Sphuṭārthā abhidharmakośavyākhyā

iti. pravartakam eva dṛṣṭiheyam ity avadhāryate. kathaṃ punas tat pravartakam ity āha. tatsamutthāpakayor vitarkavicārayor nidānabhūtatvāt hetubhūtatvāt. vijñapteḥ pravartakam iti. na tv anuvartakam iti vistaraḥ. yat tad bahirmukhaṃ cittam anuvartakaṃ. tasya yo vijñaptikriyākālaḥ. tasmiṃ tadabhāvāt. tasya darśanaprahātavyasya pravartakasyābhāvād ity arthaḥ. atas tan nānuvartakaṃ. ayaṃ cānyo doṣaḥ. tatsamutthāpitaṃ ca rūpam iti vistaraḥ. yadi tad anuvartakaṃ syād darśanaprahātavyaṃ. tena darśanaprahātavyena samutthāpitaṃ kāyavāgvijñaptirūpaṃ darśanaprahātavyaṃ syāt. yathā bhāvanāprahātavyena cittena samutthāpitaṃ [tib. 25a] kāyavākkarma bhāvanāprahātavyam iti. kiṃ syād iti codakaḥ. abhidharmo bādhitaḥ syād iti vaibhāṣikaḥ.

na dṛṣtiheyam akliṣṭaṃ na rūpam

iti vacanāt. kiṃ ca vidyāvidyābhyāṃ cāvirodhāt. vidyayā darśanamārgeṇa satkāyadṛṣṭyādivat tasya rūpasyāvirodhāt. aprahāṇād ity arthaḥ. dṛṣṭasatyānām api tatsamanvāgatatvān nāsti rūpaṃ darśanaprahātavyaṃ. avidyayā cāvirodhāt. kiṃ cāvidyayāpi rūpaṃ na virudhyate. na hi kliṣṭākliṣṭarūpasamudācārāvasthāyāṃ tatprāptipravāhe vā saty avidyā na bhavati avidyāyāṃ ca satyāṃ tan na bhavati. yathā anāsravo mārgo 'vidyayā virudhyate. pṛthagjanāvasthāyāṃ tadanutpādāt. tadutpāde vāryavasthāyāṃ kasyāścid avidyāyāḥ prahāṇāt. tad evam anāsravavad aprahātavyam api na bhavati. na ced aprahātavyaṃ. nāpi darśanaprahātavyaṃ. pāriśeṣyād bhāvanāprahātavyam iti siddhaṃ. itara āha. [tib. 25b] sādhya eṣa pakṣo vidyayā rūpaṃ na virudhyata iti. yo hi darśanaprahātavyaṃ rūpam icchati. sa kathaṃ vidyayā rūpasyāvirodhaṃ grahīṣyati. vaibhāṣika āha. bhūtāny apīti vistaraḥ. yadi tad rūpaṃ darśanaprahātavyacittasamutthāpitaṃ (abhidh-k-vy 366) darśanaprahātavyaṃ syāt. tadāśrayabhūtāny api tarhi darśanaprahātavyāni syuḥ. kasmāt. samānacittotthāpitatvāt. yena hi darśanaprahātavyena cittena tad rūpaṃ samutthāpitaṃ. tenaiva tadāśrayabhūtāny apīti. na ca tāni tathā bhavitum arhanti. akliṣṭāvyākṛtatvāt. darśanaprahātavyānāṃ ca kliṣṭatvāt. itara āha. naivaṃ bhaviṣyati. darśanaprahātavyāni syur iti. katham ity āha. yathā na kuśalākuśalāni bhavanti. yathā yena cittena kuśalākuśalena kuśalākuśalaṃ rūpaṃ samutthāpitaṃ. tenaiva tadāśrayabhūtāni samutthāpitāni. tac ca kāyavākkarmasvabhāvaṃ rūpaṃ kuśalākuśalaṃ. na

tadāśrayabhūtānīti. tadvat. sa eva punaḥ parāvṛtyāha. atha vā punar bhavaṃtu darśanaprahātavyānīti. vaibhāṣika āha. naivaṃ śakyaṃ bhavitum. darśanaprahātavyānīti vākyaśeṣaḥ. kasmāt. akliṣṭasya [tib. 26a] dharmasya vidyāvidyābhyām avirodhāt. na hy akliṣṭo dharmaḥ anivṛtāvyākṛtaḥ kuśalasāsravaś ca vidyayānāsraveṇa mārgeṇa virudhyate. yathā kliṣṭā dharmāḥ prāpticchedād virudhyaṃte. tadālambanakleśaprāpticchedāt tu virodho na pratiṣidhyate. nāpy avidyayā virudhyate. prāpticchedena tadālambanakleśaprahātavyena ca. bhūtāni cākliṣṭāni. tatra yad uktam atha vā punar bhavaṃtv iti. tad ayuktaṃ. tad evam atra sādhanam uttiṣṭhate. na darśanaprahātavyāni kliṣṭarūpāśrayamahābhūtāni. akliṣṭatvāt. akliṣṭacittacaittadharmavad iti. tad evaṃ vaibhāṣikaḥ

pravartakaṃ dṛṣṭiheyaṃ vijñānam

iti sacodyaparihāraṃ pratiṣṭhāpya nigamayati. ato hetusamutthānam iti vistaraḥ. yad uktaṃ mithyādṛṣṭer mithyāsaṃkalpo yāvat mithyākarmānta iti. tasya sūtrasya na virodho bhavatīti. pravartakaṃ cānuvartakaṃ ceti. antarbahirmukhapravṛttatvāt.

paṃcakaṃ tv anuvartakam

ity avadhāraṇam avikalpakatvāt.

[tib. 26b] nobhayam anāsravam iti. na pravartakaṃ. nāpy anuvartakaṃ. samāhitāntarmukhapravṛttatvāt.

amlāyamāneti. ahīyamānā. cānaṭpratyayantaś cāyaṃ śabdaḥ. kuśalaikatānā iti. kuśalaikaprabandhā ity arthaḥ. buddho bhagavān nāga ity uktaḥ sūtre. kathaṃ. tathāgata udāyin sadevake loke samāraka iti vistareṇoktvāha āgo na karoti kāyena vācā manasā. tasmān nāga ity ucyate iti. āgo na karotīty aparādhaṃ na karotīty arthaḥ. anicchayāsyeti. anicchayāsya buddhasya cittasyāvisaraṇād viṣayeṣv agamanād evam uktaṃ.

caran samāhito nāga

iti vistaraḥ. caturṣv īryāpatheṣu caraṃ carāmīti. yāvan niṣīdam niṣīdāmīty upasthitasmṛtitvān nityasamāhitaḥ sa ucyate.

nirabhisaṃskāravāhitvād iti. abhāvo hi saṃskārasya prayatnasya nirabhisaṃskāraṃ. nirabhisaṃskāraṃ vahatīti nirabhisaṃskāravāhī. tadbhāvaḥ. tasmād iti.

na vā sarvaṃ darśanaprahātavyaṃ pravartakam iti. syād etad evaṃ. yadi sarvaṃ darśanaprahātavyaṃ pravartakam iṣyeta. na tu sarvaṃ. kiṃ tarhi. mithyādṛṣṭyādikam eva pravartakaṃ vijñapter na satkāyadṛṣṭyādikam [tib. 27a] ity ata āha. na vā sarvam iti viśeṣaṇaṃ vaktavyam īdṛśaṃ pravartakam īdṛśaṃ neti. akuśalāvyākṛtacittasyeti. upasaṃpādyamānasya kenacid yogenākuśalāvyākṛtacittasya. prātimokṣasamvaravijñaptir aṃjalyādikā kuśalā na prāpnoti. tadanuvartakacittam akuśalāvyākṛtam iti kṛtvā. yathā pravartakam iti vistaraḥ. yathā pravartakaṃ cittaṃ bhāvanāprahātavyam. tathā vijñaptir vyavasthāpyate. na tu yathā darśanaprahātavyaṃ pravartakaṃ tathā vyavasthāpyate. kasmāt. bhāvanāheyenāntaritatvāt. yasmāt tatpravartakaṃ darśanaprahātavyaṃ bhāvanāheyena pravartakenāntaritaṃ. kathaṃ kṛtvā. tadyathāsty ātmeti mayā pareṣāṃ gamayitavyam iti pūrvam evāvadhārya tato vāksamutpādakena cittena bahirmukhapravṛttena bhāvanāprahātavyena savitarkeṇa savicāreṇa vācaṃ bhāṣate. asty ātmety evamādi. ato yathā pravartakam iti vistaraḥ. tad evam avaśyaṃ darśanaprahātavyasya pravartakasyānantaraṃ pravartakam eva bhāvanāprahātavyaṃ kuśalam [tib. 27b] akuśalam avyākṛtaṃ cotpadyate. tadvaśāc ca vijñapteḥ kuśalāditvam iti. evaṃ tu vaktavyam iti vistaraḥ. evaṃ tu vaktavyam anyavyavahitaṃ bhāvanāheyavyavahitaṃ hetusamutthānaṃ saṃdhāyoktam iti. paraṃparāhetusamutthānaṃ saṃdhāyety arthaḥ.

(iv.15ab) avijñaptis tridheti

vistaraḥ. trividhety uddiśya.

saṃvorāsaṃvaretareti

vivṛṇoti. saṃvaraś ca saḥ. asaṃvaraś ca saḥ. saṃvarāsaṃvaraḥ. saṃvarāsaṃvaraś ca saḥ. itarā ca sā.

saṃvarasaṃvaretareti

samāsaḥ.

(iv.16) pratiniyatalakṣaṇatvād iti. bhikṣusaṃvarasyānyal lakṣaṇam evaṃ yāvad upavāsasaṃvarasyānyal lakṣaṇaṃ. tathā hi vakṣyati.

paṃcāṣṭadaśasarvebhyo varjyebhyo viratigrahāt upāsakopavāsasthaśramaṇoddeśabhikṣuteti.

aṣṭavidhatve tu sāṃkaryasaṃbhavaḥ. ya eva hi bhikṣusamvaraḥ. sa eva bhikṣuṇīsamvara ity evamādi. śrāmaṇerī ca punaḥ śikṣamāṇā ceti. śrāmaṇerī parivṛttavyaṃjanā śramaṇero bhavati. śikṣamāṇā cāpi parivṛttavyaṃjanā śrāmaṇera eva bhavati. kim evaṃ neṣyate. parivṛttavyaṃjano bhikṣur bhikṣusaṃvaraṃ ca tyajati. bhikṣuṇīsaṃvaraṃ ca pratilabhata ity ata āha. na ca vyaṃjanaparivṛttāv iti vistaraḥ. na bhikṣubhikṣuṇīvyaṃjanaprādurbhāve pārvasaṃvaratyāgakāraṇam asti.

[tib. 28a] prātimokṣadamatyāgaḥ śikṣānikṣepaṇāc cyuteḥ ubhayavyaṃjanotpatter mūlacchedān niśātyayād

ity atra yat kāraṇam uktaṃ. nāpy apūrvasaṃvarapratilaṃbhe kāraṇam astīti vartate. yad uktaṃ

prātimokṣākhyaḥ paravijñāpanādibhir

iti. ato vijñāyate na bhikṣusaṃvarād anyo bhikṣuṇīsaṃvara iti. evaṃ śrāmaṇerādīnām api vaktavyaṃ. tasmād abhinno 'nanyaś caturṇāṃ bhikṣuṇīśikṣamāṇāśrāmaṇeryupāsikāsaṃvarāṇāṃ tribhyo bhikṣuśrāmaṇeropāsakasaṃvarebhyaḥ svabhāvaḥ.

kiṃ te saṃvarā iti vistaraḥ. yathā paṃcasaṃkhyāyām anyāni paṃca prakṣipya paṃcavṛddhiyogād daśa bhavanti. paṃcadaśasaṃkhyāyāṃ cānyāni paṃca prakṣipya viṃśatir bhavaṃti. dīnārasateravac ca. yathā pūrvako dīnāro dvitīyena saha satero bhavati. tathā hi loke ekadīnāramūlyena dvitīyaṃ dīnāraṃ dīnāramūlyaṃ vā tena pūrvakeṇa dīnāramūlyena sahādhikam apekṣya kaścid vaktā bhavet. dīnārasatero mayā labdha iti. dīnāradvayaṃ mayā labdham ity arthaḥ. kim evam eta upāsakaśrāmaṇerabhikṣusaṃvarāḥ virativṛddhiyogāt prāṇātipātādiviratiṣu tathaivāvasthitāsu punar nṛtyagītaviratyādīnām apūrvāṇāṃ viratīnāṃ [tib. 28b] vṛddhiyogād anyonya ucyaṃte. anya upāsakasaṃvarāc chrāmaṇerasaṃvaraḥ śrāmaṇerasaṃvarāc cānyo bhikṣusaṃvara iti ekadeśaviśeṣayogād anyonyavyavasthety arthaḥ. āho svit pṛthag eva te sakalā upajāyante. anyāḥ prāṇātipātādivirataya upāsakasya. tato 'nyāḥ śrāmaṇerasya. tato 'nyāś ca bhikṣoḥ. ity ekasmiṃ bhikṣusaṃtāne tisraḥ prāṇātipātādiviratayaḥ. evam adattādānaviratayaḥ. ity evamādi. evaṃ śeṣā iti. nṛtyagītaviratyādayaḥ.

madapramādebhya iti. uccaśayanādimadyapānādibhyaḥ. bahutarebhyaḥ (abhidh-k-vy 369) prāṇātipātādīnāṃ nidānebhya iti. upāsakāc chrāmaṇero bahutarebhyaḥ prāṇātipātādinidānebhyo nivartate. tadyathā vikālabhojanaṃ prāṇātipātanidānaṃ bhavet. tasmāc chrāmaṇero nivartate. nopāsaka ity evamādi yojyaṃ. evaṃ cāsati. evaṃ ca yadi na syād ity arthaḥ. bhikṣusaṃvaraṃ pratyācakṣāṇas tyajaṃs trīn api upāsakasaṃvarādīn vijahyāt. dvayor upāsakaśrāmaṇerasaṃvarayos tatra bhikṣusaṃvare 'ntarbhāvāt.

(iv.17) viratisamādānād iti. vijñaptyavijñaptiviratir [tib. 29a] iti vakṣyati.

(iv.18) samāpādanād iti. pratisaṃsthāpanād ity arthaḥ. pāpakarmaṇo hi sattveṣu viṣamaṃ saṃpravartate. sāpi tu vijñapticittābhyāṃ kriyata iti. vijñaptyā ca kriyate prātimokṣasaṃvarasaṃgṛhītā avijñaptiś cittena ca kriyate dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītā avijñaptiḥ. samādhinā kriyata ity arthaḥ. tad evaṃ kriyata iti kriyeti karmasādhanaṃ.

kriyāhetutvād iti. kriyāyā hetutvāt. saṃvarastho hy saṃvaraparirakṣaṇārthaṃ kriyāṃ vijñaptilakṣaṇām ārabhate. kriyāphalatvāc ceti. vijñaptilakṣaṇāyāḥ kriyāyāḥ phalatvād ity arthaḥ. samādhisaṃbhūtā kathaṃ kriyā bhavati. samādhijāyāś cetanāyāḥ phalatvāt sāpi kriyā. prātimokṣasaṃvarādhikārād vā. na tatra cittāḥ.

evaṃ tāvad aviśeṣeṇa prātimokṣasaṃvaraḥ saṃśabdyata iti. ādyo 'pi kṣaṇo dvitīyādayo 'pi ca kṣaṇāḥ prātimokṣasaṃvara ity ucyate. prātimokṣasvabhāvas tv ādyakṣaṇa eva. tadartham āha. punaḥ ādye vijñaptyavjñaptī prātimokṣa ity ucyate. pāpasya tena pratimokṣaṇād iti. prathamenaiva kṣaṇena pāpaṃ pratimokṣate. [tib. 29b] utsṛjyate tyajata ity arthaḥ. pratimokṣa iti prāpte prātimokṣa iti vacanaṃ svārthe vṛddhividhānāt. svārthe pratyaye kṛte vṛddhikaraṇād ity arthaḥ. vaikṛtavaiśasavat. yathā vikṛtam eva vaikṛtam. viśasam eva māraṇaṃ vaiśasaṃ. evaṃ pratimokṣa eva prātimokṣa iti. prātimokṣasaṃvara ity apīti. prātimokṣaś cāsau saṃvaraś ca. kāyavācoḥ saṃvaraṇārtha ity arthaḥ. karmapatha ity apy ucyata iti. maulaḥ karmapatha ity arthaḥ. dvitīyādiṣu kṣaṇeṣu prātimokṣasaṃvara eva. prātimokṣajātīyaḥ prātimokṣād vā jātaḥ saṃvaraḥ prātimokṣasaṃvaraḥ. na prātimokṣaḥ. yasmāt na tena pāpaṃ pratimokṣate. prathamakṣaṇa eva pratimokṣitatvāt.

