Sphuṭārthā abhidharmakośavyākhyā

(iv.99) catvāri kāyakarmeti. mātṛvadhādīni. ekaṃ vākkarmeti. saṃghabhedaḥ. trīṇi prāṇātipāta iti. mātṛvadhādīni. ekaṃ mṛṣāvādaḥ. saṃghabhedaḥ (abhidh-k-vy 427). ekaṃ prāṇātipātaprayogaḥ. tathāgataśarīre duṣṭacittarudhirotpādanaṃ kasmān na prāṇātipāta ity āha. anupakramadharmāṇo hi tathāgatā iti. aparopakramamaraṇadharmāṇa ity arthaḥ. hetau phalopacārād iti. mṛṣāvādo hetuḥ saṃghabhedasya cittaviprayuktalakṣaṇasya. tasmin hetau phalopacāraḥ. cittaviprayukto dharmaḥ phalam upacaryate. saṃghabheda iti. bhidyate. vāneneti. karaṇasādhanaparigrahād vā mṛṣāvādaḥ saṃghabheda ity ucyate. mṛṣāvādena hi saṃgho bhidyate. na tu saṃghabheda iti bhāvasādhanaparigrahaḥ.

(iv.100) saṃghabhedas tv asāmagrīti.

mukhyavṛttyā vaibhāṣikāṇāṃ dravyasattā. tenāha.

svabhāvo viprayuktakaḥ. akliṣṭāvyākṛto dharma

iti. sa kim ānaṃtaryaṃ bhaviṣyatīti. naivāsāv evaṃlakṣaṇam ānaṃtaryaṃ bhavatīty arthaḥ. naiva ca tena viprayuktena dharmeṇa bhettā samanvāgataḥ. tena nāsāv ānaṃtaryam ity abhiprāyaḥ.

(iv.101) [tib. 89a] sa punar mṛṣāvādaḥ saṃghabhedasahajo viprayuktadharmasahajo vāgvijñaptyavijñaptisvabhāva ity arthaḥ.

(iv.102) bhikṣur bhinattīti. buddhasya bhikṣutvāt. tatpratispardhivṛttitvāc ca bhettuḥ. na gṛhī bhikṣuṇyādaya iti. teṣām anādeyāśrayatvāt. sa ca dṛṣṭicarita eva. dṛḍhagūḍhāśayatvāt. satkāyadṛṣṭyādiṣu paṃcasu caritaḥ pravṛtto dṛṣṭicaritaḥ. dṛṣṭir vā caritam asyeti dṛṣṭicaritaḥ. sa hy ūhāpohasāmarthyād anyaṃ śāstāraṃ mārgāṃtaraṃ ca grāhayituṃ samarthaḥ. na tṛṣṇācarita iti. saṃkleśavyavadānapakṣayor asthirāśayatvāt. duṣprasahatvād iti. durabhibhavatvāt. pratyakṣadharmatvād iti. āgamādhigamadharmayoḥ sākṣātkāritvād ity arthaḥ. na kṣāṃtilābhina iti. na nirvedhabhāgīyakṣāṃtilābhina ity arthaḥ. dṛṣṭasatyakalpatvāt.

na vivasaty asau.

na tāṃ rātriṃ parivasatīty arthaḥ. bhinnam bhavatīti kathaṃ bhinnam ity āha. mārgapravṛttiviṣṭhāpanād iti. mārgapravṛttivibandhanād ity arthaḥ. yāvad dhi saṃgho na pratisaṃdhīyate. tāvan mārgapravṛttir viṣṭhitā bhavati. na kasyacit saṃtāne mārgaḥ. saṃmukhībhavatīty arthaḥ. cakrabhedanimittatvāt. saṃghabhedaś cakrabheda ity ucyate.

(iv.103) avaśyaṃ hi saṃghena dvayoḥ pakṣayoḥ sthātavyam iti. buddhapakṣe [tib. 89b] bhettṛpakṣe ca sthātavyam ity arthaḥ. saṃgho hi catvāro bhikṣavaḥ. (abhidh-k-vy 428) saṃghadvayena ca bhavitavyam ity aṣṭābhir bhikṣubhir bhedyair bhavitavyaṃ. navamena ca bhettrā. anyas tu saṃghabheda iti. cakrabhedād anyaḥ. nātrānaṃtaryam ity abhiprāyaḥ. yasmād asau karmabhedād bhavati. vyagrā iti. nānāmatayaḥ karmāṇi poṣadhādīni saṃghakarmāṇi.

aṣṭābhir adhikaiś ca sa

iti. saṃghadvayenātrāpi bhavitavyaṃ. na bhettā śāstṛmānī bhavatīty aṣṭābhir eva bhikṣubhir bhavitavyaṃ. na navādibhir iti.

(iv.104) ekaraso bhavatīti. avyagra ekamatir bhavatīty arthaḥ. pūrvasyām avasthāyāṃ prītiprāmodyajātaḥ. paścimāyām atīva manasi udvignasaṃjātasaṃvegaḥ. arbudāt pūrvam iti. doṣo 'rbudaṃ. dṛṣṭyarbudaṃ śīlārbudaṃ vā. atra dṛṣṭyarbudaṃ. yathoktaṃ. yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi. ya ime bhagavatāṃtarāyikā dharmā ākhyātāḥ. te pratiṣevyamāṇā nālam aṃtarāyeti. tathā tad eva cittaṃ saṃdhāvati saṃsaratītyādi. śīlārbudaṃ dauḥśīlyaṃ. tena ca pratisaṃdhānīyatvād iti. tena ca śrāvakayugena yasmāt pratisaṃdhānīya ity arthaḥ. [tib. 90a] avaśyaṃ ca sarveṣāṃ buddhānāṃ śrāvakayugaṃ bhavati. ekaḥ prajñāvatām agraḥ. dvitīyaḥ ṛddhimatāṃ. iha śākyamuner āryaḥ śāradvatīputraḥ prajñāvatām agraḥ. āryo mahāmaudgalyāyana ṛddhimatāṃ. pratidvaṃdvābhāvād iti. yasmāt parinirvṛte bhagavati tasya bhettuḥ pratidvaṃdvabhūto nāsti. sīmāyām abaddhāyām iti. maṇḍalasīmāyām. ekasyāṃ hi sīmāyāṃ pṛthakkarmakaraṇāt saṃghadvaidhaṃ bhavati. nanu ca prakṛtisīmāsti. grāmanagarādi. satyam asti. jñaptisīmāyāṃ tu satyāṃ sā prakṛtisīmā vyavasthāpyata iti. tasyā api bandho vyavasthāpyata eveti veditavyaṃ. karmādhīnatvād iti. yena śiṣyasaṃghabhedasaṃvartanīyaṃ karma kṛtaṃ bhavati. tasyaiva tadbhedo bhavati. nānyasya. śākyamuninā ca kila bodhisattvāvasthāyāṃ paṃcābhijñasya ṛṣeḥ parṣadbhedaḥ kṛta āsīt. yenāsya devadattena saṃgho bhinna iti.

(iv.105, 106ab) guṇakṣetratvād iti. guṇānām āśrayatvād ity arthaḥ. atha vā guṇaiḥ kṣetraṃ guṇakṣetraṃ. guṇayogād dhi tat puṇyasya kṣetraṃ bhavati. yathā kṣetre bījam uptaṃ mahāphalaṃ bhavati. evaṃ puṇyabījam atroptaṃ mahāphalam bhavati. nānyatreti. na sāmānyastrīvadhādiṣu.

upakāriguṇakṣetranirākṛtivipādanād

iti. upakārikṣetrasya guṇakṣetrasya vā nirākṛteḥ parityāgān mātṛpitṛvadhādiṣv (abhidh-k-vy 429) [tib. 90b] ānaṃtaryaṃ. tasya vipādanāc ca vikopād ānaṃtaryaṃ. tathāgataśarīre duṣṭacittarudhirotpādanāt. saṃghasyāpi yad bhedanaṃ. tad api tadvipādanaṃ. tad etad uktaṃ bhavati. upakārikṣetratvāt. guṇakṣetratvāc ca. tannirākaraṇavipādanān mātṛvadhādiṣv evānaṃtaryaṃ nānyatreti.

yadi punar mātur vyaṃjanaparivṛttaṃ syāt pitur veti. vyaṃjanaparāvṛttyā tan mātṛtvaṃ tat pitṛtvaṃ vā vinaṣṭam iti. mātur māraṇābhāvāt pitur māraṇābhāvād vā na syād ānaṃtaryam iti. tadabhāvāśaṃkayā pṛcchati.

yacchoṇitodbhava

iti. yasyāḥ śoṇitād udbhavo 'syeti

yac choṇitodbhavaḥ.

sarvakṛtyeṣv avalokyeti. sarvamātṛyogyeṣu kāryeṣu draṣṭavyety abhiprāyaḥ. mātṛkalpatvāt. āpyāyikā katāhārikā. poṣikā stanyadāyikā. saṃvardhikā audārikāhārādikalpikā. apare vyācakṣate. āpyāyikā stanyadhātṛketi yo 'rthaḥ. poṣikā audārikāhārābhyāsataḥ. [tib. 91a] saṃvardhikā snānodvartanaviṣamaparihārata iti. maṃcatalāvalīneti. maṃcopari prāvaraṇakalpanena puruṣo 'tra supta iti manyamānena putreṇa tatraśastraprahāraḥ kṛtaḥ. tena śastraprahāreṇa maṃcatalāvalīnā mātā māritety udāhāryaṃ. dhāvakasya ca rajakasya putreṇa maśakaṃ mārāyāmīti maśakaprayogeṇa pitur māranam iti. dve avijñaptī ānaṃtaryavijñaptiḥ. kevalaprāṇātipātavijñaptiś ca. vijñaptis tv ānaṃtaryam eva tatsaṃgṛhītaiva sā nānyety arthaḥ. tasyāpy ekam eveti. arhadvadhākhyaṃ. gaccha śikhaṇḍinaṃ brūhīti rauruke nagare udrāyaṇo nāma rājā śikhaṇḍinaṃ nāma putram abhiṣicya pravrajitaḥ. pravrajyārhattvaṃ adhigatavān. sa raurukābhyāśam āgatavān. punā rājyam ākāṃkṣatīti. amātyaprakrāmitena tena śikhaṇḍinā rājñā svapitā māritaḥ. tena tu māryamāṇāvasthāyāṃ sa mārako manuṣya ukto gaccha śikhaṇḍinaṃ brūhīty evamādi. dvābhyāṃ kāraṇābhyām iti vaktavyam iti. gaccha śikhaṇḍinaṃ brūhi. dvābhyām ānaṃtaryakāraṇābhyāṃ bhavatā kṛtam ānaṃtaryam iti. tena vaktavyaṃ. dvābhyāṃ vā [tib. 91b] mukhābhyāṃ paribhāṣita iti. mukhadvitvād ānaṃtaryadvitvopacāra ity abhiprāyaḥ. kāraṇadvitvād dhi gurutaraṃ tad ānaṃtaryaṃ.

(iv.106cd) āśrayasyātyaṃtaṃ tadviruddhatvād iti. utpannāryamārgasyāśrayasya taiḥ karmapathaiḥ viruddhatvāt. ekāvadānaṃ cātrodāharaṇaṃ. chekaḥ kila śākyamanuṣyo virūḍhakabhayād viṣamaṃ vanapradeśam āśritya lubdhakavṛttim aśiśriyat. bhagavatā ca trāyastriṃśeṣu traimāsyāṃ kurvatā tato 'vatīrya (abhidh-k-vy 430) chekāya saparijanāya dharmo deśitaḥ. tena srotaāpattiphalam adhigataṃ. tatputraiś ca phalaprāptaiḥ pūrvaṃ pratānitāni kūṭajālādīni mṛgebhyaḥ. tatprayogeṇa ca māryamāṇeṣv api mṛgeṣu phalaprāptyā na te punar akuśalaiḥ karmapathaiḥ spṛṣṭā iti.

(iv.107) paṃcamatṛtīyaprathamāni gurutarāṇīti. iyam ānaṃtaryakarmapāṭhānupūrvī. mātṛvadhaḥ pitṛvadho 'rhadvadhaḥ saṃghabhedas tathāgate duṣṭacittarudhirotpādanam iti. paṃcamaṃ duṣṭacittarudhirotpādanaṃ. tat saṃgha bhedavarjyebhyo 'vaśiṣṭebhyaś caturbho gurutaraṃ. tṛtīyam arhadvadhaḥ. tan mātāpitṛvadhābhyāṃ gurutaraṃ. prathamaṃ mātṛvadhaḥ. tat pitṛvadhāt gurutaraṃ. tenāha. sarvalaghuḥ pitṛvadha iti. niyamasyeti. tad evāvadhāryety arthaḥ. vipākavistaram adhikṛtya saṃghabhedo mahāsāvadya [tib. 92a] uktaḥ. aṃtarakalpavipākadānat. mahājanavyāpādanam adhikṛtya manodaṇḍaḥ. daṇḍakāraṇyādiśūnyakaraṇāt. na hy anyena kāyakarmaṇā vākkarmaṇā vā tāvato mahājanasya vyāpādaḥ saṃbhavatīti. kuśalamūlasamucchedam adhikṛtya mithyādṛṣṭir mahāsāvadyā. na hy anyad akuśalamūlaṃ kuśalamūlāni samucchinatti. samudācāramātravirodhitvād iti.

(iv.108, 109ab) na tv anaṃtaram evti. narake 'vaśyam utpattyā tāni tatsādṛśyāt tatsabhāgāny ucyaṃte. na tu tatrānaṃtarotpattyā. anyathā hy ānaṃtaryāṇy eva syur ity apareṣāṃ abhiprāyaḥ. anaṃtarabhāvitve 'pi na tāny ānaṃtaryāṇy eva saṃbhavaṃty atulyakālavipākatvād iti. prathamapākṣikāṇāṃ parihāraḥ.

dūṣaṇaṃ mātur arhaṃtyā

mātṛvadhānaṃtaryasabhāgaṃ. niyatipatitabodhisattvamāraṇaṃ pitṛvadhānaṃtaryasabhāgaṃ. śaikṣamāraṇaṃ arhadvadhānaṃtaryasabhāgaṃ. saṃghāyadvārahārikā saṃghabhedānaṃtaryasabhāgaṃ. stūpabhedanaṃ tathāgataduṣṭacittarudhirotpādānaṃtaryasabhāgaṃ. saṃghāyadvārahārikā punar akṣayanīvyapahāra ity ācāryavasumitraḥ. [tib. 92b] evaṃ tu vyācakṣate sukhāyadvārahāriketi. yat sukhopayogikaṃ yena saṃgho jīvikāṃ kalpayati tasyāpahāra iti.

(iv.109cd) tadvipākabhūmyatikramād iti.

kṣāṃtilābhy anapāyaga

ity apāyabhūmyatikramāt. tathaiveti. tadvipākabhūmyatikramāt. yathā puruṣasya deśatyāgaṃ kurvato dhanikā uttiṣṭhaṃte tathaivety arthaḥ.

(iv.110) mahāsālakulaja iti. mahāprākārakulaja ity arthaḥ. kṣatriyamahāśālakulajo yāvat gṛhapatimahāśālakulaja iti. mahāgṛhapatikulaja ity arthaḥ. kadarthanā mahāparibhavapūrvikā viheṭhanā. yayoḥ kāyavācoḥ pravṛttyā parasya duḥkhadaurmanasye bhavatas tadapekṣayā tannigraho yaṃtraṇety ucyate.

(iv.111) ekanavataṃ kalpam upādāyeti. ekanavateḥ pūraṇaḥ kalpa ekanavataḥ. tam upādāya. aśibaddhakena grāmaṇyā nirgranthaśrāvakena bhagavān uktaḥ. kim anarthāyāsi bho gautama kulānāṃ pratipanno yas tvam īdṛśe durbhikṣa iyatā bhikṣusaṃghena sārdham aśanivad utsādayaṃ bhikṣām aṭasīti. sa bhagavatābhihitaḥ. ito 'haṃ grāmaṇi ekanavataṃ kalpam upādāyeti [tib. 93b] vistaraḥ.

etāṃ caturo doṣān vyāvartayatīti. durgatidoṣam akulīnatādoṣaṃ vikalendriyatādoṣaṃ strībhāvadoṣaṃ ceti. dvau ca guṇau pratilabhate. jātismaratāguṇam anivartakatāguṇaṃ ceti.

saṃnikṛṣṭaṃ bodhisattvaṃ sthāpayitveti. yo lakṣaṇavipākakarmakārī.

s trisāhasrako nirvartata iti. yena sarvasattvakarmādhipatyena trisāhasra

mahāsāhasraprādurbhāvaḥ. tasya tat parimāṇam iti. uktaṃ puṇyasya parimāṇaṃ. teṣām evaṃkṛtaparimāṇānāṃ śatenaikaṃ mahāpuruṣalakṣaṇaṃ nirvartate. evaṃ yāvad dvātriṃśattamam apīti. kecit te vyācakṣate. buddhālaṃbhanamanaskārasaṃmukhībhāvāt paṃcāśac cetanā bhavaṃti. aham apītthaṃ syām ity aparāḥ paṃcāśad ity evaṃ puṇyaśataṃ bhavatīti. apare varṇayaṃti. kāmadhātur viṃśatisthānāni. rūpadhātuḥ ṣoḍaśa. ārūpyāś catvāraḥ. aṣṭau ca śītanarakā ity aṣṭacatvāriṃśad vikalpaṃ traidhātukaṃ bhavati. tadālaṃbanam asya bodhisattvasya karuṇācittam utpadyate. tatas tatsaṃprayuktāś cetanā aṣṭacatvāriṃśad bhavaṃti. ato 'naṃtaraṃ buddhālaṃbanā cetanotpadyate. yathānenāsmāt traidhātukāt sattvā mocitā ity ekā cetanā. ato 'naṃtaraṃ dvitīyā cetanotpadyate. aham apy evaṃ mocayeyam ity ātmālaṃbaneti. paṃcāśac cetanā bhavaṃti [tib. 93b] tāsāṃ punar dviḥsaṃmukhībhāvāc cetanāśataṃ bhavatīti. anye āhuḥ. prāṇātipātaviratir buddhasya bhagavataḥ paṃcabhiḥ kāraṇair upetā bhavati. paṃca kāraṇāni. maulakarmapathapariśuddhiḥ. sāmaṃtakapariśuddhiḥ. vitarkānupaghātaḥ. smṛtyanuparigṛhītatvaṃ. nirvāṇapariṇāmitatvaṃ (abhidh-k-vy 432) ceti. tadālaṃbanā api cetanāḥ paṃca bhavaṃti. evaṃ daśakarmapathālaṃbanā daśa paṃcakāś cetanānāṃ paṃcāśac cetanā bhavaṃti. tāsāṃ dviḥsaṃmukhībhāvāc cetanāśataṃ bhavatīty etat puṇyaśataṃ. yathā ayam asādhāraṇadaśakuśalakarmapathanirjāto bhagavān evam aham api syām iti kṛtvā. tad evaṃ saty ekaikaṃ puṇyaśatajam ity etat sidhyati.

(iv.112) paryupāsayāmāseti. liṭy āṃpratyayāṃtasyāser etad rūpaṃ. paryupāsitavān ity arthaḥ. yatra bhagavateti vistaraḥ. prabhāsanāmnā kuṃbhakārakumārabhūtenāsukhodakābhyaṃgaparicaryābhir upasthānaṃ kṛtvādyaṃ praṇidhānaṃ kṛtaṃ.

(iv.114, 115) tadāsya kṣāṃtiśīlapāramite paripūrṇe iti. cetasā tāvad akopataḥ kṣāṃtipāramitāparipūriḥ. kāyavāgbhyāṃ duśaritākaraṇāc chīlapāramitāparipūrir iti.

na divi bhuvi veti vistaraḥ. divi bhuvi veti

uddeśapadanyāyenoktaṃ.

nāsmin loke na vaiśravaṇālaye na marubhavane. divye sthāna

iti. tadvyaktyarthaṃ nirdeśapadāni.

asmin loka

iti. manuṣyaloke.

[tib. 94a] vaiśravaṇālaya iti. cāturmahārājikasthāne.

marubhavana iti. marudbhavane trāyastriṃśabhavana ity arthaḥ.

divye sthāne

yāmādisthāne. lokadhātvaṃtareṣv api tatsadṛśasyābhāvajñāpanārtham āha.

na dikṣu vidikṣu ceti.

atha na śraddhīyate.

caratu

naraḥ kaścid

vasudhām

imāṃ

kṛtsnāṃ sphitāṃ

bahusattvādhyāsitāṃ. saha parvataiḥ kānanaiś ca.

saparvatakānanāṃ

svayaṃ prastyavekṣatām ity abhiprāyaḥ. nava ca kalpāḥ pratyudāvartitā iti. tena vīryāraṃbheṇaikanavatyā kalpaiḥ paripūrṇā vīryapāramiteti kṛtvā. ata evoktam ekanavatyāṃ kalpeṣv ākṣiptam iti. bodheḥ pūrvasamanaṃtaram iti. kṣayānutpādajñānalakṣaṇāyā bodheḥ pūrvasamanaṃtaraṃ. kiṃ kāraṇaṃ. paripūrṇapāramito hi bodhim adhigacchati. nāparipūrṇapāramita iti.

(iv.116) yathāyogam iti. kiṃcit puṇyaṃ ca kriyā ca. kiṃcit puṇyaṃ ca kriyā ca. kiṃcit puṇyam eva. kriyā ca. kiṃcit puṇyaṃ ca vastu ca. kiṃcid vastv eveti. katham ity āha. tadyatheti vistaraḥ. karma ca te paṃthānaś ca. prāṇātipātādayaḥ sapta karmapathāḥ. karmasvābhāvyāc cetanāpathatvāc ca. trayas tv abhidhyādayaḥ paṃthāna eva karmaṇaś cetanākhyasyeti [tib. 94b] karmapathāḥ. kāyavākkarma trividheti. puṇyaṃ tāvad iṣṭavipākatvāt. kriyā karmasvabhāvatvāt. vastu tatsamutthānacetanāyās tad adhiṣṭhāya pravṛtteḥ. tatsamutthāpikā cetanā kāyavākkarmasamutthāpikā. puṇyam iṣṭavipākatvāt. kriyā manaskarmatvāt. na vastu kriyānadhiṣṭhānatvāt. tatsahabhuvo vedanādayaḥ. iṣṭavipākatvāt puṇyam eva. na tu kriyādhiṣṭhānaṃ vā. tallakṣaṇābhāvāt. śīlamayam iti. pūrvavat traidhaṃ yojyaṃ. maitrī puṇyam iti. pūrvavad yojyaṃ. puṇyakriyāyāś ca vastu. tatsaṃprayuktāyā maitrīsaṃprayuktāyāś cetanāyāḥ maitrīmukhena maitrīvaśenābhisaṃskaraṇād abhisaṃcetanāt. tatsahabhūr maitrīsahabhūś cetanā śīlaṃ ca dhyānasaṃvarasaṃgṛhītaṃ puṇyaṃ ca kriyā ca pūrvavat. na hi dhyānasaṃvaraṃ pravartayeyam ity adhiṣṭhāya cetanā pravartate. tena na kriyādhiṣṭhānaṃ. anye tatsahabhuvo vedanādayaḥ puṇyam eva pūrvavat. tad evaṃ. dānamaye puṇyaṃ ca kriyā ca vastu ca. puṇyaṃ kriyā ca. punyaṃ ca. puṇyakriyāvastu. śīlamaye puṇyaṃ ca [tib. 95a] kriyā ca kriyāvastu ca. puṇyakriyāvastu. bhāvanāmaye puṇyakriyāvastu ca. puṇyaṃ kriyā ca. puṇyaṃ ceti. puṇyakriyāvastu. avayavasarūpāṇām apy ekaśeṣa iṣyate. guṇo yaṅlukor iti yathā.

(iv.117) yad api dīyate tad dānam iti deyaṃ vastu karmaṇi lyuḍ iti kṛtvā.

dīyate yena tad dānam

iti. iha tu kuśalam iṣṭaṃ dānam iti. deyasya hi vastrāder avyākṛtatvaṃ. rāgādibhir apīty ādiśabdena krodherṣyādīnāṃ grahaṇaṃ.

pūjānugrahakāmyayeti

caityāparinirvṛtebhyaḥ pūjā. indriyamahābhūtānugrahakāmā tayā. yena kalāpeneti (abhidh-k-vy 434) cittacaittakalāpena.

kuśalāḥ skandhā

iti. paṃca skaṃdhāḥ. kāyavāgvijñaptis tad avijñaptir api vā rūpaskaṃdho draṣṭavyaḥ. svabhāve caiṣa mayad iti. na vikārādiṣu. tadyathā tṛṇamayaṃ gṛham iti. na tṛṇānāṃ vikāro 'sti. tais tu nirvikārair eva tat kṛtam ity atas tṛṇamayaṃ tṛṇasvabhāvaṃ tad iti gamyate. tatsvābhāvye 'pi sati. tadvikāratāṃ parikalpya mayat kriyata ity abhiprāyaḥ. tatprakṛtivacane mayad ity anena vā lakṣaṇena mayad vidhīyate. evaṃ parṇamayaṃ bhājanam ity etad api vaktavyaṃ.

(iv.118ab) sthāpayitvā dṛṣṭadharmavedanīyam iti. tad ubhayārtham iti kṛtvā sthāpyate. tad vipākabhūmer [tib. 95b] atyaṃtasamatikrāṃtatvāt. kāmadhātor atyaṃtasamatikrāṃtatvād ity arthaḥ. kāmadhātur hi dānasya vipākabhūmir iti.

(iv.119) śrutādiguṇayukta iti. ādiśabdena tyāgaprajñālpecchatādiguṇayuktaḥ. satkṛtyādi dadātīti. satkṛtyety ādir asyeti satkṛtyādi. kriyāviśeṣaṇam etat. yathākramaṃ catvāro viśeṣā iti. sātkṛtyadātā satkāralābhī bhavati. svahastadātā udārebhyo bhogebhyo ruciṃ labhate. kāladātā kāle bhogāl labhate. nātikrāṃtakālāt. yān na bhoktum evāsamarthaḥ. parān anupahatyadātā 'nācchedyāṃ bhogāṃ labhate.

(iv.120) ṛtusukhasparśāni cāsyāṃgānīti. śīte uṣṇāni. uṣṇe śītāni. sādhāraṇe sādhāraṇāni.

(iv.121ab) śītalikādiṣu ceti. ādiśabdena vardalikāvarṣalikādiṣu. yathāsūtram uktam etat. yathā mātāpitror iti. upakāritvaviśeṣāt kārāpakārau mahāphalau tayor bhavata ity artho 'vagaṃtavyaḥ. ṛkṣamṛgajātakādyudāharaṇāt vipāka iti. evaṃ ṛkṣamṛgayor guhāṃ praveśya gātroṣmaśītopanayenohyamānanadyuttāraṇena vopakāriṇor apakārakaraṇena sadyo 'ṃgapātāt. [tib. 96a] ādiśabdena kapijātakādy udāhāryaṃ. śīlavate dattvā śatasahasraguṇo vipāka ity evamādīti. ādiśabdena srotaāpattiphalapratipannakāya dattvā aprameyo bhavati vipākas tato 'prameyataraḥ srotaāpannāyetyādi.

