṃ bhagavateti vistareṇa yāvad apadṛṣṭāntā eta iti. kim idam upādāyety ārabhyaitad apareṣāṃ vyākhyānaṃ. svamatena tu yathā saṃsarati. tathā darśayann āha. yathā tu kṣaṇiko 'gnir iti vistaraḥ. kṣaṇiko 'gniḥ prasiddhaḥ. sa ca deśāṃtarotpattisaṃtatyā saṃcaratīty ucyate. tathā sattvākhyaskandhasamudāyas tṛṣṇopādānaḥ. tṛṣṇā upādānam asyeti tṛṣṇopādānaḥ. kṣaṇiko 'pi saṃtatyā saṃsaratīti.

sunetro nāma śāsteti. saptasūryodayasūtre 'yam eva bhagavān ṛṣiḥ sunetro nāma babhūveti.

anyatvāt skaṃdhānam iti. kṣaṇikatve saty anyatvād ity abhiprāyaḥ. ekasaṃtānatāṃ darśayatīti. yasmāt sunetro buddhasaṃtāna evāsīt. ataḥ sa evāham ity abhedopacāraḥ. [tib. 375b] yathā sa evāgnir yaḥ pūrvaṃ dṛṣṭo dahann āgata iti. saṃtānavrṭtyā sa evety ucyate. tadvat. saiṣāṃ syāt satkāyadṛṣṭir iti. saiṣāṃ tathāgatānām ātmātmīyākārā satkāyadṛṣṭiḥ syāt. dṛḍhatarātmātmīyasnehaparigāhitabaṃdhanānām iti. ātmadṛṣṭāv ātmīyadṛṣṭau ca satyām ātmasneha ātmīyasnehaś ca bhavati. ity ato rāgo bandhanam iti kṛtvā dṛḍhīkṛtabandhanānāṃ satāṃ mokṣo dūrībhavet. naiva bhaved ity abhiprāyaḥ.

ya ekeṣāṃ pudgalagrāha iti vātsīputrīyāṇām. ekeṣāṃ sarvanāstigrāha iti. madhyamakacittānām ity abhiprāyaḥ. smṛtiviṣayasaṃjñānvayāc cittaviśeṣād (abhidh-k-vy 711) iti. smṛter viṣayo 'nubhūto 'rthaḥ. tatra saṃjñā sānvayo hetur asyeti smṛtiviṣayasaṃjñānvayaś cittaviśeṣaḥ. kiṃcid eva cittaṃ. na sarvam ity arthaḥ. tasmāt smaraṇaṃ bhavati pratyabhijñānaṃ vā.

evam ubhayaviśeṣaṇe kṛte pṛcchati kīdṛśāc cittaviśeṣād iti.

āha. tadābhoga iti vistaraḥ. tasmin smartavya ābhogas tadābhogaḥ. yatra tena sadṛśāḥ saṃbaṃdhinaś ca saṃjñādayo ye te vidyante 'syeti tadābhogasadṛśasaṃbaṃdhisaṃjñādimāṃś cittaviśeṣaḥ. ādigrahaṇena praṇidhānanibandhābhyāsādigrahaṇaṃ. [tib. 376a] āśrayaviśeṣaś ca śokataś ca vyākṣepataś cādir eṣām iti āśrayaviśeṣaśokavyākṣepādīni. tair anupahataprabhāvaś cittaviśeṣaḥ. sa evam anena darśito bhavati. tasmād īdṛśāc cittaviśeṣāt smṛtir bhavati. tad idam uktaṃ bhavati. tadābhogavataḥ yadi tatrābhogaḥ kriyate. sadṛśasaṃjñādimataḥ yatra sādṛśyāt smṛtir bhavati. sambandhisaṃjñādimataḥ yatrāntareṇāpi sādṛśyaṃ dhūmādidarśanāt smṛtir bhavati. praṇidhānanibaṃdhābhyāsādimataś ca yatra praṇidhānam atra kāle smartavyam abhyāso vāsya tatsmartavyādi. āśrayaviśeṣādibhir anupahataprabhāvatvād iti. vyādhilakṣaṇenāśrayaviśeṣeṇa śokena vyākṣepeṇānyatra kārye. ādiśabdagṛhītaiś ca karmavidyādibhiḥ. tādṛśo 'pīti vistaraḥ. tadābhogayāvatsaṃjñādimān anupahataprabhāvo 'pīty arthaḥ. atadanvaya iti. asmṛtiviṣayasaṃjñānvaya ity arthaḥ. bhāvayitum utpādayituṃ. anyādṛśa iti. atadābhogayāvatsaṃjñādimān anupahataprabhāvo vā. anyasya cittaviśeṣād anyasya.

na. asaṃbaṃdhād iti. devadattayajñadattacetasor akāryakāraṇabhāvenāsaṃbaṃdhād [tib. 376b] ity arthaḥ. yathaikasāṃtānikayoś cetasoḥ kāryakāraṇabhāvāt saṃbaṃdho. naivaṃ devadattayajñadattacetasoḥ saṃbandhaḥ. ity anena dṛṣṭāntadārṣṭāntikayor asāmyaṃ darśayati. tatra yadi pareṇaivaṃ sādhanam abhidhīyate. na devadattānubhavacittānubhūtam arthaṃ tatsmaraṇacittaṃ smarati. anyatvāt. yajñadattacittavad iti. tad asādhanaṃ. hetoḥ svayamaniścitatvāt pratyakṣavirodhena ca pūrvapakṣasāpakṣālatvāt. atha devadattānubhavacittānusmaraṇacittayor anyatvapratijñāyām idaṃ dūṣaṇam udgrāhyet. tad adūṣaṇaṃ dṛṣṭabādhāyāṃ dūṣaṇānupapatteḥ. bhavatsiddhānte 'pi hi devadattānubhavacittānubhūtam arthaṃ tatsmaraṇacittaṃ smaratīti. na ca brūmo 'nyena cetasā dṛṣṭam anyat anyat smaratīti. na yatkiṃcid anyat (abhidh-k-vy 712) smaratīty abhiprāyaḥ. darśanacittāt smṛticittam anyad evotpadyata iti. vidyamānakāraṇatvād vidyamānabījāṃkuravad ity arthaḥ. smaraṇād eva ca pratyabhijñānam iti. smaraṇe sati pratyabhijñānaṃ. tad evedaṃ yan mayā dṛṣṭam iti smaraṇāt.