(iv.19) aṣṭāv eva nikāyā ity avadhāraṇe pṛcchati. kiṃ khalu bāhyakānām iti vistaraḥ. samādānaśīlam iti viśeṣaṇaṃ. śīladvaividhyāt. dvividhaṃ hi śīlaṃ. samādānaśīlaṃ dharmatāpratilaṃbhikaṃ ca. tatra samādānśīlaṃ yad gṛhyate. (abhidh-k-vy 370) idaṃ cedaṃ ca na kariṣyāmīti. dharmatāpratilaṃbhikaṃ dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvaraś ca. bhavasaṃniśritatvād iti. mokṣārthinām api teṣāṃ mithyādṛṣṭyādyupahatatvāt. bhavaviśeṣa eva ca teṣāṃ keṣāṃcin mokṣa iti. bhavasaṃniśritam eva śīlaṃ. tato 'sti teṣāṃ samādānaśīlaṃ. na prātimokṣasaṃvara iti. sāmantakam apy atra dhyānaṃ kṛtvocyata iti. yasmāt sāṃantake 'pi dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvaraś [tib. 30a] ceṣyate. tasmād dhyānasāmantakam apy atra dhyānaśabdenocyata itīṣyate. apiśabdān maulam api gṛhyata eva. sahabhūhetāv ucyamāna iti.

caittā dvau saṃvarau teṣām

ity atra. trayāṇām iti. prātimokṣasaṃvaradhyānasaṃvarānāsravasaṃvarāṇāṃ.

anyacittācittakasyāpy anuvṛtter iti.

vikṣiptācittakasyāpīti

vacanāt.

(iv.20ab) anāgamya

iti grahaṇaṃ kāmāvacarasyaiva dauḥśīlyasya pratipakṣatvāt. ānaṃtaryamārgeṣv iti. teṣāṃ prahāṇamārgatvāt. tatsamutthāpakānām iti. dauḥśīlyasamutthāpakānām. ata eveti. yasmād anāgamyānantaryamārgeṣv eva tadvyavasthānaṃ. tasmāc catuḥkoṭikaṃ kriyate. prathamā koṭir anāgamyānantaryamārgavarjyo dhyānasaṃvaraḥ. anāgamyabhūmikeṣu vimuktiprayogaviśeṣamārgeṣu maulaprathamadhyānādiṣu vā caturthād dhyānād ānantaryavimuktiprayogaviśeṣamārgeṣu yo dhyānasaṃvaraḥ. ayaṃ dhyānasaṃvaro na prahāṇasaṃvaraḥ. [tib. 30b] tena dauḥśīlyasya tatsamutthāpakānāṃ ca kleśānām aprahāṇāt. dvitīyānāgamyānantaryamārgeṣv anāsravasaṃvaraḥ. ayaṃ prahāṇasaṃvaraḥ tenaiva dauḥśīlyādiprahāṇāt. na dhyānasaṃvaro 'nāsravatvāt. tṛtīyānāgamyānantaryamārgeṣu sāsravasaṃvaraḥ ayaṃ prahāṇasaṃvaraś ca tena dauḥśīlyādiprahāṇāt. dhyānasaṃvaraś ca sāsravasamādhijatvāt. caturthī anāgamyānantaryamārgavarjyo 'nāsravasaṃvaraḥ. ayaṃ na dhyānasaṃvaro 'nāsravatvāt. nāpi prahāṇasaṃvaras tena dauḥśīlyādyaprahāṇāt. sa punas tathaivānāgamyabhūmikeṣu vimuktiprayogaviśeṣamārgeṣu vistareṇa yo 'nāsravasaṃvaraḥ. saṃvaraniyamenaivam uktam. anyathāpy anye dharmā vaktavyāḥ syuḥ. evaṃ syād anāsravasaṃvaro na prahāṇasaṃvara iti catuṣkoṭikaṃ. prathamā koṭir anāgamyānantaryamārgavarjyo 'nāsravasaṃvaraḥ.

(iv.20cd) manaḥsaṃvaro 'pi smṛtisaṃprajñānasvabhāvaḥ indriyasaṃvaro 'pi smṛtisaṃprajñānasvabhāva iti dvisvabhāvajñāpanārthaṃ [tib. 31] dvigrahaṇaṃ. (abhidh-k-vy 371) dvivacananirdeśād eva hi dvitvasiddhiḥ. kathaṃ punar gamyate. etāv evaṃsvabhāvād iti. āgamāt. anyatarā kila devatā bhikṣuṃ viṣayeṣv indriyāṇi vicārayantam avocat. bhikṣo bhikṣo vraṇaṃ mā kārṣīd iti. bhikṣur āha. pidhāsyāmi devate. devatāha. kuṃbhamātraṃ bhikṣo vraṇaṃ kṛtvā kena pidhāsyasi. bhikṣur āha. smṛtyā devate pidhāsyāmi. saṃprajanyena ceti.

(iv.21, 22) sa yāvat tām avijñaptiṃ na tyajatīti. śikṣānikṣepādi.

pūrvāt kṣaṇād ūrdhvam atītayeti.

prathame kṣaṇe vartamānasyaiva samanvāgato bhavatīty uktaṃ bhavati.

dhyānasaṃvaravān sadā atītājātayeti.

dhyānasaṃvaravān kiṃ pṛthagjano 'thāryaḥ. ubhaya ity āha. aviśeṣitatvāt. so 'tītānāgatayā avijñaptyā samanvāgataḥ. kiṃlakṣaṇayā. dhyānasaṃvarādhikārād dhyānasaṃvaralakṣaṇayeti gamyate. sa janmāntaratyaktam iti. udāharaṇapradarśanaparam etat. idaṃ janma tyaktam api hi gṛhyate.

āryas tu prathame nābhyatītayeti.

āryaḥ sadātītājātayā avijñaptyā [tib. 31b] samanvāgataḥ. kiṃlakṣaṇayā. anāsravayā. āryādhikārāt. ata evāha. āryapudgalo 'py evam anāsravayeti. ayaṃ tu viśeṣa iti. tuśabdārthaṃ darśayati. sa ca bhinnakramaḥ. prathame tu kṣaṇe duḥkhadharmajñānakṣāntikṣaṇe nābhyatītayā avijñaptyā samanvāgata ity arthaḥ. kasmāt. anādimati saṃsāre mārgasya pūrvam anutpāditatvāt. nanu ca phalaprāptikāla indriyasaṃcārakāle 'pi vā pūrvamārgatyāge naivātītayā avijñaptyā samanvāgama iṣyate. evaṃ tarhi sa cāpi phalamārgasya prathamakṣaṇo bhavati. tatra nātītayāvijñaptyā samanvāgato bhavati. phalamārgasya pūrvam anutpāditatvād iti vyākhyātavyaṃ. ācāryavasumitras tv asya codyasya parihāram āha. anāsravasaṃvaro 'tra prakṛtaḥ. sa ca duḥkhadharmajñānakṣāntikāla eva labdhaḥ. atas tena prathame kṣaṇe nātītena samanvāgato dvitīyādiṣv atītānāgateneti. ūrdhvaṃ tu yo mārgāntaralābhaḥ. tatrānāsravasaṃvarasādṛśyam astīti na tad ucyata iti. tad iha sādṛśyam astīti na budhyāmahe. kiṃ sāsravasaṃvaro 'stīty apekṣyedam ucyate. āho svid anāsravo 'stīti. yadi sāsravo 'stīty abhiprīyate. [tib. 32a] duḥkhadharmajñānakṣāntikāle 'pi so 'stīti nātītayā samanvāgata iti pratiṣedhānupapattiḥ. atha phalaprāptikāle 'tītānāsravasaṃvaro 'stīty abhiprīyate. vihīnaḥ sa katham astīti śakyaṃ vaktum iti cintyo 'syābhiprāyaḥ.

samāhitāryamārgasthāv

iti. samāhitamārgasthaś ca laukikasamāhitamārgasthaḥ āryamārgasthaś ca

samāhitāryamārgasthau.

dhyānānāsravasaṃvarānvitāv ity arthaḥ. atra cāryamārgābhirūḍha āryamārgastho veditavyo nausthanāyena. tadyathā yo nāvam abhirūḍhaḥ. sa nausthaḥ. evaṃ ya āryamārgam abhirūḍhaḥ samāpannaḥ. sa āryamārgasthaḥ. anyathā hy āryamārgasamanvito 'py āryamārgastha iti kṛtvā. prakṛtistho 'py āryo vartamānayā anāsravayā avijñaptyā samanvāgata iti prāpnoti. anyaḥ punar evaṃprasaṃgaṃ pariharan vyācaṣṭe. ekaśeṣo 'tra kriyate. samāhitaś ca samāhitāryamārgaś ca mārgau samāhitāryamārgau. tayoḥ sthitau

samāhitāryamārgasthau.

tau yathākramaṃ vartamānayā dhyānasaṃvarāvijñaptyānāsrava[tib. 32b] saṃvarāvijñaptyā ca samanvāgatau. na tu vyutthitau. na tu tanmārgavyutthitau tayā vartamānayā samanvāgatau. tasyāś cittānuparivartanīyatvāt. evaṃ vyākhyāyate. yac coditam ācāryasaṃghabhadreṇa. katham avijñapteḥ pratyutpannatā āryamārgasthavacanād eva gamyate. tatsamāpanna evāyaṃ. na punas tatsamanvāgamavacanaprasaṃga iti cet. na. dhyānādhikārāt. tatravijñaptyabhāvāc ca.

(iv.23ab) yo naivasaṃvaraṇāsaṃvare sthitas sa madhyastha iti. yo na bhikṣvādiḥ. na ca kaivartādiḥ. sa madhyasthaḥ. dauḥśīlyaśīlāṃgādisaṃgṛhīteti. dauḥśīlyaṃ prāṇātipātādi. śīlāṃgaṃ prāṇātipātaviratyādi. yan nasaṃvaraṇāsaṃvarasaṃgṛhītam. ādiśabdena stūpavandanākhaṭacapeṭādikriyāvijñaptir gṛhyate.

(iv.23cd,24ab) asaṃvarasaṃvarasthau pudgalāv akuśalakuśaladharmapratiṣṭhitāv ity anayor viparyayam asaṃbhāvayan pṛcchati. kim asaṃvarastha iti vistaraḥ. tau yāvad anuvartete iti.

prasādakleśavegau.

anyeṣv atītayāpīti. dvitīyakṣaṇādiṣu atītayā.

(iv.24cd, 25ab) kṣaṇād ūrdhvam ā tyāgād [tib. 33a] iti. yo yasyās tyāgas tasmād ā tyāgāt tayātītayā vijñaptyā samanvāgataḥ. kathaṃ. saṃvaralakṣaṇāyās tāvad vijñaptes tyāgaḥ śikṣānikṣepādibhiḥ. tasmād ā tyāgād anayātītayā vijñaptyā samanvāgataḥ. asaṃvaralakṣaṇāyāḥ saṃvarasamādānādibhis tyāgaḥ. tesmād ā tyāgād anayā samanvāgataḥ. naivasaṃvaranāsaṃvaralakṣaṇāyāḥ prasādakleśavegacchedādibhis tyāgaḥ. tasmād ā tyāgād anayā samanvāgata iti. yo hi saṃvarādyavijñaptisamanvāgataḥ. so 'vaśyaṃ maulakarmapathasvabhāvayā kṣaṇād ūrdhvam atītayāvijñaptyā samanvāgataḥ. anāgatayā tu vijñaptyā na kaścit (abhidh-k-vy 373) samanvāgata iti. cittānanuparivartanīyatvāt. cittasyāpīti. cittasyāpi tarhi nivṛtāvyākṛtasya mā bhūt prāptiḥ. anubandhinī mā bhūd ity arthaḥ. kasmād ity āha. jaḍā hi vijñaptir anālambanatvāt. parataṃtra ca cittaparatantratvāt. na caivaṃ cittam iti. na jaḍaṃ. na parataṃtraṃ cety arthaḥ. kasmāt. tadviparyayāt sā durbalena nivṛtāvyākṛtena cittenotthāpitā durbalatarā bhavatīti.

(iv.25cd) maulasaṃgṛhītatvād [tib. 33b] iti. cetanāyāḥ tadarthatvāt.

(iv.26) vijñaptyaivānvitaḥ kurvan madhyastho mṛducetana

iti. madhyasthagrahaṇaṃ saṃvarāsaṃvarasthanirāsārthaṃ. saṃvarāsaṃvarasthā hi vijñaptyavijñaptibhyām avaśyaṃ samanvāgatāḥ. mṛducetanagrahaṇaṃ tīvracetananirāsārthaṃ. tīvracetanā hi vijñaptiṃ kurvann avijñaptiṃ samutthāpayet. prāg evāvyākṛtam iti. mṛdvyā cetanayā prāg evāvyākṛtaṃ kurvan. yatra hi mṛdvyā cetanayā kuśalam akuśalaṃ vā kurvan naivasaṃvaranāsaṃvare sthito vijñaptyaiva samanvāgato bhavati avijñapter anutpādāt. prāg evāvyākṛtaṃ kurvan sutarāṃ vijñaptyaivāsau samanvāgato nāvijñaptyā. avijñaptyutpādāśaṃkāyā abhāvāt. anyatreti vistaraḥ. anyatra saptabhya aupadhikebhyaḥ puṇyakriyāvastubhyaḥ. karmapathebhyaś ca prāṇātipātādibhyaḥ. tatra hy avyākṛtam api kurvann avijñaptyā samanvāgato bhavati. satatasamitaṃ carato vā tiṣṭhato vā vistareṇa yāvad upajāyata eva puṇyam iti sūtre vacanāt. prāṇātipātādīṃś ca karmapathāṃ mṛducetanayāpi kurvan avijñaptyā samanvāgato bhavati. [tib. 34a] yenāryapudgaleneti vistaraḥ. parivṛttajanmanāryapudgalena yadā na tāvad vijñaptaṃ bhavati. kalalādyavasthāyām ārūpyopapattau ca. vijñaptaṃ vā punar vihīnam avyākṛtacittotthāpitavijñaptivihīnāc ca. na hi tasyāḥ prāptir anubandhinī bhavati. kṛtastūpādikasya vā. tadvastucchedāt. sa hi tadānīm avijñaptim api parityajati prāg eva vijñaptim iti. āsv avasthāsu janmāntaraparivṛttāv āryapudgalo 'nāsravayaivāvijñaptyā janmāntaralabdhayā samanvāgato na vijñaptyā. nanu ca pṛthagjanasyāpy ayaṃ vidhiḥ saṃbhavati. saṃbhavati. anāvaśyakatvāt tu pṛthagjano noktaḥ. yo hi dhyānalābhī parivṛttajanmāntaraḥ rūpadhātāv akṛtavijñaptiḥ kṛtavijñaptivihīno vā. sa eva tathā saṃbhavati nānya iti. kāmāvacarasattvābhisaṃdhivacanād vā. atha vā udāharaṇarūpa āryapudgala uktas tena pṛthagjano 'pi tathā grahītavyaḥ. ata eva

vijñaptyaivānvitaḥ kurvan madhyastho mṛducetana

ity atrokto 'nyatraupadhikapuṇyakriyāvastukarmapathebhya iti. sāvaśeṣam etad vacanam iti kṛtvā. evaṃ dve koṭī sūtrite prathamadvitīye [tib. 34b] tṛtīyacaturthyau tu yojye. tṛtīyā saṃvarāsaṃvaramadhyasthās tīvrayā cetanayā kuśalam akuśalaṃ vā kurvantaḥ. caturthī yena janmāntaraparivṛttau pṛthagjanena na tāvad vijñaptaṃ bhavati. vijñaptaṃ vā vihīnam iti.