(iv.121cd) tat sthāpayitveti. anaṃtaroktaṃ bodhisattvadānaṃ. tad dhi samyaksaṃbodhyarthaṃ sarvasattvārthaṃ ca. śeṣaṃ sugamatvān na vibhaktam iti. yad etad adān me dānam ity evamādikaṃ. adān me dānam iti. dattam anena me (abhidh-k-vy 435) pūrvam iti dānaṃ tṛtīyaṃ. dāsyati me dānam iti caturthaṃ. dattapūrvaṃ me pitṛbhiś ca pitāmahaiś ceti dānam iti paṃcamaṃ. svargārthaṃ dānam ṣaṣṭhaṃ. kīrtyarthaṃ saptamaṃ. cittālaṃkārārthaṃ yāvad uttamārthasya prāptaye dānam ity aṣṭamaṃ. cittālaṃkārārthaṃ ṛddhyarthaṃ. cittapariṣkārārthaṃ aṣṭau cittapariṣkārāḥ mārgāṃgāni. tadarthaṃ. yogasaṃbhārārthaṃ yoganidānārthaṃ. uttamārthasya prāptir arhattvaṃ nirvāṇasya vā prāptiḥ. tasmai prāptaye dānaṃ. caturbhedam apy ekam aṣṭamaṃ bhavati. nirvāṇaprāpakam evaitad iti kṛtvā. sugamam uktam ācāryeṇa.

(iv.122) [tib. 96b] caturvidhe kṣetraviśeṣa iti. gatiduḥkhopakāriguṇakṣetre katamasmin pakṣa iti. yasmād asya gatikṣetratā guṇakṣetratā ca na saṃbhavati tasmāt pṛcchati. samaviṣamasya prakāśayiteti dharmadharmasya.

(iv.123) vipākanaiyamyāvasthānād iti. niyatavipākadānāvasthānād ity arthaḥ. kasyacit kṣetravaśenaiveti. tadyathā. sāmānyapuruṣavadhāt pitṛvadhaḥ. tatraiva kṣetre punar adhiṣṭhānavaśād iti. karmapathavaśāt. katham ity āha. mātāpitroḥ prāṇātipātanāt guru karma na tv evam adattādikāt guru. na hi mātāpitror dravyāpaharaṇakarma tadvadhavat guru bhavati. tadvadhasyānaṃtaryasvabhāvatvād ādiśabdena mṛṣāvādapaiśunyādigrahaṇaṃ. evam anyad api yojyam iti. kasyacit prayogaviśeṣeṇa guru sampadyate vipākanaiyamyāvasthānāt. kasyacic cetanāviśeṣeṇa. kasyacid āśayaviśeṣeṇa.

(iv.124) nābuddhipūrvaṃ na sahasā kṛtam iti. atha vā nābuddhipūrvaṃ kṛtam idaṃ kuryām ity asaṃciṃtya kṛtaṃ. tan nopacitam. avyākṛtaṃ hi tat karma. na sahasā kṛtam iti. buddhipūrvam api na sahasā kṛtaṃ. yad abhyāsena bhāṣyākṣepān mṛṣāvādādyanuṣṭhānaṃ kṛtaṃ tad akuśalaṃ [tib. 97a] na punar upacitaṃ. yāvat tribhir iti. kāyavāṅmanoduścaritaiḥ. niṣpratipakṣaṃ ceti. pratideśanādipratipakṣābhāvataḥ. akuśalaṃ cākuśalaparicāraṃ ceti. yaḥ kṛtvāpy anumodata iti. vipākadāne niyatam iti. puṣṭākuśalalakṣaṇasamutpādāt. evaṃ kuśalam api yojyam iti. kathaṃ. saṃcetanataḥ saṃciṃtya kṛtaṃ bhavati. nābuddhipūrvakṛtaṃ bhavati. tadyathā. avyākṛtena cittena pāṣāṇaṃ dadāmīti suvarṇapiṇḍaṃ dadyāt. kṛtaṃ tan na punar upacitaṃ. avyākṛtaṃ hi tat karma. na sahasā kṛtaṃ. yathā bhāṣyākṣepāt satyavacanaṃ kṛtaṃ tat kuśalaṃ na punar upacitaṃ. kaścid ekena sucaritena sugatiṃ yāti. kaścid yāvat tribhiḥ. kaścid ekena karmapathena. kaścid yāvad daśabhiḥ. tatra yo yāvatā gacchati. tasminn asamāpte kṛtaṃ karma nopacitaṃ. samāpte tūpacitaṃ. evaṃ yāvad vipākadāne niyatam iti. saṃbhavato yojyam.

(iv.125ab) caitye sarāgasyeti vistaraḥ.

svaparārthobhayārthāyety

atra. puṇyam eva tyāgānvayam apaśyann āha. kasyacid apy anugrahābhāvād. iti. sati hi pratigrahītari yuktaṃ tyāgānvayaṃ puṇyaṃ. tatra hi prītyanugraheṇa [tib. 97b] grahītā yujyata iti.

maitryādivad agṛhṇatīti.

maitryādiṣv iva maitryādivat. agṛhṇati asati pratigrāhake puṇyaṃ bhavati. asaty api parānugrahe. kuśalamūlādibalādhānāt. tathā hy atīte pi puṇavati tathāgatādau. tad bhaktikṛtaṃ caityadānaṃ puṇyaṃ bhavati. dānamānakriyā tarhi vyarthā prāpnotīti. yadi svacittād eva puṇyaṃ bhavec cittenaiva dānamānāv anuṣṭheyau. tata eva puṇyaprāpteḥ. na. tatkarmasamutthāpikāyā bhakteḥ prakṛṣṭataratvāt. naitad evaṃ. kasmāt. yasmād dānamānau bhagavataś cittamātreṇa ciṃtayato yā bhaktiḥ. tata iyaṃ dānamānau kurvato bhaktiḥ prakṛṣṭatarā. kāyavākkarmaṇor api pravartanāt. cittamātreṇa hi cintayato bhaktiḥ kāyavākkarmaṇī na pravartayataḥ. yathā hīti vistaraḥ. yathā hi śatruṃ hanmīti kṛtābhiprāyasya kasyacit tatsamutthitaṃ tadabhiprāyasamutthitaṃ kāyavākkarma śatrusaṃjñayā śatrur ayaṃ na tāvan mriyata ity anayā saṃjñayā tasmin mṛte 'pi kurvato bahutaram apuṇyaṃ jāyate cetanānubaṃdhāt. nābhiprāyamātreṇa kriyāśūnyena. tathā hy atīte 'pi parinirvṛte 'pi bhagavati tadbhaktisamutthāṃ śāstṛbhaktisamutthāṃ dānamānakriyāṃ pṛṣṭhabhūtām iva kurvato bahutaraṃ puṇyaṃ jāyate. na bhaktimātreṇa kriyāśūnyeneti.

(iv.125cd) kukṣetre tarhy [tib. 98a] aniṣṭaphalaṃ bhaviṣyatīti. taskarādibhyo dānam āniṣṭaphalam iti nirgraṃthāḥ. sukṣetre hīṣṭaphalaṃ. kukṣetre tu viparītam ity ato bravīti.

kukṣetre 'pīṣṭaphalatā phalabījāviparyayād

iti. na kṣetraviśeṣād iṣṭaṃ phalam iti brūmaḥ. kiṃ tarhi. viśiṣṭam iti. na hi sukṣetre prāṇatipātādibījasyeṣṭaṃ phalaṃ bhavatīti. kukṣetre 'pi hi phalasya mṛdvīkāphalasya bījāt mṛdvīkābījād. aviparyayo dṛṣṭaḥ. mṛdvīkāphalam eva madhuraṃ dṛṣṭam ity arthaḥ. na tu niṃbaphalam evaṃ. niṃbabījān niṃbaphalam eveti. tiktam iti. mṛdvīkābījaṃ kuśalasyodāharaṇaṃ. niṃbabījam akuśalasya.

(iv.126) dauḥśīlyam aśubhaṃ rūpam

iti. prāṇatipātādilakṣaṇaṃ prakṛtisāvadyaṃ rūpaṃ dauḥśīlyaṃ.

pratikṣiptāc ca buddheneti.

prajñaptisāvadyatvāt. samāttaśikṣasya tu tadadhyācārād dauḥśīlyam iti. gṛhītatadviramaṇasya bhagavadvacanānādarād dauḥśīlyaṃ jāyate. arthād uktaṃ bhavati. asamāttaśikṣasya na duḥśīlyam iti.

viśuddhaṃ tu caturguṇam

iti. catvāro guṇā asyeti caturguṇaṃ. dauḥśīlyena yathokteneti.

dauḥśīlyam aśubhaṃ rūpam

ity anena. [tib. 98b] lobhādibhir iti. na tair dauḥśīlyahetubhiḥ samudācaradbhir upahataṃ bhavati. dauḥśīlyavipakṣāśritam ity arthaḥ.

maulaiḥ karmapathair viśuddham iti. prāṇatipātādibhir maulair akhaṇḍitam ity arthaḥ. sāmaṃtakair viśuddham iti. prāṇātipātādiprayogair adūṣitam ity arthaḥ. vitarkair iti. kāmavitarkādibhiḥ. smṛtyānuparigṛhītam iti. kāyādismṛtyupasthānair dṛḍhīkṛtaṃ. śīlasmṛtyā vānuparigṛhītaṃ.

āśāstiśīlam iti. āśāstiḥ prārthanā. yad bhavabhogasatkāratṛṣṇākṛtam iti. bhave bhoge ca satkāre ca yā tṛṣṇā. tayā yat samāttam ity arthaḥ. samyagdṛṣṭikānām iti. buddhaśāsanapratipannānāṃ. anyatīrthikānāṃ hi na bodhyaṃgānukūlam asaddṛṣṭikatvāt.

(iv.127ab) samāhitaṃ tu kuśalam

iti. samāhitagrahaṇam asamāhitanivṛttyarthaṃ. kuśalagrahaṇaṃ samāhitāsvādanāsaṃprayuktakliṣṭadhyānanivṛttyarthaṃ. tat samāhitakuśalasadṛśam utpadyate. samādhisvabhāvasahabhū yad iti. samādhisvabhāvaṃ tena ca saha bhavati yad ity arthaḥ. tad dhi samāhitam [tib. 99a] iti vistaraḥ. tat samāhitaṃ kuśalam atyarthaṃ cittaṃ saṃvāsayati. bhāvayati. asamāhitam api vāsayati. na tv evam atyartham iti darśayati. katham ity āha. guṇais tanmayīkaraṇāt saṃtateḥ. yasmāt samādhiguṇais tanmayī kriyate cittasaṃtatiḥ. atra dṛṣṭāṃtam āha. puṣpais tilavāsanāvad iti. yathā puṣpais tilā bhāvyaṃte. puṣpagaṃdhamayīkaraṇāt. tadvat. tad idam uktaṃ bhavati. bhāvanā vāsanā. tatsvabhāvaṃ puṇyaṃ bhāvanāmayam iti.

(iv.127cd) atha śīlaṃ bhāvanā ca kasmai saṃvartata iti vākyaśeṣato 'rthaṃ pṛcchati.

svargāya śīlaṃ prādhānyād

iti. śīlaṃ prādhānyena svargāya bhavati. anyat tu na prādhānyena svargāya bhavati. kim anyat. dānaṃ. dānam api hi svargāya saṃbhavati. śīlam api (abhidh-k-vy 438) visaṃyogāya saṃbhavati. śamathavipaśyanayoḥ śīlapratiṣṭhānatvāt. bhāvanā prādhānyena visaṃyogāya. sākṣādvisaṃyogaprāpakatvāt. prahāṇamārgasaṃgṛhītatvād vā. puṇyakriyāvastuprasaṃgenedam upanyasyate.

(iv.128ab) sūtra uktaṃ. catvāraḥ pudgalāḥ brāhmaṃ puṇyaṃ prasavaṃti. apratiṣṭhite pṛthivīpradeśe tathāgatasya śārīraṃ stūpaṃ pratiṣṭhāpayati. ayaṃ prathamaḥ pudgalo brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati. cāturdeśe bhikṣusaṃghe ārāmaṃ niryātayati tatraiva cārāme vihāraṃ [tib. 99b] pratiṣṭhāpayati. ayaṃ dvitīyaḥ pudgalo brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati. bhinnaṃ tathāgataśrāvakasaṃghaṃ pratisaṃdadhāti. ayaṃ tṛtīyaḥ pudgalo brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati. maitrīsahagatena cittenāvaireṇāsaṃspardhenāvyābādhena vipulena mahadgatenāpramāṇena subhāvitenaikāṃ diśam adhimucya spharitvopasaṃpadya viharati. tathā dvitīyāṃ. tathā tṛtīyāṃ. tathā caturthīm. ity ūrdhvam adhas tiryak sarvataḥ sarvam imaṃ lokaṃ spharitvopasaṃpadya viharati. ayaṃ caturthaḥ pudgalo brāhmaṃ puṇyaṃ prasavatīti. yal lakṣaṇavipākasya karmaṇaḥ parimāṇajñāpanāyoktam iti. yad uktaṃ saṃnikṛṣṭaṃ bodhisattvaṃ sthāpayitvā. yāvatsarvasattvānāṃ bhogaphalam ity evamādi.

idaṃ brāhmaṃ puṇyam iti. brahmaṇām idaṃ brāhmaṃ. brahmapurohitāś cātra brahmaśabdenocyate. kasmāt. brahmapurohitānāṃ kalpāyuṣkatvāt. brahmapurohitānāṃ hi kalpam āyur uktaṃ. anena ca karmaṇā kalpaṃ svargeṣu modate.

brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati. kalpaṃ svargeṣu modata

iti. nikāyāṃtarapāṭhavacanāt. tatsādharmyād etad brāhmaṃ puṇyam ucyate. nanu ca kāmadhātau nāsti kuśalasya karṃaṇaḥ kalpaṃ vipāka iti. satyam ekasya nāsti. [tib. 100a] ekādhiṣṭhānās tu bahvyaś cātanā bhavaṃti. yāsāṃ krameṇa kalpapramāṇaṃ svārgikaṃ phalam abhinirvartate. cyutasya punas tatraiva janmasaṃdhānāt.

bṛhatpuṇyaṃ brāhmam ity apare.

(iv.128) sūtrādīnām

ity. ādiśabdena dvādaśānām aṃgānāṃ grahaṇaṃ. sūtrageyavyākaraṇagāthodānanidānāvadānetivṛttakajātakavaipulyādbhutadharmopadeśā iti dvādaśānām aṃgānāṃ. akliṣṭadeśaneti. akliṣṭacittasamutthāpitety arthaḥ.

(iv.129) puṇyabhāgīyam iti. puṇyasya bhāgaḥ prāptir iti puṇyabhāgaḥ. iṣṭaphalaprāptir (abhidh-k-vy 439) ity arthaḥ. tasmai hitaṃ puṇyabhāgīyaṃ. ata evoktaṃ yad iṣṭavipākam iti. tatprāptyanukūlam iti. atha vā trayo bhāgāḥ. puṇyo bhāgaḥ apuṇyo bhāgaḥ aniṃjyo bhāgaḥ. tasmai hitaṃ puṇyabhāgīyaṃ. atha vā puṇyaṃ bhajata iti puṇyabhāk. puṇyabhāg eva puṇyabhāgīyaṃ. svārthe kapratyayaḥ. evaṃ mokṣabhāgīyaṃ. atha vā saṃsārabhāgo mokṣabhāgaś ceti dvau bhāgau. [tib. 100b] tatra yan mokṣabhāgāya hitaṃ. tan mokṣabhāgīyaṃ. mokṣaprāptir vā mokṣabhāgaḥ. tasmai hitaṃ. tatprāptyanukūlam iti mokṣabhāgīyaṃ. tasya lakṣaṇaṃ paścād vakṣyate. evaṃ nirvedhabhāgīyam api yojyaṃ. paścād vyākhyāsyāma iti.

tata uṣmagatotpattir

ity atra. karmādhikāreṇaiṣāṃ karmasvabhāvānāṃ lakṣaṇam ucyate.

(iv.130) yad idaṃ loka ityādi.

sasamutthānam

iti. sacittacaitasikakalāpaṃ. yena tat kāyakarmotthāpyate. tat kāyakarma sasamutthānaṃ yogapravartitaṃ. lipir mudrā ca. kāraṇe kāryopacārāt. yena hi kāyakarmaṇā lipir likhyate mudrā vā khanyate. sā lipir mudrā sa śāstre 'bhiprete. na yathā loke. hy akṣaracihnaṃ pustakādau lipir iṣyate. akṣarānakṣaracihnaṃ ca mudreti. gaṇanā kāvyaṃ ca vākkarma. yogapravartitaṃ sasamutthānam iti vartate. paṃcaskaṃdhasvabhāvānīti. lipimudrayoḥ kāyakarma rūpaskaṃdhaḥ. gaṇanākāvyayor vākkarma rūpaskaṃdhaḥ. vedanādayas tūbhayatrāpi samutthānabhūtāś catvāraḥ skaṃdhā iti. paṃcaskaṃdhasvabhāvāny etāni bhavaṃti. yan manasā saṃkalanaṃ dharmāṇām iti. ekaṃ dve trīṇīty evamādi sā saṃkhyā. [tib. 101a] yat tu vācā na manasā sā gaṇanety ābhidhārmikāḥ. iyaṃ ca saṃkhyā saparivāragrahaṇāc catuskaṃdhasvabhāvā.

(iv.131) lipyādilakṣaṇanirdeśānuṣaṃgeṇa sāvadyādīnām api dharmāṇāṃ lakṣaṇanirdeśopanyāsaḥ. dharmaskaṃdhakavibhāṣāyām ete paryāyā nidiṣṭāḥ. tatpratyāsanneyam iti. ime paryāyā upanyasyaṃta ity aparaḥ saṃbaṃdhaḥ. sahāvadyena kleśalakṣaṇena vartaṃta iti

sāvadyāḥ

kleśacchāditatvān

nivṛtāḥ.

kleśā api hi saṃprayogiṇā kleśāṃtareṇa nivṛtāḥ. niṣkṛṣṭatvād āryais tyaktatvād vā

hīnāḥ. kliṣṭās

tu kleśayogato 'vagaṃtavyāḥ.

śubhāmalāḥ

kuśalānāsravāḥ. te

praṇītāḥ.

śuddhiprakarṣagatatvāt. hīnapraṇītebhyo 'nye madhyā iti siddham iti. kliṣṭā eva hīnāḥ. śubhāmalā eva ca praṇītā ity avadhāraṇād ato 'nye na hīnāḥ. na praṇītā iti madhyāḥ siddhāḥ.

saṃskṛtaśubhāḥ sevyā

iti. aviśeṣeṇa sāsravā anāsravā vā sevitavyāḥ. paryupāsitavyāḥ. saṃtānādhyā ropaṇataḥ. śeṣā asevitavyā iti. ke śeṣā. asaṃskṛtāś ca. ye ca na kuśalāḥ. kliṣṭā [tib. 101b] nivṛtāvyākṛtā ity arthaḥ. anabhyasanīyatvād iti. paunaḥpunyena kartum aśakyatvād ity arthaḥ. anutpādyatvād ity apare. aphalatvāc ceti. saṃskṛtasya hi hetuphale. nāsaṃskṛtasya te iti. sottarā iti sātiśayāḥ. akuśalāḥ nivṛtāvyākṛtaiḥ sottarāḥ. nivṛtāvyākṛtānām aniṣṭavipākābhāvāt. nivṛtāvyākṛtā anivṛtāvyākṛtaiḥ saṃskṛtaiḥ sottarāḥ. teṣām akliṣṭatvāt. te 'pi kuśalasāsravaiḥ sottarāḥ kuśalasāsravāṇām iṣṭaphalatvāt. te 'py anāsravais sottarāḥ. nihkleśatvāt. anāsravā api saṃskṛtā asaṃskṛtaiḥ sottarāḥ. asaṃskṛtānāṃ nityatvāt. asaṃskṛtāv apy ākāśapratisaṃkhyānirodhau pratisaṃkhyānirodhena sottarau. pratisaṃkhyānirodhasya kuśalanityatvāt.

mokṣas tv anuttaraḥ.

na hi nirvāṇād viśiṣṭatamam asti. tathā hy uktaṃ ye kecid bhikṣavo dharmāḥ saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā virāgas teṣāṃ agra ākhyāyata iti. pratisaṃkhyānirodho hi nityatvāt sarvasaṃskṛtebhya utkṛṣṭaḥ. kuśalatvāc cāsaṃskṛtābhyām ākāśapratisaṃkhyānirodhābhyām [tib. 102a] utkṛṣṭatara iti.

ācāryayaśomitrakṛtāyāṃ sphuṭārthāyām abhidharmakośavyākhyāyāṃ caturthakośasthānaṃ samāptaṃ. 4.

v (anuśayanirdeśo nāma pañcamaṃ kośasthānam)

(v.1) karmajaṃ lokavaicitryam

ity uktam iti. caturthasyādāv uktaṃ. ato 'nena saṃbaṃdhenānuśayopanyāsa iti saṃbandhaṃ darśayati. tāni ca karmāṇi yathoktalakṣaṇaprabhedāni anuśayavaśād upacayaṃ gacchaṃti. vipākanaiyamyenātra uttiṣṭhaṃte. vipākadānāya niyatībhavaṃtīty arthaḥ. aṃtareṇa cānuśayān vinānuśayair bhavasya janmano 'bhinirvartane utpādane na samarthāni bhavaṃti kuśalāny akuśalāni vā karmāṇi. na hy arhataḥ paunarbhavikāni karmāṇy aniyatāni na saṃti. anuśayābhāvāt tu punarbhavābhinirvartane na samarthāni bhavaṃti. ata evaiṣām aniyatatvaṃ sidhyati. hy arthe cāyaṃ caḥ paṭhitavyaḥ. yasmād aṃtareṇānuśayān bhavābhinirvartane na samarthāni bhavaṃti. tasmād anuśayavaśād upacayaṃ gacchaṃtīty abhiprāyaḥ. apare punar etad vākyadvayam evaṃ vyācakṣate. tāni ca karmāṇy anuśayavaśād upacayaṃ gacchaṃti. yāny akṛtāni karmāṇi. tāny anuśayavaśāt punarbhavābhinirvartana upacīyaṃta ity arthaḥ. na hy arhatāṃ karmāṇi punarbhavābhinirvartana upacīyaṃte. aṃtareṇa cānuśayāṃ bhavābhinirvartane na samarthāni bhavaṃtīti. yāni ca kṛtāni. tāny apy aṃtareṇānuśayāṃ bhavābhinirvartane na śaktāni bhavaṃti. na hy arhatāṃ pṛthagjanāvasthāyāṃ kṛtāni [tib. 102b] kuśalākuśalāni paunarbhavikāny aniyatāni karmāṇi na saṃti. anuśayavaikalyāt tu tāni bhavābhinirvartane na samarthāni. ity evaṃ pṛthagarthābhidhānāt. samuccaye 'yaṃ cakāra iti.

mūlaṃ bhavasyānuśayā

iti. punarbhavasya karmabhavasya vā mūlam anuśayāḥ. tadupacayasamutthānahetutvād ity abhiprāyaḥ. mūlaṃ dṛḍhīkarotīti. prāptir hi mūlaṃ. tām anucchedārthena dṛḍhīkarotīty arthaḥ. saṃtatim avasthāpayatīti. paraṃparayā kleśaprabaṃdhaṃ sthāpayatīty arthaḥ. kṣetraṃ āpādayatīti. āśrayam ātmotpattyanukūlaṃ (abhidh-k-vy 442) karotīty arthaḥ. niṣyandaṃ nirvartayatīti. svaniṣyandam upakleśaṃ janayati. tadyathā rāga āhrīkyauddhatyamatsarān janayati. dveṣaḥ krodherṣye ityādi. karmabhavam abhinirharatīti. karmaiva bhavaḥ karmabhavaḥ. taṃ punarbhavābhinirvṛttaye janayatīty arthaḥ. idam asya

mūlaṃ bhavasyānuśayā

ity arthasaṃdarśanaṃ. svasaṃbhāraṃ parigṛhṇātīti. svasaṃbhāraḥ kleśasyāyoniśomanaskāraḥ. taṃ parigṛhṇāti. tasyānāgatasya hetubhāvenāvatiṣṭhata ity arthaḥ. ālaṃbane saṃmohayatīti. yathābhūtagrahaṇāt. buddhyupaghātād vā saṃmohayatīti. vijñānasroto namayatīti. vijñānasaṃtatim [tib. 103a] ālaṃbane punarbhave vā namayati. yadi

mūlaṃ bhavasyeti

punarbhavagrahaṇam idam asyodāharaṇaṃ. kuśalapakṣād vyutkramayatīti. kuśalapakṣāt parihāpayati. bandhanārthaṃ ca spharati. bandhanakāryaṃ vyāpnoti tanotīty arthaḥ. katham ity āha. dhātvanatikramaṇayogena dhātvanatikamaṇaprakāreṇety arthaḥ. tad idam uktaṃ bhavati. yaḥ kleśo yaddhātukaḥ sa taṃ dhātuṃ nātikrāmayatīti. ṣoḍaśety anyaḥ. eṣu ṣaṭ prakṣipya. āśrayadauṣṭhulyaṃ janayaty akarmaṇyatāpādanāt. guṇān dveṭti tadvirodhitvāt. apavādānām āspadīkaroti vidvadvigarhitakāyakarmotthāpanāt. satpathād udvartayati viparītadaiśikasaṃsevābhimukhīkaraṇāt. vividhānarthabījaṃ ropayati sarvasaṃsāravyasanānāṃ tatprabhavatvāt. ādhipatyaphalena ca lokasyāniṣṭam upasaṃharati tadvegena bāhyabhāvavikārāpatteḥ. rāgavaśenānyeṣām apīti. yatra rāgaḥ. tatrālaṃbane 'nye pratighādayo 'py anuśerate. premād dveṣo jāyate mānādayo 'pīti sūtraṃ. ata eva ca rāgānuśayanābhāvād anāsravavisabhāgadhātvoḥ kleśā nānuśerata iti. etac ca paścāt pravedayiṣyāma iti. yad dhi vastv ātmadṛṣṭitṛṣṇābhyāṃ svīkṛtaṃ. tatrānye 'py anuśayā anuśayitum utahaṃte. ārdra iva paṭe rajāṃsi saṃsthātum ity etat jñāpayiṣyāmaḥ.