yat tarhīti. yadi cittaviśeṣa eva smarati. yat tarhi caitraḥ smaratīti tat katham iti vākyādhyāhāraḥ. sa cāpi tasyeti vistaraḥ. sa cāpi caitrābhidhānaḥ. saṃskārasamūhasaṃtānas tasya gavākhyasya deśāṃtaravikārotpattau [tib. 377a] deśāntarotpattau vikārotpattau ca kāraṇabhāvaṃ cetasikṛtvā. kiṃ. svāmīty ucyate. na tu pudgalaṃ. kāryakāraṇabhāvāpekṣo 'yaṃ vyavahāraḥ. na pudgalāpekṣa ity abhiprāyaḥ. ata evāha. na tu kaścid iti vistaraḥ.

evaṃ ko vijānātīti vistaraḥ. asaty ātmani ka evaṃ vijānāti. vijānātīti ko 'rthaḥ. vijñānena viṣayaṃ gṛhṇāti. kiṃ tad grahaṇam anyad vijñānat. vijñānaṃ tarhi karoti. uktaḥ saḥ. yas tat karoti. vijñānahetur indriyārthamanaskārāḥ. cittaviśeṣa iti tan na vaktavyaṃ. indriyādihetvantarayogāt. ata eva cocyate yathāyogam ity eṣa viśeṣa iti. yat tarhi caitro vijānātīty ucyate. tato hi caitrākhyāt saṃtānād bhavadṛṣṭocyate. asaty ātmani kasyedaṃ vijñānaṃ. kim arthaiṣā ṣaṣṭhī. svāmyarthā. yathā kasya kaḥ svāmīti vistareṇa yāvat kva ca punar vijñānaṃ viniyoktavyaṃ yata etasya svāmī mṛgyate. vijñātavye 'rthe. kim arthaṃ viniyoktavyaṃ. vijñānārtham. aho sūktāni sukhaidhitānāṃ. tad eva hi nāma tadarthaṃ viniyoktavyam iti. kathaṃ ca viniyoktavyaṃ. utpādanata āhosvit saṃpreṣaṇataḥ. vijñānagatyayogād utpādanataḥ. [tib. 377b] hetur eva tarhi svāmīti vistareṇa yāvad yo hy eva heturvijñānasya tasyaivāsau. yaś cāpi sa caitrābhidhāna iti vistareṇa yāvan na tatrāpi hetubhāvaṃ vyatītyāsti svāmibhāva iti. ādiśabdena ko vedayate kasya vedanā. kaḥ saṃjānīte kasya saṃjñety evamādi. eṣā dig iti.

yo 'py āha. bhāvasya bhavitrapekṣād iti vaiyākaraṇaḥ. tena bhavitavyam iti. vijñātrā bhavitavyaṃ pudgalenety abhiprāyaḥ.

gacchatigamanābhidhānavad iti. yathā jvālā gacchati śabdo gacchatīti gacchatiśabdābhidhānaṃ. yathā jvālāyāḥ śabdasya vā gamanam. evaṃ devadatto gacchati devadattasya gamanam. anena dṛṣṭāntena vijānāti devadatta iti sidhyati.

sādṛśyenātmalābhād iti. kāraṇasādṛśyena kāryātmalābhāt. akurvad api kiṃcid iti. parispandam akurvad apīty arthaḥ.

tadākārateti. nīlādiviṣayākāratety arthaḥ. vijñāne kāraṇabhāvād iti. (abhidh-k-vy 713) vijñānaṃ vijñānāntarsya kāraṇam. ato vijñānāntaram utpādād vijānātīty ucyate. kāraṇe kartṛśabdaniveśād iti. kāraṇaṃ kartṛbhūtam iti kṛtvā. tadyathā nādasya kāraṇaṃ ghaṇṭeti ghaṇṭā rautīty ucyate. tadvat.

[tib. 378a] pradīpa iti. arciṣāṃ saṃtāne pradīpa iti upacaryate. eka iveti kṛtvā. sa deśāntareṣūtpadyamānaḥ saṃtānarūpaḥ pradīpadeśāntareṣūtpadyamānaḥ. taṃtaṃ deśaṃ gacchatīty ucyate. evaṃ cittānāṃ saṃtāne vijñānam ity upacaryate. ekam iveti kṛtvā. tat saṃtānarūpaṃ vijñānaṃ viṣayāntareṣūtpadyamānaṃ taṃtaṃ viṣayaṃ vijānātīty ucyate. saṃtānena vijñānotpattyā vijānātīty abhiprāyaḥ. yathā vā rūpaṃ bhavatīti vistaraḥ. yathā bhavitū rūpasya bhāvāj janitur jāteḥ sthātuḥ sthiter anarthāntaratvam. evaṃ vijñāne 'pi syāt. vijñātur vijñānasya bhāvād anarthāntaratvaṃ. vyatiriktasya bhāvasyānupalabdheḥ. vaiśeṣikasūtrānusārād vā.