(iv.27) sahabhūtatvād iti. yasmād dhyānacittena saha bhavati dhyānasaṃvaraḥ. paro vijñāpayatīti pratyāpayati. pudgalād anya iti. śrāmaṇeraśrāmaṇeryupāsakopāsikopavāsasaṃvarāḥ. niyāmāvakrāntyā āryamārgāvatāraṇena. paṃcakānām ājñātakauṇḍinyādīnāṃ. ehibhikṣukayeti ehi bhikṣo cara brahmacaryam iti bhagavato vacane. ehīti coktaḥ sugatena tāyinā muṇḍaś ca kāṣāyadharo babhūveti. śāstur abhyupagamān mahākāśyapasyeti. mahākāśyapaḥ kila yāṃyāṃ devatāpratimāṃ vandate. sāsā sphuṭati. tasya mahānubhāvāt. sa bhagavantam upasaṃkramya na vandate. māsya rūpavināśo bhūd iti. tam abhiprāyaṃ viditvā bhagavāṃś codayati sma. vandasva kāśyapa tathāgatam iti. tena bhagavān vanditaḥ. tataḥ sa bhagavato rūpam avikopitaṃ dṛṣṭvā ayaṃ me śāsteti sa bhagavantam abhyupagatād [tib. 35]a asyopasaṃpad iti. praśnārādhanena sodāyina iti. sodāyinā praśnavisarjanena bhagavān ārādhitas tenārādhanena tasyopasaṃpat. gurudharmābhyupagameneti. aṣṭau gurudharmāḥ. bhikṣor antikād bhikṣuṇīnām upasaṃpat bhikṣuṇībhāvaḥ. anvardhamāsam avavādo grāhyo bhikṣor antikāt. abhikṣuke āvāse varṣā nopagantavyā. pravāraṇāyām ubhayasaṃghas tribhiḥ sthānaiḥ pravārayitavyaḥ. na codayitavyo bhikṣur āpattim āpannaḥ nākroṣṭavyaḥ. gurudharmāpattau mānāpyam ardhamāsaṃ caritavyaṃ. varṣaśatopasaṃpannayāpy bhikṣuṇyā tatkṣaṇopasaṃpanno bhikṣur vandyaḥ. na ca bhikṣuṇyā kvacid bhikṣuś codayitavyaḥ. ity evamādayaḥ. eṣām abhyupagamena tasyā upasaṃpat. dūtena dharmadinnāyā iti. tayā kilāntaḥpuragatayaiva pravrajyārthaṃ buddhāya dūtaḥ preṣita iti.

vinayadharapañcameneti. catvāro bhikṣavaḥ saṃghaḥ. tatra jñaptivācakena paṃcamenopasaṃpādyate pratyantikeṣu janapadeṣu. madhyameṣu tu janapadeṣu daśamena jñaptivācakenopasaṃpādyate. ṣaṣṭibhadravargapūgopasaṃpāditānām [tib. 35b] iti. bhadro varga eṣām iti. bhadravargāṇāṃ ṣaṣṭiḥ kulaputrāḥ. teṣāṃ pūgena samūhenopasaṃpāditānāṃ. śaraṇagamanatraivācikena buddhaśaraṇaṃ gacchāma iti trirvacanenopasaṃpat. teṣāṃ nāvaśyaṃ vijñaptyadhīna iti. teṣāṃ vinayadharāṇām idam mataṃ. nāvaśyaṃ vijñaptyadhīnaḥ prātimokṣasaṃvara (abhidh-k-vy 375) iti. buddhaprabhṛtīnām avijñaptidhīnatvāt. atha vā teṣām iti yeṣāṃ vijñaptir nāsty upasaṃpatkriyāyāṃ.

(iv.28ab) saṃvṛter

iti saṃvarasya. kālo nityaḥ padārtho 'stīty eke. tadāśaṃkayā pṛcchati. kālo nāma ka eṣa dharma iti. kāla ity asyābhidhānasya kim abhidheyam ity arthaḥ. saṃskāraparidīpanādhivacanam etad iti. saṃskārāṇām atītānāgatapratyutpannānām abhidyotakaṃ nāmeti. tadyathātītaḥ kālo yāvat pratyutpanna iti traiyadhvikāḥ saṃskārā eva gamyaṃte. tena ca tatrāprayogād iti. tena visabhāgenāśrayeṇa tatra samādāne aprayogāt. asmaraṇāc ca tenāśrayeṇa tatsamādānaṃ na samarati. vaibhāṣika āha. kutas tv etad evaṃ tarkyate. yathānantaram uktaṃ. ācārya āha. pareṇāpi saṃvarotpattau yuktyavirodhād iti. nātra yuktir virudhyate. yathā jīvitād ūrdhvaṃ saty api samādāne [tib. 36a] saṃvarotpattau yuktivirodho visabhāgāśrayatvād ity evamādi. na kālāntaravipannam eti ahorātrādiyāvatkriyāśayena.

(iv.28cd) avijñaptivad asaṃvaro 'pi nāsti dravyata iti. yathā nāsty avijñaptir dravyata iti pratipāditaṃ. tathā asaṃvaro 'pi na dravyato 'sti. cetanāvyatirikta ity abhiprāyaḥ. pāpakriyābhisaṃdhir iti. pāpakriyābhiprāya ity arthaḥ. sānubandha iti savāsana ity arthaḥ. savāsanaś cetanāviśeṣo 'saṃvara ity arthaḥ. yato 'nubandhāt tadvān asaṃvaravān ity ucyate. asaṃvarika ity arthaḥ. tasyānirākṛtatvāt. tasyābhisaṃdheḥ sānubandhasyānirākṛtatvāt. tadviruddhayā cetanayānupahatatvād ity arthaḥ.

(iv.29) sa bhuktvāpi gṛhṇīyād iti. sūryodaya eva saṃvara uttiṣṭhate. samādānaniyamacittasyotthāpakatvāt. bhuktvāgrahaṇaṃ tv abhivyaktyarthaṃ. kapotakam iti. aṃguṣṭharahitasyāṃgulicatuṣkasyeturahastāṃguṣṭhapradeśinyor antarālavinyasanāt kapotakaḥ.

(iv.30) śīlaṃ

pārājikābhāvaḥ saṃghavaśeṣādyabhāvaḥ.

vratam

iti niyamaḥ. tadabhāvād ity akālabhojanāt. ubhayaṃ na syād iti. smṛtiḥ saṃvegaś ca.

na tu teṣām iti vistareṇācāryo vaibhāṣikamataṃ yuktyā [tib. 36b] virodhayati. na tu teṣām eva samyagdṛṣṭyādīnāṃ samyagdṛṣṭidharmapravicayasaṃbodhyaṃgasamādhīnāṃ. ta eva samyagdṛṣṭyādayo 'ṅgatvāga kalpaṃte. yujyanta ity arthaḥ. kasmāt. yuktivirodhāt. pūrvakāḥ samyagdṛṣṭyādaya (abhidh-k-vy 376) uttareṣāṃ samyagdṛṣṭyādīnām aṅgaṃ yadi syur iti vyavasthāpyate. evam asyāṃ kalpanāyāṃ prathamakṣaṇotpanna āryamārgo nāṣṭāṃgaḥ syāt. na hi tatra pūrvotpannā samyagdṛṣṭir aṅgam astīti. saptāṅgaḥ syāt. bodhyaṃgeṣv api paścimaḥ kṣaṇo na bodhyaṃgaṃ syāt. na hy anyā pareṇa bodhir asti yasyās tad aṅgaṃ syāt. atha matam anāgatāyā bodhes tad aṃgam iti. anāgatabodhir na syāt. evaṃ samādhir yojyaḥ.

(iv.31ab) anyatrājñānād iti. dātur grahītur vā vismaraṇād avyutpatteś ca. saṃdigdhasya vipannāśayasya vānādarapūrvakaṃ śaraṇam avagacchataḥ saṃvaro notpadyata iti. gṛhīti. uddeśapadam. avadātavasana iti. nirdeśapadaṃ. puruṣa iti. uddeśapadaṃ. puruṣendriyeṇa samanvāgata iti. tannirdeśapadaṃ. yadi na vinā saṃvareṇopāsako bhavati. yat tarhi sūtra uktaṃ. tad uktam iyatopāsako bhavatīti. tat katham iti vākyaśeṣaḥ. āha. nāsty atra sūtravirodha iti. [tib. 37a mahānāmasūtrasya.

(iv.31cd) uktis tu bhikṣuvad

iti. upāsakaśikṣāpadoktiḥ bhikṣur iva. yathaiva hi bhikṣur labdhasaṃvaro 'pi jñapticaturthena karmaṇā śikṣāpadāni yathāsthūlaṃ grāhyate pratyāyyate itaś cāmutaś ca pārājikādibhyas tava saṃvaraḥ. anyāni ca te sabrahmacāriṇaḥ kathayiṣyantīti. śrāmaṇeraś ca. kiṃ. śikṣāpadāni grāhyate labdhasaṃvaro 'pi pūrvaṃ. yadaiva hi tenābhyupagatam aham evaṃnāmā taṃ bhagavantaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddha śākyamuniṃ śākyādhirājaṃ pravrajitam anupravrajāmi. gṛhasthaliṃgaṃ parityajāmi. pravrajyāliṃgaṃ samādadāmi. śramaṇoddeśaṃ māṃ dhāraya. evaṃ yāvat trir apīti. tathopāsako 'pi buddhaśaraṇaṃ gacchāmi. yāvat saṃghaśaraṇaṃ gacchāmi. dvir api trir api. ity anena labdhasaṃvaro 'pi punaḥ śikṣāpadāni grāhyate. prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātāt prativiramāmīti vistareṇa.

(iv.32abc) ekadeśakārī. ya ekaṃ śikṣāpadaṃ rakṣati. pradeśakārī. yo dve rakṣati. yadbhūyaskārī. yas trīṇi catvāri vā rakṣati. paripūrṇakārī. yaḥ paṃcāpi rakṣati. sa tatkārīty ukta iti. ekadeśakārī yāvat paripūrṇakārīty [tib. 37b] arthaḥ. na hy evaṃ sūtrapāṭha iti. na hy evaṃ mahānāmasūtrapāṭho yāvajjīvaprāṇāpetam ity uktaḥ. yathā mahānāmasūtrapāṭha iti. kiyatā bhadanta upāsako bhavati. yataś ca mahānāman gṛhī vistareṇa yāvad upāsakaṃ māṃ dhārayeti. iyatopāsako bhavatīti. yatra tv eṣa pāṭha iti. yatra sūtrāntare eṣa pāṭhaḥ. yāvajjīvaṃ prāṇāpetaṃ śaraṇagatam abhiprasannam iti. tatas te dṛṣṭasatyāḥ pudgalāḥ avetyaprasādānvayam avetyaprasādahetukaṃ prāṇair api (abhidh-k-vy 377) jīvitahetor api saddharmopagamanaṃ darśayati. abhavyā vayam enaṃ dharmaṃ parityaktum iti. na tv eṣa lakṣaṇāpadeśaḥ saṃvarasya. na tv anena sūtreṇa lakṣaṇam apadiśyata ity arthaḥ. prāṇāpetaṃ tu na kvacit paṭhyata iti. nāpi mahānāmasūtre. nāpi dṛṣṭasatyasūtre. kaś caitad aparisphuṭārthaṃ paṭhed iti. madhyapadalopavikalpān na jñāyate. kiṃ prāṇebhyo 'petaṃ prāṇair vā 'petaṃ prāṇapetaṃ. utāho prāṇātipātādibhyo 'petaṃ prāṇāpetam iti. praśna eva na yujyata iti. yo 'yaṃ praśnaḥ kiyatā bhadantopāsaka ekadeśakārī bhavati. yāvat paripūrṇakārīti. eṣa praśno na yujyate. kuto visarjanam iti. iha mahānāmann upāsakaḥ [tib. 38a] prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātāt prativirato bhavati. iyatā mahānāmann upāsakaḥ śikṣāyām ekadeśakārī bhavati. viśtareṇa dvābhyāṃ śikṣāpadābhyāṃ prativirataḥ pradeśakārī bhavati. tribhyaḥ prativirataḥ caturbhyo vā yadbhūyaskārī bhavati. paṃcabhyaḥ prativirataḥ paripūrṇakārī bhavatīty etad visarjanaṃ suṣṭhu na yujyate. tanmātraśikṣāksamāṃ praty eṣa praśno yujyate iti. ekasya śikṣāpadasya dvayos tataḥ pareṇa vā kṣamām iti. vināpi saṃvareṇopāsakaḥ prajñapita iti. mahānāmasūtre. yataḥ khalu mahānāmaṃ gṛhī avadātavasana ity evamādinā.

(iv.32d) arhato 'pi mṛduḥ prātimokṣasaṃvaraḥ syād iti. yadi samutthāpakam asya cittaṃ mṛdu syāt. pṛthagjanasyādhimātra iti. yady asyādhimātraṃ cittam iti.

anyatrājñānād iti. dātur grahītuś ca. tadanādaratas tu śaraṇagamanair vinā na syād upāsaka iti.

(iv.33) buddhakarakān iti. buddhaprajñaptihetūn. ata evāha. yeṣāṃ prādhānyena sa ātmabhāvo buddha ity ucyate. anye 'pi hi guṇā aprādhānyenāśritā bhavati. yeṣāṃ vā lābheneti. kṣayajñānādayaḥ saparivārā iti. ādiśabdenānutpādajñānam aśaikṣī ca samyagdṛṣṭir gṛhyate. saparivāragrahaṇenānāsravāḥ paṃca skaṃdhā gṛhyante. rūpakāyasya pūrvaṃ paścāc cāviśeṣād iti. kiṃ. na rūpakāyaṃ [tib. 38b] śaraṇaṃ gacchatīti saṃbandhaḥ. yādṛśo bodhisattvāvasthāyāṃ rūpakāyas tādṛśaḥ paścād apīti.

lakṣaṇataḥ sarvabuddhān iti. na kaṇṭhoktita ity abhiprāyaḥ. mārgasyāvilakṣaṇatvād iti. laukikasya mārgasya puṇyajñānasaṃbhāralakṣaṇasya lokottarasya ca kṣayajñānādilakṣaṇasyāvilakṣaṇatvāt tulyatvāt. nāyurjātyādilakṣaṇānām. atas tulyalakṣaṇāḥ sarve buddhā iti.

saṃghībhavanty abhedyatvād iti. sadevakenāpi lokena mārgaṃ praty abhedyatvāt saṃghībhavaṃti. samagrarūpā bhavantīti. lakṣaṇata iti. pūrvavad (abhidh-k-vy 378) vyākhyātavyaṃ. yo 'sau bhaviṣyatīti vistaraḥ. tatra bhagavāṃs trapusabhallikau vaṇijāv āmaṃtrayate sma. etaṃ yuvāṃ buddhaṃ śaraṇaṃ gacchataṃ. dharmaṃ ca. yo 'sau bhaviṣyaty anāgate 'dhvani saṃgho nāma tam api śaraṇaṃ gacchatam iti. yadā saṃgho nāsti tadaivam uktam anāgatam eva saṃgham adhikṛtya. tat kathaṃ sarvasaṃghān asau śaraṇaṃ gacchatīty anena virudhyate. tatpratyakṣabhāvina iti. yat saṃgharatnaṃ tayos bhallikayor dharmacakrapravartanānantaraṃ pratyakṣībhaviṣyatti. tasyodbhāvanārthaguṇataḥ [tib. 39a] prakāśanārthaṃ sa evādhikṛto bhaviṣyatīty arthaḥ.

śāṃtyekalakṣaṇatvād iti. svaparasāṃtānikānāṃ kleśānāṃ duḥkhasya ca yā śāntiḥ. tal lakṣaṇam asyeti śāntyekalakṣaṇaṃ nirvāṇaṃ. tadbhāvaḥ. tasmāt. asau sarvaṃ nirvāṇaṃ gacchati.