(v.2) āhosvit kāmarāga evānuśaya iti. vaibhāṣikanayena paryavasthānam evānuśayaḥ. vātsīputrīyanayena prāptir anuśayaḥ. sautrāṃtikanayena bījam. uttaraniḥsaraṇam iti. paścānniḥsaraṇam ity arthaḥ. sthāmaśaḥ susamavahataṃ. (abhidh-k-vy 443) balaśaḥ suṣṭhu samyag avahatam ity arthaḥ. sānuśayaṃ prahīyata iti. idam atrodāharaṇaṃ. [tib. 103b] idam atra virudhyate. sahayogasamāse hy anyatvam dṛṣṭaṃ. tadyathā saputro devadatta iti. tathā ca sati sūtravirodhaḥ. abhidharmavirodha iti. kāmarāgānuśayas tribhir indriyaiḥ saṃprayuktaḥ. katamais tribhiḥ. sukhasaumanasyopekṣendriyaiḥ saṃprayukta iti. na hi viprayuktasya prāptilakṣaṇasya ebhir indriyaiḥ saṃprayogo yujyata iti śāstravirodhaḥ.

sānuśyaṃ sānubandham ity arthād iti. kāmarāgasyānubandho 'nuśayaśabdenoktaḥ. anubaṃdhaḥ punaḥ kleśāṃtarasyotpādānukūlyenavāsthānaṃ. anuvṛttir vā anuśayaḥ. sānuśayaṃ prahīyate. na punar anuvartate saṃkleśa ity arthaḥ. aupacāriko vā sūtre 'nuśayaśabdaḥ upacāre bhava aupacārikaḥ. kutr'; aupacārika ity āha. prāptau. mukhyavṛttyā paryavasthāne 'nuśayaśabdo vartate. upācāreṇa tu prāptau. tasyānuśayahetubhāvāt. tadyathā duḥkhavedanāhetutvāt agnir duḥkha ity ucyate. tadvat. lākṣaṇikas tv abhidharme 'nuśayaśabdaḥ. lakṣaṇe bhavo lakṣaṇena vā dīpyati [tib. 104a] lākṣaṇikaḥ. lākṣaṇika ity āha. kleśa eveti. ālaṃbnasaṃprayogataś cānuśerata ity anuśayā iti. tasmāt saṃprayuktā evānuśayāḥ. atra cārthe ślokam udāharaṃti.

cittakleśakaratvād āvaraṇatvāc chubhair viruddhatvāt kuśalasya copalaṃbhād aviprayuktā ihānuśayā

iti. cittakleśakaratvād iti. asya vivaraṇaṃ. yasmād anuśayaiḥ kliṣṭaṃ cittaṃ bhavati. na viprayuktaiḥ kliṣṭaṃ cittaṃ bhavati. āvaraṇatvād iti. asya padasya vivaraṇaṃ. apūrvaṃ kuśalaṃ notpadyata iti. sānuśaye citte kuśalam apūrvaṃ notpadyate. śubhair viruddhatvād iti. asya padasya vivaraṇaṃ. utpannāc ca parihīyata iti. anuśayāḥ śubhair viruddhāḥ. yasmād utpannāt kuśalāt parihīyate. tasmāt kuśalair viruddhā anuśayāḥ. tasmān na viprayuktā iti. yasmāc cetasy avidyamānais tair yathoktakliṣṭādi na saṃbhavati. saṃprayuktaiḥ punaḥ sarvam etad yujyata iti. atha viprayuktair apy evaṃ syād iti. viprayuktaiḥ kliṣṭaṃ cittaṃ bhavati. apūrvaṃ kuśalaṃ notpadyate. utpannāc ca parihīyata iti. yady evaṃ kuśalaṃ na kadācid apy upalabhyeta. teṣāṃ viprayuktānāṃ nityasaṃnihitatvāt. [tib. 104b] yasmāt kliṣṭāvasthāyāṃ kuśalāvasthāyāṃ anyasyāṃ vā te viprayuktā vartaṃta iti upalabhyeta ca kuśalam. ataḥ

kuśalasya copalaṃbhād aviprayuktā ihānuśayā

iti sthitam etat. ācārya āha: tad idam ajñāpakaṃ. yad idaṃ vaibhāṣikair uktaṃ. cittakleśakaratvād ityādi. yo hi viprayuktam anuśayam icchatīti vātsīputrīyaḥ. sarvam etad iti. cittakleśādi. kleśakṛtam evecchatīti. paryavasthānakṛtam evety arthaḥ. paryavasthānaṃ ca na nityasaṃnihitaṃ bhavatīti kuśalopalaṃbhasiddhiḥ. kāmarāgasyānuśaya iti pakṣaparigrahe sānuśayaṃ prahīyata iti nāsti sūtravirodhaḥ. kiṃ tu viprayukto 'nuśaya iti prāpnoti. ata āha. na cānuśayaḥ saṃprayukto na viprayukta iti. katham ity āha. tasyādravyāntaratvād iti. śaktirūpasya bījasya rāgādibhyo 'narthāṃtaratvāt. ātmabhāvasyāśrayasya. kleśajā pūrvotpannakleśajanitā. kleśotpādanaśaktiḥ kleśotpādanāya [tib. 105a] śaktiḥ. yathānubhavajñānajā sṃṛtyutpādanaśaktir na dravyāṃtarabhūtā. tadvat. smṛtyutpādanahetur dravyāṃtarabhūtaḥ kaścid viprayukta ity āśaṃkya dṛṣṭāntāṃtaram upanyasyati. yathā cāṃkurādīnām iti vistaraḥ. yathā cāṃkurādīnāṃ pūrvotpannā śāliphalajā śāliphalāṃtarotpādanāya śaktir na dravyāṃtarabhūtā. tadvat. yas tv iti. vātsīputrīyaḥ. yadi kleśasyānuśaya itīsyate. yat tarhi sūtra eva kleśo 'nuśaya uktaḥ ṣaṭṣaṭke sūtre. 'sya pudgalasya bhavati sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgānuśaya iti. rāga evānuśayaḥ. sukhavedanāvasthāyāṃ hi rāgaḥ samudācaraṃn evam uktaḥ. na tu tasya bījam ity abhiprāyaḥ. bhavatīti vacanān nāsau tadaivānuśaya iti. anuśaya eva rāgasyāyam uktaḥ. na rāgaḥ. bhavatīti vacanāt. tasyām avasthāyām utpadyamānasya rāgasyānuśayo bhavatīti. bījam utpadyate. na tūtpannam iti. bījaprakṛtāvasthātra kathyata ity abhiprāyaḥ. kadā tarhi bhavatīti. kadānuśayo 'stīty arthaḥ. yadā prasupto bhavati. yadoparato bhavatīty arthaḥ. hetau vā tadupacāra iti. hetau rāge anuśayopacāraḥ. rāgo hi rāgānuśayasya hetuḥ. tathā hi [tib. 105b] rāgajā rāgotpādanaśaktī rāgānuśaya ity uktam iti. tad idam uktaṃ bhavati. kvacid anuśayaśabdena bījam ucyate. kvacit paryavasthānam iti.

samāpattirāgo hi teṣāṃ prāyeṇeti. āsvādanāsaṃprayukte dhyāne prāyeṇa teṣāṃ rāgaḥ. vimānādiṣv api teṣāṃ rāgo 'stīty ataḥ prāyeṇeti grahaṇaṃ. sa cāṃtarmukhapravṛttaḥ samāhitarūpatvāt. tathā ca sati mokṣasaṃjñopatiṣṭhate. tadvicchandanārthaṃ bhagavān deśayāmāsa kāmarāgo bhavarāga ity evamādi. (abhidh-k-vy 445) bhave rāga eṣaḥ. naiṣa mokṣe. mokṣe kuśalo dharmacchanda iti. ātmabhāva eva tu bhava ity ācāryamataṃ. samāpattiṃ sāśrayām iti. samāpāttiṃ sātmabhāvām. āsvādayanta ātmabhāvam evāsvādayaṃti. na kāmaguṇān. kāmavītarāgatvāt. ataḥ sa rāgo bhavarāga ity ukto na kāmarāga iti darśayati.

(v.3) abhidharma iti. na sūtra ity abhiprāyaḥ.

(v.4, 5) sapta samudayadarśanaheyā iti. satkāyadṛṣṭiḥ phalabhūtān paṃcopādānaskandhān ālaṃbata iti duḥkhadarśanaheyaiva. evam aṃtagrāhadṛṣṭiḥ [tib. 106a] teṣām eva skandhānāṃ śāśvatocchedāṃtagrahaṇāt. śīlavrataparāmarśo 'pi tān eva skandhāṃ śuddhito muktito nairyāṇikataś cālaṃbata iti na samudayadarśanaheyaḥ. evaṃ nirodhadarśanaheyā api yojyāḥ. aṣṭau mārgadarśanaheyā iti. śīlavrataparāmarśam adhikaṃ prakṣipya. mārgeṇa śudhyati. tam apāsyānyena śīlavratena śuddhiṃ pratyetīti vipratipannatvāt. mārgadarśanaprahātavyo bhavati. yo hi kleśo yasya satyasyāpavādāya pravṛttaḥ. sa tasmin dṛṣṭe prahīyate. sarpabhrāṃtir iva rajjudarśanāt. satyānāṃ darśanamātreṇa prahāṇād iti. nābhyāsena prahāṇād ity abhiprāyaḥ. dṛṣṭasatyasya paścān mārgābhyāsena prahāṇāt. kim ete bhāvanāheyā ity adhikāraḥ. tad evam abhyāso bhāvanā punaḥpunarutpādanam ity arthaḥ. satkāyadṛṣṭir ekaprakāreti. ātmātmīyākāreṇa duḥkhe vipratipannatvāt duḥkhadarśanaheyaiva. evam aṃtagrāhadṛṣṭir iti. asāv apy ātmābhimatasya vastunaḥ śāśvatocchedāṃtāropād duḥkha eva vipratipanneti duḥkhadarśanaheyaiva. mithyādṛṣṭiś catuṣprakāreti. duḥkhādisatyalakṣaṇāpavādapravṛttatvāt satyacatuṣṭaye 'pi vipratipanneti. catuḥsatyadarśanaheyā. evaṃ dṛṣṭiparāmarśo 'pi catuṣprakāra eva. sa hi hīne 'gradarśanaṃ. tatra samudayanirodhamārgapraheyālaṃbanaḥ samudayanirodhamārgadarśanaheyaḥ. śeṣo duḥkhadarśanaheyaḥ. evaṃ vicikitsā sarvatrasaṃśayākāreti sarvatravipratipannatvāc catuḥsatyadarśanaheyā. śīlavrataparāmarśo dviṣprakāra iti. īśvarādiṣv ahetuṣu hetugraho nityātmaviparyāsāt pravartata iti duḥkhadarśanaheyaḥ. amārge mārgadarśanaṃ mārgadarśanaheyaḥ.

kīdṛśā eta iti. rāgādayaś catvāraḥ kleśāḥ. paryanuyujyaṃte hi rāgapratighamānāvidyā ity anaṃtarādhikṛtāḥ. te ceme darśanaheyāḥ. ime bhāvanāheyā iti duḥparicchedāḥ. na tu satkāyadṛṣṭyādayaś cityaṃte. ye hi duḥkhasatyavipratipannāḥ. te duḥkhadarśanaheyā iti. evaṃ yāvad ye mārgasatyavipratipannāḥ te mārgadarśanaheyā iti [tib. 106b] suparicchedam etat. tatra (abhidh-k-vy 446) ya iti rāgādayaḥ. yasya satyasya darśanaṃ yaddarśanam. yaddarśanena heyāḥ. ta ālaṃbanam eṣāṃ. ta ime yaddarśanaheyālaṃbanāḥ. te taddarśanaheyāḥ. te rāgādayaḥ. tasya satyasya darśanaṃ taddarśanaṃ. taddarśanena heyās taddarśanaheyāḥ. etad uktaṃ bhavati. ye rāgādayo duḥkhadarśanaheyaṃ yāvan mārgadarśanaheyaṃ kleśam ālaṃbaṃte. te taddarśanaheyā iti. yadālaṃbanā yaddarśanaheyālaṃbanāś ceti vaktavyaṃ. caturāryasatyālaṃbano 'py avidyānuśayo bhavatīti. na vaktavyaṃ. ekaśeṣavidhānasiddheḥ. yac ca satyaṃ yaddaraśanaheyāś ca kleśā ālaṃbanam eṣāṃ. ta ime yaddarśaheyālaṃbanāḥ. te taddarśanaheyā iti. nanu ca samudayadarśanaprahātavyaḥ sarvatrago 'vidyānuśayo duḥkhanirodhādisatyadarśanaheyādyālaṃbano 'pi bhavati. paṃcanikāyālaṃbanatvāt. tataś cāsya duḥkhanirodhādisatyadarśanaheyatvaprasaṃgaḥ syād iti. na doṣaḥ. yady api hi sa paṃcanikāyālaṃbanaḥ samudayarūpākāratas [tib. 107a] tu tān nikāyān ālaṃbate. tena tathālaṃbanataḥ samudayadarśanaprahātavya eva sa iti. evaṃ duḥkhadarśanaprahātavyo 'pi saṃyojyaḥ. evaṃ ca sati ye 'pi vyācakṣate. ye yaddarśanaheyālaṃbanā iti sarva eva darśanaheyā adhikriyaṃte na kevalā rāgādaya iti. teṣām api vyākhyāne imāv eva codyaparihārau vaktavyau.

rūpārūpyadhātvor duḥkhābhāvāt pratighābhāvaḥ. duḥkhāyāṃ hi vedanāyāṃ pratigho 'nuśete. sā copari nāstīti. dveṣaś ca rūkṣo vātavyādhivat. te ca sattvāḥ śamathasnigdhasaṃtataya iti. vipākābhāvāc ca. aniṣṭo hy asya vipākaḥ. tau dhātau vigatāniṣṭavipākau. āghātavastvabhāvāc ca. na hi tatra bāhyāḥ kuśakṣārakaṇṭakādayo nādhyātmikā tāpāpasmārādayaḥ saṃti. maitryādikuśalamūlasaṃbhūtatvāt parigrahābhāvāc ca. ākāraprakāradhātubhedair iti. ākārabhedo daśānām anuśayānāṃ

ātmātmīyadhruvocchedanāstihīnagradṛṣṭaya

ity evamādikaḥ. prakārabhedo duḥkhadarśanaprahātavyo nikāyo yāvad bhāvanāprahātavya iti. dhātubhedaḥ kāmāvacaraḥ. rūpāvacaraḥ. ārūpyāvacara iti. tatra rāgānuśayaḥ prakāradhātubhedābhyāṃ paṃcadaśavidha iti. tasya parasparam ākārabhedo nāsti. sarvo hi rāgaḥ saktyākāraḥ. tasmān nākārabhedena vyavasthāpyate. pratighānuśayaḥ prakārabhedāt paṃcavidhaḥ. na (abhidh-k-vy 447) parasparam ākārabhedo 'sti. sarvasya pratighākāratvāt. dhātubhedo 'pi nāsti. rūpārūpyadhātvos tadabhāvāt. mānānuśayaḥ prakāradhātubhedābhyāṃ paṃcadaśavidhaḥ. nākārabhedo 'sti. sarvasyonnatyākāratvāt. tathā avidyā paṃcadaśavidhā. tābhyām [tib. 107b] eva. nākārabhedo 'sti. sarvasyā asaṃprakhyānākāratvāt. vicikitsā dvādaśavidhā. tābhyām eva. nākārabhedaḥ. sarvasyāḥ saṃśayākāratvāt. dṛṣṭyanuśaya ākāraprakāradhātubhedaiḥ ṣaṭtriṃśadvidhaḥ. [evam ete ṣaḍ anuśayā iti vistaraḥ.]

(v.6) bhavāgrajāḥ kṣāṃtivadhyā

iti. kṣāṃtivadhyagrahaṇaṃ bhāvanāheyanivṛttyarthaṃ. bhavāgrajagrahaṇaṃ tadanyabhūmikaviśeṣaṇārthaṃ. na hi laukiko 'sti bhavāgrapratipakṣabhūto bhāvanāmārga iti. śeṣāsu bhūmiṣv iti. kāmadhātau yāvad ākiṃcanyāyatanabhūmau. yathāyogam iti. kāmadhātau dharmajñānakṣāṃtiheyāḥ. tata ūrdhvam avaśiṣṭāsu bhūmiṣv anvayajñānakṣāṃtiheyāḥ. ta ete āryāṇāṃ darśanaheyās ta eva ca pṛthagjanānāṃ bhāvanāheyāḥ. dvividho hi bhāvanāmārgaḥ. laukiko lokottaraś ca. tathā hi śāstra uktaṃ. bhagavataḥ śrāvako darśanena jahāti. pṛthagjano bhāvanayā jahātīti.

akṣāṃtivadhyā bhāvanayaiva tv

iti. akṣāṃtivadhyagrahaṇaṃ bhāvanāheyopasaṃgrahārthaṃ. sarvāsu bhūmiṣu. kāmadhātau yāvad bhavāgre. ye rāgapratighamānāvidyānuśayā yathāyogaṃ bhavaṃti akṣāṃtivadhyā jñānavadhyāḥ. [tib. 108a] te ubhayeṣām āryāṇāṃ pṛthagjanānām ca nityaṃ bhāvanāheyā eva. laukikena lokottareṇa vā bhāvanāmārgeṇa. bhavāgre tu lokottareṇaiva. ūrdhvabhūmikasya laukikasya mārgasyābhāvāt.

naiva hi bāhyakānāṃ darśanaprahātavyāḥ prahīyaṃta iti. bhāvanāprahātavyā eva teṣāṃ viṣkabhyaṃte. darśanaheyās tu sarvāsv api bhūmiṣu lokottaramārgavadhyā eva. tathā hi mahākarmavibhāgasūtre. vītarāgāṇāṃ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. ihānanda ekatyaḥ prāṇātipātāt prativirato bhavati. yāvan mithyādṛṣṭeḥ. ihācārataḥ prativirataḥ. kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyadurgativinipātanarakeṣūpapadyate. tam evaṃ yaḥ paśyati śramaṇo vā brāhmaṇo vā bāhyatīrthika ṛddhimān divyacakṣuḥ paracittavit. tasyaivaṃ bhavati. nāsti kāyasucaritaṃ nāsti kāyasucaritasya vipākaḥ. nāsti vāṅmanaḥsucaritaṃ. nāsti vāṅmanaḥsucaritasya vipāka (abhidh-k-vy 448) iti vistaraḥ. iyaṃ mithyādṛṣṭiḥ kāmadhātvālaṃbanā. tasya karmaṇaḥ kāmāvacaratvāt. tatraiva ca narakasaṃbhavād iti. pūrvāṃtakalpakānāṃ ca śāśvatavādināṃ. [tib. 108b] brahmajālasūtre vītarāgāṇāṃ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. pūrvajanmadarśanānusāreṇa ya evam utpannadṛṣṭikāḥ. te pūrvāṃtakalpakāḥ. śāśvatavādino bahavas tatroktāḥ. teṣām udāhraṇam ekaṃ darśayiṣyāmaḥ. ihaikatyaḥ śramaṇo vā brāhmaṇo vāraṇyagato vā vṛkṣamūla gato vā śūnyāgāragato vā ātaptānvayāt. prahāṇānvayāt. bhāvanānvayāt. bahulīkārānvayāt samyanmanasikārānvayāt. tadrūpaṃ śāṃtaṃ cetaḥsamādhiṃ spṛśati. yathā samāhite citte viṃśatiṃ saṃvartavivartakalpān samanusmarati. tasyaivaṃ bhavati. śāśvato 'yam ātmā lokaś ceti. tad evaṃ sarva eva ete pūrvāṃtakalpakāḥ śāśvatavādinaḥ. anayā śāśvatadṛṣṭyātmānaṃ lokaṃ cālaṃbamānāḥ kāmadhātum apy ālaṃbaṃte. ity evaṃ

kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. tathā tasminn eva brahmajālasūtre pūrvāṃtakalpakānāṃ ekatyaśāśvatikānāṃ vītarāgāṇāṃ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. kathaṃ. bhavati bhikṣavaḥ sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate. saṃvartamāne loke yadbhūyasā sattvā ābhāsvare devanikāya upapadyaṃte. te tatra bhavaṃti rūpiṇo manomayā avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṃgapratyaṃgopetāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ [tib. 109a] svayaṃprabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣāḥb prītyāhārā dīrghāyuṣā dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhaṃti. bhavati bhikṣavaḥ sa samayo yad ayaṃ loko vivartate. vivartamāne loke ākāśe śūnyaṃ brāhmaṃ vimānam abhinirvartate. athānyataraḥ sattva āyuḥkṣayāt puṇyakṣayāt karmakṣayāt ābhāsvarād devanikāyāc cyutvā śūnye brāhme vimāna upapadyate. sa tatraikāky advitīyo 'nupasthāyako dīrghāyur dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhati. atha tasya sattvasya dīrghasyādhvano 'tyayāt tṛṣṇotpannā aratiḥ saṃjātā. aho batānye 'pi sattvā ihopapadyeran mama sabhāgatāyāṃ. evaṃ ca tasya sattvasya cetaḥpraṇidhiḥ. anye ca sattvā āyuḥkṣayāt puṇyakṣayāt karmakṣayāt ābhāsvarād devanikāyāc cyutvā tasya sattvasya sabhāgatāyām upapannaḥ. atha tasya sattvasyaitad abhavat. aham asmy ekāky advitīyo 'nupasthāyako dīrghāyur yāvad anye 'pi sattvā ihopapadyeran mama sabhāgatāyām. evaṃ cetaḥpraṇidhiḥ. ime ca sattvā ihopapannā mama sabhāgatāyāṃ. mayaite sattvā nirmitāḥ. aham eṣāṃ sattvānām īśvaraḥ kartā nirmātā sraṣṭā sṛjaḥ pitṛbhūto bhāvānām iti. teṣām api sattvānām evaṃ bhavati. imaṃ vayaṃ (abhidh-k-vy 449) sattvam adrākṣma

ekākinam advitīyam [tib. 109b] anupasthāyakaṃ dīrghāyuṣaṃ dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhaṃtaṃ. tasyāsya sattvasya dīrghasyādhvano 'tyayāt tṛṣṇotpannā aratiḥ saṃjātā. aho batānye 'pi sattvā ihopapadyeran mama sabhāgatāyām. evaṃ cāsya sattvasya cetasaḥpraṇidhiḥ. vayaṃ cehopapannā asya sattvasya sabhāgatāyām. anena vayaṃ sattvena nirmitāḥ. eṣo 'smākaṃ sattva īśvaro yāvat pitṛbhūto bhāvānāṃ. athānyataraḥ sattva āyuḥkṣayāt puṇyakṣayāt. karmakṣayāt tasmāt sthānāc cyutvā teṣām itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāyāṃ. sa vṛddher anvayād indriyāṇāṃ paripākāt keśaśmaśrūṇy avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyaga eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajyāṃ pravrajati. so 'raṇyagato vā vṛkṣamūlagato vā vistareṇa yāvat tadrūpaṃ śāṃtaṃ cetaḥsamādhiṃ spṛśati. yathā samāhite citte pūrvakam ātmabhāvaṃ samanusmarati. tasyaivaṃ bhavati. yo 'sau brahmā yena vayaṃ nirmitāḥ. sa nityo dhruvaḥ śāśvataḥ avipariṇāmadharmā. ye tu vayaṃ tena brahmaṇā nirmitāḥ. te vayaṃ anityā adhruvā āśāśvatā vipariṇāmadharmāṇa iti. tad evaṃ kāmadhātur api tayāṃtagrāhadṛṣṭyālaṃbito bhavati. ataḥ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. [tib. 110a] tathā tatraiva brahmajālasūtre ahetusamutpattikānāṃ pūrvāntakalpānām iti prakṛtaṃ. vītarāgāṇāṃ kāmadhātvālaṃbanānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. kathaṃ. saṃti rūpadhātāv asaṃjñisattvā nāma devāḥ. saṃjñotpādāt teṣāṃ sattvānāṃ tasmāt sthānāt cyutir bhavati. ato 'nyatamaḥ sattvas tasmāt sthānāc cyutvā itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāyāṃ. pūrvavad yāvat pūrvakam

ātmabhāvaṃ samanusmarati. tasyaivaṃ bhavati. ahetusamutpanna ātmā lokaś ca. tad anenaivam eva bhavati. ahetusamutpanna ātmā lokaś ca. aham asmi pūrvaṃ nābhūvan so 'smy etarhi saṃbhūta ity ahetusamutpanna ātmā lokaś ca. ity evam ātmānaṃ lokaṃ cālaṃbamānās tayā mithyādṛṣṭyā kāmadhātum apy ālambanta ity eteṣāṃ kāmadhātvālaṃbānāṃ dṛṣṭīnāṃ samudācāra uktaḥ. kathaṃ ca punar eṣām ātmā lokaś cāhetusamutpanna ity evaṃ mithyādṛṣṭir bhavati. pūrvakṛtaṃ kuśalasāsravam akuśalaṃ vā na hetur ātmano lokasyety evam apavadati. iti kāmadhātuvītarāgāṇāṃ teṣāṃ rūpāvacaryas tā dṛṣṭayo bhaviṣyaṃtīti vacanāvakāśaṃ matvāha. na ca rūpāvacarāṇāṃ kleśānāṃ kāmadhātur ālaṃbanaṃ vītarāgatvād [tib. 110b] iti. naitāḥ kāmāvacaryo dṛṣṭayaḥ. mithyājñānāni punar etāni. iti kecit pariharaṃti tad eṣāṃ ayuktaṃ. taddṛṣṭirūpatvāt.

parihīṇāḥ [kathaṃ tarhi vītarāgāṇāṃ kāmālaṃbanadṛṣṭisamudācāra ity āha. dṛṣṭyutpādetyādi.] devadatta iveti vaibhāṣikāḥ. yathā devadatto bhagavato 'lpotsukavihāritāśayasya bhikṣusaṃghaparikarṣaṇāya pāpakecchāsamutpādād ṛddheḥ parihīṇaḥ. sūtre vacanāt. evaṃ hi sūtre paṭhyate. atha devadattasya lābhasatkāreṇābhibhūtasya idam evaṃrūpaṃ pāpakam icchāgataṃ utpannam aho bata me bhagavān bhikṣusaṃghaṃ pratiniḥsṛjet. ahaṃ bhikṣusaṃghaṃ parikarṣayaṃ bhagavān alpotsuko viharet dṛṣṭadharmasukhavihārayogam anuyuktaḥ. sahacittotpādād devadattas tasyā ṛddheḥ parihīṇa iti vistaraḥ. evaṃ te 'pi dṛṣṭyutpādasamakālaṃ parihīṇā iti.

(v.7) etatpūrvako hi teṣv ātmagrāha iti. nityapiṇḍasaṃjñāpūrvakaḥ.

sarvaiveti. paṃcaprakārāpi. satkāya iti. paṃcasūpādānaskandheṣu. sarvaiva hi viparītadṛṣṭisvabhāvapravṛttā dṛṣṭiḥ mithyādṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭyādikā mithyopanidhyānāt. anyās tu samāropikā iti. katham ucchedadṛṣṭiḥ samāropikā. bāhulika eṣa nirdeṣaḥ. āryaḥ prahīṇatvād iti. tyaktatvāt. ohāk tyāga ity etasya dhātor grahaṇāt. ādiśabdalopaḥ kṛta iti. dṛṣṭyādīnām upādānaskaṃdhānāṃ paratvena pradhānatvenāmarśo dṛṣṭiparāmarśa iti. paraśabdaprayogeṇa cāyam atiśayārtho [tib. 111a] labhyata ity ācāryasaṃghabhadraḥ. ahetau hetudṛṣṭir iti. duḥkhadarśanaprahātavya ucyate. amārge ca mārgadṛṣṭir iti. mārgadarśanaprahātavyaḥ. śīlavratamātrakam iti. śīlavratam api bauddhānāṃ mokṣaprāptaye bhavati. na tu tanmātrakam ity atas tadanyeṣāṃ dṛṣṭiḥ. atrāpi kila ādiśabda iti. śīlavratādiparāmarśaḥ. śīlavrataparāmarśaḥ. kiṃ kāraṇaṃ. śīlavrataṃ hi rūpaskaṃdhasaṃgṛhītam. ato 'nyaskandhagrahaṇārtham ādiśabda iti.