nātmana iti. yadi nātmano vijñānam utpadyate vijñānalakṣaṇasyāviśeṣāt tādṛśam eva vijñānam utpadyeta. yadi tv ātmanaḥ tasyābhiprāyaviśeṣād viśiṣṭaṃ jñānam utpadyetety abhiprāyaḥ. na ca kramaniyameneti. kasmāc ca na kramaniyamenotpadyate. aniyamenāpi hy utpadyate gobuddher anantaraṃ strībhuddhiḥ. strībuddher mahiṣabhuddhiḥ. kasmād gobuddhir evānantaraṃ notpadyate. aṃkurakāṇḍapattrādivad iti. aṃkurāt kāṇḍa evotpadyate [tib. 378b] na pattrādi. kāṇḍāt pattram evotpadyate na puṣpādy aṃkurādi vā. tadvat.

nikāmadhyānasamāhitānām iti. nikāmena paryāptena samāptena dhyānena samāhitānām. sadṛśakāyacittotpattau sadṛśasya kāyasya cittasya cotpattau. svayaṃvyutthānam iti. na paropakrameṇety abhiprāyaḥ. evam anena kasmān na nityaṃ sadṛśam evotpadyata ity yat pṛṣṭaṃ. tad visarjanaṃ. yat tu pṛṣṭaṃ na ca kramaniyameneti. tad darśayann āha. kramo 'pi hi cittānām niyatam eveti. abhīṣṭam evaitat. gotraviśeṣād iti bhāvanāviśeṣāt. strīcittād iti vistaraḥ. strīcittāt stryālambanāc cittād anantaraṃ tasyāḥ striyāḥ kāyas tatkāyaḥ. tatkāyasya vidūsāṇāyai yadi parivrājakasyānyasya vā sādhoś cittam utpannaṃ bhavati. tatpatiputrādicittaṃ vā. tasyāḥ patiputrādayaḥ. ādiśabdena duhitrādayo gṛhyante. tadālambanaṃ cittaṃ tatpatiputrādicittaṃ. tad vānyatarad yad idaṃ tasmāt strīcittād anantam utpannaṃ bhavati. punaś ca kālāntareṇa saṃtatipariṇāmena strīcittam utpadyate. tat paścād utpannaṃ strīcittaṃ (abhidh-k-vy 714) samarthaṃ bhavati tatkāyavidūṣaṇācittotpādane tatstrīkāyavidūṣaṇācittotpādane tatpatiputrādicittotpādane vā samarthaṃ. kasmād ity [tib. 379a] āha. tadgotratvād iti. tadkāyavidūsaṇācittaṃ tatpatiputrādicittaṃ vā gotraṃ bījam asyeti tadgotraṃ. cittaṃ tasya bhāvaḥ. tasmāt. tajjātīyatvād ity abhiprāyaḥ. anyathety atadgotraṃ. atha punaḥ paryāyeṇeti vistaraḥ. paryāyeṇāyugapat. strīcittāt tatkāyavidūṣaṇācittaṃ tatas tatpaticittaṃ tatas tatputracittaṃ tata eva ca tadduhitṛcittaṃ tata eva ca tadupakaraṇādicittaṃ utpannaṃ bhavati. tataḥ strīcittād anaṃtarotpannebhyaś cittebhyo yad bahutaraṃ pravāhataḥ paṭutaraṃ śaktitaḥ āsannataraṃ vāsyotpādyasya cittasya. tad eva cittam utpadyate. tadbhāvanāyā balīyastvāt tasya bahutarasya paṭutarasyāsannatarasya vā bhāvanāyā balavattaratvāt. anyatreti vistaraḥ. tatkālapratyupasthitas tatkālikaḥ kāyapratyayaviśeṣo bāhyapratyayaviśeṣaś ca. tasmād anyatra tasmād ṛta ity arthaḥ. tad eva hy upapadyate yasya kāyo bāhyo vā pratyayaviṣaya uptiṣṭhate.

saiva balīyasīti. yā bahutarasya paṭutarasya āsannatarasya vābhihitā saiva balīyasi bhāvanā. kasmān nityaṃ na phalati na hi tac cittaṃ nivartate.

vartata itītareṇa codita āha. sthityanyathātvalakṣaṇatvāt. [tib. 379b] sthiter anyathātvaṃ lakṣaṇam asyeti sthityanyathātvalakṣaṇaṃ. tadbhāvāt. tasya cānyathātvasya saṃskṛtalakṣaṇasya. anyabhāvanāphalotpattau anyabhāvanāphalasya cittāntarasyotpattāv ānuguṇyān nityaṃ na phalati tad evety arthasaṃbandhaḥ.

evaṃ hy āhur iti sthavirarāhulaḥ.

sarvākāram

iti sarvaprakāraṃ. yāvanto

mayūracandrakasya

varṇasaṃniveśādiprakārāḥ. teṣāṃ

kāraṇam idam asya kāraṇaṃ yenaivaṃ varṇaḥ evaṃ saṃniveśaḥ evaṃ snigdhateti. evamādibhir ākārair

na jñeyaṃ

na jñātuṃ śakyaṃ. kaiḥ.

asarvajñaiḥ

śrāvakapratyekabuddhādibhiḥ.

sarvajñabalaṃ hi tat jñānaṃ

sarvavidbalaṃ hi taj jñānaṃ. yena tat kāraṇaṃ jñāyata ity abhiprāyaḥ. prāg (abhidh-k-vy 715) evarūpiṇāṃ cittabhedānām iti. rūpakāraṇam api sarvathā jñātum aśakyaṃ kim arūpiṇām ity arthaḥ.