āśrayavipādanād iti. teṣām aśaikṣāṇāṃ ya āśrayo rūpaskandhaḥ. tasya vipādanād vikopanāt tadāśrayiṇo 'pi te buddhakarakā dharmā vipāditā bhavaṃti. śāstraṃ tu naivam iti vistaraḥ. abhidharmaśāstraṃ naivaṃ vācakaṃ. naivaṃ darśakaṃ. aśaikṣā dharmā eva buddha iti. kiṃ tarhi. buddhakarakā iti. ke te buddhakarakāḥ ye buddhatvasya buddhaprajñapteś ca hetavo laukikalokottarā dharmāḥ. te buddha iti. ata āśrayasya laukikapaṃcaskandhalakṣaṇasya buddhatvāpratiṣedhād acodyam evaitat. yad uktaṃ yady aśaikṣā dharmā eva buddhaḥ kathaṃ tathāgatasyāntike duṣṭacittarudhirotpādanād ānantaryaṃ bhavatīti. anyathā hīti vistaraḥ. yady aśaikṣā dharmā buddhaḥ. [tib. 39b] śaikṣāśaikṣā eva dharmāḥ saṃghaḥ. laukikacittastho na buddhaḥ syān na saṃghaḥ. kasmāt. na hi laukikaṃ aśaikṣā dharmāḥ śaikṣāśaikṣāś ceti. yadi vā śaikṣā dharmā eva buddhakarakā budddhaḥ syāt nāśrayo 'pi. śīlam eva sa bhikṣusaṃvarākhyaṃ bhikṣukarakaṃ bhikṣuḥ syāt. nāśrayaḥ. āha. yady āśrayasyāpi buddhatvaṃ kasmād evam āha śāstre. yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati. aśaikṣān asau buddhakarakān dharmān śaraṇaṃ gacchatīty aśaikṣadharmān evāvadhārayati. evaṃ vaibhāṣikeṇokte ācāryo dṛṣṭāntena samādhim āha. yathā tu yo bhikṣuṃ pūjayatīti vistaraḥ. yathā tu yo bhikṣuṃ pūjayati śīlamukhena. bhikṣukarakam asau śīlaṃ pūjayati. na ca punaḥ śīlam eva bhikṣuḥ. evaṃ yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchaty aśaikṣamukhena. aśaikṣān asau buddhakarakān dharmāṃ śaraṇaṃ gacchati. na punaḥ svasaṃtānikā aśaikṣā eva dharmā buddhaḥ. tasmād adoṣa eṣaḥ. yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati. aśaikṣān asau buddhakarakān dharmāṃś charaṇaṃ gacchatīti.

so 'ṣṭādaśāveṇikān iti. teṣām asādhāraṇatvād ity abhiprāyaḥ.

vāgvijñaptisvabhāvānīti. grahaṇakālam adhikṛtya.

caityavṛkṣāṃs [tib. 40a] ceti.

caityakalpitā vṛkṣāś caityavṛkṣāḥ. tān iti. ata eveti. yasmād

etac charaṇam āgamya sarvaduḥkhāt pramucyate.

ataḥ sarvasaṃvarasamādāneṣu upāsakādisaṃvarasamādāneṣu dvārabhūtānīty arthaḥ.

(iv.34ab) āpāyikatvāc ca. yasmāc ca kāmamithyācāra ekāṃtenāpāyikaḥ apāyasaṃvartanīyaḥ. na tathābrahmacaryaṃ. akriyāniyamo hy akaraṇasaṃvara iti. akriyāyām akaraṇe niyama ekāṃtatā akriyāniyamaḥ. so 'karaṇasaṃvaraḥ. akaraṇalakṣaṇaḥ saṃvaraḥ. na samādānikasaṃvara ity arthaḥ. sa ca sautrāṃtikanayenāvasthāviśeṣa eva. vaibhāṣikanayena tu śīlāṃgam avijñaptir iti.

(iv.34cd) ya upāsakāḥ saṃta iti vistaraḥ. ye gṛhītapaṃcaśikṣāpadāḥ saṃto bhāryāḥ pariṇayanti vivāhayaṃti. kiṃ tair upāsakais tābhyo 'pi strībhyaḥ saṃvaraḥ pratilabdhaḥ. pratilabdhapūrvaka ity arthaḥ. atha na pratilabdha ity adhikṛtaṃ. vaibhāṣika āha. pratilabdha iti. mā bhūt prādeśika iti sarvāgamyāt prativirateḥ. kāmamithyācārāt prativiramāmīti agamyācārāt prativiramāmi. na tv asmāt saṃtānāgamyācarāt prativiramāmīty abhiprāyaḥ. ata evāha.

na tv atra saṃtāna

iti vistaraḥ.

(iv.35cd) pratikṣepaṇasāvadyam

[tib. 40b] iti. pratiṣedhasāvadyaṃ. bhagavatpratiṣiddhaṃ karmācarataḥ pāpaṃ bhavati. bhagavacchāsanānādarāt. na tat kliṣṭaṃ yad amadanīyamātrāṃ viditvā pibatīty ābhidhārmikeṇokte. prakṛtisāvadyaṃ madyam iti vinayadharāḥ sādhayaṃti. prakṛtisavadyam upāle sthāpayitveti. prakṛtisāvadyena karmaṇā na cikitsyaḥ. prajñaptisavadyena tu cikitsanīya ity abhiprāyaḥ. śākyeṣu glāneṣu madyapānaṃ nābhyanujñātam. ato gamyate prakṛtisāvadyaṃ tad iti. yadi hi hat prajñaptisāvadyaṃ syāt glānaśākyopasthānāya tad anujñāyate. na cānujñāyate. tena tat prakṛtisāvadyam iti. idaṃ coktaṃ māṃ śāstāram uddiśadbhiḥ śākyamunir naḥ śāstety upadiśadbhiḥ kuśāgreṇāpi madyaṃ na pātavyam iti. prakṛtisāvadyaṃ tad iti bhagavatā tat pratiṣiddhaṃ. na tu madanīyam ity avetya. kuśāgramātrasya madyasyāmadanīyatvāt. āryaiś ceti vistaraḥ. prakṛtisāvadyaṃ (abhidh-k-vy 380) madyaṃ. janmāṃtaragatair apy āryair anadhyācārāt. prāṇivadhādivad iti sādhanaṃ. kāyaduścaritavacanāc cety [tib. 41a] aparaṃ sādhanaṃ. prakṛtisāvadyaṃ madyaṃ. kāyaduścaritavacanāt. prāṇivadhādivat. caturvidhaṃ hi nandikasūtrādiṣu kāyaduścaritam uktam. prāṇātipātaḥ adattādānaṃ kāmamithyācāraḥ surāmaireyamadyapramādasthānam iti. utsargavihitasyāpīti vistaraḥ. anena bhagavadvacanasya pūrvāparavirodhaṃ pariharaṃti. kathaṃ. bhadaṃteti vistareṇa madyapānasya sāmānyavacanam utsargaḥ. śākyeṣu glāneṣu madyapānaṃ nābhyanujñātam ity apavāda iti. madyapānaṃ glānāvasthāyām api nānujñātam iti gamyate. apavādaḥ punaḥ prasaṃgaparihārārthaṃ. sakṛtpītaṃ hi madyaṃ

vyasanībhavet. uktaṃ hi bhagavatā. trīṇi sthānāni pratiṣedhamāṇasya nāsti tṛptir vā. alaṃtā vā. paryāptir vā. madyam abrahmacaryaṃ styānamiddhaṃ ceti. prasaṃgaparihāraḥ kasmād ity āha. madanīyamātrāniyamāt. saiva hi mātrā dravyakālaprakṛtiśarīrāvasthā apekṣya madanīyā cāmadanīyā ca bhavati. ata eva ca kuśāgrapānapratiṣedha ity atiśayavacanaṃ. tad evaṃ na prakṛtisāvadyam iti manasikṛtvā bhagavatā tatpariharaṇīyam uktaṃ. [tib. 41b] kiṃ tarhi. prasaṃgadoṣād iti darśitaṃ. āryair anadhyācaraṇaṃ hrīmattvād iti. paṃca śaikṣāṇi balāni sūtre paṭhyaṃte. katamāni paṃca. śraddhābalaṃ vīryabalaṃ hrībalam apatrāpyabalaṃ prajñābalaṃ ceti. ato hrīmattvān na pibaṃti. na tu prakṛtisāvadyatvāt. yadi hrīmattvāt tad anadhyācaraṇam ajñātam udakādivat kasmān na pibaṃtīty ata āha. tena ca smṛtināśād iti. madyaṃ hi pibataḥ kāryākāryasmṛtir naśyatīti. yady evam alpakaṃ tu pibaṃtu. yāvatyā mātrayā smṛtir naśyatīty ata āha. alpakasyāpy apānam. aniyamāt. viṣavad iti. yathā kālaprakṛtiśaktiyogād alpam api viṣaṃ kadācin mārayati. evaṃ madyam api madayatīti. duścaritavacanaṃ pramādasthānatvād iti. madenākuśalaparihārāt. kuśalakaraṇāc ca. atra pramādasthānagrahaṇaṃ nānyeṣv iti. atraiva śikṣāpade pramādasthānagrahaṇaṃ surāmaireyamadyapramādasthānaṃ prahāya surāmaireyamadyapramādasthānāt prativiramāmīti vacanāt. nānyeṣu śikṣāpadeṣu prāṇātipātaviratyādiṣu pramādasthānagrahaṇaṃ. prāṇātipātapramādasthānaṃ prahāya prāṇātipātapramādasthānāt prativiramāmīti [tib. 42a] pramādasthānaṃ na paṭhyate. kiṃ tarhi.

prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātāt prativiramāmīti. evam adattādānādi yojyaṃ. kasmād ity āha. teṣāṃ prakṛtisāvadyatvāt. teṣāṃ prāṇātipātaviratyādīnāṃ śikṣāpadānāṃ prakṛtisāvadyatvāt. tad uktaṃ bhavati. pramādasthānam etad iti madyapānāt prativirantavyaṃ. na tu prakṛtisāvadyam etad iti. atyāseviteneti vistaraḥ. (abhidh-k-vy 381) surāmaireyamadyapramādasthānenāsevitena bhāvitena bahulīkṛtena kāyasya bhedān narakeṣūpapadyata iti nandikasūtre vacanāt. atyāsevitena madyapānena durgatigamanābhidhānaṃ tatprasaṃgena madyapānaprasaṃgena abhīkṣṇam ajasram akuśalasaṃtatipravṛtteḥ. akuśalānāṃ yā saṃtatiḥ. tasyāḥ pravṛtteḥ. āpāyikasyāpāyaprayojanasyāpūrvasya karmaṇa ākṣepād āvedhaḥ. yataḥ. vṛttilābhād vā phaladānāya vā pūrvopacitasya karmaṇo maraṇāvasthāyāṃ vṛttilābhaḥ. yataḥ. tasmād ākṣepāt vṛttilābhād vā durgatigamanābhidhānam iti saṃbandhanīyaṃ. annāsava iti. taṇḍulakṛtaḥ. dravāsava iti. ikṣurasādikṛtaḥ. te veti vistaraḥ. surāmaireye kadācid aprāptamadyabhāve [tib. 42b] . yadā nave bhavataḥ. kadācit pracyutamadyabhāve. yadā atipurāṇe bhavataḥ. ity ato madyagrahaṇaṃ. yadi madanīyaṃ. tato doṣa ity abhiprāyaḥ. pūgaphalakodravādayo 'pīti. ādiśabdena niṣpāvādayo gṛhyaṃte. madyapāne nāmadyatve 'py adoṣaḥ. surāmaireye na bhavata iti. surāmaireyasvabhāvasya madyasya pāne doṣa ity arthaḥ. sarvapramādāspadatvād iti. sarvapramādānāṃ sarvasmṛtipramoṣāṇāṃ prāṇātipātādyakuśalānāṃ hetubhūtānāṃ sthānam āspadaṃ pratiṣṭheti pramādasthānaṃ madyapānam.

(iv.36) yata eko labhyate iti. yato maulādibhyaḥ sattvāsattvākhyebhyaś ca. prātimokṣasaṃvaro labhyate. tataḥ śeṣau dhyānānāsravasaṃvarau. maulaprayogapṛṣṭhebhya iti. maulaprayogapṛṣṭhebhyo 'kuśalebhyaḥ karmabhyaḥ. maulaprayogapṛṣṭhasvabhāvās trayāṇāṃ yathākramaṃ pratipakṣabhūtāḥ prātimokṣasaṃvarākhyā vijñaptyavijñaptayo labhyaṃte. sattvāsattvākhyebhyo vastubhyaḥ prāṇivanaspatyādyadhiṣṭhānalakṣaṇebhyaḥ. prakṛtipratikṣepaṇasāvadyebhyaś ca karmabhyaḥ prāṇātipātavanaspatibhaṃgādilakṣaṇebhyaḥ. tad etad ubhayam apy ubhayādhiṣṭhānaṃ bhavati. prakṛtisāvadyam api sattvādhiṣṭhānam asattvādhiṣṭhānaṃ ca. prajñaptisāvadyam api sattvādhiṣṭhānam asattvādhiṣṭhānaṃ ca. [tib. 43a] na punar evaṃ grahītavyaṃ. prakṛtisāvadyaṃ sattvādhiṣṭhānaṃ pratikṣepaṇasāvadyam asattvādhiṣṭhānam iti. tatra tāvat prakṛtisāvadyaṃ sattvādhiṣṭhānaṃ prāṇivadhādi. prajñaptisāvadyam api sattvādhiṣṭhānaṃ bhikṣoḥ strīhastādigrahaṇaṃ. sahāgāraśayyādi ca. prakṛtisāvadyam asattvādhiṣṭhānaṃ jātarūpādyapaharaṇaṃ. prajñaptisāvadyam asattvādhiṣṭhānaṃ vṛkṣapattrādicchedo bhikṣoḥ. āhārādiṣu ca vinayokta upadeśaḥ. sattvādhiṣṭhānapravṛttatvād iti. sattvaprajñaptyadhiṣṭhānapravṛttatvād ity abhiprāyaḥ. vartamānā eva hi dharmāḥ sattvaprajñaptyadhiṣṭhānā nātītā nānāgatāḥ. teṣāṃ (abhidh-k-vy 382) nirupākhyakalpatvāt. ata evāha. nātītānāgatehyaḥ. teṣām asattvasaṃkhyātatvād iti. nanu cāsattvaprajñaptiadhiṣṭhhānapravṛtto 'pi prātimokṣasaṃvaro bhavati. sattvāsattvākhyebhyaḥ prāpyata iti vacanāt. sa cāpy evaṃ na pratiṣidhyate. yathaiva hi sattvākhyebhyo vartamānebhye eva labhyata ity ucyate. tathā vartamānebhya evāsattvākhyebhyo 'pi labhyata iti vaktavyaṃ. vartamānādhiṣṭhanatām eva hy anena vacanenātidiṣati. na prayogapṛṣṭhebhya iti. samāhitāvasthāyām ekāṃtamaulatvāt. asamāhitāvasthāyāṃ ca na saṃvarābhāvāt. kuta eva prajñaptisāvadebhya iti. abhyupagamābhāvāt. sarvakālebhyaś ceti. atītānāgatayor api saṃvarayor lābhāt tatsahabhūcittavat.

ata eveti. yasmād [tib. 43b] ete saṃvarā evaṃ labhyaṃte. yathā vistareṇoktam. ataś catuṣkoṭikaṃ kriyate. vistara iti. saṃti tāni skandhadhātvāyatanāni. yebhyo dhyānānāsravasaṃvarau labhyete. na prātimokṣasaṃvaraḥ. saṃti tāni. yebhyaḥ prātimokṣasaṃvaro na dhyānānāsravasaṃvarau. saṃti tāni. yebhya ubhayaṃ labhyate. saṃti tāni. yebhyo nobhayaṃ labhyata iti. vistarārthaḥ. prathamā koṭiḥ. vartamānebhyaḥ prāṇātipātādikarmapathaprayogapṛṣthebhyaḥ pratikṣepaṇasāvadyāc ca vṛkṣabhaṃgādikād yaḥ saṃvaraḥ. sa prātimokṣasaṃvaraḥ.

sarvobhayebhya

iti vacanāt. prayogapṛṣṭhatvāt tu na dhyānānāsravasaṃvarau. dvitīya. atītānāgatebhyo maulebhyaḥ karmapathebhyaḥ prāṇātipātādibhyaḥ kāyavācikebhyaḥ saptabhyaḥ saṃvaro yaḥ. tau dhyānānāsravasaṃvarau.

maulebhyaḥ sarvakālebhya

ity vacanāt. na prātimokṣasaṃvaraḥ. atītānāgatatvāt. tṛtīyā. pratyutpannebhyaḥ maulebhyaḥ karmapathebhya iti. pratyutpannakarmapathatvāt prātimokṣasaṃvaro bhavati. maulakarmapathatvāc ca dhyānānāsravasaṃvarau. caturthī atītanāgatebhyaḥ sāmaṃtakapṛṣṭhebhya iti. atītānāgatatvān na prātimokṣasaṃvaraḥ. sāmaṃtakapṛṣṭhatvān na dhyānānāsravasaṃvarau [tib. 44b] svasaṃtāne vartamānebhyaḥ karmapathebhyaḥ saṃvaro na yujyata iti paśyann āha. na tu saṃvaralābhakāle vartamānāḥ karmapathāḥ saṃtīti. vartamānādhiṣṭhānebhyas tebhyaḥ karmapathebhya iti vaktavyam iti śikṣayaty ācāryaḥ. yato vastunaḥ prativiramati. tasya vartamānatvāsaṃbhavāt. nātītavartamānānām iti. utpannatvād eṣāṃ saṃvaraṇaṃ na yujyate. na hy utpannānām anutpattiḥ śakyate kartuṃ. anāgatānāṃ tu śakyata iti. teṣām eva saṃvaraṇaṃ yujyata ity ācāryābhiprāyaḥ (abhidh-k-vy 383). vaibhāṣikāṇāṃ tu tathāvacane 'yam abhiprāyo lakṣyate. prāṇātipātādiprayogamaulapṛṣṭhānāṃ yathākramaṃ saṃvaraṇāya prātimokṣasaṃvaraprayogamaulapṛṣṭhāni pravartaṃte. naitāni pravartiṣyaṃta iti. arthata evaitāni pratipakṣabhūtāni tāni rundhantīvotpadyaṃte. prayogaḥ prayogam evaṃ bhavītīva tvām ahaṃ saṃvṛṇomi. mā tvam utthā iti. evaṃ yāvat. pṛṣṭhaḥ pṛṣṭham evaṃ bravītīveti yojyaṃ. tathā skandhadhātvāyatanānāṃ karmapathaprayogamaulapṛṣṭhasvabhāvānāṃ vartamānānāṃ rundhāno vartamānebhyas tebhyo labhyate. prātimokṣasaṃvara ity ucyata iti. tasmān naivaṃ vaktavyam iti.