(v.8) kasmād ayaṃ na samudayadarśanaprahātavya iti. hetau vipratipannatvād ity abhiprāyaḥ. tatkṛto 'pi kāraṇābhiniveśa iti. nityaikātmakartṛgrāhakṛto 'pīty arthaḥ. tata eva prahīyata iti. duḥkhadarśanād eva prahīyate. yas tarhi jalāgnipraveśādibhiḥ svargopapattiṃ paśyati. śīlavratena vā śuddhim iti. nāyaṃ tatkṛtaḥ kāraṇābhiniveśaḥ. kathaṃ duḥkhadarśanāt prahīyate. tasmāt samudayadarśanaprahātavyaḥ evāyaṃ bhaviṣyatīty abhiprāyāḥ. vaibhāṣika āha. so 'pi duḥkhadarśanaprahātavya iti vistaraḥ duḥkhe vipratipannatvād iti vaibhāṣikāḥ. kathaṃ ca punar duḥkhe vipratipannaḥ. [tib. 111b] tena svargagamanāc chuddhidarśanād vā. atiprasaṃga iti vistareṇācāryaḥ. sarveṣāṃ sāsravālaṃbanānāṃ adṛṣṭisvabhāvānāṃ ca duḥkhādidarśanaprahātavyānāṃ (abhidh-k-vy 451) duḥkhe vipratipannatvāt. sarvaṃ hi sāsravaṃ vastu duḥkham iti duḥkhadarśanaprahātavyaprasaṃgaḥ. tathā ca sati na kaścit samudayādidarśanaprahātavyaḥ syāt. idaṃ cāparaṃ vaktavyaṃ. kīdṛśo vānyaḥ śīlavrataparāmarśo mārgadarśanaprahātavyaḥ sa vaktavyaḥ. yo 'pi hi gośīlādinā śudhyati yāvat sukhaduḥkhavyatikramaṃ cānuprāpnotīti paśyati. tasyāpy ayam akāraṇaṃ kāraṇataḥ pratyetīti duḥkhadarśanaprahātavyaḥ śīlavrataparāmarśa iti paṭhyeta. vaibhāṣika āha. yo mārgadarśanaprahātavyālaṃbana iti. yo mārgadarśanaheyān aṣṭau mithyādṛṣṭyādīn ālaṃbate. sa mārgadarśanaprahātavyaḥ śīlavataparāmarśa iti. so 'pi hi nāma duḥkhe vipratipanna ity ācāryaḥ. mithyādṛṣṭyādayo hi mārgadarśanaprahātavyā aṣṭāv anuśayaḥ śīlavrataparāmarśasyālambanaṃ. te ca sāsravatvād

duḥkhasatyasaṃgṛhītāḥ. tatra ca sa vipratipanna iti. duḥkhadarśanaprahātavya eva syād [tib. 112a] ity abhiprāyaḥ. yasya ceti vistaraḥ. yasya ca pudgalasya nāsti mārga iti mārgālaṃbanā mithyādṛṣṭirasti vicikitsā vā. sa pudgalo nāsti mokṣamārga iti paśyan. vicikitsan vā. kim asti mārgaḥ. nāstīti saṃdihyan. kathaṃ tayā mithyādṛṣṭyā śuddhiṃ pratyeṣyati pratipatsyate etayā mithyādṛṣṭyā etayā vā vicikitsayeti. mithyādṛṣṭivicikitsāyogād eva hi tasya śuddhipratipattir nāsti. athānyam iti vistaraḥ. athānyaṃ sāṃkhyādiparikalpitaṃ mokṣamārgaṃ parāmṛśya gṛhītvā. eṣa mokṣamārgo bauddhīyo nāstīty āha. so 'pīti. tīrthikaḥ. tenaivānyena sāṃkhyādiparikalpitena śuddhiṃ pratyeti. na tayā mithyādṛṣṭyeti kṛtvā. tasyāpy asau śīlavrataparāmarśo mārgadarśanaprahātavyālaṃbano na sidhyati. kiṃ tarhi. sāṃkhyādiparikalpitamārgālaṃbana eveti ayaṃ cānyo doṣaḥ. yaś cāpīti vistaraḥ. yaś cāpi mithyādṛṣṭikaḥ samudayanirodhadarśanaprahātavyayā mithyādṛṣṭyā śuddhiṃ pratyeti. sa kasmān na taddarśanaheyaḥ. sa śīlavrataparāmarśaḥ kasmān na samudayanirodhadarśanaheya ity arthaḥ. tasmāt parīkṣya eṣo 'rtha iti. yasmād ayaṃ duḥkhadarśanaprahātavyaḥ śīlavrataparāmarśo na saṃbhavati. mārgadarśanaprahātavyaś ca. atiprasaṃgādidoṣāt [tib. 112b] tasmāt parīkṣya eṣo 'rthaḥ. śīlavrataparāmarśo duḥkhadarśanaprahātavyaḥ mārgadarśanaprahātavyaś ceti. tad idam ācāryeṇa saṃśayāvadyaṃ kṛtaṃ. na svamataṃ darśitaṃ.

anya āhur yogācāramatim apekṣyaivaṃ kṛtaṃ. yogācārā hy aṣṭāviṃśatyuttaraṃ kleśaśataṃ varṇayaṃti. yathaiva hi duḥkhadarśanaprahātavyā ime daśānuśayā bhavaṃti. satkāyadṛṣṭiḥ. aṃtagrāhadṛṣṭiḥ. mithyādṛṣṭiḥ. dṛṣṭiparāmarśaḥ. (abhidh-k-vy 452) śīlavrataparāmarśaḥ. vicikitsā. rāgaḥ. pratighaḥ. mānaḥ. avidyā ceti. tathaiveme daśa samudayadarśanaprahātavyāḥ. tathaiva ca daśa nirodhadarśanaprahātavyāḥ. daśa mārgadarśanaprahātavyā iti. catvāriṃśat kāmāvacarā darśanaheyā bhavaṃti. bhāvanāheyās tu ṣaṭ. akalpikā satkāyadṛṣṭiḥ. ucchedadṛṣṭiḥ. sahajo rāgaḥ. pratighaḥ. mānaḥ. avidyā ceti. ṣaṭcatvāriṃśat kāmavācarā anuśayā bhavaṃti. rūpāvacarās tv ekacatvāriṃśad eta eva pratighavarjyāḥ. yathā rūpāvacarāḥ. evam ārūpyāvacarā iti.

atra kaścit samādhim āha. yad uktam atiprasaṃgaḥ sarveṣāṃ sāsravālaṃbanānāṃ duḥkhe vipratipannatvād iti. atra brūmaḥ nātiprasaṃgaḥ. duḥkhādimukhena vipratipatteḥ. yady api sāsravālaṃbanā [tib. 113a] duḥkhasatyavipratipannāḥ. tathāpi tu kecid duḥkhamukhena vipratipannāḥ. kecit samudayamukhena. kecin nirodhavipratipannavipratipannāḥ. kecin mārgavipratipannavipratipannāḥ. tatra ye duḥkhamukhena duḥkhe vipratipannāḥ. te duḥkhadarśanaprahātavyāḥ. śīlavrataparāmarśaś ca duḥkhamukhena duḥkhe vipratipanno nityātmagrahaṇāt. tasmād duḥkhadarśanaprahātavyaḥ. yas tu mārgavipratipannavipratipannaḥ. tadyathā sāṃkhyanirgraṃthādayaḥ svaparikalpitaṃ mārgaṃ gṛhītvā nāsti bauddhānāṃ mokṣamārga iti mithyādṛṣṭim utpādayaṃti. tāṃ ca mithyādṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśo 'grataḥ paśyati. ayam eṣāṃ śīlavrataparāmarśo mārgadarśanaprahātavyaḥ. mārgavipratipannavipratipannatvāt. nāsti tu sa śīlavrataparāmarśaḥ yaḥ samudayamukhena vipratipadyeta. nāpi yo nirodhamukhena vipratipannavipratipannaḥ syāt. tasmād duḥkhamārgadarśanaprahātavya eva śīlavrataparāmarśa iti. kathaṃ punaḥ samudayanirodhamukhena na vipratipadyate. atrācāryasaṃghabhadra āha. [tib. 113b] śūlavrataparāmarśaḥ samudayanirodhadarśanaprahātavyaḥ. taccharīrānupapatteḥ. akāraṇe hi kāraṇabhiniveśaḥ. amārge ca mārgābhiniveśeḥ. śīlavrataparāmarśaśarīraṃ. samudayāpavādikāyāṃ mithyādṛṣṭyāṃ śuddhyabhiniveśe nanv ākasmikāj janmadarśanam asya syāt. kvacid api kāraṇabuddhyabhāvāt. duḥkhasamudayayor hi dravyato 'vyatirekāt. īśvarādiskandhā api tenāpoditāḥ

syuḥ. nirodhāpavādikāyāṃ tu mithyādṛṣṭau śuddhipratyāgamanān nirodhopāyakalpanaiva na saṃbhavati. kathaṃ nāsti nirodha iti taddarśanapṛṣṭhena tadupāyakalpanā vyarthā bhavet. evaṃ ca śīlavrataparāmarśaśarīrānupapattiḥ. mārgadarśanaprahātavyo 'pi śīlavrataparāmarśa evaṃ na saṃbhavet. nāsti (abhidh-k-vy 453) mārga iti darśanapṛṣṭhena mārgaparikalpanānupapatteḥ. yasya hi mārgālaṃbanā mithyādṛṣṭir vicikitsā vāsti. sa nāsti mokṣamārga iti paśyan vicikitsan vā kathaṃ tayā śuddhiṃ pratyeṣyatīti. upapadyata evasyāryamārgāpavādikāyāṃ mithyādṛṣṭyāṃ śuddhyabhiniveśaḥ. nyāyatas tatgrahaṇāt. anyā hi tena mokṣamārgo hṛdi niveśito bhavati. yato 'sya sadbhūtamārgāpavādikāyāṃ mithyādṛṣṭau nyāyabuddhir utpadyate. eṣa nyāyo yad anyo mokṣamārgo nāsti. yac ca syān na vety anyaṃ mokṣamārgaṃ vicikitsatīti. nyāyato hi śuddhyupāyagrahaṇam upapadyate. yaś cāsāv anyo mokṣamārgas tena hṛdi niveśitaḥ. [tib. 114a] sa naiva tasya mārgadarśanaheyasya śīlavrataparāmarśasya viṣayaḥ. svanaikāyikamātrālaṃbanatavāt. atha mataṃ nirodhadarśanaheyo 'pi prayujyate. tatkalpanāsāmarthyāt. anyad dhi tena mokṣasthānaṃ hṛdi niveśitaṃ bhavati. yato 'sya sadbhūtamokṣāpavādikāyāṃ mithyādṛṣṭau nyāyato grahaṇaṃ. ataḥ samānam etad iti. tan na. nityaśāṃtagrahaṇasāmānyena tadapavāde śuddhyabhiniveśānupapatteḥ. dravyādravyasaṃpratipattibhede hi kaścin mokṣopāyam anveṣate. dhruvaṃ tasyāsti mokṣa iti niścayaḥ. yasya cāsti mokṣaniścayo dhruvaṃ. tasya tatra nityaśāṃtagrahaṇam. anyathā tatra prārthanānupapatteḥ. tatra

yathehadhārmikāṇāṃ nivāṇe dravyādravyasaṃpratipattibhedo 'pi nityaśāṃtagrahaṇasāmānyāt tadapavāde doṣo darśanam eva. yenapi kiṃcin mokṣasthānaṃ hṛdi niveśitaṃ syāt. tasyāpi nityaśāṃtagrahaṇasāmānyān mokṣāpavāde nyāyagrahaṇam upapadyate. bhinnā hi śīlavratādayaḥ svabhāvataś cākārataś cāryamārgāt. nāsti tu nityaśāṃtagrahaṇabheda iti. nāsti kalpanāsāmānyaṃ. ato mārgadarśanaprahātavya eva śīlavrataparāmarśaḥ saṃbhavati. na nirodhadarśanaprahātavya iti. iha [tib. 114b] sīlavrataparāmarśo dviprakāra iṣyate ābhidharmikaiḥ. tatra kīdṛśaḥ śīlavrataparāmarśo duḥkhadarśanaprahātavyo vyavasthāpyate. kīdṛo mārgadarśanaprahātavyaḥ. yo 'pihi gośīlādinā śudbhiṃ pratyeti. so 'py amārge mārgaṃ paśatīti. yaḥ śīlavratādiduḥkhālaṃbanaḥ śīlavrataparāmarśaḥ. sa duḥkhadarśanaprahātavyaḥ. yo mārgavipratipattyālaṃbanaḥ. sa mārgadarśanaprahātavyaḥ. yaḥ śīlavratādyālaṃbanaḥ. sa na mārgavipratipattiḥ. tathā na bādhate. yathā mārgavipratipattyālaṃbanaḥ. yasmāc chīlavratādyālaṃbana audārikaḥ. na dūragataḥ na dṛḍhāśayaḥ alpayatnaghātyaḥ. tadviparyayān mārgavipratipattyālaṃbana iti.

(v.9) dṛṣṭitrayād viparyāsacatuṣkam

iti. dṛṣṭitrayasvabhāvā viparyāsā iti darśayati. satkāyadṛṣṭer ātmadṛṣṭir ātmaviparyāsa (abhidh-k-vy 454) iti. nātmīyadṛṣṭir ity abhiprāyaḥ.

sakalety apara iti. sakalā satkāyadṛṣṭiḥ ātmadṛṣṭir ātmīyadṛṣṭiś cātmaviparyāsa ity arthaḥ.

vaibhāṣika āha. katham ātmīyadṛṣṭir viparyāsa iti. na hy ātmīyaviparyāsa ity ucyate. kathaṃ ca na bhavitavyam iti paraḥ. viparyāsasūtrād iti vaibhāṣikaḥ. [tib. 115a] anātmani ātmeti viparyāsa iti sūtravacanāt. na punar ātmīya iti. asty evaṃ sūtranirdeśaḥ. na punar asāv ātmadṛṣṭer arthāṃtarabhūtā. kathaṃ kṛtvā. ātmānam eva tatra paṃcopādānaskaṃdheṣu vāśinaṃ paśyann ātmīyaṃ paśyatīti. na kevalam ātmānaṃ paśyaty ātmīyam api paśyatīty arthaḥ. ātmadṛṣṭir evāsau dvimukhīti. ātmātmīyamukhī ekā dravyato 'stīti ahaṃkāramamakāramukhadvayavatīty arthaḥ. athāham ity etasmāt prathamanirdiṣṭān mameti ṣāṣṭhīnirdiṣṭaṃ dṛṣṭyaṃtaraṃ syāt. mayā mahyam ity etad api syāt. dṛṣṭyaṃtaram iti prakṛtaṃ. mayeti tṛtīyānirdeśān mahyam ity ca caturthīnirdeśāt. aniṣṭaṃ caitat. tasmāt sakaleti siddhaṃ.

kasmād anye kleśā na viparyāsā iti. satkāyadṛṣṭyaṃtagrāhadṛṣṭiparāmarśebhyo 'nye ucchedamithyādṛṣṭiśīlavrataparāmarśarāgādayaḥ. tribhiḥ kāraṇair iti.

viparītanitīraṇasamāropair

viparyāsānāṃ vyavasthānaṃ. yatraitāni samastāni kāraṇāni saṃti. te viparyāsāḥ sthāpitāḥ. yatra tu na samastāni. te na viparyāsā ity uktaṃ bhavati. tanmātraśuddhyālaṃbanād [tib. 115b] iti. yasmāc chīlavratamātreṇa śuddhir ity ālaṃbate nitīrayati. tasmān naikāntaviparyastaḥ śīlavrataparāmarśaḥ. na hi śīlavrataṃ śuddhikāraṇaṃ na bhavati. kevalaṃ tu na bhavatīti. katham asya samāropakatvaṃ. tanmātreṇa śuddhikāraṇabhāvasamāropāt. yady asaṃtīrako na viparyāsaḥ yat tarhi sūtra uktaṃ. tat kathaṃ. na hi saṃjñā saṃtīrikā nāpi cittaṃ.

dvādaśa viparyāsā iti. caturṣu viparyāseṣu pratyekaṃ saṃjñācittadṛṣṭiviparyāsā iti. katham ity ucyate. anitye nityam iti vistaraḥ evaṃ yāvad anātmany ātmeti. duḥkhe sukham iti saṃjñādṛṣṭacittaviparyāsās trayaḥ. aśucau śucīty eta eva trayaḥ. yāvad anātmany ātmeti eta eva traya iti. tatrāṣṭau darśanaprahātavyā iti. anitye nityam iti saṃjñācittadṛṣṭiviparyāsās trayaḥ. anātmany ātmeti punas trayaḥ. duḥkhe sukham iti dṛṣṭiviparyāsaḥ. aśucau śucīti dṛṣṭiviparyāsa iti. catvāro bhāvanāprahātavyāḥ. katama ity āha. daḥkhe ca (abhidh-k-vy 455) saṃjñācittaviparyāsāv aśucau ceti. duḥkhe sukham iti saṃjñācittaviparyāsau dvau. aśucau śucīti saṃjñācittaviparyāsāv aparau dvāv iti catvāraḥ. avītarāgasyāryasyeti. [tib. 116a] srotaāpannasya sakṛdāgāminaś ca.

tadviparyāsāv apīti. sattvasaṃjñāsamudācārāt sattvacittasamudācārāc ca. tadviparyāsāv api kiṃ neṣyete. sattvālaṃbanasaṃjñācittaviparyāsāv api kiṃ neṣyete. ātmaviparyāsāv api kiṃ neṣyete ity abhiprāyaḥ. kiṃ kāraṇam ity āhuḥ. na hi striyām ātmani ca vinā sattvasāṃjñayā kāmarāgo yukta iti. tasmād etāv apy anātmany ātmeti saṃjñācittaviparyāsau bhāvanāprahātavyāv iti prāptaṃ. vistara iti vacanād evaṃ neyaṃ. duḥkhe sukham iti aśucau śucīti yāvad anātmany ātmeti saṃjñāviparyāsaś cittaviparyāso dṛṣṭiviparyāsaḥ prahīyata iti. tāsmād dṛṣṭisamutthe eva dṛṣṭisaṃprayukte eva saṃjñācitte viparyāsau nānye. nādṛṣṭisaṃprayukte ity arthaḥ. etad uktaṃ bhavati. asty asau saṃjñācittavibhramaḥ. na tu viparyāsaḥ. yasmād asau dṛṣṭisamuttho na bhavati. kasmād ity āha. tatkālabhrāṃtimātratvād iti. strīdarśanakāle bhrāṃtimātratvād ity abhiprāyaḥ. yasmāt tatkālam eva darśanakālam evāryāṇāṃ bhrāṃtiḥ. tathā mithyājñānaṃ bhavati. alātacakracitrayakṣabhrāṃtivat. [tib. 116b] yathā alāta āśu bhramyamāṇe tatkālamātraṃ cakram iti bhrāṃtir utpadyate. na paścāt. citralikhitaṃ ca yakṣaṃ dṛṣṭvā tatkālaṃ bhrāṃtir utpadyate yakṣa iti. tadvat. āryasyātra paridhyānān muhūrtaṃ sukhaśucibhrāṃtiḥ sattvabhrāṃtir vā. na tv asau viparyāsaḥ. uktaṃ hi bhagavatā dhandhāḥ khalu bhikṣavaḥ śrutavata āryaśrāvakasya smṛtisaṃpramoṣā utpadyaṃte. atha ca punaḥ kṣipram evāstaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchaṃtīti.

yady asau saṃjñācittabhramo na viparyāso yat tarhi sthavirānandeneti vistaraḥ. āryeṇa vāgīśena sthavirānanda uktaḥ.

kāmarāgābhibhūtatvāc cittaṃ me paridahyate. aṃga me gautama brūhi śāṃtitvam anukampayeti. āryānandas taṃ pratyāha.

viparyāsena saṃjñānāṃ cittaṃ te paridahyate nimittaṃ varjyatāṃ tasmāc chubhaṃ rāgopasaṃhitam

iti. sa hi srotaāpannaḥ. tasya cānayā gāthayā viparyāsāstitvaṃ paridīpitam iti. tasmād iti vistaraḥ. yasmān nikāyāṃtarīyamataṃ vaibhāṣikair āgamena virudhyate. vaibhāṣikamataṃ ca nikāyāṃtarīyaiḥ. tasmāt sarva evāṣṭau saṃjñācittaviparyāsāḥ (abhidh-k-vy 456) śaikṣasyāprahīṇā ity apare. kecit tṛtīyapākṣikāḥ. sūtravirodhaṃ ca pariharaṃti. katarasya sūtrasya. yad idaṃ vaibhāṣikaiḥ sūtram [tib. 117a] ānītaṃ. yaś ca śrutavān āryaśrāvaka iti vistareṇa yāvat prahīyata iti. te 'pi cāryasatyānām iti vistaraḥ. te 'pi cāṣṭau saṃjñācittaviparyāsā āryasatyānāṃ duḥkhādīnāṃ yathābhūtajñānāt prahīyaṃte. na vinā tena yathābhūtajñānena. ity upāyasamākhyānād upāyapravartanān nāsti tasya sūtrasya virodhaḥ. yad idam uktam idaṃ duḥkham āryasatyam ayaṃ duḥkhasamudayo 'yaṃ duḥkhanirodhaḥ iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam iti. tan na darśanamārgam evādhikṛtya. kiṃ tarhi. bhāvanāmārgam apīti. bhāvanāmārgo 'pi hy anāsravaś caturāryasatyālaṃbana eveti.

(v.10) pravṛttibhedād iti. ākārabhedād ity arthaḥ. aprāpte viśeṣādhigama iti. samādhisaṃniśritāḥ sāsravāś cānāsravāś ca dharmā viśeṣās tasyādhigamaḥ sākṣātkaraṇaṃ viśeṣādhigamaḥ. tasminn aprāpte asaṃmukhīkṛte. sa viśeṣādhigamaḥ prāpto mayety abhimānaḥ. aguṇavato guṇavān aham iti. aguṇānvitasya guṇavān aham asmīti viparītaviṣayo māno mithyāmānaḥ. mithyāmānābhimānayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ. [tib. 117b] pratilabdhaviśeṣādhigamapratirūpakaguṇasyābhiprāya iti savastuko 'bhimānaḥ. mithyāmānas tu nirguṇasya sato guṇavān aham asmīti nirvastukaḥ. mānavidhā iti. mānaprakārāḥ. sadṛśo hīno 'stīti mānavidhā saḍṛśo 'smīti mānavidhā hīno 'smīti mānavidheti vaktavyaṃ. dṛṣṭisaṃniśritās traya iti. pṛthagjanam adhikṛtya dṛṣṭisaṃniśritā ity ucyaṃte. ātmadṛṣṭiḥ pūrvam aham iti. paścād anaṃtaram ime mānāḥ. atimānamānonamānā yathākramaṃ ete bhavaṃti. kathaṃ śreyān aham asmīti mānavidhā dṛṣṭisaṃniśrito 'timānaḥ. 'sadṛśo 'smīti mānavidhā dṛṣṭisaṃniśrito mānaḥ hīno 'smīti mānavidhā dṛṣṭisaṃniśrita ūnamānaḥ. dvitīyaṃ trayam etatprātilaumyena yathākramaṃ neyaṃ. asti me śreyān asti me sadṛśaḥ asti me hīna iti dṛṣṭisaṃniśritā ūnamānamānātimānāḥ. tṛtīyaṃ nāsti me śreyān nāsti me sadṛśo nāsti me hīna iti. yathākramaṃ dṛṣṭisaṃniśritā mānātimānonamānāḥ. prākaraṇaṃ tu nirdeśaṃ parigṛhyeti. prakaraṇapādanirdeśaḥ. ko 'sau. yo 'sau pūrvam uktaḥ. hīnād viśiṣṭo 'smi [tib. 118a] samena vetyādinirdeśaḥ. śreyān asmīti māno 'pi syāt hīnāpekṣayā. hīnād viśiṣṭo 'smi samena veti mānalakṣaṇanirdeśāt. atimāno 'py ayaṃ syāt samāpekṣayā. samād viśiṣṭo 'smīty atimānalakṣaṇanirdeśāt. mānātimāno 'py ayaṃ syāt visiṣṭāpekṣayā. viśiṣṭād (abhidh-k-vy 457) viśiṣṭo 'smīti mānātimānalakṣaṇanirdeśāt.

sarva iti grahaṇam asmimāno 'pi bhāvanāprahātavyaḥ. na kevalaṃ śeṣāḥ. śeṣā api darśanaprahātavyāḥ. na kevalam asmimāna iti pradarśānārthaṃ. nāvaśyam iti. prahīṇaṃ na samudācaratīti niyamaḥ. tathā hi śraddhādimiddhaduḥkhendriyacakṣur ādayaḥ prahīṇā api saṃudācaraṃti. darśanaheyānām antarmukhatvāt. bhāvanāheyālaṃbanaiva rāgadveṣamohair vijñaptir utthāpyata iti. bhāvanāheyam eva vadhādiparyavasthānaṃ.

vadhādiparyavasthānam

iti. ādiśabdenādattādānakāmamithyācāramṛṣāvādagrahaṇaṃ. tad bhāvanāheyaṃ bhāvanāheyadharmālaṃbanatvād iti. bhāvanāheyā vadhādikasattvādayaḥ eva dharmā asyālaṃbanam iti kṛtvā. satkāyadṛṣṭyādayo 'pi hi yady api bhāvanāheyān dharmān ālaṃbaṃte na tu kevalaṃ bhāvanāheyā ity ato na te bhāvanāheyāḥ. tatra prārthaneti. tatra traidhātukyām anityatāyāṃ prārthanā. kiṃ tatrāpi prārthanā bhavati. [tib. 118a] bhavatīty āha. yathoktaṃ sūtre. yāvad ayam ātmā jīvati tiṣṭhati dhriyate yāpayati. tāvat sarogaḥ sagaṇḍaḥ saśalyaḥ sajvaraḥ saparidāhakaḥ. yataś cāyam ātmā ucchidyate vinaśyati na bhavati. iyatāyam ātmā samyak samucchinno bhavatīti. bhavatṛṣṇāyāḥ pradeśo gṛhyata iti. aho batāham airāvaṇo nāgarājaḥ syām ity evamādikā bhavatṛṣṇā na samudācarati. ādiśabdena kuveraḥ syāṃ strī syām ity evamādikā gṛhyate. prādeśagrahaṇād indraḥ syām ity evamādikā samudācaratīti darśitaṃ bhavati.

(v.11) mānavidhā api bhāvanāprahātavyāḥ santīty uktam iti.

dṛgbhāvanākṣayā

iti vacanāt.

na cāryasya saṃbhavaṃti vidhādayo nāsmiteti.

pūrvaṃ bhāvanāheyaparigrahaṇaṃ kṛtaṃ.

dṛgbhāvanākṣayāḥ vadhādiparyavasthānaṃ heyaṃ bhāvanayā tathā vibhavecchā

ity anena granthena. saṃprati teṣāṃ vidhādīnāṃ āryasyāsamudācāra ucyate.

na cāryasya saṃbhavaṃti vidhādayo nāsmiteti.

ādigrahaṇena yāvad bhavatṛṣṇāyā grahaṇam iti. vadhādiparyavasthānasya vibhavatṛṣṇāyāḥ pradeśasya bhavatṛṣṇāyāś ca grahaṇam ity arthaḥ. na saṃbhavaṃti na samudācaraṃti.

dṛṣṭipuṣṭatvād

iti. tatpūrvakatvena tadupabṛṃhitatvāt. vadhādiparyavasthānaṃ mithyādṛṣṭipuṣṭaṃ tadabhyāsena karmaphalāpavāditvāt. bhagnapṛṣṭhatvāt tatpoṣakābhāvena bhaganpṛṣṭhatvād [tib. 119a] ity arthaḥ. kaukṛtyaṃ bhāvanāprahātavyaṃ. bhāvanāheyadharmālaṃbanatvāt.