ekīyas tīrthika iti vaiśeṣikaḥ. manaḥsaṃyogaviśeṣāpekṣatvād iti cet. syān mataṃ tulye 'py ātmaprabhavatve cittotpatter ātmā kadācit karhicin manaḥsaṃyogaviśeṣam apekṣate. ity ato na nityaṃ tādṛśam eva cittam utpadyate na ca kramaniyamenāṃkurakāṇḍapattrādivad iti. na. anyasaṃyogāsiddheḥ. [tib. 380a] naitad evaṃ. kasmāt. tābhyām ātmamanobhyām anyasya saṃyogasyāsiddheḥ. na hi saṃyogo nāma bhāvaḥ kaścid asmākaṃ siddho 'sti. saṃyoginoś ceti vistaraḥ. abhyupagate 'pi saṃyoge saṃyoginoś ceti vistaraḥ. lokaprasiddhayoḥ kāṣṭhayor anyayor vā kayościt. paricchinnatvāt paricchinnadeśadṛṣṭatvād ity arthaḥ. lakṣaṇavyākhyānde ceti. vaiśeṣikataṃtre saṃyogalakṣaṇanirdeśāt. tataḥ kim ātmanaḥ paricchedaprasaṃgaḥ. paricchinnadeśatvaprasaṃgaḥ. yatrātmā. na tatra manaḥ. yatra manaḥ. na tatrātmeti. anenānumānāgamāpattito dharmiviśeṣaviparyayo 'sya pakṣasya saṃdarśito bhavati. manasā saṃyoga ātmana iti. ātmā dharmī. tasya viśeṣaḥ sarvagatvaṃ. tadviparyayo 'sarvagatatvam iti. tato manaḥsaṃcārād ātmanaḥ saṃcāraprasaṃgād iti. tato lakṣaṇād aprāptipūrvikā prāptiḥ saṃyoga iti manaḥsaṃcārād yaṃyaṃ śarīrapradeśaṃ manaḥ saṃcarati. tatastata ātmā saṃcaraty apaitīti prasajyate. tadyathā yaṃyaṃ pṛthivīpradeśaṃ puruṣaḥ saṃcarati. tatastata ātapo 'pasarpati. tathā ca sati niḥkriyatvam asya bādhitaṃ bhavatīti. sa eva pratijñādoṣaḥ. vināśasya vā. prasaṃga iti vartate. ātmana iti ca. yatrayatra manaḥ saṃcarati. tatratatrātmā vinaśyatīti. sa eva cātra pratijñādoṣaḥ. ātmano nityatvanivṛtteḥ. pradeśasaṃyoga [tib.

380b] iti cet. syān matam ātmanā pradeśena saṃyogo manasaḥ. ātmano vā pradeśena manasā saha saṃyogaḥ. yasmiṃ charīrapradeśe mano 'vasthitaṃ bhavati. tadgatenātmapradeśena mano na saṃyujyate. pradeśāntareṇānyapārśvataḥ saṃyujyate. tasṃād aprāptipūrvakatve 'pi saṃyogasyāprāptenaivātmapradeśena manaḥ saṃyujyata iti. tan na. tasyaiva tatpradeśatvāyogāt. na hy ātmano 'nyapradeśa vidyaṃte. na caivātmaivātmanaḥ pradeśo yujyate. astu vā saṃyoga iti vistaraḥ. abhyupetyāpi saṃyogaṃ tathāpi nirvikāratvād aviśiṣṭe manasi kathaṃ saṃyogaviśeṣaḥ. kathaṃ viśiṣṭaḥ saṃyogo bhavati. yate evam uktaṃ manaḥsaṃyogaviśeṣāpekṣatvād iti. buddhiviśeṣāpekṣatvād iti cet. sa evopari codyate kathaṃ buddhiviśeṣa iti. kasmān na nityam īdṛśam evotpadyate cittam aviśiṣṭe ātmanīti. kāraṇaviśeṣād dhi kāryaviśeṣa (abhidh-k-vy 716) iṣyate śaṃkhapaṭahādiśabdavat. saṃskāraviśeṣāpekṣād ātmamanaḥsaṃyogād iti cet. syān mataṃ nityam aviśiṣṭe 'py ātmani manasi ca saṃskāraviśeṣāpekṣād ātmamanasoḥ saṃyogād buddhiviśeṣa iti. tad uktaṃ bhavati. saṃskāraviśeṣād bhāvanāviśeṣalakṣaṇād ātmamanaḥsaṃyogaviśeṣaḥ. tadviśeṣād buddhiviśeṣa iti. atra brūmaḥ. cittād evāstv iti vistaraḥ. ayam ihācāryasyābhiprāyaḥ. [sāntarbhavaś cittam astīty avivādaḥ] mama tava ca cittam astīty avivādaḥ. [tib. 381a] saṃskāraviśeṣo 'py asti bhāvanāviśeṣalakṣaṇo yo 'sau vāsanā bījam iti vāsmābhir vyavasthāpyate. bhāvāntaraṃ na veti tuviśeṣaḥ. tasmāc cittād eva saṃskāraviśeṣāpekṣād buddhiviśeṣo 'stu. kim ātmanā tatsaṃyogena vā kalpiteneti. na hi kiṃcid iti