(iv.37) kaścit sarvebhya iti vistaraḥ. bhikṣusaṃvaraḥ sarvebhyaḥ karmapathebhyo labhyate. sarvakarmapathā varjanīyā ity arthaḥ. kaścic caturbhyaḥ. tato 'nyaḥ. [tib. 44b] tato bhikṣusaṃvarād anyaḥ. saṃvaraḥ śrāmaṇerādisaṃvaraś caturbhya evāṃgebhyo labhyate. kāyikebhyaḥ prāṇātipātādibhyas tribhyo vācikāc ca mṛṣāvādāt. yady alobhādveṣāmohāḥ kāraṇānīti. saṃvarakāraṇāni dvihdā iṣyaṃte. alobhādveṣāmohā vā kāraṇāni. mṛdumadhyādhimātrāṇi vā cittānīti. yadi pūrvaḥ paryāyo 'bhiprīyate. sarvaiḥ kāraṇair alobhādisvabhāvair labhyate saṃvaraḥ. kuśale samutthāpake cetasi teṣāṃ yugapat bhāvāt. yadi mṛdvādīni cittāni kāraṇānīṣyaṃte. ekena kāraṇena labhyate. teṣām ayugapat bhāvāt. paścimaṃ paryāyam iti. mṛdvādikāraṇapakṣaṃ. asti saṃvarasthāyīti vistaraḥ. sarvasattveṣu saṃvṛtaḥ sarvasattvānugate kalyāṇāśaye sati saṃvarotpatteḥ. na sarvāṃgair upāsakādisaṃvarasya sarvāṃgāprativiratatvāt. na sarvakāraṇair mṛdvādīnāṃ kāraṇatvena yugapad asaṃbhavāt. bhikṣusaṃvaras tu sarvāṃgair api. sarvāṃgaprativiratatvāt. yas trividhena cittena trīn saṃvarān samādatta iti. tadyathā mṛdunā cittena upāsakasaṃvaraṃ samādatte. madhyena śrāmaṇerasaṃvaram. [tib. 45a] adhimātreṇa bhikṣusaṃvaram iti. sarvakāraṇaiś ca na tu sarvāṃgair iti. upāsakādisaṃvarāṇām ekaikasya mṛdvādyekaikakāraṇatvāt. tathā gṛhṇata iti. paṃcaniyamakriyayā gṛhṇataḥ.

katham aśakyebhya iti. ye haṃtum eva na śakyāḥ. tebhyo 'śakyebhyaḥ sattvebhyaḥ kathaṃ saṃvaralābhaḥ. atrācāryaḥ samādhim āha. sarvasattvajīvitānupaghātādhyāśayenābhyupagamād iti. sarvasattvānāṃ jīvitasyānupaghātenādhyāśayena saṃvarābhyupagamāt. vaibhāṣikā apy asyaiva praśnasya parihārāṃtaram āhuḥ. yadi punaḥ śakyebhya eveti vistaraḥ. cayāpacayayuktaḥ syāt. śakyatām āgateṣu satteṣu saṃvaraś cīyeta. asakyatām āgateṣv apacīyeta. (abhidh-k-vy 384) śakyāśakyānāṃ manuṣyādidevādīnām itaretarasaṃcārāt. devādayo manuṣyādīn saṃcaraṃti. manuṣyādayaś devādīn iti. imaṃ vaibhāṣikaparihāraṃ sāvakāśaṃ paśyann ācārya āha. naivaṃ bhaviṣyatīti vistaraḥ. naivaṃ cayāpacayayuktaḥ saṃvaro bhaviṣyati. kathaṃ kṛtvā. yathā hy apūrvatṛṇādyutpattau. śoṣe vā tṛṇādīnāṃ. yady api tṛṇādibhyo 'pi saṃvaro labhyate. tathāpi saṃvarasya vṛddhihrāsau na bhavataḥ. [tib. 45b] evaṃ śakyāśakyasaṃcāre 'pi na syātāṃ vṛddhihrāsau cayāpacayāv ity arthaḥ. tasmāc chakyebhya eva saṃvaro labhyate. na cāyaṃ doṣaḥ syād iti. vaibhāṣikā āhuḥ. na sattvānām iti vistaraḥ. na tad evaṃ. yathā hy apūrvatṛṇādyutpattāv iti vistareṇa yad uktaṃ. kiṃ kāraṇaṃ. sattvānāṃ pūrvaṃ saṃcārāt paścāc ca bhāvāt. tṛṇagulmalatādīnāṃ pūrvaṃ paścāc cābhāvāt. ato na tṛṇādidṛṣṭāṃtena cayāpacayadoṣo nivāryate. evaṃ vaidharmyamātram uktaṃ. na sādhyasādhanārtha iti. ācāryaḥ punar āha. yadā parinirvṛtā na saṃty eveti vistaraḥ. tasmāt pūrvaka eva hetuḥ sādhur iti. sarvasattvajīvitānupaghātādhyāśayenābhyupagamād iti. ata śakyāśakyebhyaḥ saṃvaro labhyata iti siddhaṃ. evaṃ tarhi yadi sarvasattvebhyo labhyate prātimokṣasaṃvaraḥ. pūrvabuddhaparinirvṛtebhyas tasyālābhāc chīlanyūnatā syāt. sattvānāṃ pūrvebhyo nyūnatvāt. ācārya āha. sarveṣāṃ buddhānāṃ pūrvaṃ paścāc cotpannānām aviśeṣeṇa sarvasattvebhyo lābhāt. yadi hi te py aparinirvṛtā abhaviṣyan. saṃprati tebhyo 'pi te 'lapsyaṃta iti.

sarvakarmapathebhya iti. kāyikavācikebhyaḥ. nāsti hi vikalenāsaṃvareṇeti. prāṇātipātenaiva [tib 46a] nādattādānenety evamādi. mṛdunaivāsaṃvareṇa samanvāgata iti. pūrvapratilabdhatvāt. adhimātrayā tu prāṇātipātavijñaptyā. kiṃ. samanvāgata iti vartate. na vipākaphalaviśeṣa iti. evaṃ madhyādhimātreṇa yojyam iti. yo madhyena cittenāsaṃvaraṃ pratilabhate. so 'dhimātreṇāpi cittena prāṇino jīvitād vyavaropayan madhyenaivāsaṃvareṇa samanvāgato bhavati. adhimātrayā tu prāṇātipātavijñaptyā. evaṃ yo 'dhimātreṇa yāvad adhimātreṇaivāsaṃvareṇa samanvāgato bhavati. adhimātrayā ca prāṇātipātavijñaptyā. ittham api ca yojyaṃ. yo 'dhimātracittenāsaṃvaraṃ pratilabhate. sa mṛdunāpi cittena prāṇino jīvitād vyavaropayan adhimātrenaivāsaṃvareṇa samanvāgato bhavati. mṛdvyā tu prāṇātipātavijñaptyety evamādi.

nāgabaṃdhā hastipakāḥ. vāgurikā iti. paṃpā nāma prāṇijātir vāgurākhyā. tāṃ ghnantīti vāgurikāḥ. arthata āsaṃvarikā iti. rājānaś cādhikaraṇasthāś ca (abhidh-k-vy 385) daṇḍanetṛtvād ihāpaṭhitā api āsaṃvarikā eva draṣṭavyāḥ. evam anye 'pi yojyā iti. kurkuṭāṃ ghnaṃtīti. kaurkuṭikā ity evamādīni. yuktas tāvad iti vistareṇoktvā yāvat katham asaṃvaraḥ sarvasattvedhyo yujyata iti praśnite. vaibhāṣikaḥ parihāram āha. mātrādīn api hīti vistaraḥ. ācārya āha. na hi tāvat [tib. 46b] ta eva ta iti. te mātrādaya iti jānānā hanyur ity aghātyebhyas tebhyo 'saṃvaraḥ kathaṃ yujyate. kiṃ cāryībhūtānāṃ punaḥ paśūbhavituṃ nāsty avakāśaḥ. teṣām urabhrādyupapattyasaṃbhavāt. tebhyaḥ katham asaṃvaraḥ syāt. yadi vānāgatātmabhāvāpekṣayā urabhrādayo bhaviṣyaṃtīti vartamānān mātrāder asaṃvaraḥ syāt. urabhrān api te aurabhrikāḥ putrībhūtān anāgate janmani sarvathā na hanyur iti. na syāt tebhya urabhrebhyo 'saṃvaraḥ. vaibhāṣika āha. kathaṃ hi nāma jighāṃsatām iti vistaraḥ. ācārya āha. etan mātrādiṣu samānam iti vistaraḥ. kathaṃ hi nāmājighāṃsatāṃ putrādibhūtānām aurabhrikādīnāṃ tebhyo mātrādibhyaḥ syād asaṃvara iti.

vikalaḥ karmapathāṃgataḥ. prādeśiko 'pi syāt. ekasyāpy aṃgasya aviramāt. sattvadeśakālasamayaniyamayogena pradeśaviratatvāt. saṃvaraś ca tathaiva. vikalo 'pi prādeśiko 'pi syāt. anyatrāṣṭavidhāt pūrvoktāt prātimokṣasaṃvarāt. kasmād ity āha. tanmātraśīladauḥśīlyapratibandhād iti. asaṃvaras tanmātraṃ śīlaṃ pratibadhnāti. saṃvaraś ca tanmātraṃ dauḥśīlyaṃ pratibadhnātīti.

(iv.38) tatkulīnair iti. āsaṃvarikakulīnaiḥ.

kṣetrādānādarehanād [tib. 47a]

iti. ādareṇa īhanaṃ kriyāraṃbhaḥ. kṣetraṃ cādānaṃ cādarehanaṃ ceti samāsaḥ. tasmād avijñaptir utpadyate. tithīti vistaraḥ. tithibhaktaṃ. yāvad ardhamāsabhaktam ity arthagatiḥ. ādiśabdena maṇḍalakaraṇādi gṛhyate. ādareṇa vā tadrūpeṇeti.tīvrakleśatayā. tīvraprasādatayā cety arthaḥ.

(iv.39, 40) samādānaviruddhavijñaptyutpādād iti. yāvajjīvaṃ prāṇātipātādibhyaḥ prativiramāmīti yat samādānaṃ. tena viruddhāyā vijñapter utpādāt. iti prathamena kāraṇena prātimokṣasaṃvaratyāgaḥ. āśrayatyāgād iti. yenāśrayeṇa saṃvaro gṛhītaḥ. tasya tyāgān maraṇād iti. dvitīyena kāraṇena tattyāgaḥ. āśrayavikopanād iti. yādṛśenāśrayeṇa saṃvara upāttaḥ. tādṛśo na bhavati. vikopanāt. iti tṛtīyena kāraṇena tattyāgaḥ. nidānacchedād iti. nidānaṃ kuśalamūlāni. tasya cchedāt. caturthena kāraṇena tattyāgaḥ. tāvad evākṣepāc ceti. upavāsasaṃvarasyāhorātram ākṣepaḥ. iti paṃcamena kāraṇena tasyopavāsasaṃvarasya tyāgaḥ. pūrvoktaiś ca caturbhiḥ kāraṇair iti.

patanīyena ceti. ebhiś ca yathoktaiḥ paṃcabhiḥ kāraṇaiḥ patanīyena ceti. (abhidh-k-vy 386) pataṃty aneneti patanīyaṃ. tac caturvidhaṃ. abrahmacaryaṃ. yathoktapramāṇam adattādānaṃ. [tib. 47b] manuṣyavadhaḥ. uttarimanuṣyadharmamṛṣāvādaś ceti.

dhanarṇavat tu kāśmīrair āpannasyeṣyate.

āgamād yuktitaś ca. tatrāyam āgamaḥ. vinaya uktaṃ. duḥśīlaś cet bhikṣur bhikṣuṇīm anuśāsti. saṃghāvaśeṣam āpadyata iti. āpannapārājiko hi bhikṣur duḥśīlo 'bhipretaḥ. nānāpannapārājikaḥ. prakṛtisthaḥ śīlavān iti viparyayeṇa vacanād ato 'vagamyate. asty asya duḥśīlasyāpi sato bhikṣubhāvaḥ. yasmāt saṃghāvaśeṣam āpadyata ity uktam iti. yuktir api na hy ekadeśakṣobhāt sakalasaṃvaratyāgo yukta iti. na maulīm apy āpattim āpannasyeti. patanīyām apy āpattim āpannasyety arthaḥ. naiva cānyāpattim iti. saṃghāvaśeṣādikaṃ. āviṣkṛtāyām iti. deśitāyāṃ.

yat tarhi bhagavatoktam iti vistareṇa yāvat parājitam iti. tat katham iti vākyādhyāhāraḥ. paramārthabhikṣutvaṃ saṃdhāyaitad uktam iti. satyadarśanabhavyatvena tasyāpannasya paramārthabhikṣutvāprāpteḥ. bahukleśebhyo nandaprabhṛtibhyaḥ. maulyāpy āpattyā na bhikṣutvaṃ naśyatīti viditvā tāṃ kuryur iti vākyārthaḥ [tib. 48a] saṃjñābhikṣur iti. yasyānupasaṃpannasya bhikṣur iti nāma. pratijñābhikṣur iti. abrahmacaryādipravṛttau duḥśīlaḥ. bhikṣata iti bhikṣur iti. yācanakaḥ. bhinnakleśatvād bhikṣur iti. arhan. asmiṃs tv artha iti. yat yat bhagavatoktam abhikṣur bhavaty aśramaṇa iti vistareṇa. etasminn arthe. yathoktebhyaś caturbhyo bhikṣubhyo 'nya evāyaṃ paṃcamo jñapticaturthopasaṃpanno bhikṣur iti. yad apy uktaṃ paramārthabhikṣutvaṃ saṃdhāyaitad uktaṃ. tat pratyāha. na cāsau pūrvaṃ paramārthabhikṣur āsīt. yataḥ paścād abhikṣur bhavet. abhikṣur bhavaty aśramaṇa iti vacanāt. ity upamāṃ kurvateti. mastakacchinnatālopamāṃ kurvatā śāstraiva datto 'nuyoga iti saṃbaṃdhanīyaṃ. parihṛtaḥ praśna ity arthaḥ. ekagrāsaparibhoga āhārasya. ekapārṣṇipradeśaparibhogo vihārasyeti sambhdhaḥ. sarvabhikṣusaṃbhogabahiṣkṛtaś ca śāstreti. sarvasmāt bhikṣubhis saha saṃbhogād ekapaṃktibhojanādikād bahiṣkṛto buddhena. nāśayata kāraṇḍavakam iti. kāraṇḍavako yavākṛtitvād yavas tṛṇaviśeṣaḥ. yo yavadūṣīty ucyate. evam asāv abhikṣur bhikṣvākṛtir [tib. 48b] iti. kaśaṃbakam nāma pūtikāṣṭham. evam asau pūtibhūto bhikṣuḥ. taṃ śīlavatsaṃghād yūyam apakarṣateti bhagavāṃ (abhidh-k-vy 387) bhikṣūn ājñāpayāmāsa.