(v.12, 13) sarvatragā

iti. sarvatra gacchaṃtīti sarvatragāḥ. paṃcāpi nikāyān ālaṃbaṃta ity arthaḥ. paṃcānām api nikāyānāṃ hetubhāvenāvatiṣṭhanta ity apare. vakṣyati hi eṣāṃ prabhāvenānyanaikāyikā api kleśā upajāyaṃta iti. ekādaśānuśayā iti vistaraḥ. sapta dṛṣṭayo duḥkhadarśanaprahātavyāḥ satkāyadṛṣṭyādayaḥ paṃca. samudayadarśanaprahātavye dve dṛṣṭī mithyādṛṣṭiparāmarśadṛṣṭī iti sapta. dve vicikitse duḥkhasamudayadarśanaprahātavye. dve avidye duḥkhasamudayadarśanaprahātavye eva. ekadeśato na sākalyataḥ. ye hy avidye etatsarvatragasaṃprayukte. āveṇikyau ca. te eva sarvatrage bhavato na rāgādisaṃprayukte. ity evam ekādaśānuśayāḥ sarvatragāḥ. navānuśayāḥ sākalyataḥ. dvāv ekadeśata iti kṛtvā. dhātubhedena tu trayastriṃśat. āveṇikīti ko 'rthaḥ. evam āhuḥ. saṃparko veṇir ity ucyate na veṇir aveṇiḥ. pṛthagbhāva ity arthaḥ. evaṃ hy uktam aveṇir bhagavān aveṇir bhikṣusaṃgha [tib. 119b] iti. pṛthag bhagavān pṛthag bhikṣusaṃgha ity abhiprāyaḥ. aveṇyā caraty āveṇikī. nānyānuśayasahacāriṇīty arthaḥ. sakalasvadhātvālaṃbanatvād iti. yasmād ete sakalaṃ svadhātum ālaṃbaṃte. tasmāt sarvatragā ity ucyaṃte. kaḥ sakaleneti vistaraḥ. kaḥ sakalena kāmadhātunā śuddhiṃ pratyeti. akāraṇaṃ vā kāraṇataḥ sakalaṃ kāmadhātuṃ pratyetīty adhikṛtaṃ. tasmāc chīlavrataparāmarśo na sarvatraga ity abhiprāyaḥ. nocyate sakalaṃ niravaśeṣam anekaṃ bhedabhinnaṃ svadhātuṃ yugapad ālaṃbaṃte. api tu paṃcaprakāram api sarvayugapad ālaṃbaṃte. duḥkhadarśanaprahātavyaṃ yāvad bhāvanāprahātavyam iti. prakārasarvatāyāṃ sarvaśabdo 'yaṃ draṣṭavya ity

eṣa vaibhāṣikāṇāṃ parihāraḥ. yātrātmadṛṣṭir iti. paṃcasūpādānaskandheṣu. tatrātmatṛṣṇā teṣām ātmābhiniveśavastutvāt. yatrāgraśuddhidṛṣṭī. yatra vastuni paṃcopādānaskaṃdhalakaṣaṇe 'gradṛṣṭir dṛṣṭiparāmarśaḥ. śuddhidṛṣṭiś ca śīlavrataparāmarśaḥ. tatra prārthanā tṛṣṇālakṣaṇā. tatra tatprārthaneti kecit paṭhaṃti. tatra vastuni tasya (abhidh-k-vy 459) pudgalasya prārthanā tatprārthanety arthaḥ. tena ca māna iti. tena ca vastunā mānaḥ. taddvāreṇonnatir ity arthaḥ. evaṃ satīti. evaṃ tṛṣṇāmānayoḥ sarvatragatve sati. [tib. 120a] satkāyadṛṣṭyādivad darśanabhāvanāheyālaṃbanatvāt etad ubhayaṃ tṛṣṇāmānalakṣaṇaṃ kiṃ prahātavyaṃ kena prahātavyaṃ. kiṃ darśanaprahātavyam utāho bhāvanayeti. ye yaddarśanaheyālaṃbanāḥ. te taddarśanaheyā iti niyamaṃ manasikṛtvā pṛcchati. anyathā hi satkāyadṛṣṭyādivad evaitad ubhayaṃ darśanaprahātavyam eva syād iti kim atra praṣṭavyaṃ syāt. na hi satkāyadṛṣṭyādayo na darśanabhāvanāheyālaṃbanāḥ. na ca te na darśanaheyā bhavaṃtīti. atrācāryaḥ samādhim āha. bhāvanāprahātavyaṃ vyāmiśrālaṃbanatvād iti. yadi tṛṣṇāmānau darśanaprahātavyālaṃbanāv eva syātāṃ darśanaprahātavyau. na tu evam. ato vyāmiśrālaṃbanatvād bhāvanāprahātavyau. avaśiṣṭā bhāvanaheyā iti lakṣaṇaniyamāt. atha veti. sa evācāryaḥ parāvṛtya punar bravīti. punar astu darśanaprahātavyam iti. kim. etad ubhayam iti vartate. kasmād ity āha. dṛṣṭibalādhānavartitvād iti. dṛṣṭer balādhānam sāmarthyaṃ. dṛṣṭibalādhānena vartituṃ śīlam asyeti dṛṣṭibalādhānavarti tadubhayaṃ. tadbhāvaḥ. tasmāt. tadubhayaṃ [tib. 120b]

darśanaprahātavyam astv iti. vaibhāṣika idānīṃ svapakṣaṃ sthāpayati. svalakṣaṇakleśāv etau na sāmānyakleśau bhavataḥ. tasmān na sarvatragāv iti. yatrātmadṛṣṭiḥ. tatra tṛṣṇāmānau. na tu yugapat sarvasmin. svalakṣaṇakleśatvāt. ekadeśālaṃbanau hi tau. tasmān na sarvatragau. na cet sarvatragau. tena yau yaddarśanaheyālaṃbanau. tau taddarśanaheyau. pariśiṣṭau bhāvanāheyāv iti siddhaṃ.

kadācit visabhāgam edaṃ dhātum ālaṃbate. kadācid dvāv iti. kadācit trīṃ dhātūn iti noktam etat. kāmadhātusthās tu kadācid visabhāgam ekarūpadhātum ārūpyadhātuṇ vālaṃbaṃte. kadācid rūpārūpyau dvāv iti.

ātmātmīyatvenāgrahaṇād iti. yasmāt taṃ brahmāṇaṃ ātmatvenātmīyatvena na gṛhṇāti. ataḥ satkāyadṛṣṭir na bhavati brahmaṇi sattvadṛṣṭiḥ. yasmāc cāntagrāhadṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭisamutthitā. ato nityadṛṣṭir api tasmin brahmaṇi nāṃtagrāhadṛṣṭir iti. kā tarhīyaṃ dṛṣṭir iti. yeyaṃ brahmaṇi sattvadṛṣṭiḥ. nityadṛṣṭiś ca. neyaṃ dṛṣṭiḥ mithyājñānaṃ punar etad iti. viparītālaṃbanatvān mithyājñānam etat. na hi sarvā viparītālaṃbanā prajñā dṛṣṭir iṣyate. anātmany evātmeti viparītā [tib. 121a] prajñā satkāyadṛṣṭir iṣyate. tatsamutthāpitā (abhidh-k-vy 460) ca nityadṛṣṭir aṃtagrāhadṛṣṭiḥ. nānyā. yaiva hy ahaṃkārasya saṃniśrayībhavati. saiva satkāyadṛṣṭiḥ. mahābrahmaṇi ca sattvadṛṣṭir aham ity ahaṃkārasya na saṃniśrayībhavati. tenoktam ātmātmīyatvenāgrahaṇād iti.

prāptivarjyāḥ sahabhuva

iti. vedanādayaḥ. prāptayas tu naivam anekaphalatvād iti. anekaphalavipākaniṣyandā hi prāptayaḥ prāptimatety uktaṃ. ato na sarvatragadharmaprāptayaḥ sarvatragā vyavasthāpyaṃte. ata eveti. yasmāt sahabhuvo 'pi sarvatragā avasthāpyaṃte. tasmāc catuṣkoṭikaṃ kriyate. prathamā koṭir anāgatāḥ sarvatragā anuśayā iti. ete sarvatragasya svābhāvyāt. na sarvatvagahetur anāgatāvasthāyāṃ sarvatragahetor anavasthāpanāt. dvitīyā atītapratyutpannās tatsahabhuvaḥ. sarvatragasahabhuvo 'tītapratyutpannatvāt sarvatragahetur bhavaṃti. na sarvatragā anuśayāḥ ananuśayasvabhāvatvāt. tṛtīyacatuṣṭhyau yojye. tṛtīyātītapratyutpannāḥ sarvatragā anuśayāḥ. caturthī tān ākārān sthāpayitvā. tadyathā anāgatās tatsahabhuvaḥ [tib. 121b] prāptyādayaś ca.

(v.14-16) ṣaḍ anāsravagocarā

iti. ṣaḍ evety avadhāraṇaṃ. tasmān na rāgādayo 'nāsravālaṃbanā yujyante.

na rāgas tasya varjyatvān na dveṣo 'napakārata

ityādivacanāt. avidyā ca tābhyām iti. mithyādṛṣṭivicikitsābhyāṃ yā saṃprayuktā. yā cāveṇiky avidyā. sa eko 'vidyānuśaya iti. trayo nirodhadarśanapraghātavyā anāsravālaṃbanāḥ. evaṃ mārgadarśanaprahātavyā apy eta eva traya iti ṣaḍ bhūmaubhūmau bhavaṃti. tadgocarāṇāṃ viṣaya iti. tau nirodhamārgau. gocara eṣām iti tadgocarāḥ. teṣāṃ. yathākramaṃ trayāṇāṃ.

svabhūmyuparamaḥ

svabhūminirodhaḥ

gocara

ālaṃbanaṃ.

mārgas

tu dharmajñānapakṣyaḥ ṣaḍbhūmiko 'nvayajñānapakṣyo navabhūmiko mārgagocarāṇām apareṣāṃ trayāṇām anuśayānām ālaṃbanaṃ. kathaṃ kṛtvā. nirodhālaṃbanā ete trayānuśayā navabhūmikā bhavaṃti. kāmāvacarā yāvad bhāvāgrikāḥ. teṣāṃ kāmāvacarāṇāṃ kāmāvacaradharmanirodha evālaṃbanaṃ. prathamadhyānabhūmikānāṃ prathamadhyānabhūmikadharmanirodha evālaṃbanaṃ. teṣāṃ yāvad bhavāgrabhūmikānāṃ bhavāgrabhūmikadharmanirodha (abhidh-k-vy 461) evālaṃbanaṃ. mārgas tu dharmajñānapakṣyaḥ [tib. 122a] ṣaḍbhūmikaḥ. anāgamyadhyānāṃtarabhūmikaś caturdhyānabhūmikaś ca. sa sarva eva kāmāvacarāṇāṃ eṣāṃ trayāṇām anuśayānām ālaṃbanaṃ. anvayajñānapakṣyaḥ punar navabhūmikaḥ. anāgamyadhyānāṃtaracaturdhyānākāśavijñānākiṃcanyāyatanabhūmikaḥ. sa sarva eva prathamadhyānabhūmikānām eṣāṃ trayāṇām anuśayānām ālaṃbanam. evaṃ yāvad bhavāgrabhūmikānām iti. kasmāt punaḥ svabhūminirodha eva tadgocarālambanaṃ. mārgas tu ṣaḍbhūmiko 'pi navabhūmiko 'pi vā teṣām ālaṃbanam ity atra hetuṃ darśayati. mārgo hy anyonyahetuka iti. katham anyonyahetukaḥ. ṣaḍbhūmiko dharmajñānapakṣyo mārgo 'dharabhūmikasyordhvabhūmikasya vā samasya viśiṣṭasya vā dharmajñānapakṣyāṃtarasyānvayajñānapakṣyasyāpi ca mārgasya hetur bhavati. so 'pi tasyānvayajñānapakṣo navabhūmiko yojyaḥ vistareṇaitad vyākhyātaṃ

anyonyaṃ navabhūmis tu mārgaḥ samaviśiṣṭayor

ity atra. tad evaṃ kāmāvacarānāṃ mārgālaṃbanānām anāgamyabhūmiko dharmajñānapakṣyo yāvac caturthadhyānabhūmika ālaṃbanaṃ. anvayajñānapakṣyo 'pi mārgo 'nāgamyabhūmiko yāvad ākikṃcanyāyatanabhūmikaḥ prathamadhyānabhūmikānām eṣāṃ mārgālaṃbanānām ālaṃbanam. evaṃ yāvad bhavāgrabhūmikānām iti. yadi [tib. 122b] kāmāvacarā mārgālaṃbanā mithyādṛṣṭyādayo rūpārūpyapratipakṣam api nirodhamārgākhyaṃ dharmajñānam ālambaṃte. sakalo 'pi hi dharmajñānapakṣyo 'nyonyahetuka iti. kasmāt ta eva mithyādṛṣṭyādayo 'nvayajñānapakṣyam api mārgaṃ nālaṃbaṃte dharmajñānānvayajñānayor anyonyahetukatvād ity āha. yady api dharmajñānānvayajñāna iti vistaraḥ. anvayajñānaṃ na kāmadhātupratipakṣa iti. na te tad ālaṃbaṃte. dharmajñānaṃ tu kāmadhātupratipakṣa iti rūpārūpyapratipakṣam apy ālambate. dharmajñānaṃ tarhīti vistaraḥ.

dharmajñānaṃ nirodhe yan mārge vā bhāvanāpathe tridhātupratipakṣas tad

iti siddhāntād dharmajñānaṃ rūpārūpyapratipakṣaḥ tadbhāvāt tadbhūmikānāṃ rūpārūpyabhūmikānāṃ mithyādṛṣṭyādīnām ālaṃbanaṃ bhaviṣyati. na tat sakalam iti vistaraḥ. na tad dharmajñānaṃ sakalaṃ pratipakṣo rūpārūpyadhātvoḥ. kiṃ tarhi kiṃ kāraṇaṃ. duḥkhasamudayadharmajñānayor bhāvanāmārgasaṃgṛhītayor etadapratipakṣatvāt. rūpārūpyadhātvor apratipakṣatvād ity arthaḥ. ato na rūpārūpyāvacarāṇāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ taddharmajñānam (abhidh-k-vy 462) ālaṃbanaṃ. [tib. 123a] kiṃ ca nāpi sakalayor iti vistaraḥ. nāpi sakalayo rūpārūpyadhātvos taddharmajñānaṃ pratipakṣaḥ. kiṃ kāraṇaṃ. darśanaprahātavyānām apratipakṣatvāt.

dharmajñānaṃ nirodhe yan mārge vā bhāvanāpatha

iti vacanāt. atra nigamanaṃ karoti ity ādyābhāvān na bhavaty ālaṃbanam iti. duḥkhasamudayanirodhamārgāṇām ādyayor duḥkhasamudayadharmajñānayor yathoktarūpārūpyapratipakṣatvaṃ praty abhāvāt. rūpārūpyāvacarāṇāṃ darśanabhāvanāprahātavyānāṃ cādyeṣu darśanaprahātavyeṣu pratipakṣatvaṃ prati tasya dharmajñānasyābhāvāt. na tadbhūmikānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ mārgālaṃbanānāṃ rūpārūpyabhūmikānāṃ dharmajñānam ālaṃbanaṃ bhavati. tad eva traidhātukān aṣṭādaśānāsravālaṃbanān apāsya śeṣā aśītir anuśayāḥ sāsravālaṃbanā iti sthāpitaṃ.

na varjyanīyaḥ syād iti. na prāpticchedena praheyaḥ syād ity arthaḥ. yathā kuśalo dharmacchando 'bhilāṣarūpaḥ samyagdṛṣṭir iti na prāpticchedena praheyaḥ. tadvad ayaṃ syāt. ato nānāsravālaṃbanaḥ.

na dveṣo 'napakārata

iti. navāghātavastulakṣaṇavyatītatvān nirodhamārgayor nātra dveṣaḥ. bhūtārthaśuddhitvād [tib. 123b] iti. bhūtārthena śuddhir nirodhaḥ. kleśamalaprahīṇatvāt. mārgo 'pi paramārthaśuddhiḥ paramārthena śudhyaty anayeti kṛtvā. yas tayoḥ śuddhir iti grāho na śīlavrataparāmarśa iti yujyate vyavasthāpayituṃ. agrau ca tāv iti. bhūtārthaśuddhitvāt tau nirodhamārgau agrau. api ca parāmarśau yady anāsravālaṃbanau syātāṃ samyagdṛṣṭilakṣaṇaṃ bhajetāṃ. śuddhatvād agratvāc cānāsravāṇām. ataś ca na darśanaheyau syātāṃ agrau hīne ca vastuny agra iti grāho dṛṣṭiparāmarśo yujyate. na caivaṃ nirodhamārgāv iti. na tayor agragrāho dṛṣṭiparāmarśo bhavati.

(v.17, 18) katy ālaṃbanato 'nuśerate. kati saṃprayogata eveti. katy ālaṃbanata eveti nāvadhāraṇena pṛcchati. yasmād ya ālaṃbanato 'nuśerate. te 'vaśyaṃ saṃprayogato 'nuśerate iti. ye tu saṃprayogata evānuśerate. te nālaṃbanato 'nāsravavisabhāgabhūmyālaṃbanā anuśayā iti.

ānuguṇyartho 'trānuśayārthaḥ. na tadbhūmikāḥ pratyayās tadupapattaye ānuguṇyena vartanta iti. na ca te tadanuguṇā iti. na ca te nirodhādayaḥ teṣāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ anuguṇāḥ. vātikasya rūkṣānanuśayanavat. yathā vātikasya rūkṣaṃ nānuśeta ity ukte na kāyasyānuguṇyena vartata iti gamyate. (abhidh-k-vy 463) pūrvasmiṃs tu pakṣe pratiṣṭhālābhārtho na teṣu pratiṣṭhāṃ labhata iti vacanāt.

[tib. 124a] yena dharmeṇeti. vedanādinā.

(v.19) tac ca tayor nāstīti. tac ca duḥkhaṃ tayoḥ rūpārūpyadhātvor nāsti. kasmāt. paravyābādhahetvabhāvāt. paravyābādhasya hetur vyāpādādiḥ. tasyābhāvāt. etad agraṃ dṛṣṭigatānām iti. etad viśiṣṭaṃ dṛṣṭiprakārebhyaḥ. nātisāvadyam ity arthaḥ. mokṣo mārgopaniṣat ucchedas tu nirhetuko 'bhipreta iti bhrāṃteḥ sāvadyam ucchedadarśanam iti viśeṣaḥ. svadravyasaṃmūḍhatvād iti. svasaṃtatipatitānām upādānaskaṃdhānām ātmātmīyatvena grahaṇāt svadravyasaṃmūḍhā satkāyadṛṣṭiḥ. teṣām eva śāśvatocchedāntagrāhadṛṣṭir api tathaiva. yathā ca te dṛṣṭī. tathā tatsaṃprayoginy apy avidyeti. aparapīḍāpravṛttatvāc ca. kim. avyākṭe satkāyāṃtagrāhadṛṣṭī iti prakṛtaṃ. te hi na kācid api parapīḍāṃ kurutaḥ. svargatṛṣṇāsmimānayor apy eṣa prasaṃga iti. svargatṛṣṇāyā asmimānasya ca dānādibhir avirodhāt svadravyasaṃmūḍhātvād aparapīḍāpravṛttatvāc cāvyākṛtatvaprasaṃgaḥ. na ceṣyate. tasmān naibhiḥ kāraṇair anayor avyākṛtatvam ity anenābhiprāyeṇa pūrvācāryamatam [tib. 124b] upanyasyati. sahajā satkāyadṛṣṭir ityādi. vikalpitā tv akuśaleti. yātmavādibhiḥ kapilolūkādibhir vikalpitā. sā nāvyākṛtā. kiṃ tarhi. akuśaleti. antagrāhadṛṣṭir api. yā tair vikalpitā. sāpy akuśalā. tatpūrvakatvāt tu sā tulyavārttety anuktāpi gamyata eva.

śeṣās tv ihāśubhā

iti. iheti. kāmāvacaraśeṣābhisaṃgrahārthaṃ. kāmadhātau satkāyadṛṣṭyādiśeṣāḥ kleśā akuśalā evety avadhāryate.

(v.20) katy akuśalamūlāni kati neti. eṣām aṣṭānavater anuśayānām ity anuvṛttatvenaivaṃ vivarjanaṃ kriyate.

kāme 'kuśalmūlāni rāgapratighamūḍhaya

iti. kāmadhātau ye rāgapratighamohāḥ. te sarva eva paṃca prakārā apy akuśalamūlāni. kuśalamūlavipakṣeṇa vyavasthānāt. nānye 'nuśayā iti. mūḍhir iti mohaparyāyaḥ. sarvo mohaḥ anyatra satkāyāṃtagrāhadṛṣṭisaṃprayuktān mohād iti. katham iha na sūtritaṃ labhyate.

aśubhā

ity adhikārād ekadeśanirdeśāt. ata evocyate. yady akuśalaṃ cākuśalasyaiva ca mūlam iṣṭam iti. eta evety avadhāraṇāc cheṣā anuśayā mithyādṛṣṭyādayo (abhidh-k-vy 464) nākuśalamūlānīti siddhaṃ.

(v.20cd, 21) trīṇy avyākṛtamūlānīti.

eṣām evāṣṭānavater anuśayānāṃ.

trīṇy avyākṛtamūlānīti.

[tib. 125a] trigrahaṇaṃ bahirdeśakamatād viśeṣaṇārthaḥ. trīṇy eva na catvārīti darśitaṃ bhavati. katamāni trīṇīty āha.

tṛṣṇāvidyā matiś ca sā.

seti avyākṛtatāṃ darśayatīti. avyākṛtamūlānīti. anenāvyākṛtaśabdena kevalena tṛṣṇāvidyāmatayo viśeṣitā iti darśayati. atra ca matir akleśasvabhāvāpy avyākṛtamūlam itīṣyate vaibhāṣikaiḥ. yā kācid avyākṛtā tṛṣṇeti. āsvādanāsaṃprayukteṣu dhyānārūpyeṣūpapattikāle vā vimānādiṣu saṃbhavataḥ. yā kācid avidyā rūpārūpyadhātvoḥ kāmadhātau ca satkāyāṃtagrāhadṛṣṭisaṃprayogiṇīti. evaṃ prajñā ca yā kācid avyākṛtā. aṃtato vipākajāpi. kāmadhātau vipākajairyāpathikaśailpasthānikanirmāṇacittasaṃprayuktā satkāyāṃtagrāhadṛṣṭisaṃprayuktā ca rūpārūpyadhātvoḥ sarvakleśasaṃprayuktā prajñā. vipākajādisaṃprayuktā ca yathāsaṃbhavam avyākṛtā prajñā. dvaidhavṛtter iti. dvidhābhāvo dvaidhaṃ. dvaidhe vṛttiḥ. tasyāḥ. na vicikitsā mūlaṃ bhavitum arhati. dvaidhavṛttitaś calatvāt. unnatilakṣaṇeneti [tib. 125b]. unnater lakṣaṇaṃ. tena. ūrdhvavṛttir bhavati. tasmān na māno mūlaṃ bhavitum arhati. mūlāni sthirāṇy adhovṛttīni ceti. mūlavaidharmyān na vicikitsā mūlam asthiratvāt. na māno 'nadhovṛttitvād iti vaktavyaṃ.

te ity avyākṛtāḥ. avyākṛtā tṛṣṇeti. rūpārūpyadhātvoḥ. dṛṣṭir api tayoś ca kāmadhātau ca satkāyāṃtagrāhadṛṣṭisvabhāvā. avidyāpi kāmadhātau tatsaṃprayogiṇy eva. rūpārūpyadhātvoś ca sarvā. tṛṣṇādṛṣṭimānottaradhyāyina iti. ya āsvādanāsaṃprayuktadhyānadhyāyī. sa tṛṣṇottaradhyāyī. yo dhyānaniśrayeṇa śāśvatādidṛṣṭim utpādayati. sa dṛṣṭyuttaradhyāyī. mānottaradhyāyī ca. yas tena manyate lābhy aham asya dhyānasya nānye tatheti. sa mānottaradhyāyī. tatra tṛṣṇottaraṃ tṛṣṇoparikaṃ. dhyātuṃ śīlam asyeti tṛṣṇottaradhyāyī. atha vā. tṛṣṇottaraś ca tṛṣṇādhika ity arthaḥ. dhyāyī ca tṛṣṇottaradhyāyī. evaṃ dṛṣṭyuttaradhyāyī ca. mānottaradhyāyī ca. te cāvidyāvaśād bhavaṃtīti. te ca trayo dhyāyino 'vidyāvaśād avidyāyogāt tathā bhavaṃti. ato 'vidyāpy avyākṛtamūlam [tib. 126a] iti. samāpattisamāpannānāṃ ca etāḥ kleśasamudācārāvasthāḥ avyākṛtānāṃ dharmāṇāṃ mūlaṃ kāraṇam iti.

(v.22) avyākṛtasaṃbandhena paryanuyuṃkte. yāni sūtre caturdaśāvyākṛtavastūnīti vistaraḥ. śāśvato lokaḥ. aśāśvato lokaḥ. ity evamādi. kiṃ tāny avyākṛtatvād iti. kiṃ tāni naiva kuśalāni nākuśalānīty avyākṛtatvāt. nāvyākṛtavastūny apadiśyaṃte. sthāpanīyapraśno 'vyākṛta iti. yaḥ sthāpanīyatvena na vyākṛto na kathitaḥ. so 'vyākṛtaḥ praśnaḥ. tasya vastv adhiṣṭhānam ity avyākṛtavastu. tatprasaṃgenedam upanyasyate. caturvidho hi praśna iti vistaraḥ.

maraṇotpattiviśiṣṭātmānyatādivad

iti. maraṇavad utpattivad viśiṣṭavad ātmānyatādivad iti. yathāsaṃkhyam ekāṃśavyākaraṇādiṣūdāharaṇāni. mariṣyaṃtīti maraṇodāharaṇam ekāṃśavyākaraṇe. sakleśā janiṣyaṃte na niḥkleśā ity utpattyudāharaṇaṃ vibhajyavyākaraṇe. kān adhikṛtya praśnayasīti viśiṣṭatodāharaṇaṃ paripṛcchāvyākaraṇe. kim anyaḥ skandhebhyaḥ sattva iti [tib. 126b] ātmānyatodāharaṇaṃ sthāpanīyavyākaraṇa iti. kiṃ sarvasattvā mariṣyaṃtīty ekāṃśena vyākartavyam iti. yathoktaṃ bhagavatā alpakaṃ bhikṣavo manuṣyāṇāṃ jīvitaṃ. gamanīyaḥ samparāyaḥ. caritavyaṃ kuśalaṃ. nāsti jātasyāmaraṇam iti. kim anyaḥ skandhebhyo sattvo 'nanya iti sthāpanīya iti. yathoktaṃ bhagavatā. kiṃ tu bho gautama sa karoti sa pratisaṃvedayate. avyākṛtam etat brāhmaṇa. anyaḥ karoty anyaḥ pratisaṃvedayate. avyākṛtam etad brāhmaṇa. sa karoti sa pratisaṃvedayata iti pṛṣṭo 'vyākṛtam etad iti vadasi. anyaḥ karoti anyaḥ pratisaṃvedayata iti pṛṣṭo 'vyākṛtam etad iti vadasi. tat ko 'tra khalv asya bhavato gautamasya bhāṣitasyārthaḥ. sa karoti sa pratisaṃvedayata iti brāhmaṇa śāśvatāya paraiti. anyaḥ karoti anyaḥ pratisaṃvedayata iti ucchedāya paraiti. etāvaṃtāv anugamya tathāgato madhyayā pratipadā dharmaṃ deśayatīti.

apara āheti bhadaṃtarāmaḥ. idam apy ekāṃśena vyākartavyaṃ. na sarve janiṣyaṃta iti. na kevalam idam ekāṃśena vyākartavyaṃ. sarve sattvā mariṣyaṃtīti yas tu pṛcched iti vistareṇācāryaḥ. yas tu pṛcched anena prakāreṇa ye mariṣyaṃti. kiṃ te janiṣyaṃta iti. tasya vibhajyavyākaraṇaṃ syāt. na sarva janiṣyaṃte. kiṃ tarhi. sakleśā janiṣyaṃte. na niḥkleśā [tib. 127a] iti. tasmād yad uktam idam ekāṃśena vyākartavyaṃ na sarve janiṣyaṃta iti. tan nopapadyate. tena yujyata eva vaibhāṣikodāharaṇam ity abhiprāyaḥ. sa eva bhadantarāma āha. manuṣyeṣu cobhayam asti. hīnatvaṃ viśiṣṭatvaṃ ca. etad ubhayam āpekṣikam astīty ubhayam ekāṃśena vyākartavyaṃ tatyathā kiṃ (abhidh-k-vy 466) vijñānaṃ kāryaṃ kāraṇam iti praśna ekāṃśena vyākriyate. hetuphalāpekṣayā kāraṇaṃ kāryaṃ ceti. tatra yad uktaṃ kiṃ manuṣyo hīno viśiṣṭa iti. paripṛcchya vyākartavyaṃ kān adhikṛtya praśnayasīti. tad ayuktaṃ. yasmād ayam ekāṃśena vyākaraṇīyaḥ praśna iti. ekāṃtena tu pṛcchata ity ācāryo vaibhāṣikapakṣaṃ samarthayati. ekāṃtena tu pṛcchataḥ kiṃ manuṣyo hīna eva viśiṣṭa eveti. naikāṃtavyākaraṇād dhīna iti vā viśiṣṭa iti vā. vibhajyavyākaraṇaṃ yujyate kān adhikṛtya praśnayasīti. tatra tad uktaṃ manuṣyeṣv evobhayam astīti vistareṇa. tad ayuktaṃ. sa evāha. skaṃdhebhyo 'nyaḥ sattva iti sarvaṃ. yas tu sthāpanīya ity ācāryaḥ vaibhāṣikanayenoktam [tib. 127b] etac caturvidhasyodāharanaṃ.