vistaraḥ. kuhakenaikatareṇa vaidyena kasmaicit glānāyauṣadhaṃ dadānena cintitaṃ. idam auṣadhaṃ sulabhaṃ. viditaṃ cāsya saparijanasya glānasya. etena cauṣadhenāsya glānasya glānopaśamo bhavet. tad evaṃ mām avadhūyānye 'pi kariṣyanti. tataś ca mamārthalābho na bhaviṣyati. iti cintayitvā tad abhimaṃtrya phūḥ svāhā phūḥ svāheti janasya darśitam. anena mantreṇedam auṣadhaṃ sidhyatīti. tatra yathā kuhakavaidyaphūḥsvāhānām auṣadhakāryasiddhau sāmarthyaṃ nāsti. auṣadhasyaiva tu sāmarthyam. evam ātmano buddhiviśeṣopattau nāsti sāmarthyaṃ. cittasyaiva sāmarthyam iti. saty ātmani tayoḥ saṃbhava iti cet. syān mataṃ. saty ātmani tayoḥ saṃskāracittayoḥ saṃbhavaḥ. ity ato 'sty ātmeti. atra brūmo vāṅmātraṃ. nātra kācid yuktir astīti. āśrayaḥ sa iti cet. syān matam. ātmāśrayas tayor iti. yathā kaḥ kasyāśraya iti. āśrayarūpeṇodāharaṇaṃ mṛgyate. tam asyāśrayārtham ayuktaṃ darśayann āha. na hi te [tib. 381b] iti vistaraḥ. te saṃskāracitte. citrabadarādivat. yathā kuḍye citram ādhāryaṃ badaraṃ ca kuṇḍe. ādiśabdena bhājane bhojanam ityādi. naiva te saṃskāracitte tatrātmany ādheye. dhārye. nāpi sa kuḍyakuṇḍādivad ādhāro yuktaḥ. nāpi sa ātmā kuḍyavat kuṇḍavac cādhāro yuktaḥ. ādiśabdena bhājanādigrahaṇaṃ. kiṃ karaṇam ity āha. pratighātiyutatvadoṣād iti pratighātitvadoṣād yutatvadoṣāc ca. sapratighatvaprasaṃgāt pṛthagdaśatvaprasaṃgāc cety arthaḥ. yathā citrabadarayoḥ kuḍyakuṇḍayoś cādhāryādhārabhāve pratighātitvam yutatvaṃ ca dṛṣṭe. evam eteṣām api syāt. aniṣṭaṃ caitat. ato 'nātmāśrayaḥ.

yathā na gandhādhibhyo 'nyā pṛthivī. tathā buddhyādibhyo 'nya ātmeti. (abhidh-k-vy 717) ko hi satpuruṣo gaṃdhādibhyo 'nyāṃ pṛthivīṃ nidhārayati. na hi pṛthivī katamety ukte rūpagandharasasparśebhyo 'nyā darśayituṃ śakyate yathā rūpaṃ gandhādibhyo 'nyad iti.

yadi na gaṃdhādibhyo 'nyā pṛthivī. katham ayaṃ vyapadeśaḥ pṛthivyāṃ gandhādaya iti. anyena hy anyasya vyapadeśo dṛṣṭaḥ. caitrasya kambala iti. ata ucyate. vyapadeśas tu iti vistaraḥ.

[tib. 382a] viśeṣaṇārthaṃ ity abādibhyo viśeṣaṇārtham ity arthaḥ. katham iti pratipādyati. te hy eveti vistaraḥ. te hy evety evakāras tadvytiriktapṛthivīdravyanivṛttyarthaḥ. te eva gandhādayaḥ. tadākhyāḥ pṛthivyākhyāḥ. yathā vijñāyeran. tathā viśeṣaṇārthaṃ vyapadeśa ity abhisaṃbandhaḥ. nānya iti. nābādyākhyāḥ. pṛthivyākhyebhyo 'nye vijñāyerann ity arthaḥ. kāṣṭhapratimāyāḥ śarīravyapadeśavad iti. yathā kāṣṭhapratimāyāḥ śarīram iti vyapadiśyate. anyābhyo mṛnmayādiviśeṣaṇārthaṃ. na ca kāṣṭhapratimāyāḥ śarīram anyat. evam ihāpi vyapadeśaḥ syāt. na ca gandhādibhyo 'nyā pṛthivīti.

saṃskāraviśeṣāpekṣatva ity ātmamanaḥsaṃyogasya.

yo hi baliṣṭha iti. saṃskāraviśeṣaḥ. tenānyeṣāṃ saṃskāraviśeṣāṇāṃ pratibandhaḥ.

sa eva baliṣṭhaḥ kasmān nityaṃ na phalatīty ācāryavacanaṃ.

sa eva punar āha. yo 'sya nyāyo yaḥ saṃskārasya nyāyo vināśaḥ pratibandho vā.

so 'stu bhāvanāyā bījātmikāyāḥ. ātmā tu nirarthako niḥprayojanaḥ kalpyate. saṃskārārthā hi tatkalpanā syāt. tasya ca saṃskārasya yat kāryaṃ. tad bhāvanayaiva kriyata iti.

smṛtyādīnām iti vistaraḥ. syān mataṃ. smṛtisaṃskārecchādveṣādīnāṃ [tib. 382b] guṇapadārthatvāt tasya ca guṇapadārthasyāvaśyadravyāśritatvād dravyāśrayaś ca guṇavān ity evaṃ lakṣaṇopadeśāt. na caiṣām anya āśrayaḥ pṛthvyādiko yujyate 'parapratyakṣatvādhibhiḥ. kāraṇaiḥ. ato ya eṣām āśrayaḥ. sa ātmā. tasmād asty ātmeti.

na. asiddheḥ. naitad evaṃ. kasmāt. smṛtyādīnāṃ guṇapadārthatvāsiddheḥ. vidyamānaṃ dravyam iti. yat svalakṣaṇato vidyamānaṃ. tad dravyaṃ. ṣaṭ dravyāṇi śrāmaṇyaphalānīti. rūpaskandhādīni paṃca skandhāni śrāmaṇyaphalāny asaṃskṛtaṃ ca ṣaṣṭham iti ṣaṭ dravyāṇi bhavanti. nāpy eṣām iti. smṛtyādinaṃ. parīkṣito hy āśrayārtha iti. yathā kaḥ kasyāśrayaḥ. na hi te citrabadarādivad ādhārya iti vistareṇa.