athotplāvinaṃ vāhayateti. utplāvī nāma vrīhimadhye 'bhyaṃtarataṇḍulahīno vṛīhir eva. tathāsau śīlasārahīno bhikṣvākṛtiḥ. taṃ pravāhayata. niṣkrāmayatety arthaḥ. mārgajinaḥ śaikṣo 'śaikṣaḥ. mārgadaiśiko buddhaḥ. mārge jīvati śīlavāṃ bhikṣur mārganimittaṃ jīvanāt. mārgadūṣī duḥśīlaḥ. idam atrodāharaṇaṃ. dagdhakāṣṭheti vistaraḥ. yathā yad dagdhaṃ. na tat kāṣṭhaṃ. pūrvakāṣṭhākṛtimātrāvaśeṣasādharmyāt. tad dagdhaṃ kāṣṭham ity ucyate. hradaś ca śuṣko 'pi hrada ity ucyate. śukanāsā gṛhādiṣu rūpakārakṛtā. śukanāsākṛtitvāc chukanāsety ucyate. evam asau bhikṣvākṛtisāmānyamātrāvaśeṣāc chramaṇa uktaḥ. pūtibījam aṃkurājanakatvād abījam api bījam ity ucyate. tadākāramātrāvaśeṣatvād alātacakraṃ cakram iti. cakrākṛtitvāt. mṛtasattvaś cāsattvo 'pi sattva ity ucyate. sattvākṛtimātrāvaśeṣatvāt. tadvad eṣa draṣṭavyaḥ. śikṣādattako nāma bhikṣur adhimātrarāgatayā [tib. 49a] striyā abhrahmacaryaṃ kṛtvā. tadanaṃtaram eva jātasaṃvegaḥ kaṣṭaṃ mayā kṛtam ity ekasminn api praticchādanacitte 'nutpanne bhikṣusaṃgham upagamyāviṣkarotīdaṃ mayā pāpaṃ kṛtam iti. sa āryasaṃghopadeśāt sarvabhikṣunavakāṃtikatvādi daṇḍakarma kurvāṇaḥ śikṣādattaka ity ucyate. tad yadi dauḥśīlyād abhikṣur eva syāt. sa na syāt. na hi tasya punar upasaṃpādanaṃ kriyate. bhikṣuś ca sa vyavasthāpyate. tasmān na dauḥśīlyād abhikṣutvam iti. na brūma iti vistaraḥ. na vayaṃ brūmaḥ. sahādhyāpattyā abrahmacaryād eva sarvaḥ pārājiko bhavati. kiṃ tarhi. praticchādanacittena. kiṃ na punaḥ pravrājyate. anikṣiptaśikṣa ity adhyāhāryaṃ.

tīvrānapatrāpyavipāditatvāt. tīvreṇānapatrāpyeṇa vipāditāsya saṃtatiḥ. tasyāḥ saṃtater evaṃ vipāditatvāt saṃvarasyābhavyatvaṃ. tasmān na punaḥ pravrājyata ity adhikāraḥ. na tu khalu bhikṣubhāvāpekṣayā. na tu khalu tasya bhikṣubhāvo 'stīty apekṣayā na pravrājyate. tathā hy asau parājayiko nikṣiptaśikṣo pi na pravrājyate. tīvrānapatrāpyavipāditatvāt saṃtateḥ.

(iv.41) dhyānāptam

iti. rūpasvabhāvaṃ kuśalam arūpasvabhāvaṃ cābhipretaṃ. ata eva ca sarvam eveti vyācaṣṭe. dvābhyām iti. upapattito vā. parihāṇito vā. [tib. 49b] tenāha upapattito veti vistaraḥ. ūrdhvam upapadyamāno 'dharaṃ parityajati. adhaś copapadyamāna uparibhūmikam iti. parihāṇito vā samāpatteḥ tatsamāpattisaṃgṛhītaṃ kuśalaṃ tyajyate. nikāyasabhāgatyāgāc ca kiṃcid iti. nirvedhabhāgīyaṃ yat pṛthagjanāvasthāyām utpāditaṃ yāvat kṣāṃtir iti. tad asaty api bhūmisaṃcāre nikāyasabhāgatyāgena tyajyate. yadā kāmadhātau mṛtvā tatraivopapadyate (abhidh-k-vy 388). vakṣyati hi

bhūmityāgāt tyajaty āryas tāny anāryas tu mṛtyuta

iti. pūrvako mārga iti. prayogānaṃtaryavimuktimārgasvabhāvaḥ pratipannakamārgaḥ. phalaṃ phalaviśiṣṭo veti. uttaro mārgo 'dhikṛtaḥ. tadyathā 'nāgāmī yady anāgāmiphalāt parihīyate. tenānāgāmiphalam uttaro mārgas tyajyate. yadi tv anāgāmī dvitīyaṃ dhyānaṃ labhate. tasmāc ca parihīyate. sa tasya phalaviśiṣṭo mārgo dvitīyadhyānabhūmikas tyajyate.

(iv.42ab) hetupratyayabaleneti. sabhāgahetubalena. parato ghoṣabalena cety arthaḥ. dhyānasaṃvaraṃ vā labhata iti. anāsravasaṃvaraṃ vā labhata iti nocyate. dhyānasaṃvarapūrvotpādenaiva tattyāgāt. akaraṇāśnyata iti. etat karma na kariṣyāmīty āśayato 'pi śastrajālatyāge vinā saṃvaragrahaṇenāsaṃvaracchedo na bhavati. tadyathā roganidānaparihāre 'pi tasya pravṛddhasya rogasyauṣadhena vinā [tib. 50a] vinivṛttir na bhavati. tadvat. tad uktaṃ bhavati. asaṃvaratyāgecchāyāṃ saṃvaro grahītavyo nānyatheti. tallābhasyeti. asaṃvaralābhasya.

(iv.42cd) katham avijñaptir iti. vijñaptir apīti vaktavyaṃ. svasamutthāpitāyā atītāyā vijñaptes tatkāla eva prāpticchedāt.

vegādānakriyārthāyurmūlacchedais tu madhyama

iti ca paṭhitavyaṃ. naivasaṃvaranāsaṃvara ity arthaḥ. athāpy avijñaptir api kevalocyate. tatra vijñapter avacane kāraṇaṃ vaktavyam ity ucyate. vijñapter anāvaśyakatvāt. tathā hi vakṣyati.

aśubhāḥ ṣaḍ avijñaptir dvidhaika

iti. avijñaptivacanena ca vijñaptivacanasiddhes tadavacanaṃ.

anye tv āhuḥ. na niruddhāyā naivasaṃvaranāsaṃvarasaṃgṛhītāyā vijñapter anubaṃdhinī prāptir ity ata etadavijñapter eva tyāgakāraṇam ucyata iti.

kuṃbhakāracakreṣugativad iti. yathā kuṃbhakāracakrasya iṣoś ca gatiḥ. yena kāraṇena saṃskāraviśeṣeṇa ākṣipto bhavati. tasya cchedāt sāpi cchidyate. tadvat. alaṃ samādāneneti pratyākhyānavacanena. yathāsamāttam akurvata iti. tadyathā buddham avanditvā. maṇḍalakam akṛtvā vā [tib. 50b] na bhokṣya iti. tad akṛtvā bhuṃjānasya sā madhyamā avijñaptiś chidyate. yaṃtrajālādīti ādiśabdena śastraviṣādi gṛhyate. kuśalamūlāni samucchettum (abhidh-k-vy 389) ārabhata iti. kuśalamūlasamucchedaprāraṃbhāvasthāyām eva cchidyate. na samucchedāvasthayām iti darśayati.

(iv.43) kuśalarūpam

iti. arūpagrahaṇaṃ rūpacchedasyoktatvāt.

mūlacchedordhvajanmata

iti. atra vairāgyataś ca kiṃcid iti vaktavyaṃ. yathā kuśalaṃ daurmanasyendriyam iti. sarvam eveti. kāmarūpārūpyāvacaraṃ. yaḥ prahāṇamārga iti. darśanamārgo bhāvanāmārgaś ca. laukiko vā lokottaro vā yathāsaṃbhavaṃ. asau saparivāra iti. asāv upakleśaprakāraḥ satatsahabhūprāptyanucaraḥ upakleśaprakārasyeti grahaṇaṃ kleśasyāpy upakleśatvena sarvasaṃgrahārthaṃ. tathā hi śāstra uktaṃ. ye yāvat kleśā upakleśā api te syur upakleśā na kleśa iti.

(iv.44, 45) ubhayāśraya iti vistaraḥ. strīpuruṣāśayasya kleśasyādhimātratayā. pratisaṃkhyānasya tatpratipakṣabhāvanālakṣaṇasyākṣamatvāt. tīvrasya ca hrīvyapatrāpyasyābhāvād eṣāṃ saṃvaro nāstīti. pratidvaṃdvabhāvād iti. yasmāt saṃvarasyāsaṃvaraḥ [tib. 51a] pratidvaṃdvabhūtaḥ. tasmāt yatraiva saṃvaraḥ. tatraivasaṃvara iti. teṣāṃ ṣaṇḍhādīnām asaṃvarābhāvo dvitīyaṃ kāraṇaṃ. samādānasamādhyabhāvād iti. samādānabhāvāt prātimokṣasaṃvaro nāsti. samādhyabhāvāc ca dhyānānāsravaṣaṃvarau na staḥ. tadabhāvas tu māṃdyena kuśaleṣv avyutpatteḥ. pāpakriyāśayābhāvāc cāsaṃvaro nāsti. yadyogād yadvipādanāc ceti. yena hrīvyapatrāpyeṇa yogād yasya hrīvyapatrāpyasya vipādanāc ca. yathākramaṃ saṃvarasaṃvarau syātāṃ. tat tīvraṃ hrīvyapatrāpyam āpāyikānāṃ nāstīti. yady āpāyikānāṃ saṃvarāsaṃvarau na staḥ. yat tarhi sūtra uktam iti yistaraḥ. tat kathaṃ. prātimokṣasaṃvaro manuṣyāṇām eva. na devānām. asaṃvegāt. dhyānānāsravasaṃvarau tu hetukarmadharmabhāvanād yathāsaṃbhavaṃ.

(iv.46ab) tatkālam atyaṃtaṃ ceti. yad iṣṭavipākaṃ. tat tatkālaṃ. duḥkhaparitrāṇāt kṣemaṃ. yan nirvāṇaprāpakaṃ. tad atyaṃtaṃ duḥkhaparitrāṇāt kṣemaṃ. parinirvṛtasya yan nityakālaṃ duḥkhaṃ nāsti.

(iv.46cd, 47) nanu ca trīṇi dhyānāni seṃjitāny uktāni bhagavatā. yad atra vitarkitam vicāritam ity evam ādi. idam atrāryā iṃjitam ity āhur iti. ādiśabdena dvitīya uktaṃ. yad atra prītir avigatā. idam atrāryā iṃjitam āhuḥ. tṛtīye 'pi yad atra sukhaṃ [tib. 51b] sukham iti cetasa ābhogaḥ. idam atrāryā iṃjitam ity āhur iti. atha kasmāt sarvam eva rūpārūpyāvacaraṃ kuśalaṃ karmāniṃjyam (abhidh-k-vy 390) uktam ity āha. āniṃjyapratyayagāminam iti. āniṃjyānukūlabhāginaṃ. akaṃpyānukūlabhāginaṃ mārgam ārabhyety arthaḥ. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ samādhisapakṣālatayā seṃjitam evānyatrāniṃjyam uktam ity āha.

tadbhūmiṣu yataḥ karma vipākaṃ prati neṃjatīti.

bhogādi saṃvartanīyam iti. bhogo dravyasaṃpat. ādiśabdena saurūpyasausvaryādi gṛhyate. tad eveti vistaraḥ. yat tad deveṣu vipacyeta. tat bahulīkṛtam evaṃ śīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ. tasya caivaṃ bhavati. aho batāhaṃ devasubhagānāṃ manuṣyasubhagānāṃ vā sabhāgatāyām upapadyeyeti. yāvat sa tatra upapadyata iti.

(iv.48-50) kāmadhātus trīṇi ca dhyānānīti. kṃadhātuprathamadhyānayoḥ [tib. 52a] kāyikaṃ sukhaṃ caitasikaṃ ca saumanasyaṃ sukhā vedanā. dvitīye dhyāne saumanasyaṃ sukhā vedanā. tṛtīye dhyāne caitasikaṃ sukham iti. tadbhāvajñāpanārtham iti. tacchabdena duḥkham abhisaṃbadhyate. tasya duḥkhasya kāmadhātāv evāstitvajñāpanārtham ihagrahaṇaṃ. sasaṃbhārair iti. saṃbhriyate utpādyate 'neneti saṃbhāraḥ. indriyaviṣayāśrayalakṣaṇaḥ. tena sasaṃbhārā vedanā phalaṃ.

dhyānāṃtaravipākata

iti. dhyānāṃtarakarmaṇo dhyānāṃtarotpattau vipākena veditena bhavitavyaṃ. tatra sukhā duḥkhā vā vedanā nāsti. nāsti. tasmād asyāduḥkhāsukhā vedanā vipāka iti. caturthād dhyānād adho 'py aduḥkhāsukhavedanīyaṃ karmāstīti. dhyānāṃtare vā kasyacit karmaṇo 'nyasya vipāko vedanā na syān na saṃbhavati. na hi sukhavedanīyasya maulaprathamadhyānabhūmikasya karmaṇo dhyānāṃtare sa vipāka iti yujyate vaktuṃ. savitarkatvena dhyānāṃtarato maulasya nihīnatvāt. nāpi kāmāvacarasya duḥkhavedanīyasya karmaṇo bhūmyaṃtaratvāt. ata eva caturthadhyānādibhūmikasya. tato vītarāgatvāc ca.

etaddoṣaparijihīrṣayā dhyānāṃtarakarmaṇo dhyāna eva sukhendriyaṃ vipāka ity eke bruvate.

[tib. 52b] naiva tasya dhyānāṃtarakarmaṇo vedanā vipākaḥ. kiṃ tarhi rūpādīty apare. kiṃ teṣāṃ dhyānāṃtaropapattau vedanā nāsti. asti. na tu sā vipākasvabhāvā. kiṃ tarhi. naiṣyandikīti.

atrācārya āha. tadetad ucchāstraṃ. yad etad uktaṃ. dhyānāṃtarakarmaṇo dhyāna eva sukhendriyaṃ vipāka iti. yac coktaṃ. naiva tasya vedanā vipāka iti. tad etad ubhayam apy ucchāstraṃ. tat pratipādayann āha. śāstre hi paṭhitam iti vistaraḥ. avitarkasya karmaṇa iti. dhyānāṃtarakarmaṇa ity arthah. ataḥ kuśalasyāvitarkasya karmaṇaś caitasiky eva vedanā vipāko vipacyata ity avadhāraṇān na tasya karmaṇo dhyāna eva sukhendriyaṃ vipāko nāpi vedanāto 'nya iti gamyate. avitarkaṃ hi karma dhyānāṃtarāt prabhṛty ūrdhvam iti.

apūrvacarama

iti. na pūrvaṃ na paścāt. yugapad ity arthaḥ. sukhavedanīyasya rūpam iti cakṣurādikaṃ. duḥkhavedanīyasya cittacaittā iti. paṃcavijñānakāyikāḥ. daurmanasyasyāvipākatvāt. aduḥkhāsukhavedanīyasya cittaviprayuktā iti. jīvitendriyādayaḥ [tib. 53a] na hi kāmadhātor anyatreti. duḥkhavedanīyasya karmaṇo 'nyatrabhāvāt.

kim idānīṃ tad iti. aduḥkhāsukhavedanīyaṃ. evaṃ tarhīti vistaraḥ. yady adho 'pi caturthād dhyānād aduḥkhāsukhavedanīyaṃ karmāsti kuśalaṃ.

sukhavedyaṃ śubhaṃ dhyānād ā tṛtīyād

ity asya virodhaḥ. na hi kevalaṃ sukhavedanīyaṃ kuśalam ā tṛtīyād dhyānāt. kiṃ tarhi. aduḥkhāsukhavedanīyam apy astīti. iṣṭavipākaṃ ca kuśalam ity asya virodhaḥ. na hi kevalam iṣṭavipākaṃ kuśalam iṣṭāniṣṭaviparītavipākam api kuśalam astīti. bāhulika eṣa nirdeśa iti. bāhulyenaivaṃ nirdiṣṭam ity arthaḥ.

sukhavedyaṃ śubhaṃ dhyānād ā tṛtīyād

iti. iṣṭavipākaṃ ca kuśalam iti.

katham punar avedanāsvabhāvam iti. sukham anubhūyate. na karmety evam abhisamīkṣya pṛcchati. sukhavedanāhitaṃ sukhavedanīyam iti. sukhavedanotpattyanukūlam ity arthaḥ. sukho 'sya vedanīya iti veti. sukho 'sya vipāko 'nubhavanīya ity arthaḥ. snānīyakaṣāyavad [tib. 53b] iti. yathā yena snāti. sa snānīyaḥ kaṣāyaḥ. evaṃ yena sukhaṃ vipākaṃ vedayate. tat karma (abhidh-k-vy 392) vedanīyaṃ. sukhasya vipākasya vedanīyaṃ karma sukhavedanīyaṃ. karaṇe 'pi kṛtyavidhānāt. etad evaṃ duḥkhavedanīyam iti. duḥkhavedanāhitaṃ duḥkhavedanīyam iti vistarṇa pūrvavad yojyaṃ. evam aduḥkhāsukhavedanīyam api.

svabhāvavedanīyateti. svabhāvavedanānubhavalakṣaṇena vedanīyasvabhāvaḥ. evaṃ yāvat saṃmukhībhāvena vedanīyateti yojyaṃ. sukhavedanīyaḥ sparśa iti. sukhavedanāhitaṃ sukhaṃ vedanīyam asminn iti sukhavedanīyaḥ sparśaḥ. ālambanavedanīyateti. vedanīyā viṣayāḥ. ālambanīyā ity arthaḥ. rūpapratisaṃvedī no tu rūparāgapratisaṃvadīti. rūpaṃ pratyanubhavati. no tu rūparāgaṃ pratyanubhavatīty arthaḥ. atha vā no tu sa rūpaṃ rāgeṇa pratyanubhavaty ālaṃbata iti. dṛṣṭadharmavedanīyam iti. dṛṣṭe janmani vedanīyaṃ vipākalakṣaṇam asyeti dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karmeti vistaraḥ. yasmin samaya iti vistaraḥ. yasmin samaye sukhāṃ vedanāṃ vedayate anubhavati. dve asya vedanā duḥkhā aduḥkhāsukhā ca tasmin samaye [tib. 54a] niruddhe bhavata iti.