ābhidhārmikā āhūr iti. ṣaṭpādabhidharmamātrapāṭhinaḥ. duḥkhaprajñaptir yāvan mārgaprajñaptir iti. caturṇām āryasatyānāṃ prajñaptiḥ yathāsūtraṃ. arthopasaṃhitatvād iti. arthapratisaṃyuktatvād ity arthaḥ. etad eva śaṭhasyeti. etad eva vibhajyavyākaraṇīyapraśnavacanaṃ. śaṭhasya viheṭhanābhiprāyasya praṣṭuḥ paripṛcchāvyākaraṇaṃ veditavyaṃ. bhadantarāma āha. yadā tāv iti vistaraḥ. yadā tau śaṭhāśaṭhau na kiṃcit pṛcchataḥ. kevalam adhyeṣayato dharmān vadeti. tayoś ca śaṭhāśaṭhayor na kiṃcid vyākriyate ime dharmā rūpādayaḥ savistaraprabhedā iti. kevalaṃ paripṛchyete katamān vadāmīti. tad katham anayoḥ śathāśaṭhayoḥ praśno bhavati. kathaṃ ca vyākaraṇam ābhidhārmikasya. yo hīti vistareṇācāraḥ. yo hi panthānaṃ brūhīti tadanabhijña āha. kiṃ tena paṃthā na pṛṣṭo bhavati. adhyeṣaṇamukhenaivāsya ity abhiprāyaḥ. yathā hi panthānaṃ brūhīti bruvatoktaṃ bhavati katamaḥ panthā iti. evaṃ dharmān vadeti bruvatoktaṃ bhavati katame dharmā iti. paripṛcchyaiva ca vyākaraṇāt bahavo dharmāḥ katamān vadāmīti paripṛcchyaiva tasya praśnasya teṣāṃ vā dharmāṇāṃ vyākaraṇāt. dharmabahutvaṃ vyākṛtam iti kṛtvā. kathaṃ na paripṛcchāvyākaraṇam iti. paripṛcchyavyākaraṇam [tib 128a] ity arthaḥ. tatra yad uktaṃ tayoś ca na kiṃcit vyākriyate kevalaṃ paripṛchyete yāvat kathaṃ ca vyākaraṇam iti. tad ayuktaṃ. ācārya āha. sūtrāntād eveti vistaraḥ. evaṃ tu sūtre vyākṛtaṃ. saṃskṛtena vyavasthāpya paṭhyate. saṃcetanīyaṃ karma kṛtvā kiṃ pratisaṃvedayate. kiṃ sukhaṃ duḥkham aduḥkhāsukham ity evaṃ pṛṣṭena vibhajyavyākaraṇīyaḥ

(abhidh-k-vy 467) praśnaḥ. saṃcetanīyasya kuśalādibhedāt. kuśalasāsravaṃ saṃcetanīyaṃ karma kṛtvā sukham aduḥkhāsukhaṃ vā pratisaṃvedayate. akuśalasaṃcetanīyaṃ karma kṛtvā duḥkhaṃ pratisaṃvedayata iti. saced evaṃ vaded audārikam iti rūpi. vistaraḥ prabhedo na bhavati yāvad anyo jīva iti. yāvacchabdena sarvaṃ vaktavyaṃ. na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād. bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇāt. naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt. sa jīvas tac charīram. anyo jīvo 'nyac charīram iti.

(v.23, 24) sa tena tasmiṃ saṃyukta iti. pudgalas tenānuśayena baddha iti jñāyata evety arthaḥ. svalakṣanākleśāś [tib. 128b] ceti. svalakṣaṇaṃ sukhavedanīyādi vastu. tatra rāgaḥ sukhavedanīyam eva vastu ālaṃbyotpadyata iti. svalakṣaṇakleśa ity ucyate. tena sukhavedanīyena vastunālaṃbyamānenonnatir bhavatīti māno 'pi svalakṣaṇakleśaḥ. tathā duḥkhavedanīyaṃ vastv ālaṃbya pratigha utpadyata iti pratigho 'pi svalakṣaṇakleśa ity ucyate. sāmānyakleśāś ca. dṛṣṭivicikitsādayaḥ sāmānyāḥ sāmānyena vā kleśāḥ sāmānyakleśāḥ. ete hy aviśeṣeṇa sukhavedanīyādike vastuny utpadyaṃta iti. atas tad ālaṃbya utpannāḥ sāmānyakleśā ity ucyaṃte.

atītapratyupasthitair

iti. atītavartamānaiḥ. rāgapratighamānā yasmiṃ vastuny utpannā iti vistaraḥ. ete rāgādayaḥ ṣaḍvijñānakāyikā apy aviśeṣābhidhyānād yathāyogaṃ yasmiṃ vastuny utpannās traiyadhvike duḥkhadarśanaprahātavye yāvad bhāvanāprahātavye. na ca prahīṇāḥ. tasmin vastuni tai rāgādibhiḥ saṃyuktaḥ. dāmneva balīvardaḥ kīlake. ete hi svalakṣaṇakleśatvān na sarvasya pudgalasyāvaśyaṃ sarvatrotpadyanta iti. kasyacit kasmiṃścid utpadyaṃta ity arthaḥ. ato

yatrotpannāprahīṇās ta

iti tadviśeṣaṇaṃ. aprahīṇā iti viśeṣaṇaṃ. yasmād yai rāgādibhir yasmin vastuni [tib. 129a] saṃyukta āsīt. yadi te prahīṇā bhaveyur na taiḥ sarvatra saṃyuktaḥ. prahīṇena niranuśayaviṣayatvāt.

sarvatrānāgatair ebhir mānasair

iti mānasagrahaṇaṃ.

svādhvike parair

iti paṃcavijñānakāyikānām anyathā vyavasthāpyamānatvāt. rāgapratighaviśeṣaṇaṃ (abhidh-k-vy 468) caitat. mānasyāvaśyaṃ mānasatvāt. ebhir anāgataiḥ sarvatra traiyadhvike paṃcanaikāyike 'pi yathāsvaṃ saṃyuktaḥ. na hi tat sāsrasvaṃ vastu. yat svalakṣaṇakleśenāpi rāgeṇa na sarāgaṃ. dveṣena ca na sadveṣaṃ. mānena ca na samānaṃ. sarvasāsravavastvālaṃbanā hi yathāsvaṃ aparimitā anāgatā rāgādayo bhavaṃti. anyai rāgapratighair anāgatair anāgata eva vastuni saṃyukta iti. sarve cittacaittā ālaṃbane niyatā iti. tair utpattidharmibhir anāgata eva vastuni saṃyuktaḥ. vartamānaviṣayatvāt paṃcānāṃ vijñānakāyānāṃ. rāgapratighair iti mānavacanaṃ mānānāṃ mānasatvāt.

samānamiddhā dṛggheyā manovijñānabhūmikā

iti vacanāt. paṃcavijñānakāyikair api na kevalaṃ mānasair ity apiśabdo dyotayati. tair anutpattidharmibhiḥ sarvatra vastuni traiyadhvike saṃyuktaḥ. ete hy anutpattidharmiṇo 'nāgata evādhvani vyavatiṣṭhaṃte. [tib. 129b] eṣāṃ cālaṃbanāni saṃcaraṃti. sasaṃprayogā hi kleśāḥ suvarcalāvad anutpattidharmiṇo viṣayābhimukhā evāvatiṣṭhaṃte. tathā hy anutpattidharmiṇo naivālaṃbanam ālaṃbyotpadyaṃta iti. ataḥ keṣāṃcid ālaṃbanam atītaṃ. keṣāṃcid vartamānaṃ. keṣāṃcid anāgataṃ bhavati. na hy ālaṃbanānutpattita eva teṣām anutpattiḥ. kiṃ tari. pratyayavaikalyāt. avasthāphalaṃ hi sāmagryaṃ na dravyaphalam iti siddhāṃtaḥ.

śeṣais tu sarvaiḥ sarvatra saṃyuta

iti. traiyadhvikair api dṛṣṭyādibhir anekanaikāyikair api traiyadhvike paṃcaprakāre 'pi vastuni saṃyutaḥ saṃyukta ity arthaḥ. kiṃ kāraṇam ity āha. sāmānyakleśatvād iti. ete hi sarvasya sarvasmin saṃbhavaṃti. paṃcopādānaskaṃdhālaṃbanatvāt.

(v.25) kathaṃ tatra tena ca saṃyukta iti. katham atītānāgate vastuni. tena cātītānāgatenānuśayena saṃyukta iti. visaṃyukto vā. kathaṃ vā aprahīṇaprahīṇāvasthāyāṃ vyavasthāpyaṃte. saṃskṛtalakṣaṇayogād iti. yasmāt saṃskṛtalakṣaṇāni jātyādīni saṃskārāṇām arthasaṃcārāya pravartante. atas teṣāṃ aśāśvatatvaṃ pratijñāyate. rūpaṃ ced bhikṣava ity asya sūtrasyāyam āditaḥ pāṭhaḥ. rūpam anityam atītānāgataṃ. kaḥ punar vādaḥ pratyutpannasya. evaṃdarśī śrutavān āryaśrāvakaḥ atīte rūpe 'napekṣo bhavati. anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati. pratyutpannasya rūpasya nirvide [tib. 130a] virāgāya nirodhāya pratipanno bhavati. atītaṃ ced bhikṣavo rūpaṃ nābhaviṣyan na śrutavān āryaśrāvako atīte rūpe 'napekṣo 'bhaviṣyat. yasmāt tarhy asty atītaṃ rūpaṃ. tasmāc (abhidh-k-vy 469) chrutavān āryaśrāvako atītarūpe 'napekṣo bhavati. anāgataṃ ced rūpaṃ nābhaviṣyan na śrutavān āryaśrāvako 'nāgataṃ rūpaṃ nābhyanandiṣyat. yasmāt tarhy asty anāgataṃ rūpaṃ. tasmāc chrutavān āryaśrāvako 'nāgataṃ rūpaṃ nābhinandati. pratyutpannaṃ ced bhikṣavo rūpaṃ nābhaviṣyad iti vistaraḥ. na śrutavān āryaśrāvako 'tīte rūpe 'napekṣo 'bhaviṣyad iti. nirviṣayatvād vairāgyakāle 'tītaviṣayāpekṣāryaśrāvakasyānapekṣā matir na syād ity arthaḥ. yadātītaṃ rūpam apekṣyate. tadā tatrāsaktir iti. abhyanandiṣyad ity abhyalaṣiṣyat. pratyutpannaṃ ced bhikṣavo rūpaṃ nābhaviṣyan na śrutavān āryaśrāvakaḥ pratyutpannasya rūpasya nirvide virāgāya nirodhāya pratipanno 'bhaviṣyad ity etan noktam ubhayapakṣaprasiddhatvāt.

dvayād

iti pūrvaṃ kaṇṭhata uktam iti pradarśitam. idānīm arthato na kaṇṭhata iti viśeṣaḥ. [tib. 130b] na dvayaṃ pratītya manovijñānaṃ syāt. yad atītānāgatālaṃbanam iti viśeṣaḥ. tato vijñānam eva na syāt ālaṃbanābhāvād iti. vijñeye sati vijñānam iti kṛtvā. sādhanaṃ cātra. sadālaṃbanam eva manovijñānam. upalabdhisvabhāvatvāt. cakṣurvijñānavad iti.

phalād

iti. vidyamānasvalakṣaṇaṃ śubhāśubham atītaṃ karma. vipaktikāla utpadyamānaphalatvāt. vartamānadharmavad iti.

(v.26) bhāvānyathātvaṃ bhavatīti. atītānāgatapratyutpannasya bhāvasyānyathātvaṃ bhavatīty arthaḥ. na dravyānyathātvaṃ. na rūpādisvalakṣaṇasyānyathātvam ity arthaḥ. anāgato hi vartamānam adhvānaṃ pratipadyamāno 'nāgatabhāvaṃ jahāti. vartamānabhāvaṃ pratilabhate. vartamāno 'py atītaṃ. suvarṇaṃ kṣīraṃ ceti dṛṣṭāṃtadvayaṃ yathākramaṃ ākṛtiguṇānyathātvajñāpanārthaṃ. lakṣaṇānyathikasya lakṣaṇavṛttilābhāpekṣo vyavahāraḥ. ata evāha. dharmo 'dhvasu pravartamāno 'tīto 'tītalakṣaṇayuktaḥ. anāgatapratyutpannābhyāṃ lakṣaṇābhyām aviyukta iti vistaraḥ. yady anāgatam atītapratyutpannābhyāṃ viyuktaṃ syāt. evaṃ sati nānāgatam evotpannam atītam veti syāt. athātītam anāgatapratyutpannābhyāṃ viyuktaṃ syāt. nānāgataṃ vartamānaṃ cātītaṃ syāt. vartamānam atītānāgatābhyāṃ viyuktaṃ syāt. anāgatam eva vartamānaṃ vartamānam evātītaṃ syāt labdhavṛttinā hi lakṣaṇena yukto vyavasthāpyate. tadanyenāviyukto na virahita ity arthaḥ. ata evodāharati. (abhidh-k-vy 470) tadyathā. puruṣa ekasyāṃ striyāṃ raktaḥ [tib. 131a] śeṣāsv avirakta iti. ekasyāṃ striyām asya rāgādhyavasānaṃ vartate. śeṣāsu strīṣu rāgaprāptir evāsti. na samudācāra iti. avasthānyathikasyāvasthāpekṣo vyavahāraḥ. yasyām avasthāyāṃ so dharmaḥ kāritraṃ na karoti. tasyām anāgata ucyate. yasyāṃ karoti. tasyāṃ vartamānaḥ. yasyāṃ kṛtvā niruddhaḥ. tasyām atīta ity avasthāṃ avasthāṃ prāpya anyo 'nyo nirdiśyate. anāgatāvasthāṃ prāpyānāgato yāvad atītāvasthāṃ prāpyātīta iti. avasthāntarataḥ. na dravyāṃtarata iti abhinnalakṣaṇo 'nāgatādyavasthāprāpto

'nāgatādiśabdanirdeśaḥ kevalaṃ bhavatīty arthaḥ. ata evodāharati. yathaikā vartiketi vistaraḥ. yathaikā gulikā ekāṃke nikṣiptā ekasthāne sthāpitā ekam ity ucyate. evaṃ śatāṃke śataṃ. sahasrāṃke sahasram ity ucyate. avasthāṃtarāpekṣayā. na punas tasyāḥ svabhāvānyathātvaṃ. kiṃ tarhi. sthānāṃtaraviśeṣāt saṃkhyābhidyotakaṃ saṃjñāṃtaram utpadyata iti. pūrvāparam apekṣyānyonya ucyata iti. pūrvam aparaṃ cāpekṣyatītānāgatavartamānā ucyaṃta ity arthaḥ. pūrvam evātītaṃ vartamānaṃ vāpekṣyānāgata [tib. 131b] iti. pūrvaṃ vātītaṃ aparaṃ vānāgatam apekṣya vartamāna iti. aparam eva vartamānam anāgataṃ vāpekṣyātīta iti. pūrvāparāpekṣo 'nyathānyathikasya vyavahāraḥ. ata evodāharati. yathaikā strī mātā vocyate duhitā ceti. yathaikā strī duhitaram apekṣa mātety ucyate. mātaram apekṣya duhitā ceti. pūrvāparāpekṣayā na dravyāṃtarataḥ. sāṃkhyapakṣe nikṣeptavya iti. yaḥ sāṃkhyapakṣe pratiṣedhaḥ. sa eva tatpakṣasya pratiṣedhaḥ. sāṃkhyapakṣaḥ pratiṣiddha ity abhiprāyaḥ. dvitīyasyāpi bhadantaghoṣakasyāpi adhvasaṃkaraḥ prāpnoti. yo 'tītādhvābhipretaḥ. sa vartamānaḥ anāgato 'pi prāpnoti. kathaṃ kṛtvā. 'tīte atītalakṣaṇayukto bhavann anāgatavartamānalakṣaṇābhyām aviyuktaḥ. yukta evety arthaḥ. anāgato 'py anāgatalakṣaṇayuktaḥ atītavartamānalakṣaṇābhyām aviyuktaḥ. vartamāno 'pi vartamānalakṣaṇayukto 'tītānāgatalakṣaṇābhyām aviyukta iti kṛtvā. ekaikasya trilakṣaṇayogāt atīto 'nāgato vartamānaś ca prāpnoti. ity evam anāgatavartamānāv api yojyau. kim atra sāmyam iti. puruṣasya kasyāṃcit kevalaṃ samanvāgamaḥ.

kim evaṃ dharmasyaikaṃ lakṣaṇaṃ vidyate. ita eva lakṣaṇe [tib. 132a] na vidyete. yata evam udāhriyata iti asāmyaṃ. caturthasyāpi bhadaṃtabuddhadevasyāpi ekasminn evādhvani trayo 'dhvānaḥ prāpnuvantīti. ekasminn evatīte (abhidh-k-vy 471) 'dhvani pūrvāparakṣaṇavyavasthāsti. tatra pūrvapaścimau kṣaṇāv atītānāgatau. pūrvaḥ kṣaṇo 'tītaḥ paścimo 'nāgataḥ. madhyamaḥ pratyutpannaḥ. ity atīte 'dhvani trayo 'dhvānaḥ prāpnuvaṃti. ata eṣāṃ sarveṣāṃ

tṛtīyaḥ śobhana

iti vaibhāṣikaḥ. kathaṃ kṛtvā śobhana ity āha. yasmāt tasya

adhvānaḥ kāritreṇa vyavasthitāḥ.

kāritraṃ punaḥ cakṣurādīnāṃ darśanādīnīti. rūpādīnām api svendriyagocaratvaṃ kāritraṃ. gady evam iti vistaaraḥ. yadi kāritreṇa vyavasthāpitāḥ. tatsabhāgasya cakṣuṣaḥ kiṃ kāritraṃ. yad dhi kāritralakṣaṇaṃ svakarma na karoti tat tatsabhāgaḥ. tasya ca nāsti kāritraṃ darśanalakṣaṇaṃ. kathaṃ tat pratyutpannam ity abhiprāyaḥ. phaladānapratigraha iti. tac cakṣuḥ svaniṣyandaphalaṃ parigṛhṇāti ākṣipati. phalaṃ ca dadāti niṣyandaphalam anaṃtaraṃ dadāti. puruṣakāraphalaṃ ca. yady api darśanakāritraṃ na karoti. anyat tu phalaṃ karotīti. tasya phaladānaparigrahasadbhāvāt tat pratyutpannam iti vyavasthāpyate. [tib. 132b] atītānām api tarhi sabhāgahetvādīnām iti. ādiśabdena vipākahetvādīnāṃ parigrahaṇaṃ. teṣāṃ phaladānāt.

vartamānābhyatītau dvāv eko 'tītaḥ prayacchati

iti vacanāt. kāritraprasaṃgaḥ. kāritram astīti. tataś caiṣāṃ sabhāgahetvādīnāṃ atītānāṃ vartamānatvaprasaṃgaḥ. vartamānavat kāritrasadbhāvād iti lakṣaṇasaṃkaraḥ. brūyās tvaṃ yeṣāṃ phalaparigrahaḥ phaladānaṃ cobhayam asti. te vartamānāḥ. yeṣāṃ tv ekataraṃ. na te vartamānā iti. tata idam ucyate. ardhakāritrasya veti. prasaṃga ity adhikṛtaṃ. ardhakāritrasya vā prasaṃgaḥ. ardhavartamānā iti vā te 'tītāḥ prasajyaṃte. uparataphalaparigrahakāritratvād dhi te 'tītalakṣaṇayuktāḥ. vartamānaphaladānakāritratvāc ca vartamānalakṣaṇayuktā iti. sa eva lakṣaṇasaṃkaradoṣaḥ. etad dhy atītādīnām adhvanāṃ lakṣaṇam iṣṭaṃ. uparatakāritram atītam aprāptakāritram anāgataṃ prāptānuparatakāritraṃ vartamānam iti.

(v.27) kiṃ vighnam

iti. napuṃsakaliṃgam etacchabdarūpaṃ. ko vibandha ity arthaḥ. ko vighno 'syeti kiṃ vighnaṃ kāritram ity apare. pratyayānām asāmagryam iti cet. tatraitat syāt. pratyayānāṃ hetusamanaṃtarādīnām asāmagryam. ato na sarvadā kāritraṃ karotīti. na. nityam astitvābhyupagamāt. [tib. 133a] na pratyayānām asāmagryaṃ kalpayituṃ yujyate. yasmād iha bhavadbhir nityaṃ pratyayānām (abhidh-k-vy 472) astitvam abhyupagamyate. satām avināśāt. yac ca tat kāritram atītam iti vistaraḥ. yac ca kāritram atītam ucyate anāgataṃ pratyutpannam iti cocyate siddhāṃte uparatakāritram atītam ity evamādivacanāt. kiṃ kāritrasyāpy anyat kāritram asti. yatas tasyātītāditvaṃ kathyate. yady asty anavasthāprasaṃgaḥ. na ced asti athānāgatāditvaṃ kāritrasya svarūpasattāpekṣayā evaṃ bhāvānām apy anāgatāditvaṃ bhaviṣyati. kiṃ kāritrakalpanayā. kathaṃ tad atītam ityādi. atha tan naivātītam iti vistaraḥ. yan naivātītaṃ nāpy anāgataṃ na pratyutpannaṃ tad asaṃskṛtam ity asaṃskṛtatvān nityam astīti prāptaṃ. kāritram ity adhikṛtaṃ. tataḥ kim ity āha. ato na vaktavyaṃ. yadā kāritraṃ na karoti dharmas tadānāgata iti. kāritrasya kartum aśakyatvaprāpteḥ. syād eṣa doṣa iti vistaraḥ. syād eṣa doṣaḥ kāritrasyānyat kāritram ity atiprasaṃgo 'saṃskṛtatvaprasaṃgo vā yadi dharmāt kāritram anyat syāt. tat tu khalu nānyad iti. naiṣa doṣaḥ. tenaivātmaneti. yaḥ pratyutpannasya svabhāvaḥ. tenety arthaḥ. kim asya pūrvaṃ nāsīd ity anāgatāvasthāyāṃ. yadi kāritram ananyatvād dharma eva nāsīd ity uktaṃ bhavat. kiṃ ca paścān nāstīty

atītāvasthāyāṃ. yadi kāritraṃ [tib. 133b] dharma eva nāstīty uktaṃ bhavet. dharmakāritrayor ananyatvāt. yady abhūtvā bhavatīti neṣyate pratyutpanno na sidhyati. bhūtvā ca punar na bhavatīti yadi neṣyate atīto 'dhvā na sidhyati. anāgatas tu yo na tāvad abhūtvā bhavatīty arthād gamyate evam adhvatrayaṃ sidhyaty ato 'nyathā na sidhyatīty vākyārthaḥ. utpādavināśayor ayogād iti. sarvakālāstitvād utpādavināśayor ayogaḥ. tasmād vāṅmātram etat saṃskṛtalakṣaṇayogān na śāśvatatvaprasaṃga iti. apūrvaiṣā vāco yuktir iti. pūrvāparaviruddhaiṣā vāco yuktir ity arthaḥ. sarvadā cāsty utpādavināśābhyāṃ ca yujyata iti.

svabhāvaḥ sarvadā cāstīti.

yad rūpādeḥ svalakṣaṇaṃ. tat sarvasmin kāle vidyata itīṣyate. yadi rūpādeḥ svabhāvaḥ sarvadāsti tena rūpādibhāvo nityaḥ prāpnoti. ata āha.

bhāvo nityaś ca neṣyate.

evaṃ sati tasmāt svabhāvād bhāvo nūnam anya iti. ata āha.

na ca svabhāvād bhāvo 'nya

iti. tad idamicchāmātratvāt

vyaktam īśvaraceṣṭitaṃ.