ete prakārā iti. gaurādiprakārāḥ. skaṃdheṣv ayam ity ahaṃkarāḥ. na tv ahaṃkāra iti. na tv aham ity evam ākaraḥ pratyaya ity arthaḥ.

idaṃ punas tad evāyātam iti. kimarthaiṣā ṣaṣṭhī. svāmyarthā. yathā kaḥ kasyo svāmī. yathā goś caitraḥ katham asau tasyāḥ svāmī. tadadhīno hi tasyāvāhadhohādiṣu [tib. 383a] viniyogaḥ. kva ca punar ahaṃkāro viniyoktavyo yata etasya svāmi mṛgyate. ahaṃkartavye 'rthe. kimarthaṃ viniyoktayaḥ. ahaṃkārārtham. aho sūktāni sukhaidhitānāṃ. sa eva hi nāma tadarthaṃ viniyoktavya iti. kathaṃ ca viniyoktvyaḥ. utpādanataḥ āhosvit saṃpreṣaṇataḥ. ahaṃkāragatyayogād utpādanataḥ. hetur eva tarhi svāmi prāpnoti. phalam eva ca svaṃ. yasmād dhetor ādhipatyaṃ phale. phalena ca tadvān hetur iti.

ya evāsya hetur ahaṃkārasya. tasyaivayam iti. puṣpito vṛkṣa iti dṛṣṭānto yatra siddhānte vṛkṣāvayavī neṣyate. vijātīyacaturmahābhūtakāyārambhānabhīṣṭe. yatra tu vṛkṣāvayavy asti. tatra dvitīyo dṛṣṭāntaḥ. phalitaṃ vanam iti. na hi vanaṃ nāma kiṃcid asti. yathā yasmin vane phalam utpannaṃ tat phalitam iti ucyate. yathā yasminn āśraye ṣaḍāyatanalakṣaṇe sukham utpannaṃ duḥkhaṃ vā. sa sukhito duḥkhito vā. tathoktam iti. yathā āśrayaḥ ṣaḍāyatanaṃ tathoktaṃ.

tadvikāravikāritvād āśrayāś cakṣurādaya

iti. atha paṃcaskandhakaṃ bhavān udāharatīty adhikṛtaṃ. sa eva karteti. sa eva paṃcaskandhalakṣaṇaḥ kartā. [tib. 383b] nātmā. iti siddho naḥ pakṣaḥ. tatrāpi svātaṃtryaṃ nāstīti darśayann āha. trividhaṃ cedaṃ karmeti vistaraḥ. kāyasya cittaparataṃtrā vṛttiḥ cittapravartitvāt kāyakarmaṇaḥ. cittasyāpi kāye vṛttiḥ svakāraṇaprartaṃtrā. [manodharma]manaskārādiparataṃtratvāt. tasyāpy evaṃ tasya cittakāraṇasya svakāraṇaparataṃtrā vṛttir iti. nāsti kasyacid api svātaṃtryaṃ kāyasya cittasya cittakāraṇasyānyasya vā. pratyayaparataṃtrā hi sarve bhāvāḥ.

caturbhiś cittacaittā hi samāpattidvayaṃ tribhiḥ. dvābhyām anye tu jāyanta

iti vacanāt. ātmano 'pi ca nirapekṣasya buddhiviśeṣādyutpattāv akāraṇatvābhyupagamān na svātaṃtryaṃ sidhyati. tasmān naivaṃ lakṣaṇa iti. svataṃtraḥ karteti. evaṃ tarhi kartety āha. yat tu yasya pradhānakāraṇaṃ. tat (abhidh-k-vy 719) tasya kartety ucyate. prādhānye tatpratītyotpatteḥ. sa evam api kartā na yujyate. pradhānakāraṇabhāvenāpi na yujyata ity arthaḥ.

tasyākāraṇatvam upadarśayann āha. smṛtito hi chanda iti vistaraḥ. pūrvasmartavye 'ṛthe smṛtir utpadyate. smṛteś chandaḥ kartukāmatā. chandād vitarkaś cetanāviśeṣo 'bhisaṃskāralakṣaṇaḥ. prajñāviśeṣo vā yogācāranayena. vaibhāṣikanayena tv abhirūpaṇavikalpalakṣaṇaḥ. [tib. 384a] vitarkāt pratyatno vīryaṃ. prayatnād vāyuḥ. tato vāyoḥ karma deśāntarotpattilakṣaṇam iti. kim atrātmā kurute.

vijñāne pratiṣedhād iti. yaivopalabdhiḥ. tad eva vijñānaṃ. vijñāne cātmanaḥ sāmarthyaṃ pratiṣiddhaṃ. cittād evāstu saṃskāraviśeṣāpekṣāt. na hi kiṃcid ātmana upalabhyate samarthyam. auṣadhakāryasiddhāv iva kuhakavaidyaphūḥsvāhānām iti.

yathā tathoktam iti

tadvikāravikāritvād āśrayāś cakṣurādaya

iti.

tadāśritād ity ātmāśritāt. uktottaraiṣā vācoyuktir iti. yathā kaḥ kasyāśrayaḥ. na hi te citrabadarādivad ādhārye. nāpi sa kuḍyakuṇḍādivad ādhāro yuktaḥ. pratighātitvayuktatvādidoṣān na vai sa evam āśrayaḥ. kathaṃ tarhīti vistaraḥ. tadāhitaṃ hi tad iti. tena bījenāhitaṃ tat sāmarthyam ity arthaḥ.