(iv.51) āraṃbhavaśād iti. dṛṣṭa eva janmani vipākāraṃbhād ity arthaḥ. tannāmavyavasthānam iti. dṛṣṭadharmavedanīyam ity evaṃnāmavyavasthānam ity arthaḥ.

asti hīti vistaraḥ. saṃnikṛṣṭaphalasya karmaṇaḥ suvarcalādṛṣṭāṃtaḥ. viprakṛṣṭaphalasya yavagodhūmādayaḥ.

dārṣṭāṃtikāḥ sautrāṃtikāḥ. teṣām evaṃ prathamadvitīye koṭyau varṇayatāṃ karmāṣṭavidhaṃ. dṛṣṭadharmavedanīyaṃ niyatam aniyataṃ ca vipākaṃ prati. evaṃ yāvad aniyatavedanīyam iti. upapadyavedanīyaṃ niyatam aniyataṃ ca vipākaṃ prati. aparaparyāyavedanīyam api niyatam aniyataṃ ca. aniyatavedanīyam api yo dṛṣṭadharmādyaniyatavedanīyaṃ. tan niyatam aniyataṃ ca. ity aṣṭavidhaṃ.

(iv.52, 53) caturvidhaṃ karmākṣiped iti. dṛṣṭadharmādivedanīyaṃ caturvidhaṃ karmākṣiped ity arthaḥ. katham ity āha. syāt triṣu prāṇātipātādattādānamṛṣāvādeṣu paraṃ prayojya kāmamithyācāre svayam ātmanā prayuktaḥ. teṣāṃ karmanāṃ yugapatparisamāptau. ekaṃ dṛṣṭadharmavedanīyam aparam upapadyavedanīyam aparaṃ cāparaparyāyavedanīyam anyac cāniyatavedanīyam iti.

kuśalānām akuśalānāṃ ca yathāsaṃbhavam iti. yatrākuśalasya saṃbhavaḥ kāmadhātāv eva nānyatra.

sarvāsu gatiṣv

ity [tib. 54b] asyotsargasyāyam apavādaḥ. śubhasya narake trividheti. tridhaivety avadhāraṇaṃ. narakeṣu kuśalasya karmaṇas trividhasyaivākṣepaḥ. na caturvidhasya. dṛṣṭadharmavedanīyaṃ sthāpayitvā. atra narakeṣv iṣṭavipākābhāvāt. śubhagrahaṇam aśubhanirāsārthaṃ. akuśalasya hi caturvidhasyāpi narakeṣv ākṣepaḥ saṃbhavati.

yadviraktaḥ sthiro bāla

iti.

yato virakto yadvirakta iti samāsaḥ. sthiragrahaṇaṃ parihāṇadharmaṇo nirāsārthaṃ. tasya hi tasyāṃ bhūmāv upapadyavedanīyaṃ karma saṃbhavati. bālagrahaṇam āryanivṛttyarthaṃ. āryasya hi tatropapadyavedanīyaṃ aparaparyāyavedanīyaṃ ca na saṃbhavati. anāgāmitvāt.

nāryo 'nyavedyakṛd apīti

nāparaparyāyavedanīyakṛd api. nopapadyavedanīyakṛd apīty arthaḥ. tatra yuktiṃ darśayann āha. na hy asau bhavyaḥ punar ādhastīṃ bhūmim āyātum iti. na hy asāv āryo 'parihāṇadharmā yato vītarāgaḥ. tata ādhastīm adhastātbhavāṃ bhūmim āyātuṃ bhavyaḥ. parihāṇadharmā tu bhavyaḥ. tadyathā. āryo bhavāgralābhī parihāṇadharmā yaḥ parihāya rūpadhātāv upapadyeta. tasyopapadyavedanīyam aparaparyāyavedanīyaṃ cāpi saṃbhavati yathoktam udāyisūtre. aniyataṃ kuryād iti. aniyatavedanīyam aparihāṇadharmāpy āryo dṛṣṭadharmavedanīyaṃ ca yatropapannaḥ. [tib. 55a] tatra kuryāt. kāmadhātor bhavāgrād vā vītarāga iti. kāmavītarāgo 'nāgāmī. bhavāgravītarāgo 'rhan. tayor iti kāmadhātubhavāgrayoḥ. paścāt pravedayiṣyāma iti.

mriyate na phalabhraṣṭa

ityādi.

(iv.54) aṃtarābhavavedanīyaṃ ca. kiṃ. niyatam aniyataṃ ceti. yan niyatam ekādaśavidham uktaṃ. dṛṣṭadharmavedanīyaṃ yat tad iti. kalalavedanīyaṃ niyataṃ yāvad aṃtarābhavavedanīyaṃ niyatam iti. yāś ca tadanvayā daśāvasthā iti. aṃtarābhavapūrvikā ity arthaḥ. ata evānyad aṃtarābhavavedanīyaṃ karma noktam iti. caturvidhaṃ karma. dṛṣṭadharmavedanīyam upapadyavedanīyam aparaparyāyavedanīyaṃ aniyatavedanīyaṃ cety atra noktam. upapadyavedanīyenaiva tasyāntarābhavasyākṣepāt.

(iv.55) niyatāniyataṃ karmety uktam ato bravīti. kīdṛśaṃ punaḥ karma niyatam (abhidh-k-vy 394) iti vistaraḥ. phalasamāpattiviśeṣaprāpta iti. darśanamārgaphalaprāpto 'rhattvaphalaprāptaś ca phalaviśeṣaprāpta iṣyate. viśeṣagrahaṇam anāsravamārgaprāpyaphalagrahaṇārthaṃ. samāpattiviśeṣaprāpto nirodhāraṇāmaitrīsamāpattilābhī. atrāpi viśeṣagrahaṇaṃ [tib. 55b] tadanyalaukikasamāpattiviśeṣaṇārthaṃ. yathā tathā ceti. yadi puṇyabuddhyā yadi dveṣādinā. yo 'pi hi pārasikaḥ puṇyabuddhyā mātaraṃ mārayati. pitaraṃ vā. tad akuśalam ānaṃtaryaṃ karma niyataṃ saṃpadyate. nānyad iti. yad ato viparītaṃ mandakleśaprasādakṛtam ityādi.

(iv.56) saṃghastrīvādasamudācārād iti. bhikṣuṇā kila kenacid vyavahāraparājitena saṃghaḥ striyo yūyam iti samudācaritaḥ. tasya dṛṣṭa eva dharme puruṣavyaṃjanam aṃtarhitaṃ. strīvyaṃjanaṃ ca prādurbhūtam iti. tad idaṃ kṣetraviśeṣād dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati. āśayaviśeṣād iti. śaṃṭhena gavām apuṃstvaṃ kariṣyamāṇam abhivīkṣya mamedṛśam apuṃstve duḥkham iti tīvreṇāśayena teṣāṃ gavām apuṃstvaṃ pratimokṣitaṃ. tasya dṛṣṭa eva dharme puruṣendriyaṃ prādurbhūtam. idam āśayaviśeṣād dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma saṃvṛttaṃ. tadbhūmyatyaṃtavairāgyād

iti. tato bhūmer atyaṃtavairāgyāt tad adṛṣṭadharmavedanīyam api karma dṛṣṭadharmavedanīyaṃ saṃpadyate. yathānāgāmyarhatām avītarāgāvasthākṛtaṃ. punar adharabhūmyanāgamanād anupādāya ca parinirvāṇāt. na tv avasthāyām iti. yad aniyataṃ dṛṣṭadharmādyavasthāsu. na cāniyataṃ vipāke. niyatatvāt. tad eva dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati. ata evāha. yat punar avasthāṃtare dṛṣṭadharmādike niyatam. tasya tatraivavasthāṃtare vipākaḥ. [tib. 56a] tadvato 'tyaṃtavairāgyāsaṃbhavād iti. evam avasthāṃtaraniyatavipākena karmaṇā tadvatpudgalasyātyaṃtaṃ tasyā bhūmer vairāgyāsaṃbhavād ity arthaḥ.

(iv.57) kṣetraviśeṣād ity uktam ataḥ pṛcchati. kīdṛśaṃ punaḥ kṣetram iti. araṇāvyutthitasyeti vistaraḥ. apramāṇeṣu sattveṣu araṇayā hito 'dhyāśayo 'bhiprāyaḥ. tenānugatā. atyudagreṇa tīkṣṇena. apramāṇena puṇyena paribhāvitānugatā ca saṃtatir vartate. araṇām uttaratra vakṣyati.

araṇāpraṇidhijñānam

ity atra. maitrīvyutthitasyeti vistaraḥ. apramāṇeṣu sattveṣu sukham utpadyatām (abhidh-k-vy 395) ity adhyāśayaḥ. tenānugatā. atyudagreti sarvaṃ pūrvavat. pratyagrāśrayaparivṛttinirmaleti. pratyagrābhinavā. aciravyutthitatvāt. pratyagrāśrayasya śarīrasya parivṛttyā nirmalā saṃtatiḥ. eteṣu pudgaleṣu kṛtānāṃ karāpakārāṇām upakārāpakārāṇāṃ kuśalākuśalānāṃ. phalaṃ dṛṣṭa eva dharma ihaiva janmani prāpyata iti. sadyo'rthaṃ darśayati. sadya iveti kṛtvā. śeṣasya tv iti vistaraḥ. śeṣo bhāvanāmārgaḥ sakṛdāgāmyanāgāmiphalaprāpakaḥ. aparipūrṇaḥ svabhāvaḥ phalaṃ vāsyety aparipūrṇasvabhāvaphalaḥ. tasya bhāvaḥ. [tib. 56b] tasmāt. aparipūrṇasvabhāvaphalatvāt. kā punas tasya paripūrṇasvabhāvatā paripūrṇaphalatā ca. aśaikṣatvaṃ paripūrṇasvabhāvatā. sa hi mārgo 'śaikṣasvabhāvaḥ. yenārhattvaṃ prāpyate. paripūrṇaphalatāpy arthattvaprāptiḥ. sa hi phalamārgas tribhiḥ phalaiḥ phalavān iti. atha vā kṣayajñānasaṃgṛhīto mārgaḥ paripūrṇasvabhāvaphalaḥ. paripūrṇasvabhāvo yasmād aśaikṣamārgaḥ. paripūrṇaphalo niravaśeṣaphalatvāt. tadvyutthitānām iti. śeṣabhāvanāmārgavyutthitānāṃ. na te tadvyutthitās tathā puṇyakṣetraṃ bhavaṃti. yathārhattvavyutthitāḥ. prāg eva laukikamārgavyutthitāḥ. bhāvanāprahātavyānāṃ hi kleśānāṃ sāvaśeṣaniravaśeṣaprahāṇād ayaṃ viśeṣa ukta ity avagaṃtavyaṃ.

(iv.58) tasyā avaśyaṃ savitarkasavicāratvād iti.

savitarkavicārā hi paṃca vijñānadhātava

iti niyamāt. vitarkavicārayoś cādhyānāṃtarādisvabhāvāt. na cāvitarkasya karmaṇaḥ savitarka vicāro 'dharabhūmiko vipāko yujyata iti. tasya hi duḥkhā vedanā vipāka iti vistaraḥ. tasyākuśalasya duḥkhā vedanā vipāka iṣyate. tasyāniṣṭaphalatvāt. [tib. 57a] caitasikī ca duḥkhā vedanā daurmanasyaṃ nānyad asti. na ca daurmanasyaṃ vipāka iti vyākhyātam etad iti. indriyanirdeśe

vipāko jīvitaṃ dvedhā dvādaśāṃtyāṣṭakād ṛte daurmanasyāc ceti.

(iv.59) daurmanasyaṃ na vipāka ity etad amṛṣyann āha. yat tarhīti vistaraḥ. yadi daurmanasyaṃ na vipākaḥ. yat tarhi sattvānāṃ cittakṣepo bhavati. katamasminn asau citte bhavati kena vā kāraṇeneti. tasyāyam abhiprāyaḥ. cittakṣepo na paṃcasu vijñānakāyeṣu. teṣām avikalpakatvāt. sa cākuśalaketuko 'niṣṭatvāt. ity ato vipākena daurmanasyena bhavitavyam iti. avikalpakatvād iti. abhinirūpaṇānusmaraṇavikalpābhyām avikalpakatvāt paṃcānāṃ vijñānakāyānāṃ (abhidh-k-vy 396). cittakṣepasya cāsadvikalpalakṣaṇatvāt. agniṃ vā dāveṣūtsṛjaṃtīti. dāvas tṛṇādigahanāṃvito deśaviśeṣaḥ. anyena vā kenacid iti. aniṣṭavedanādinā. vāsiṣṭhīprabhṛtīnām iti. bhagavān mithilikāyāṃ viharati sma. mithilāmravaṇe. tena khalu punaḥ samayena vasiṣṭhasagotrāyā brāhmaṇyāḥ ṣaṭ putrāḥ kālagatāḥ. sā teṣāṃ kālakriyayā nagnonmattā kṣiptacittā tenatenānuhiṇḍaṃtī yena mithilāmravaṇaṃ tenopasaṃkrāṃtā. tena khalu punaḥ samayena bhagavān anekaśatāyā bhikṣuparṣadaḥ purastān niṣaṇṇo dharmaṃ deśayati sma. adrākṣīd vasiṣṭhasagotrā [tib. 57b] brāhmaṇī bhagavaṃtaṃ dūrād eva. dṛṣṭvā ca punar jehrīyamāṇarūpā utkuṭakāsthāt. smṛtiṃ ca labdhavatī. adrākṣīt bhagavān vasiṣṭhasagotrāṃ brāhmaṇīṃ dūrād eva. dṛṣṭvā ca punar āyuṣmaṃtam ānandam āmaṃtrayate sma. anuprayacchānanda vasiṣṭhasagotrāyai brāhmaṇyai uttarāsaṃgaṃ. dharmam asyai deśayiṣyāmi. āyuṣmān ānando vasiṣṭhasagotrāyai brāhmaṇyai uttarāsaṃgam adāt. atha vasiṣṭhasagotrā brāhmaṇī uttarāsaṃgaṃ prāvṛtya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāṃtā. upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā

vanditvaikaṃte niṣaṇṇā. ekāṃtaniṣaṇṇāṃ vasiṣṭhasagotrāṃ brāhmaṇīṃ dharmyayā kathayā saṃdarśayati. samādāpayati. samuttejayati. saṃpraharṣayatīty evamādi. vistaragraṃthabhayāt sarvasūtraṃ na likhitaṃ. ayaṃ tatrārthaḥ bhagavāṃs tasyai dānakathādi kṛtvā. catvāry āryasatyāni deśitavān. yāvat tayā srotaāpattiphalam adhigatam. adhigamya ca bhagavato 'ṃtikāt prakrāntā. tasyā apareṇa samayena saptamaḥ putraḥ kālagataḥ. sā tatkālakriyayā na śocati. tām aśocaṃtīṃ svabhartābravīt. tvaṃ pūrvaṃ putramaraṇena paritaptāsi. idānīṃ nāsi paritaptā. nūnaṃ te putrās tvayā bhakṣitāḥ. yato na paritapyasa iti. sā taṃ pratyuvāca.