nātra yuktir asti. atītaṃ tu yad bhūtapūrvam iti. na svalakṣaṇenāstīti darśayati. (abhidh-k-vy 473) anāgataṃ yat sati hetau bhaviṣyatīti. avidyamānam [tib. 134a] api hetusadbhāvād vyavasthāpyata iti darśayati. evaṃ hi kṛtvāstīty ucyata iti. bhūtapūrvaṃ bhaviṣyati ceti kṛtvā. na tu punar dravyata evaṃ bhavati. hetuphalāpavādadṛṣṭipratiṣedhārtham iti. hetvapavādadṛṣṭipratiṣedhārtham asty atītam ity uktaṃ. phalāpavādadṛṣṭipratiṣedhārtham asty anāgatam iti. āsīd atītaṃ bhaviṣyaty anāgatam iti vaktavye 'stīti vacanam astiśabdasya nipātatvāt. trikālaviṣayo hi nipātaḥ. āsīdarthe bhaviṣyadarthe 'pi vartate. yathāsti dīpasyeti vistaraḥ. yathāsti dīpasya prāg abhāvo 'sti paścād abhāva iti vaktāro bhavaṃti. na ca dravyato 'sti. yathā cāsti niruddhaḥ. sa pradīpo na tu mayā nirodhita iti vaktāro bhavaṃti. na cāstiprayogān niruddho 'py asāv astīti. nanu ca vaidhāṣikasya niruddho 'py asāv astīti. satyam asti. na tu pradīparūpatām eva bhibhrāṇaḥ so 'sti. evam atītānāgatam astīty uktaṃ asaty api dravyasattve. anyathā hy atītānāgata eva na sidhyet. yadi tenaiva lakṣaṇena vidyetātītānāgata eva na sidhyed ity arthaḥ. yady atītaṃ bhūtapūrvaṃ yat tarhi laguḍaśikhīyakān iti vistaraḥ. laguḍaśikhīyakaiḥ parivrājakair nāryo nidānaṃ. nālaṃdāyā [tib. 134b] buddhabhāṣitaṃ ca sūtraṃ. saṃyuktakāgame ca. āryamahāmaudgalyāyanaś ca mārita ity āhur abhiyuktāḥ. yato no mārita ity atra sūtra evaṃ paṭhyate. laguḍaśikhīyakāḥ parivrājakā ānaṃtaryakāriṇo yat karmābhyatītaṃ. tan nāstīty evaṃvādina iti vistavaḥ. kiṃ

te laguḍaśikhīyakāḥ parivrājakās tasya karmaṇa ānaṃtaryasya bhūtapūrvatvaṃ necchaṃti. etad uktaṃ bhavati. icchaṃti sma te tasya karmaṇo bhūtapūrvatvaṃ. kiṃ tu na dravyam iti tasmiṃ karmaṇi te vipratipannāḥ. nāsti tat karmābhyatītam iti. yato bhagavatā yatra te vipratipannāḥ svabhāve. tat karmābhyatītam astīti vistareṇa. tasmād asti svabhāvenātītam iti vistaraḥ. tatra punaḥ sūtre yad bhūtapurvaṃ karma. na tad evātītam ity abhisaṃdhāyoktaṃ tat karmāstīti. kiṃ tarhi. tadāhitaṃ tena bhūtapūrveṇa karmaṇā āhitam arpitaṃ. tasyāṃ saṃtatau phaladānasāmarthyaṃ saṃdhāyoktam ity anenābhiprāyeṇoktam iti. kathaṃ gamyata ity āha. anyathā hi svena bhāvena vidyamānam atītaṃ na sidhyed iti. svalakṣaṇena vidyamānaṃ tat karma pratyutpannalakṣaṇena vidyamānam atītam iti na sidhyet. pratyutpannam eva sidhyed ity abhiprāyaḥ. tadāhitam iti vistareṇaivam (abhidh-k-vy 474) ucyamāne 'bhyatītaṃ tat karmāstīti sidhyati. itthaṃ caitad evam iti. yathānāgataṃ [tib. 135a] dravyato nāsty atītaṃ ceti. vartamāne 'dhvanīti vistaraḥ. vartamānabhāvenābhūtvā bhavatīty arthaḥ. na. adhvano bhāvād anarthāṃtaratvāt. naiva tad evam. adhvanaḥ pratyutpannasya bhāvāc cakṣuḥsaṃjñakād anarthāṃtaratvāt. adravyāṃtaratvād ity arthaḥ. ya eva vartamāno 'dhvā. sa eva bhāvaḥ. tat kathaṃ sa eva vartamānaḥ svātmany adhvay abhūtvā bhaviṣyati. tathā hy uktaṃ

ta evādhvā kathāvastv

iti. atha svātmani cakṣuṣi cakṣur abhūtvā bhavati siddham idam anāgataṃ cakṣur nāstīti. ālaṃbanamātram iti. mātraśabdo janakatvavyāvartanārthaḥ. tadrūpotpatter ālaṃbanaṃ dharmā ity abhiprāyaḥ. yad anāgataṃ sahasrair iti. saṃnikṛṣṭam apy anāgataṃ janakaṃ na yujyate. kim aṃgāticireṇa kālena yad bhaviṣyati. na hi pūrvakālīnasya phalasya paścātkālīno hetur yujyata iti. nirvānaṃ ceti. nirvāṇaṃ hi vijñānaṃ niruddhān na janayet. saṃsārapravṛttinirodhād ity abhiprāyaḥ. abhūd bhaviṣyati ceti. yad vartamānāvasthāyāṃ rūpam abhūt bhaviṣyati ca. tad ālaṃbanam ity arthaḥ. kathaṃ jñāyate evaṃ tad ālaṃbyate na punar astīty [tib. 135b] ata āha. na hi kaścid atītaṃ rūpaṃ vedanāṃ vā smarann astīti paśyati. kiṃ tarhi. abhūd iti smarati tad rūpaṃ yathādṛṣṭaṃ yathānubhūtāṃ ca vedanāṃ cakṣurvijñānānubhavabalena. yathā khalv apīti vistareṇācārya evopacayahetum āha. vartamānarūpam iva bhūtaṃ bhaviṣyac ca gṛhyata ity abhiprāyaḥ. yadi ca tathaivāstīti yathā vartamānaṃ. vartamānaṃ tat prāpnoti. atha nāsti tat tathaiva asad apy ālaṃbanaṃ bhavatīti siddhaṃ. vartamānavadrūpasyābhāvāt. tasya ca smaryamāṇatvāt. tad eva tadvikīrṇam iti. yad eva tad vartamānaṃ. tad eva vikīrṇam atītānāgataṃ. na. vikīrṇasyāgrahaṇād iti. na yuktam etat. vikīrṇasyāgrahaṇāt. pūrvaṃ na vikīrṇam idānīṃ vikīrṇam etad rūpam ity evam asyāgrahaṇāt. yadi ca tat tad eveti vistaraḥ. yadi ca vartamānāvasthāyāṃ piṇḍībhūtaṃ rūpaṃ. tad atītāvasthāyām anāgatāvasthāyāṃ ca paramāṇuśo vibhaktam ato na vartamānavat gṛhyate. evaṃ sati tādavasthyān

nityāḥ paramāṇavaḥ syuḥ. anāgatāḥ pratyutpannā atītāś ca ta eva ta iti. evaṃ ca sati paramāṇusaṃcayavibhāgamātram eva prāpnoti. na tu kaścid utpādo nāpi nirodha ity ājīvikānāṃ pāṣaṇḍināṃ vādaḥ parigṛhīto bhavati. tathā ceṣyamāṇe sūtram apāstaṃ bhavati. cakṣur bhikṣava utpadyamānam (abhidh-k-vy 475) na kutaśicd āgacchati. nirudhyamānaṃ na kvacit saṃnicayaṃ gacchati. iti hi bhikṣavaś cakṣur [tib. 136a] abhūtvā bhavati bhūtvā ca prativigacchatīti. kathakṃ punar idaṃ sūtram apaviddhaṃ virodhitaṃ bhavati. yasmāc cakṣur utpadyamānaṃ svena rūpeṇa na kutaścid āgacchatīty etat padaṃ bādhitaṃ bhavati. nirudhyamānaṃ na kvacit saṃnicayaṃ gacchatīty etad api padaṃ bādhitaṃ bhavati. atīte 'dhvani tatparamāṇūnāṃ viprakīrṇasaṃcitatvābhyupagamāt. aparamāṇusaṃcitānām iti. vedanādīnām aparamāṇvātmanāṃ kathaṃ viprakīrṇatvaṃ. mūrtānāṃ hi saṃcitatvaṃ viprakīrṇatvaṃ vābhavad bhaven nāmūrtānāṃ. te 'pi ca yathotpannānubhūtāḥ smaryanta iti. vartamānarūpā eva smaryante. yadi ca te tathaiva saṃti. yathā vartamānā nityāḥ prāpnuvaṃti. atha na saṃti tadrūpāḥ asad apy ālaṃbanam iti siddhaṃ. trayodaśam apy āyatanam ālaṃbanaṃ syād iti. trayodaśānām āyatanānāṃ pūraṇaṃ trayadaśam āyatanaṃ. tad vijñānasyālaṃbanaṃ syāt. asadālaṃbanatva iṣyamāṇe tadālaṃbanaṃ vā vijñānaṃ syāt. evaṃ vaibhāṣikeṇokte ācārya āha. atha trayodaśam iti vistaraḥ. etad eva nāmeti vaibhaṣikāḥ. yad etan nāma tryodaśam āyatanam iti. tad ālaṃbanaṃ. evaṃ tarhi nāmaiva nāstīti [tib. 136b] pratīyeta. nābhidheyaṃ trayodaśāyatanābhāvalakṣaṇaṃ. kiṃ

ca yaś ca śabdasya prāgabhāvam ālaṃbate. kiṃ tasyālaṃbanaṃ. bhavatīti vākyaśeṣaḥ. evaṃ prakṛte vaibhāṣika āha. śabda evālaṃbanam iti prakṛtaṃ. evaṃ tarhīti vistareṇācāryaḥ. yaḥ śabdasya prāgabhāvam ālaṃbate. śabda eva tenālaṃbito bhavati. na prāgabhāvaḥ. prāptam idaṃ bhavati. yaḥ śabdābhāvaṃ prārthayate. tasya śabda eva kartavyaḥ syād iti. anāgatāvastha iti cet syān mataṃ. yasyāsau prāgabhāvaḥ. so 'nāgatāvasthas tenālaṃbyate. tasmād yaḥ śabdābhāvaṃ prārthayate. na tasya śabda eva kartavyaḥ syād iti. tad ucyate. sati kathaṃ nāstīti buddhir iti. vidyamāne tasmiṃ śabde yasyāsau prāgabhāvaḥ katham asya nāstibuddhir yā prāgabhāvam ālaṃbate. vartamāno nāstīti cet. tatraitat syāt vartamāno nāstīty evaṃ tadālaṃbanān nāstibuddhis tasyotpadyata iti. na. ekatvāt. yad eva tad anāgataṃ. tad eva vartamānaṃ bhavati. na tasmād anyad iti. kathaṃ tasminn eva vartamāne nāstibuddhir utpadyate. yo vā tasya viśeṣaḥ. yo vā tasyānāgatasya paścād viśeṣo vartamānāvasthāyāṃ bhavati. tatra viśeṣe vartamāno nāstīti tadbuddhir utpadyate. 'tasyābhūtvābhāvasiddhiḥ. tasya viśeṣasyābhūtvā pūrvaṃ paścād bhāvaḥ. tasya siddhir iti. [tib. 137a] bhāvaś cābhāvaś ceti. bhāvo vartamānāvasthyāyām abhāvo 'tītānāgatāvasthayoḥ. iti vijñānasyobhayam ālaṃbanaṃ bhavati. yady abhāvo vijñānasyālaṃbanaṃ yat tarhīti vistaraḥ. (abhidh-k-vy 476) bodhisattvena caramabhavikenaivam uktaṃ. yal lokenāsti. taj jñāsyāmīty eṣa saṃbhavo nāstīti vacanād abhāvālaṃbanaṃ na bhavatīti darśitaṃ bhavati. ācāryo 'nyābhiprāyatām asya sūtrasya

darśayann āh. apare ābhimānikā iti vistaraḥ. apariśuddhasamādhayo 'pare ābhimānikā bhavaṃti. asaṃtam apy avabhāsaṃ divyacakṣuravabhāsaṃ prayogāvasthāyāṃ saṃtam ity eva paśyaṃti. ahaṃ tu santam evāvabhāsaṃ pūrvarūpaṃ divyacakṣuṣo 'stīti paśyāmīty ayaṃ tatra sūtre 'bhiprāyaḥ. kuto 'sya vimarśa iti. sarvabuddhīnāṃ sadviṣayatve vyavasthāpyamāne kuto 'sya vimarśavicāraḥ saṃdeho vā syāt. yad uta loke nāstīti vistareṇa ya uktaḥ. sadasadālaṃbane tu buddhīnām ayaṃ vimarśaḥ saṃbhavati. nānyathā. ko vā viśeṣa iti. ko vā bodhisattvasyānyebhyo viśeṣaḥ yadi te 'pi santam evāvabhāsaṃ paśyaṃti nāsaṃtaṃ. sadasadālaṃbanatve hi buddhīnām ayaṃ viśeṣo bhavati. itthaṃ caitad evaṃ [tib. 137b] sat. asadālaṃbanā buddhaya iti. sac ca sato jñāsyaty asac cāsata itīdam atrodāharaṇaṃ. sac ca vastu sattvataḥ paraiṣyati jñāsyati asac cāsattvata ity asadālaṃbanā buddhaya iti siddhaṃ. tasmād ayam apy ahetur iti. yad etad bodhisattvenoktam iti. tatpūrvakād iti. karmapūrvakāt cittasaṃtānaviśeṣāt. ātmavādapratiṣedha iti. śāstrāvasāne vātsīputrīyamatapratiṣedhe. utpādas tarhi abhūtvā bhavatīti. utpādaḥ pūrvaṃ nāstīdānīṃ bhavatīti siddho 'pūrvaprādurbhāvaḥ. utpādasyotpādavatā saha tulyavārttatvāt. atha sarva evastīti. utpādo 'pi yady asti na kevalaṃ hetur anāgataṃ ca phalam ity abhiprāyaḥ. kasyedānīṃ kva sāmarthyam iti. kasya hetoḥ kva phale sāmarthyaṃ. hetuś ca yathoktaḥ utpādaḥ phalaṃ cānāgatam astīti. vartamānīkaraṇa iti vaibhāṣikaḥ. kim idānīṃ vartamānīkaraṇam iti vistareṇācāryaḥ. notpādo vartamānīkaraṇaṃ.

tasya vidyamānatvāt. ata evaṃ pṛcchati. deśāṃtarākarṣaṇaṃ cet. yadi manyase hetunā phalasya deśāṃtarākarṣaṇaṃ vartamānīkaraṇam iti. atra brūmaḥ. nityaṃ prasaktaṃ phalam iti vākyaśeṣaḥ. kevalaṃ deśāṃtarād deśāṃtarākarṣaṇaṃ. na kiṃcid apūrvam utpadyata iti. nityaṃ prasaktaṃ. arūpiṇāṃ ca [tib. 138a] vedanādīnāṃ. kathaṃ taddeśāṃtarākarṣaṇā. amūrtatvenādeśasthatvān na tad yujyata ity abhiprāyaḥ. yac ca tadākarṣaṇaṃ kriyāsaṃjñakaṃ. tad abhūtvā bhūtam ity abhūtvābhāvasiddhir ity abhiprāyaḥ. svabhāvaviśeṣaṇaṃ cet. yadi manyase hetunā svabhāvo 'sya phalasya viśeṣyate. tena phalaviśeṣaṇaṃ. bhavatīti. atra brūmaḥ. siddham abhūtvābhavanam iti. siddham abhūtvā viśeṣaṇasya (abhidh-k-vy 477) bhavanaṃ prādurbhāva iti. adhvatrayaṃ vā. kiṃ. sarvam astīty adhikṛtaṃ. yathātra tad asti tathoktam iti. yad bhūtapūrvaṃ tad atītaṃ. yat sati hetau bhaviṣyati. tad anāgataṃ. yad bhūtvāvinaṣṭaṃ. tat pratyutpannam. ity evaṃ sarvāstivādaḥ śāsane sādhur bhavati. kathaṃ tena tasmiṃ vā saṃyuktā iti. kathaṃ tenātītānāgatena kleśena tasmin vā atītānāgate vastuni kathaṃ saṃyukta iti. tajjataddhetvanuśayabhāvāt kleśeneti. tasmād atītāj jātas tajjaḥ. tasyānāgatasya hetus taddhetuḥ. tajjaś cāsau taddhetuś ca tajjataddhetuḥ. tajjataddhetur anuśayo bījaṃ tajjataddhetvanuśayaḥ. tasya bhāvāt. atītenānāgatena ca kleśena yathākramaṃ saṃyuktaḥ. tad atītānāgataṃ vastv ālaṃbanam asyeti tadālaṃbanaḥ kleśas tasyānuśayaḥ. tasya bhāvād atīte 'nāgate ca vastuni yathākramaṃ saṃyukta iti

dharmateti. [tib. 138b] dharmāṇāṃ svabhāvaḥ. atītādikādhvavyavasthāne sati tatsaṃvyavahāravyutpādanārtham āha. asti paryāya ityādi. asti vacanakramaḥ. yad utpadyate. tan nirudhyata ity uktvā. dṛṣṭāṃtam āha. rūpam utpadyate rūpaṃ nirudhyate dravyānanyatvāt. anyad utpadyate 'nyan nirudhyate. anāgatam utpadyate 'nyad utpādābhimukhatvāt. vartamānaṃ nirudhyate 'nyan nirodhābhimukhatvāt. adhvāpy utpadyate utpadyamānasya dharmasyādhvasaṃgṛhītatvād adhvasvabhāvatvād ity arthaḥ.

ta evādhvā kathāvastv

iti lakṣaṇāt. adhvano 'py upādānarūpād utpadyate dharmaḥ. kasmād ity āha. anekakṣaṇikatvād anāgatasyādhvana iti. yasmād anekeṣāṃ kṣaṇānām anāgatānāṃ rāśirūpāṇāṃ kaścid eva kṣaṇa utpadyate. ato 'dhvano 'py utpadyata ity ucyate.

(v.28) prasaṃgenāgatam iti.

śeṣais tu sarvaiḥ sarvatreti

prasaṃgenāgatam atītānāgatavicāraṇaṃ. yad yastu prahīṇam ityādi. iha prahāṇaṃ prāptivigamāt. visaṃyogas tadālaṃbanakleśaprahāṇāt. darśanabhāvanāmārgāv adhikṛtya

prahīṇe duḥkhadṛggheya

ityādi. prāk prahīṇe ityādi.

śeṣasarvagair

iti. samudayadarśanaprahātavyaiḥ sarvatragaiḥ.

śeṣais tadviṣayair malair

iti. prahīṇaprakāraviṣayānuśayair ity arthaḥ. tadyathādhimātrādhimātre prakāre prahīṇe 'dhimātramadhyādibhiḥ śeṣair aprahīṇair anuśayaiḥ saṃyuktaḥ. tathā hy asāv adhimātrādhimātreṇa prahīṇena kleśaprakāreṇa visaṃyukto 'pi sa saṃyukta eva taiḥ śeṣair iti.

(v.29-31) piṇḍavibhāṣāṃ kurvaṃti. saṃkṣepavyākhyāṃ kurvaṃtīty arthaḥ. ke. vaibhāṣikāḥ. ṣoḍaśeti. kāmāvacarāḥ paṃca prakārāḥ. [tib. 139a] duḥkhasamudayanirodhamārgadarśanaprahātavyāś catvāro bhāvanāprahātavyaś ca paṃcamaḥ. evaṃ yāvad ārūpyāvacarāḥ paṃca prakārā iti paṃcadaśa. anāsravaś ca ṣoḍaśa iti ṣoḍaśa dharmāḥ. ime ca dharmāḥ ye darśanaprahātavyāḥ. te catuḥskandhasvabhāvāḥ. ye bhāvanāprahātavyāḥ. te paṃcaskandhasvabhāvāḥ. kathaṃ. yā vedanā yair darśanaprahātavyair anuśayaiḥ saṃprayuktāḥ. sa vedanāskandhaḥ. yāḥ saṃjñāḥ. sa saṃjñāskandhaḥ. ye 'nuśayāḥ ye ca tatsaṃprayuktāś cetanādayo yāś caiṣāṃ vedanādīnāṃ sarveṣāṃ caitasikānāṃ prāptayo jātijarāsthityanityatāś ca viprayuktāḥ. sa saṃskāraskandhaḥ. yac caibhiḥ saṃprayuktaṃ manovijñānaṃ. sa vijñānaskandhaḥ. iti catuḥskandhasvabhāvā darśanaprahātavyāḥ. bhāvanāprahātavyāḥ punar ato 'nye sāsravā dharmāḥ. kathaṃ. bāhyādhyātmikaṃ sarvaṃ sāsravaṃ rūpaṃ rūpaskandhaḥ. anāsravadarśanaprahātavyavarjyāś ca vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaskandhā iti paṃcaskandhasvabhāvā bhāvanāprahātavyā veditavyāḥ. cittāny api ṣoḍaśaitāny eveti. kāmāvacaraṃ duḥkhadarśanaprahātavyaṃ yāvad bhāvanāprahātavyam [tib. 139b] iti paṃca cittāni. evaṃ rūpāvacarāṇy ārūpyāvacarāṇi ca paṃcapaṃca anāsravaṃ ca cittam iti ṣoḍaśa cittāni. tāni tatṣoḍaśadharmālaṃbanāni varṇyaṃte. amuṣminn iyaṃto 'nuśayā iti. amuṣmiṃ dharme iyaṃto 'nuśayā ye tena cittena saṃprayuktā ālaṃbanataḥ saṃprayogato vānuśerata ity etad abhyūhitavyaṃ. duḥkhahetudṛgabhyāsapraheyāḥ kāmadhātujā

iti. duḥkhasamudayadarśanabhāvanāpraheyāḥ kāmāvacarā ity arthaḥ. eṣā vigraha jātir iti. svakatrayaṃ caikarūpāptaṃ cāmalaṃ ca. svakatrayaikarūpāptāmalāni vijñānāni.

svakatrayaikarūpāptāmalavijñāni.

teṣāṃ

gocarāḥ.

kāmāvacarās tāvad iti vistaraḥ. kāmāvacarā duḥkhasamudayadarśanaprahātavyā (abhidh-k-vy 479) yathākramaṃ daśasaptānuśayāḥ. tatsahabhuvas tatprāptayaś ca sānucarāḥ. bhāvanāheyāś caturanuśayās tatsahabhuvas tatprāptayaś ca sānucarāḥ. sarvaṃ sāsravaṃ rūpaṃ. anye cākliṣṭā dharmāḥ. ete dharmāḥ paṃcānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ. keṣām ity āha. svadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṣām eveti. kāmāvacarāṇāṃ duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyānāṃ. [tib. 140a] kathaṃ kṛtvā. duḥkhadarśanaheyās tāvad duḥkhadarśanaheyasya sarvatragāsarvatragasaṃprayuktasya. samudayadarśanaprahātavyasya ca sarvatragasaṃprayuktasya. bhāvanāheyasya ca kuśalasya. rūpāvacarasyaikasya bhāvanāheyasyaiva. laukikena mārgeṇa kāmadhātūpapannasya kāmāvacaradharmālaṃbanāvasthāyāṃ. rūpadhātūpapannasya ca kāmadhātudarśanāvasthāyāṃ. anāsravasya ca dharmajñānapakṣasya ceti paṃcānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ bhavaṃti. na kāmāvacarayor nirodhamārgadarśanaheyayoś cittayor ālaṃbanam. anāsravālaṃbanayoś cittayor nirodhamārgālaṃbanatvāt. sāsravālaṃbanayorś ca nirodhamārgadarśanaheyamātrālaṃbanatvāt. nordhvabhūmikānāṃ kliṣṭānāṃ. adharabhūmikānālaṃbanatvāt. nārūpyāvacarasya kuśalasya. catasṛbhir dūratābhir dūratvāt. evaṃ samudayadarśanaheyā dviprakārasya samudayadarśanaheyasya. duḥkhadarśane heyasya ca sarvatragasaṃprayuktasya. bhāvanāheyasya kuśalasya. rūpāvacarasyaikasya bhāvanāheyasyaiva. anāsravasya ceti. paṃcānām evālaṃbanaṃ bhavaṃti. vyākhyānaṃ ca pūrvavad eva kartavyaṃ. bhāvanāheyā api paṃcānām evālaṃbanaṃ bhavaṃti. duḥkhasamudayadarśanaheyayoḥ [tib. 140b] sarvatragasaṃprayuktayoś cittayor bhāvanāheyasya ca kuśalākuśalāvyākṛtasya yathāsaṃbhavaṃ. rūpāvacarasyaikasya bhāvanāheyasyaiva. anāsravasya ceti. pūrvavad eva vācyaṃ.

svakādharatrayordhvaikāmalānām

iti. svakānām adharāṇāṃ ca trayaṃ svakādharatrayaṃ ca ūrdhvaikaṃ cāmalaṃ ceti vigrahaḥ. rūpāvacarās ta eva triprakārā dharmā iti. duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyās teṣām adhikṛtatvāt. te 'ṣṭānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ. svadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṣām eva duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyānāṃ pūrvavad vyākhyeyaṃ. adharadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṣām eva. teṣāṃ duḥkhasamudayadarśanaheyayor visabhāgadhātusarvatragasaṃprayuktayoś cittayor bhāvanāheyasya ca śrutamayasya ca cintāmayasya vā. ūrdhvadhātukasyaikasya bhāvanāheyayaivākāśānāṃtyāyatanasāmantakasaṃgṛhītasya anāsravasya cānvayajñānapakṣasyeti.

tridhātvāptatrayānāsravagocarā iti. tridhātvāptānāṃ trayāṇām anāsravasya ca gocarāḥ. ta eveti ta eva duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyā [tib. 141a] adhikṛtāḥ. triprakarāṇāṃ teṣām eveti. kāmarūpāvacarāṇāṃ duḥkhasamudayadarśanaheyānāṃ visabhāgadhātusarvatragasaṃprayuktānāṃ caturṇāṃ bhāvanāprahātavyayor dvayor yathāyogaṃ. svadhātukānāṃ ca trayāṇāṃ. katameṣāṃ. sarvatragāsarvatragasaṃprayuktayor yathāyogaṃ dvayor bhāvanāprahātavyasya cānāsravasya ceti. daśānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ bhavaṃti.

nirodhamārgadṛggheyāḥ sarvasvādhikagocarā

iti. sarvagrahaṇaṃ traidhātukopasaṃgrahārthaṃ.

svasyādhikasya gocarā

iti vacanāt pūvoktānāṃ ca gocarā ity arthād uktaṃ bhavati. atha vā svenādhikāni svādhikāni. svādhikānāṃ gocarāḥ svādhikagocarā iti. tasyādhikasyeti. rāgādisaṃprayuktasya. na mithyādṛṣṭyādisaṃprayuktasya. tasya nityaṃ nirodhamārgālaṃbanatvāt. pūrvoktānāṃ paṃcānām iti. kāmāvacarāṇāṃ trayāṇāṃ. dvinikāyasarvatragasaṃprayuktabhāvanāprahātavyānāṃ. rūpāvacarasya bhāvanāprahātavyasyaiva. anāsravasya ceti. mārgadarśanaprahātavyā apy evam iti. kim evaṃ. [tib. 141b] ṣaṇṇāṃ cittānām ālaṃbanam iti. navānām ekādaśānāṃ ca cittānām ālaṃbanaṃ bhavatīti. rūpāvacarā nirodhamārgadarśanaprahātavyā navānāṃ cittānām ālaṃbanaṃ bhavaṃti. ārūpyāvacarā ekādaśānām iti. kathaṃ. rūpāvacarā nirodhamārgadarśanaprahātavyā dharmāḥ kāmāvacarāṇāṃ visabhāgadhātusarvatragasaṃprayuktabhāvanāheyānāṃ trayāṇāṃ. svadhātukānāṃ ca trayāṇāṃ dvinikāyasarvatragasaṃprayuktabhāvanāprahātavyānāṃ. ārūpyāvacarasya bhāvanāprahātavyasyākāśānaṃtyāyatanasaṃgṛhītasya. anāsravasya cānvayajñānapakṣasya. tasyaiva cādhikasya nirodhadarśanaprahātavyasya mārgadarśanaprahātavyasya vā cittasya. iti navānāṃ pratyekam ālaṃbanaṃ bhavaṃti. ārūpyāvacarā api nirodhamārgadarśanaprahātavyā dharmāḥ pratyekam ekādaśānāṃ cittānām ālambanaṃ bhavaṃti. kāmarūpāvacarāṇāṃ visabhāgadhātusarvatragasaṃprayuktabhāvanāprahātavyānāṃ ṣaṇṇāṃ. svadhātukānāṃ ca trayāṇāṃ dvinikāyasarvatragasaṃprayuktakabhāvanāprahātavyānāṃ. nirodhamārgadarśanaprahātavyasya ca pratyekam adhikasya. anāsravasya cānvayajñānapakṣasya. ity ekādaśānām ālaṃbanaṃ bhavaṃti.

anāsravās tridhātvaṃtyatrayānāsravagocarā

iti. anāsravā nirodhādayaḥ. triṣu dhātuṣu [tib. 142a] yāny antyāni trayāṇi (abhidh-k-vy 481) nirodhamārgadarśanabhāvanāprahātavyalakṣaṇāni. teṣāṃ yathāyogam anāsravasya ca gocarāḥ. kathaṃ. pratisaṃkhyānirodhāryamārgau tāvat tadālaṃbanānāṃ mithyādṛṣṭivicikitsāvidyāsaṃprayuktānāṃ bhāvanāprahātavyānām anāsravasya ca dharmajñānānvayajñānapakṣasya yathāyogam ālaṃbanaṃ. ākāśāpratisaṃkhyānirodhau tu bhāvanāprahātavyasyaivākliṣṭasya cittasyālaṃbanam iti veditavyaṃ. ācāryaguṇamativasumitrau tu vyācakṣāte ākāśāpratisaṃkhyānirodhau bhāvanāprahātavyasya kliṣṭākliṣṭasyālaṃbanam iti. tad ayuktaṃ.

mithyādṛg vimatī tābhyāṃ yuktāvidyātha kevalā nirodhamārgadṛggheyāḥ ṣaḍ anāsravagocarā

iti niyamāt. ato na kliṣṭacittasya bhāvanālaṃbanam iti siddhāṃtaḥ.