yathoktam iti sthavirarāhulena. yad guru yac cāsannam

iti vistaraḥ. ekasmin saṃtāne catvāri karmāṇi. guru āsannam abhyastaṃ pūrvakṛtaṃ ca. eṣāṃ caturṇāṃ gurukarma pūrvakam iti tribhyas tat pūrvaṃ vipacyate. āsannābhyastapūrvakṛtānām [tib. 384b] apy āsannaṃ pūrvam iti tat pūrvaṃ dvābhyāṃ vipacyate. abhyastapūrvakṛtayoś cābhyastaṃ pūrvam iti ekasmāt pūrvaṃ vipacyate. asatsv eteṣu pūrvajanmakṛtaṃ vipacyate aparaparyāyavedanīyaṃ. akliṣṭānām iti. kuśalānām anivṛtāvyākṛtanāṃ ca. viklittiviśeṣajād iti. bhūmyudakasambandhāt phalasya sūkṣmo vikāro viklittiḥ. tasyā viśeṣaḥ. sa evātiprakṛṣṭaḥ. tasmāj jāto vikāraviśeṣaḥ. tasmāt. phalāntaram utpadyate. kīdṛśād vikāraviśeṣād iti darśayann āha. yo hi tatra bhūtaprakāraṅkuraṃ nivartayati. sa tasya bījam iti. tasyāṃkurasya bījaṃ. nānyo bhūtaprakāraḥ. na pūrvabījāvastho bhūtaprakāra ity arthaḥ. bhavinyā tu saṃjñayeti. odanaṃ pacati saktuṃ pinaṣṭīti yathā bhāvinyā saṃjñayā vyapadeśaḥ. evaṃ pūrvako 'pi (abhidh-k-vy 720) saṃtānaḥ aviklinnabījāvasthaḥ bījam ity ākhyāyate bhāvinyānayā saṃjñayeti. sādṛśyād veti. viklinnaviśeṣajena bhūtavikāraviśeṣeṇa sadṛśaḥ. sa pūrvakaḥ saṃtāna iti kṛtvā bījam ity ākhyāyate. evam ihāpīti vistaraḥ. yadi saddharmaśravaṇayoniśomanaskārapratyayaviśeṣāj jātaḥ kuśalasāsravaś cittavikāra utpadyate. asaddharmaśravaṇayoniśomanaskārapratyayaviśeṣāj jātaḥ akuśalo vā cittavikāra [tib. 385a] utpadyate. tasmād tadvipākāntaram utpadyate. nānyatheti samānam etat. yathā na phalād eva phalāntaram utpadyate. kiṃ tarhi. vikāraviśeṣāt. evaṃ na vipākād eva vipākāntaram utpadyate. kiṃ tarhi. cittavikāraviśeṣād utpadyate iti. tulyam etat.

phale raktaḥ kesara iti. phalābhyantare kesaraḥ. yatra bījapūrakarasa āmlo 'vatiṣṭhate. na ca sa tasmāt punar anya iti. na rasaraktaḥ kesaras tasmād uktāt kesarāt punar upajāyate. kiṃ tarhi. prākṛta evāraktaḥ kesaras upajāyata ity arthaḥ. idam atrodāharaṇaṃ. yathā lākṣārasaraktamātuluṃgapuṣpaphalād raktakesarān na raktaṃ kesarāntaraṃ punar bhavati. evaṃ karmajād vipakān na punar vipākāntaram iti. āha cātra.

cittaṃ hy etad anantabījasahitaṃ saṃtānato vartate. tattad bījam upaiti puṣṭim udite sve pratyaye cetasi. | tat puṣṭaṃ drumalabdhavṛtti phaladaṃ kālena saṃpadyate. raṃgasyeva hi mātuluṃgakusume 'nyas tasya tatkesare. ||

punar āha.

karpāsabīje puṣpe ca mātuluṃgasya raṃjite. | lākṣayā jāyate raktaṃ yathā karpāsakesaraṃ. ||

tasminn astamite raṃge saṃtānād bhāvitakramāt. | karmaṇy astamite caiva bhāvanātaḥ phalodaya. ||

iti.

karmeti sarvaṃ.

tadbhāvanāṃ

karmabhāvanāṃ.

tasyā

bhāvanāyā

vṛttilābhaṃ

tvadvṛttaṃ lābhaṃ.

tatas

tadvṛttilābhāt.

phalam

ity etac catuṣṭayaṃ

niyamena [tib. 385b] yadṛcchayā.

buddhād anyaḥ

śrāvakādiḥ

sarvathā sarvākāraṃ

na prajānāti.

arthād uktaṃ bhavati. buddha eva tat sarvaṃ sarvathā prajānātīti.