paṃcāṣṭadaśavijñānadaśavijñānagocarā

iti. kāmāvacarāḥ duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ paṃcānāṃ gocarāḥ. rūpāvacarā aṣṭānām. ārūpyāvacarā daśānām. amalā api daśānām eveti. pūrvavyākhyānānusāreṇa yojyaṃ. etāny eva ṣoḍaśa cittāni ṣaṭtriṃśad bhavaṃti. kāmadhātau duḥkhasamudayadarśanaheyam asarvatragasaṃprayuktaṃ sabhāgavisabhāgasarvatragasaṃprayuktaṃ ca. evaṃ rūpadhātau duḥkhasamudayadarśanaheyaṃ pratyekaṃ triprakāraṃ. ārūpyadhātāv anyatra visabhāgadhātubhūmisarvatragasaṃprayuktāt. nirodhamārgadarśanaheyaṃ dhātutraye 'pi pratyekaṃ dvidhā sāsravānāsravālaṃbanatvāt. bhāvanāheyam api kliṣṭākliṣṭabhedāt dviprakāraṃ. anāsravam api dharmajñānapakṣam anvayajñānapakṣaṃ ceti dvidhā.

kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyam iti. paṃcavijñānakāyikaṃ sukhendriyaṃ. rūpāvacaraṃ paṃcaprakāram [tib. 142a] iti. prathamadhyānabhūmikaṃ trivijñānakāyikaṃ. tṛtīyadhyānabhūmikaṃ mānasam ity abhisamasya yathāyogaṃ paṃcaprakāraṃ duḥkhadarśanaprahātavyaṃ yāvad bhāvanāprahātavyaṃ. anāsravaṃ ca tṛtīyadhyānabhūmikam eva.

kāmāvacarasya catuḥprakārasyeti. duḥkhasamudayamārgadarśanabhāvanāpraheyasya. duḥkhasamudayadarśanaheyayoḥ sukhendriyam ālaṃbanaṃ bhavati. yasmād duḥkhasamudayasatyasaṃgṛhītaṃ svabhūmikam ūrdhvabhūmikaṃ vā sukhendriyaṃ satkāyamithyādṛṣṭyādīnām ālaṃbanaṃ bhavati. mārgadarśanaheyasya ca mithyādṛṣṭyādisaṃprayuktasya mārgasatyasaṃgṛhītaṃ sukhendriyam ālaṃbanaṃ. bhāvanāheyarāgādisaṃprayuktasya ca cittasya (abhidh-k-vy 482) tatpaṃcavijñānakāyikaṃ sukhendriyam ālaṃbanam. iti catuṣprakārasyāsya tad ālaṃbanaṃ. na tu nirodhadarśanaheyasya cittasya. tatra mithyādṛṣṭyādīnāṃ nirodhālaṃbanatvāt. dṛṣṭiparāmarśādīnāṃ ca svanikāyālaṃbanatvāt. tatra ca sukhendriyābhāvāt. tenocyate 'nyatra nirodhadarśanaheyād iti. rūpāvacarasya paṃcaprakārasyeti. yasmāt tṛtīyadhyānasaṃgṛhītaṃ paṃcaprakāraṃ sukhendriyaṃ bhavati. mārgadarśanabhāvanāheyasyeti. ārūpyāvacarasya mārgadarśanaheyasya mithyādṛṣṭyādisaṃprayuktasya cittasya mārgasaṃgṛhītaṃ sukhendriyam ālaṃbanaṃ. tad eva ca bhāvanāheyasya kuśalasya cittasyālaṃbanam. anāsravasya ca sarvam apy ālaṃbaṇaṃ [tib. 143a] bhavati. tatra yathāsaṃbhavam iti. yasmād anāsrave anuśayā nānuśerate. yasmāt kvacid eva kecid anuśerate. tasmād yathāsaṃbhavam ity ucyate. tatra vijñāne kāmāvacarāś catvāro nikāyāḥ. tadyathā nithyādṛṣṭisaṃprayukte sukhendriyālaṃbane daśāpi duḥkhadarśanaprahātavyā anuśayā ālaṃbanato 'nuśerate saṃprayogato vā yathāsaṃbhavaṃ. evaṃ samudayadarśanaprahātavyāḥ. mārgadarśanaprahātavyā api tatra sukhendriyālaṃbane vijñāne 'nuśerate.

mārgasukhendriyālaṃbane hi mithyādṛṣṭyādisaṃprayukte vijñāne mithyādṛṣṭyādayaḥ saṃprayogato 'nuśerate. dṛṣṭiparāmarśādayo 'py ālaṃbanato 'nuśerate. tasmāt so 'pi nikāyas tatrānuśete. bhāvanāheyo 'pi nikāyo 'trānuśete. tatra rāgādīnāṃ sukhendriyālaṃbanavijñānālaṃbanayogāt. nirodhadarśanaprahātavyanikāyas tu tatra nānuśete. sukhendriyālaṃbanavijñānābhāvāt. rūpāvacarāḥ saṃskṛtālaṃbanā iti. rūpāvacaraṃ sukhendriyālaṃbanaṃ paṃcaprakāram asti. tatra catvāro nikāyā anuśerata iti sugamam etat. nirodhadarśanaprahātavyās [tib. 143b] tu saṃskṛtālaṃbanāḥ katham anuśerate. tṛtīye dhyāne dṛṣṭiparāmarśādayaḥ sukhendriyeṇa saṃprayujyaṃte. te cānyonyālaṃbanāḥ. te tatra sukhendriyālaṃbanavijñāne saṃprayogata ālaṃbanato vānuśerate. ārūpyāvacarau dvau nikāyāv iti. mārgadarśanabhāvanāheyanikāyau. mārgasukhendriyālaṃbane mithyādṛṣṭyādisaṃprayukte mithyādṛṣṭyādayaḥ saṃprayogato 'nuśerate. dṛṣṭiparāmarśādayas tu tatrālaṃbanato 'nuśerate. bhāvanāheyo 'pi nikāyo 'nuśete. bhāvanāheyaṃ hi kuśalaṃ cittaṃ mārgam ālaṃbate. tatra sa rāgādinikāyo 'nuśete. sarvatragāś cārūpyāvacarā anuśayās tatraiva vijñāne mārgālaṃbanamithyādṛṣṭyādisaṃprayukte vā vijñāne 'nuśerata iti vijñātavyaṃ.

tasyaiva dvādaśavidhasyeti. kāmāvacarasya catuṣprakārasyānyatra nirodhadarśanaheyāt. (abhidh-k-vy 483) rūpāvacarasya paṃcaprakārasyārūpyāvacarasya ca dviprakārasya mārgadarśanabhāvanāheyasyānāsravasya cety anyonyālaṃbanayogatas tasya sukhendriyālaṃbanaṃ vijñānam ālaṃbanaṃ bhavati. ārūpyāvacarasya ca bhūyo dviprakārasya tat sukhendriyālaṃbanaṃ vijñānam ālaṃbanaṃ bhavati. katamasyety āha. duḥkhasamudayadarśanaprahātavyasyeti. [tib. 144a] ārūpyāvacarasya sarvatragasaṃprayuktasya hi duḥkhasamudayadarśanaheyabhedāt dviprakārasya cittasyārūpyāvacaramārgadarśanaheyamithyādṛṣṭyādisaṃprayuktaṃ vijñānaṃ mārgālaṃbanaṃ cārūpyāvacaraṃ bhāvanāheyaṃ kuśalam ālaṃbanaṃ bhavati. evam idaṃ caturdaśavidhaṃ sukhendriyālaṃbanavijñānālaṃbanaṃ tatrārūpyāvacarau duḥkhasamudayadarśanaheyau vardhayitveti. pūrvaṃ sarvatragā evārūpyāvacarāḥ sukhendriyālaṃbane vijñāne 'nuśerate. sukhendriyālaṃbanālaṃbane tu sakalāv apy ārūpyāvacarau duḥkhasamudayadarśanaheyau nikāyāv anuśayāte. tasmāt tatra sarvatragasaṃprayukte citte duḥkhasaṃudayadarśanaheyā anuśayāḥ saṃprayogata ālaṃbanato vā yathāyogam anuśerate. śeṣās tu pūrvavad yojyāḥ.

anayā vartanyānyad api gaṃtavyam iti. anena vartmanānyad api boddhavyaṃ. kathaṃ. duḥkhendriyālaṃbane katy anuśayā anuśerata iti praśna āgate vicārayitavyaṃ. duḥkhendriyam ekavidhaṃ kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyaṃ paṃcavijñānakāyikatvāt. tat samāsataḥ paṃcavidhasya vijñānasyālaṃbanaṃ bhavati. kāmāvacarasya [tib. 144b] triprakārasya. duḥkhasamudayadarśanaheyayoḥ sarvatragasaṃprayuktayor vijñānayor bhāvanāprahātavyasya ca. rūpāvacarasya ca bhāvanāprahātavyasya. anāsravasya ca. idaṃ paṃcavidhaṃ duḥkhendriyālaṃbanaṃ vijñānaṃ. tatra yathāsaṃbhavaṃ kāmāvacarās trayo nikāyā duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ. tatra hi sarvatragasaṃprayukte citte bhāvanāheye ca duḥkhasamudayadarśanaheyau nikāyau saṃprayogata ālaṃbanato vā yathāsaṃbhavam anuśayāte. bhāvanāheye ca bhāvanāheyo nikāyo 'nuśete. rūpāvacara eko bhāvanāheyaḥ. tatra bhāvanāheye citte 'nuśete. sarvatragāś ca rūpāvacarās tatraivety avagaṃtavyaṃ. duḥkhendriyālaṃbanālaṃbane vijñāne katy anuśayā anuśerate. tat punar duḥkhendriyālaṃbanaṃ pañcavijñānaṃ katamasya vijñānasya ālaṃbanaṃ. tasyaiva paṃcavidhasyānyonyālaṃbanayogena. kāmāvacarasya ca bhūyo mārgadarśanaheyasya anāsravālaṃbanasya. rūpāvacarasya ca sarvatragasaṃprayuktasyālaṃbanaṃ bhavati. tena hi rūpāvacaraṃ duḥkhendriyālaṃbanaṃ kuśalaṃ bhāvanāprahātavyam (abhidh-k-vy 484) ālaṃbyate. ārūpyāvacaram apy ākāśānaṃtyāyatanasāmantakasaṃgṛhītaudārikādyākāraṃ [tib. 145a] duḥkhendriyālaṃbanam ālaṃbate. tad idam aṣṭavidhaṃ duḥkhendriyālaṃbanālaṃbanaṃ vijñānaṃ. tatra kāmāvacarāś catvāro

nikāyāḥ. duḥkhasamudayamārgadarśanabhāvanāheyāḥ. rūpāvacarās trayo nikāyāḥ. duḥkhasamudayadarśanabhāvanāprahātavyāḥ. ārūpyāvacara eko bhāvanāprahātavyaḥ. sarvatragāś cānuśayā anuśerata iti vijñātavyaṃ. saumanasyendriyālaṃbane vijñāne katy anuśayā anuśerata iti praśne vicārayitavyaṃ. tat punaḥ saumanasyendriyālaṃbanaṃ vijñānam ekādaśavidhaṃ. kāmarūpāvacaraṃ paṃca prakāram anāsravaṃ ceti. tad etat samāsatas trayodaśavidhasya vijñānasyālaṃbanaṃ bhavati. kāmāvacarasya paṃcaprakārasya saṃskṛtālaṃbanasya tasya saṃskṛtatvāt. evaṃ rūpāvacarasya. ārūpyāvacarasya tu dviprakārasya mārgadarśanabhāvanāheyasya. anāsravasya ca. idaṃ trayodaśavidhaṃ saumanasyendriyālaṃbanavijñānaṃ. tatra yathāsaṃbhavaṃ kāmāvacararūpāvacarāḥ paṃcanikāyāḥ saṃskṛtālaṃbanāḥ. ārūpyāvacarau dvau nikāyau. sarvatragāś cānuśayāḥ anuśerata iti vijñātavyaṃ. saumanasyendriyālaṃbanālaṃbane vijñāne katy anuśayā anuśerate. tat punaḥ saumanasyendriyālaṃbanaṃ [tib. 145a] trayodaśavijñānaṃ katamasya vijñānasyālaṃbanaṃ. tasyaiva trayodaśavidhasya. ārūpyāvacarasya ca bhūyo dviprakārasya duḥkhasamudayadarśanaprahātavyasya. idaṃ paṃcadaśavidhaṃ saumanasyendriyālaṃbanaṃ vijñānaṃ. tatrārūpyāvacarau dvau duḥkhasamudayadarśanaheyau vardhayitvā. kāmāvacararūpāvacarāḥ saṃskṛtālaṃbanāḥ. ārūpyāvacarāś catvāro nikāyāḥ anyatra nirodhadarśanaheyāt. anuśayā anuśerata iti vijñātavyaṃ. anayā diśā anyad api gaṃtavyam iti.

(v.32) dvidhā sānuśayaṃ kliṣṭam

iti. anuśayānair ananuśayānaiś cānuśayaiḥ sānuśayaṃ kliṣṭam ity arthaḥ. tatsahitatvāt sadāvasthitatvāt. akliṣṭaṃ cittam anuśayānair eva sānuśayaṃ vivecayituṃ śakyatvāt. tathā hi vakṣyati

prahātavyaḥ kleśa ālaṃbanātmata

iti.

(v.33) sarvasya sarvānaṃtaram utpattisaṃbhavān nāsty eṣām utpattau sārvajanyaḥ kramaniyamaḥ. duḥkhataḥ skandhān apohyeti. nedaṃ duḥkham ity ātmato 'bhiniveśāt. rūpam ātmety evaṃdṛṣṭikasya vedanādyātmagrāhadṛṣṭiḥ (abhidh-k-vy 485) pratyanīkā.

(v.34) aprahīṇo bhavaty aparijñāta iti. aprahīṇas tatprāptyanucchedāt. aparijñātas tatpratipakṣasya cānutpatteḥ. kāmarāgaparyavasthānīyā iti. paryavatiṣṭhate ebhir iti paryavasthānīyāḥ snānīyavat. kāmarāgasya paryavasthānīyā anukūlā iti. kāmarāga eva vā paryavasthānaṃ [tib. 146a] kāmarāgaparyavasthānaṃ. tasmai hitāḥ kāmarāgaparyavasthānīyāḥ. te punā rūpādayo viṣayāḥ ābhāsagatā bhavaṃtīti. viṣayarūpatām āpannā bhavaṃtīty arthaḥ. tatra cāyoniśomanaskāra iti. tatra cābhāsagateṣu viṣayeṣu viparītaḥ samanaṃtarapratyaya ity arthaḥ. hetuviṣayaprayogabalānīti. hetubalaṃ kāmarāgotpattaye kāmarāgānuśayo 'prahīṇo bhavaty aparijñātaḥ. kāmarāgaparyavasthānīyā viṣayabalaṃ. tatra cāyoniśomanaskāraḥ prayogabalaṃ. evam anyo 'pi kleśa utpadyata iti. pratighānuśayo 'prahīṇo bhavaty aparijñātaḥ. pratighaparyavasthānīyā dharmā ābhāsagatā bhavaṃti. tatra cāyoniśomanaskāra ity eṣa nayaḥ.

(v.35-38) catvāro yogā eta eveti. kāmayogo bhavayogo dṛṣṭiyogo 'vidyāyogaś ceti.

vinā moheneti.

avidyāsravasya pṛthaguktatvāt. saha paryavasthānair āhrīkyādibhir vakṣyamāṇaiḥ ekacatvāriṃśad dravyāṇi. ekatriṃśad anuśayā iti. dvādaśa dṛṣṭayaḥ. duḥkhadarśanaprahātvyā paṃca. samudayadarśanaprahātavye dve. nirodhadarśanaprahātavye dve eva. [tib. 146b] tisro mārgadarśanaprahātavyāḥ. catasro vicikitsāḥ. paṃca rāgāḥ. evaṃ pratighā mānāś ca. daśa paryavasthānānīty evam ekacatvāriṃśat.

anuśayā eveti.

evakāraḥ paryavasthānanirāsārthaḥ. ṣaḍviṃśatir anuśayā iti. dvādaśa dṛṣṭayaś catasro vicikitsāḥ paṃca rāgāḥ paṃca mānā iti. nanu ca tatrāpy asti paryavasthānadvayam iti. tatra rūpārūpyadhātvoḥ.

styānauddhatyamadā dhātutraya

iti vacanāt. kasmād iha tasyāgrahaṇam iti. tasya paryavasthānadvayasya. asvātaṃtryād iti. katham asvātaṃtryaṃ. rāgādisaṃprayogitvād īrṣyādivad avidyāmātrāsaṃprayogitvāc ca. etad dhi dvayaṃ rāgādibhiḥ saṃprayujyate. na tathā īrṣyāmātsaryakaukṛtyakrodhamrakṣāḥ. svataṃtrāḥ. avidyāmātreṇa saṃprayogād iti. te hy ubhaye 'pīti. rūpārūpyāvacarā apīty arthaḥ. aṃtarmukhapravṛttā iti. na viṣayapradhānā ity arthaḥ. yenaiva ca kāraṇena bhavarāga ukta iti.

antarmukhatvāt tanmokṣasaṃjñāvyāvṛttaye kṛta

iti. anena ca bhavāsrava iti. avidyāsrava iti siddham iti. avidyā pūrvoktābhyām āsravābhyāṃ bahiṣkṛtā. tasmāt sā traidhātuky api avidyāsrava iti siddham etat. paṃcadaśadravyāṇīti. triṣv api dhātuṣv avidyāyāḥ pratyekaṃ paṃcaprakāratvāt. sarveṣāṃ teṣām iti. kāmāsravādīnāṃ saṃsārasya ca. ukto hy avidyā hetusaṃrāgāyetyādi.

yāḥ kāścana durgatayaḥ asmin loke parata ca avidyāmūlikāḥ sarvā icchālobhasamutthitā

iti ca.

tathaughayogā

iti. āsravā [tib. 147a] evaughā yogāś ca bhavaṃti. kevalaṃ

dṛṣṭayaḥ pṛthag avasthāpyante.

katham iti vivriyate. kāmāsrava eva kāmaughaḥ kāmayogaś ca. evaṃ bhavāsrava eva bhavaugho bhavayogaś ca. avidyaughayogas tu pūrvavad evāvagaṃtavyaḥ. dṛṣṭiyoga iha caturtha uktaḥ. tenāha anyatra dṛṣṭibhya iti. tāḥ kileti. kilaśabdaḥ paramatadyotakaḥ. vineyajanavaśāt tu dṛṣṭiyogaḥ pṛthag ukta ity abhiprāyo yujyate. āsraveṣu dṛṣṭayaḥ kimarthaṃ na pṛthag sthāpitā ity āha.

nāsraveṣv asahāyānām

ityādi. asahāyānāṃ dṛṣṭīnām āsyānukūlatā avasthānānukūlatā calatvāt paṭutvāc ca na bhavati. nāsanānukūlatety arthaḥ. āseti rūpe prāpte āpiśaleṣṭyā āsyeti rūpaṃ bhavati. tad idam uktaṃ bhavati. yasmād etā dṛṣṭayo 'sahāyā nāsanānukūlāḥ sasahāyās tv āsanānukūlā bhavaṃti. tasmāt sasahāyā evaitā āsraveṣūktāḥ. miśrīkṛtyoktā ity arthaḥ. kimartham ity āha. āsayaṃtīty āsravāṇāṃ nirvacanaṃ paścād vakṣyatīty ata āsanārtham āsraveṣu bhavitavyam ity abhiprāyaḥ. tad evaṃ kāmaugha ekānnatriṃśad dravyāṇīti. dvādaśadṛṣṭyapanayanān nāsravavad ekacatvāriṃśad dravyāṇi bhavaṃti. kiṃ tarhy ekānnatriṃśad dravyāṇi bhavaṃti. katham ity āha. rāgapratighamānā iti sarvaṃ. bhavaugho [tib. 147b] 'ṣṭāviṃśatir dravyāṇīti. bhavāsravo dvāpaṃcāśad dravyāṇy uktāni. tataś caturviṃśatir dṛṣṭīr apanīyāṣṭāviṃśatir dravyāṇi. rāgamānā viṃśatir iti dvidhātukā rāgā daśa bhavaṃti. mānā api daśeti viṃśatiḥ. dṛṣṭyoghaḥ (abhidh-k-vy 487) ṣaṭtriṃśad dravyāṇīti. triṣu dhātuṣu tridvādaśa dṛṣṭaya iti. avidyaughaḥ paṃcadaśa dravyāṇi. pūrvavat. oghavad yogā iti. kāmayoga ekānnatriṃśad dravyāṇi. rāgapratighamānāḥ paṃcadaśa vicikitsāś catasraḥ daśa paryavasthānānīti. bhavayogo 'ṣṭāviṃśatir dravyāṇi. rāgamānā viṃśatiḥ vicikitsā aṣṭau dṛṣṭiyogaḥ ṣaṭtriṃśad dravyāṇi. avidyāyogaḥ paṃcadaśa dravyāṇi.

yathoktā eva sāvidyā

iti vistaraḥ. ke yathoktāḥ. yogā ity adhikṛtaṃ tasmād vivriyate. kāmayoga eva sahāvidyayā kāmopādānam iti. avidyā kāmopādānātmavādopādānayor yathāsvam aṃtarbhāvyate.

dvidhādṛṣṭeḥ

pṛthakkaraṇāc catuṣṭvaṃ. kāmopādānaṃ dṛṣṭyupādānaṃ śīlavratopādānam ātmavādopādānam iti. dṛṣṭiyogāc chīlavrataṃ niṣkṛṣyeti. ṣaṭtriṃśaddravyakād dṛṣṭiyogāt dhātubhedena ṣacchīlavrataparāmarśān niṣkṛṣya. dṛṣṭyupādānaṃ triṃśad dravyāṇi. śīlavratopādānaṃ ṣaḍ dravyāṇi kāmadhātau dve evaṃ rūpadhātāv [tib. 148a] ārūpyadhātau ceti. mārgapratidvaṃdvād iti. sāṃkhyayogajñānādibhir mokṣaprāptidarśanān mārgapratidvaṃdvabhūtaṃ śīlavratopādānaṃ. ubhagapakṣavipralaṃbhanāc ceti vistaraḥ. gṛhipravrajitapakṣavipralaṃbhanāc cety arthaḥ. anaśanādibhir iti. ādiśabdena jalāgniprapatanamaunavīrādānādir gṛhyate. anaśanādīni śīlavratasaṃgṛhītānīṣṭaviṣayaparivarjanaṃ ca. iṣṭaviṣayaparivarjaneneti. rasaparityāgabhūmiśayyāmalapaṃkadhāraṇanagnacaryākeśolluṃcanādinā śuddhipratyāgamanāt.

avidyā tu grāhikā neti miśriteti.

na kevalāvidyā bhavam upādadāti. kasmād ity āha. asaṃprakhyānalakṣaṇatayā apaṭutvād iti. miśritā tv anyakleśasaṃparkavaśād upādadātīty abhiprāyaḥ. etaḥ kileti. kilaśabdaḥ paramatadyotakaḥ. tena svamatam ucyate. sūtre tu bhagavatoktam iti vistareṇa. evaṃ yāvad dṛṣṭiyoga iti. kathaṃ. dṛṣṭiyogaḥ katamaḥ. vistareṇa yāvad yo 'sya bhavati dṛṣṭiṣu dṛṣṭirāgo dṛṣṭicchando dṛṣṭisneha iti pūrvavat. chandarāgaś copādānam uktaṃ sūtrāṃtareṣu. katham. upādānaṃ katamat. yo 'tra chandarāga iti. etad ācāryamataṃ. tad uktaṃ bhavati rāga evātra yogaḥ. [tib. 148b] upādānaṃ vā. nānye kleśā iti. tenocyate kāmādiṣu yaś chandarāga iti.

(v.39) aṇava

iti vistareṇa. aṇavaḥ śerate ity anuśayāḥ. nairuktena vidhināsya siddhiḥ.

sūkṣmapracāratvād iti. sūkṣmapravṛttitvād ity arthaḥ. kathaṃ punaḥ sūkṣmā pravṛttiḥ. arūpiṇāṃ durvijñānatayā. ālaṃbanataś chidrānveṣiśatruvat dṛṣṭiviṣavac ca. saṃprayogato 'yoguḍodakasaṃtāpavat sparśaviṣavac ca. ubhayato dhātryaḥ kumārakam anuśerate. evam ete 'py ālaṃbanāt saṃprayuktebhyo vā svām saṃtatiṃ vardhayaṃtaḥ prāptibhir upaciṃvaṃti. anubadhnaṃtīti. anukrānteś cāturthakajvaravan mūṣikāviṣavac cety anye. aprayogeṇa anābhogena. pratinivārayato 'pi niṣedhayato 'pi pudgalasya punaḥpunaḥ saṃmukhībhāvād anubadhnaṃty ato 'nuśayā iti. āsayaṃti saṃsāra ity āsravā iti. nairukto vidhiḥ. āsanārtho vā. āsravaṃti bhavāgrād yāvad avīcim iti. ṣaḍbhir āyatanavraṇaiś cakṣurādibhir āyatanair vraṇabhūtair āsravaṃti kṣaraṃti. bhavāgrād yāvad avīciṃ gacchaṃti. bhavāgrāvītarāgasyāpy āvīcikakleśasamudācārāt tadutpannasya vā tatrotpattisaṃbhavāt. ka āsravaṃti. anuśayāḥ. āsravaṃtīty āsravā ity acpratyayaḥ. haraṃtīty oghāḥ. śleśayantīti yogāḥ. upagṛhṇaṃtīty upādānānīty arthapradarśanam. etad uktaṃ vaibhāṣikaiḥ. vahana etad rūpam oghā iti. vahaṃti haraṃti gatyaṃtaraṃ viṣayāṃtaraṃ veti oghāḥ. yojayaṃti śleṣayaṃti gatyantare viṣayāṃtare veti yogāḥ. upādadaty upagṛhṇaṃti punarbhave kāmādiṣu vā vijñānasaṃtatiṃ ity upādānānīti. evaṃ tu sādhīyaḥ syād iti. evaṃ tu sādhutaraṃ syād ity ācāryaḥ. [tib. 149a] katham ity āha. āsravati gacchaty ebhir anuśayaiḥ saṃtatir vijñānasaṃtatir viṣayeṣv ity āsravāḥ. karaṇasādhanaṃ. mahatābhisaṃskāreṇa kuśalair dharmaiś cittasaṃtānaḥ pratisroto nīyate viṣayebhyo

nivāryate. teṣām eva saṃskārāṇāṃ pratipraśrabdhyeti. teṣām eva prayatnānāṃ vyuparameṇety arthaḥ. adhimātravegatvād oghā iti. oghasādharmyaṃ darśayati. ogha ivaughā iti kṛtvā. tadanuvidhānād iti. rāgādyanuvidhānāt. nādhimātrasamudācāriṇo hi yogā iti. oghayogānāṃ nānākaraṇaṃ darśayati. ye hi nādhimātrasamudācāriṇaḥ. te yogāḥ. ye tv adhimātrasamudācāriṇa eva. ta oghā iti. kathaṃ ca te yogā ity āha. vividhaduḥkhayojanāj jātyādibhir vividhair duḥkhair yojanād ity arthaḥ. abhīkṣṇānuṣaṃgato vā. yasmād vā saṃtatāv abhīkṣṇaṃ yujyaṃte. tasmād yogā iti. kāmādyupādānād iti. yaiḥ kāmādayaḥ upādīyaṃte. tāni kāmādyupādānāni chandarāgātmakāni.

(v.40ab) ta evānuśayāḥ punar yāvat paryavasthānabhedena paṃcadhā bhittvoktā iti. ta evānuśayā āsravādibhedena caturdhoktāḥ. saṃyojanabaṃdhanānuśayopakleśaparyavasthānabhedena [tib. 149b] punaḥ paṃcadhā bhittvoktāḥ sūtre 'bhidharme ca. nanu cānuśayavyatiriktāny āhrīkyādīni paryavasthānāni nirdiśyaṃte. katham idam ucyate. anuśayā eva paryavasthānānīti. satyaṃ bhavaṃti tadvyatiriktāni. avyatiriktāny api tv iṣyante. tathā hi vakṣyati. kleśo 'pi hi haryavasthānaṃ. kāmarāgaparyavasthānapratyayaṃ duḥkhaṃ pratisaṃvedayata iti sūtre vacanād iti.