ity etām iti vistaraḥ. itikaraṇaḥ samāptyarthaḥ. pradarśanārtho vā. etāṃ buddhānāṃ pravacanadharmatāṃ suvihitena hetor mārgeṇa hetumārgeṇa śuddhāṃ niravadyāṃ niśāmya dṛṣṭvā. aṃdhās tīrthyāḥ. yathābhūtadarśanavaikalyāt. kutsitā dṛṣṭiḥ kudṛṣṭiḥ. tasyāś ceṣṭitāni kudṛṣṭiceṣṭitāni. vividhāni kudṛṣṭiceṣṭitān eṣām iti vividhakudṛṣṭiceṣṭitāḥ svargāpavargahetāv apratipanna mithyāpratipannāś cety arthaḥ. teṣām evaṃvidhānāṃ tīrthyānāṃ kapilolūkādīnāṃ mataṃ darśanam apavidhya tyaktvā yāṃti saṃsārān nirvāṇam iti vākyādhyāhāraḥ. ke te sattvāḥ prajñācakṣuṣmanta āryaśrāvakāḥ. atha vā tām eva pravacanadharmatāṃ yānti pratipadyanta ity arthaḥ. pravacanadharmatā punar atra nairātmyaṃ buddhānuśāsani vā. anya āhuḥ. pravacanaṃ sūtrādidvādaśāṃgavacogatam. tasya dharmatā svākhyātatā yuktyupetatvāt. nirvāṇapravaṇatā ca nirvāṇadyotanāt. yathoktaṃ sarva ime dharmā nirvāṇapravaṇāḥ nirvāṇaprāgbhārāḥ nirvāṇam evābhivadanto [tib. 386a] 'bhivadantīti. anātmasaṃjñinaś ca nirvāṇe śāntasaṃjñāḥ saṃtiṣṭhante. ātmocchedāśaṃkāpagamād iti. tad evam anandhā eva yānti. nāndhāḥ. andhās tu bhramanty eva saṃsārārṇave nairātmyam apaśyantaḥ. tad darśayann āha imāṃ hīti vistaraḥ. iyaṃ nirātmatā. nirvāṇam eva puraṃ nirvāṇapuraṃ. tasyaikā vartinīti nirvāṇapuraikamārgo nānyo mārga ity arthaḥ. tathāgata evādityo gaṃbhīradharmābhiprakāśakatvād ādityabhūtas tathāgataḥ. tasya vacāṃsi tāny evāṃśavaḥ. tair bhāsvatī ālokavatī tathāgatādityavaco'ṃśubhāsvati. āryāṇāṃ sahasrair vāhitety āryasahasravāhitā. vivṛtām apīti. tām imāṃ

nirvāṇapuraikavartinīṃ tathāgatādityavaco'ṃśubhāsvatīṃ vivṛtām api nirātmatāṃ. prajñācakṣuṣo viśadasyābhāvād avidyākośapaṭalaparyavanaddhanetratvād vā mandacakṣuḥ tīrthiko vātsīputrīyo 'pi vā nekṣate. trayaś ceha mārgaguṇa varṇyante. (abhidh-k-vy 722) tadyathaikāyanatābhipretadeśaprāyaṇāt. sālokatā yato niḥśaṃko gacchati. yātānuyātatā ca parimarditasthāṇukaṇṭakāditvāt. [tib. 386b] yena sukhaṃ gacchati. tatsādharmyeṇeyaṃ nirātmatāvartinī draṣṭavyā. caturbhiś ca kāraṇair mārgo na vidyate. satvānutamaskatayā. prakāśito 'py ādityena avāhitatayā. bahupuruṣavāhito 'py āvṛtatayā. vivṛto 'pi draṣṭur mandacakṣuṣkatayeti. teṣām ihaikam eva kāraṇam asya mārgasyādarśana uktaṃ. yato draṣṭur doṣeṇaivāyaṃ mārgo na dṛśyate. na mārgadoṣeṇeti. yata eṣa mandacakṣur etaṃ na paśyatīty avagantavyam.

iti diṅmātram evedam

iti. sarvam iti yathoktaṃ. dig eva diṅmātram evakārārtho mātraśabdaḥ. dik pramāṇam asyeti diṅmātram iti vā. mahato 'bhidharmaśāstrād alpam idam

upadiṣṭaṃ

mayeti vākyaśeṣaḥ. keṣām.

sumedhasāṃ.

matimatām ity arthaḥ. tādarthye ṣaṣṭhi. kiṃvad ity āha.

vraṇadeśo viṣasyeva svasāmarthyavisarpiṇa

iti. yathā visaṃ svasāmarthyād vraṇadeśaṃ prāpya sarveṣv aṅgapratyaṅgeṣv atyantaṃ visarpatīti matvā kenacit tasya vraṇadeśaḥ kṛtaḥ. kathaṃ nāmedaṃ visarpatīti. evaṃ sumedhasaḥ svasāmarthyavisarpitvād viṣasthāniyāḥ. ity atas teṣāṃ sumedhasām udghaṭitajñānāṃ prājñānām idam upadiṣṭaṃ mayā. katham. alpena granthena mahad abhidharmaśāstraṃ.

kāśmīravaibhāṣikanītisiddham

arthataḥ pratipadyerann iti. apare punar vyācakṣate. iti diṅmātram evedam iti idam eva nairātmyaprativedham adhikṛtyoktam iti.

kāśmīravaibhāṣikanītisiddhaḥ

prāyo mayāyaṃ [tib. 387a] kathito 'bhidharma

ity anenaivārthasyābhihitatvād iti.

samāptaś cāṣṭamakośasthānasaṃbaddha eva pudgalaviniścayaḥ.

nānābhidharmārthakaraṃḍabhūtam etad vivṛ ....... ...... raḥ prasūtatṛṣnāy amṛtam adbhṛtayonibhūtaṃ | vyākhyāpadārkakiraṇaiḥ sphuṭitaṃ madīyaiḥ śāstrāmbujaṃ budhajanabhramarā bhajantāṃ ||

yo 'dhitya sarvaśāstrāṇi vidvadyaśā yaśomitraḥ. | sa imāṃ kṛtavān vyākhyāṃ vyākhyāsv anyāsv asaṃtuṣṭaḥ. ||

tena śrībhāratībhartaḥ paramārthāgamā vyākhyā | iyaṃ devarūpasya devakalpasya kalpitā ||

ācāryayaśomitrakṛtāyāṃ sphuṭārthāyām abhidharmakośavyākhyāyām aṣṭamaṃ kośasthānaṃ samāptam iti.

graṃthakārasaṃkhyā 25000.

śubhaṃ