putrapautrasahasrāṇi jñātisaṃghaśatāni ca dīrghe 'dhvani mayā brahmaṃ khāditāni tathā tvayā. putrapautrasahsrāṇāṃ parimāṇaṃ na vidyate anyonyaṃ khādyamānānāṃ [tib. 58a] tāsutāsūpapattiṣu. kaḥ śocet paritapyeta parideveta vā punaḥ jñātvā niḥsaraṇaṃ loke jāteś ca maraṇasya ca. sāhaṃ niḥsaraṇaṃ jñātvā jāteś ca maraṇasya ca na śocāmi na tapyāmi kṛte buddhasya śāsana

ity evamādi. kathaṃ na caitasikī vedanā vipākaḥ prāpnoti. tasyākuśalasya karmaṇa iti vākyaśeṣaḥ. mahābhūtānāṃ prakopo vipāka iti. vipaktir vipākaḥ. tasmāj jātam ato vipākajaṃ cittam. ata eva sa ca karmavipākaja ity uktaṃ. (abhidh-k-vy 397) na tūktaṃ. sa ca karmaja iti. evaṃ cedaṃ iti vistaraḥ. yasmāt karmajena yāvat bhraṣṭasmṛtikaṃ cittaṃ vartate. tasmād idaṃ catuṣkoṭikaṃ yujyata iti. ubhayaṃ kṣiptacittasya kliṣṭaṃ cittam ity eva tatrodāharaṇaṃ. na hi kliṣṭaṃ cittaṃ vipāko yujyate.

vipāko 'vyākṛto dharma

iti vacanāt. abhinunnā abhipīḍitāḥ. hācittaparidevakaś cātra nāraka ihodāhāryaḥ. kṣiptacittā nārakā bhavaṃtīti. anyatra buddhād iti. mahāpuṇyasaṃbhāratvān na buddhasya. tadvat bhūtavaiṣamyenāpi cittaṃ kṣipyate. na karmaṇeti. kiṃ. āryāṇāṃ kṣipyate cittaṃ anyatra bhūtavaiṣamyād eva. kiṃ kāraṇam ity āha. niyatasya karmaṇaḥ pūrvaṃ pṛthagjanāvasthāyām [tib. 58b] eva vipākāt. aniyatasyāvipākād āryāvasthāyāṃ. ata eva caitad aniyatam ity ucyate. paṃcabhayasamatikramād iti. paṃca bhayāni. ājīvikābhayam aślokabhayaṃ pariṣacchāradyabhayaṃ maraṇabhayaṃ durgatibhayaṃ ca. tatrāślokabhayam akīrtibhayaṃ. parṣacchāradyabhayaṃ sabhāyāṃ sāṃkucityaṃ. aprasādikasyeti. aprasadanīyasya karmaṇaḥ. dharmatābhijñatvād iti. sarvaṃ sāsravaṃ duḥkhaṃ. sarve saṃskārā anityāḥ. sarvā dharmā anātmāna iti. dharmasvabhāvābhijñatvāt.

(iv.60ab) kuṭilānvayatvād iti. kuṭilahetukatvāt. sādhyam hi kauṭilyaṃ. raṃjanānvayatvād iti yathā kaṣāyo raṃjanahetuḥ. tathāpīty atas tatsādharmyād evam uktaṃ.

(iv.60cd, 61) kāmāptam ity

anena śubhaṃ viśeṣyate. nāśubhaṃ. tasyāvaśyaṃ kāmāptatvāt. ārūpyāptaṃ kasmān nocyata iti. tad api hy akuśalena na vyatibhidyate. na vyatimiśryata ity arthaḥ. yatra kileti vistaraḥ. kilaśabdaḥ paramate. yatra kilāṃtarābhaviko aṃtarābhave bhavo vipākaḥ. evam aupapattibhaviko 'pi. trividhasya ca kāyavāṅmanaskarmaṇo vipāko dhyānasaṃvarasaṃgṛhītayoḥ kāyavākkarmaṇoḥ dvitīyādiṣv api dhyāneṣu sadbhāvād asti. tatraivoktaṃ śuklaṃ śuklavipākam [tib. 59a] iti. tad api tūktaṃ sātrāṃtara iti. tad apy ārūpyāptaṃ. asti karma śuklaṃ śuklavipākaṃ. tadyathā prathame dhyāne. evaṃ yāvat bhavāgra iti. anena svābhiprāyaṃ darśayati. yena kilaśabdaṃ prayuktavān. saṃtānata etad vyavasthāpitam iti. ekasmin saṃtāne kuśalaṃ cākuśalaṃ ca samudācaratīti kṛtvā kuśalam akuśalena vyavakīryate. anyonyavirodhād iti. kuśalam akuśalena virudhyate. akuśalaṃ ca kuśaleneti. dvirūpatā na (abhidh-k-vy 398) yujyate.

nāvaśyam akuśalaṃ kuśalena vyavakīryata iti vistaraḥ. vyavakīryate na tv avaśyaṃ. yasmāt kāmadhātau pratipakṣabhūtasya samādher abhāvād akuśalasya balavattvaṃ. ata eva ca kuśalasya durbalatvaṃ. tathā hi kāmadhātau mithyādṛṣṭyā kuśalamūlasamucchedo bhavati. na tu samyagdṛṣṭyā mithyādṛṣṭisamucchedo bhavati.

ābhiprāyiko hy eṣo 'śuklaśabda iti. vipākaśuklatābhāvād aśuklaṃ. na tu naiva śuklam ity arthaḥ. api ca yac chuklam uktaṃ. tan na bhavatīty aśuklaṃ. mahatyāṃ śūnyatāyām iti. mahāśūnyatārthasūtre. anivṛtāvyākṛtāś ca śuklāḥ. akliṣṭatvāt. avipākaṃ dhātvapatitatvād [tib. 59b] iti. anāsravā dharmāḥ na dhātupatitāḥ. dhātupatitaś ca vijpāka ity ato 'nāsravaṃ karmavipākaṃ. kasmād ity āha. pravṛttivirodhata iti. anāsravaṃ hi karma dhātupatitānāṃ dharmāṇāṃ pravṛttiṃ viruṇaddhi. na tu janayatīty avipākaṃ.

(iv.62, 63) karmakarmakṣayāyeti. dviḥ karmagrahaṇaṃ yat tat karmāstīty apadiṣṭaṃ. tat karma sat saṃvidyamānam apracyutasvabhāvaṃ karmakṣayāya saṃvartata ity asya caturthasya karmaṇo dyotanārthaṃ. atha vā. vīpsāprayoga eṣaḥ. karmaṇaḥ karmaṇaḥ kṣayāya saṃvartata ity arthaḥ. eatasṛṣv iti vistaraḥ. dharmakṣāṃtigrahaṇaṃ kāmavairāgye cānaṃtaryamārgagrahaṇaṃ kāmāvacarasya kṛṣṇasya karmaṇaḥ prahāṇamārgatvāt. anāsravamārgasyaivehādhikṛtatvāl laukikā ānaṃtaryamārgās tatprahāṇabhūtā api na gṛhyaṃte.

śuklasya dhyānavairāgyeṣv

iti. kuśalasyaivety avadhāryate. tatra kṛṣṇābhāvāt. kliṣṭasaṃskāraprahāṇam aṣṭābhiḥ. navamena tu kuśalasyāpi.

na hi tasya svabhāvaprahāṇam iti. prāpticchedaprahāṇaṃ. prahīṇasyāpi kuśalasya saṃmukhībhāvāt. tadālambanakleśaprahāṇād iti. tadālaṃbanasya kleśasya prahāṇāt tasya kuśalasya prahāṇaṃ bhavati. tadālaṃbanakleśaprahānaṃ ca navamasya tadālaṃbanakleśaprakārasya prahāṇe sati bhavatīti. navamānaṃtaryamārgacetanaiva kṛṣṇaśuklasya [tib. 60a] karmaṇaḥ kṣayāya bhavati. tadā hi navamasya kleśaprakārasya prāpticchede visaṃyogaprāptir utpadyate. tasya ca kṛṣṇaśuklasya karmaṇo 'nyasyāpi cānivṛtavyākṛtasya sāsravasya dharmasya visaṃyogaprāptir utpadyata iti varṇayaṃti. evaṃ caturdhyānavairāgyeṣv api vaktavyaṃ.

tena tadvedanīyam iti. tena narakagatinaiyamyakāraṇena. tadvedanīyaṃ (abhidh-k-vy 399) narakavedanīyam arthaḥ. ato 'nyatreti vistaraḥ. tato narakagater anyatra kāmadhātau manuṣyādigatau akuśalasya kuśalasya ca karmaṇo vipākas tena gatinaiyamyakāraṇena. tadanyakāmadhātuvedanīyam ubhayam apy aviśeṣya miśrīkṛtya kṛṣṇaśuklam ity uktaṃ. na punar evaṃ grahītavyaṃ. kuśalam api kṛṣṇaśuklam. evam akuśalam apīti.

kuśalenāmiśratvād iti. na hi kuśalaṃ darśanaprahātavyam asti.

na dṛṣṭiheyam akliṣṭam

iti niyamāt. atra codyate. kāmāvacaraṃ

dṛggheyaṃ kṛṣṇam

iti viśeṣyaṃ vaktavyam. itarathā hi rūpārūpyāvacarasyāpi darśanaheyasya kṛṣṇavipākatvavacanaprasaṃga iti. na vaktavyam.

anyat kṛṣṇaśuklaṃ tu kāmajam

iti. kāmajam ity asyobhayaviśeṣaṇatvāt. kāmajaṃ dṛggheyaṃ kṛṣṇaṃ. kāmajam anyat kṛṣṇaśuklam [tib. 60b] iti. tad dhīti vistaraḥ. tad dhi kāmāvacaraṃ bhavanāprahātavyaṃ. kuśalaṃ cākuśalaṃ ca saṃbhavati. tan miśrīkṛtyobhayam api kṛṣṇaśuklam ity uktaṃ. na punaḥ pratyekaṃ.

(iv.65) trīṇi mauneyānīti. munitā vā munikarma vā mauneyaṃ kāpeyavat.

maunatrayam

iti. muner idam maunaṃ. aśaikṣa iti vistaraḥ. aśaikṣaṃ kāyakarmāvijñaptisvabhāvaṃ kāyamaunam. evaṃ vāṅmaunaṃ. atha kasmād avijñaptir eva gṛhyate. na punar vijñaptir api. vijñapteḥ sāsravatvenāśaikṣatvāsaṃbhavāt. mana eva manomaunam iti. svārthe vṛddhividhānāt. cittaṃ hi paramārthamunir iti. sarvakleśajalpoparater iti kāraṇaṃ vakṣyate. tat kilakāyavākkarmabhyām aśaikṣābhyām anumīyate aśaikṣām iti. kathaṃ tathāgato 'numātavyaḥ. praśāṃtena kāyakarmaṇā praśāṃtena vākkarmaṇeti sūtre vacanāt. kilaśabdena vaibhāṣikamataṃ dyotayitvācāryaḥ svamataṃ āha. api khalv iti vistaraḥ. cittāvijñaptyabhāvād iti. yasmāc cittasyavijñaptir nāsty ato na manaskarma viratisvabhāvaṃ. viramārthena ca maunam iti. viramo viratiḥ. sarvākuśalaviramārthena [tib. 61a] maunam ity abhiprāyaḥ. ato mano eva sarvākuśalebhyo virataṃ maunam ity ucyate. sarvakleśajalpoparater iti. vitathālaṃbanajalpanāt kleśā jalpā ity ucyaṃte. te cārhata uparatā ity arhan paramārthamuniḥ.

śauceyānīti.

śucibhāvaḥ śauceyaṃ. śaucam ity arthaḥ.

sarva-

grahaṇaṃ sāsravānāsravasucaritaparigrahārthaṃ. tāvatkālam atyaṃtaṃ ceti. tāvatkāladuścaritamalāpakarṣakaṃ sāsraveṇa sucaritatrayeṇa. atyaṃtam anāsraveṇa. tad dhi bhikṣavaḥ prahīṇaṃ yad āryayā prajñayeti sūtrāt. mithyāmaunaśaucādhimuktānāṃ vivecanārtham iti. tūṣṇīṃbhāvamātreṇa śuddhidarśino mithyāmaunādhimuktāḥ. kāyamalāpakarṣaṇamātreṇa śuddhidarśino mithyāśaucādhimuktāḥ. teṣāṃ vivecanaṃ tato darśanāt pracyāvanaṃ. tadartham etānīti

(iv.66) saṃcetanīyasūtre vacanād iti. saṃcetanīyaṃ karma kṛtvopacitya narakeṣūpapadyate. kathaṃ ca bhikṣavaḥ saṃcetanīyaṃ karma kṛtaṃ bhavaty upacitaṃ. iha bhikṣava ekatyaḥ saṃciṃtya trividhaṃ karma kāyena karma karoty upacinoti caturvidhaṃ vācā trividhaṃ manaseti vistareṇoktvāha [tib. 61b]. kathaṃ bhikṣavas trividhaṃ manasā saṃcetanīyaṃ karma kṛtaṃ bhavaty upacitaṃ. yathāpīhaikatyo 'bhidhyālur bhavati. vyāpannacittaḥ. yāvan mithyādṛṣṭiḥ. khalu bhikṣava ihaikatyo bhavati viparītadarśīti vistaraḥ. na cānyad abhidhyādivyatiriktaṃ tatra manaskarmoktam ity abhidyādaya eva manaskarmeti dārṣṭāṃtikāḥ sautrāṃtikaviśeṣā ity arthaḥ.

evaṃ tu sati karmakleśayor aikyaṃ syād iti. abhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭayaḥ kleśāḥ. ta eva karmeti. tad aikyaṃ syāt. naitad asti. kaścit kleśo 'pi karma syād iti. cetanā karma cetayitvā ceti vacanāt. yady evaṃ saṃcetanīyasūtraṃ kathaṃ nīyata ity āha. sūtre tv iti vistaraḥ. sūtre tu cetanāyās tanmukhenābhidhyādimukhena pravṛttes tair abhidhyādibhis tāṃ cetanāṃ darśayati. abhidhyāluḥ khalu bhikṣavo bhavatīti vistareṇa. anyathā cetanāmataṃ bhikṣavaḥ karma vadāmi cetayitvā cety etad virudhyate. karmakleśayoś caikye abhidharmavirodhaḥ syāt. parānugrahopaghābhisaṃdhyabhāva iti vistaraḥ. pareṣām anugrahopaghātayor abhisaṃdhyabhāve kathaṃ samyagdṛṣṭimithyādṛṣṭyor yathākramaṃ [tib. 62a] kuśalākuśalatvam iti. ato bravīti. tanmūlatvād iti. yasmāt parānugrahābhisaṃdheḥ paropaghātābhisaṃdheś ca samyagdṛṣṭimithyādṛṣṭī mūlaṃ kāraṇam ity arthaḥ. atas tayoḥ kuśalākuśalatvaṃ.

(iv.67) yathāyogam iti yathāsaṃbhavaṃ. katham ity āha. kuśalāḥ sucaritedhyaḥ akuśalā duścaritebhyaś ceti. kliṣṭaś cānyo 'pīti. vadhabaṃdhanādi. tasya nātyaudārikatvād iti. tasya prayogapṛṣṭhabhūtasya klṣṭasyānyasyāpi (abhidh-k-vy 401) anatyaudārikatvāt. manoduścaritasya ca pradeśaś cetanā. na saṃgṛhīteti vartate. madyādiviratidānejyādika iti. prathamenādiśabdena tāḍanabaṃdhanādiviratir gṛhyate. dvitīyenāpi snapanodvartanaviṣamahastapradānādir gṛhyate. priyavacanādika ity. ādiśabdena dharmadeśanāmārgakathanādir gṛhyate. manaḥsucaritasya cetanā na saṃgṛhīteti vartate.

(iv.68) ṣaḍ avijñaptir

iti. ṣaḍ avijñaptir avaśyaṃ. na tv avijñaptir eva ṣaḍ ity avadhāraṇaṃ. maulavijñaptyabhāvād iti. yasmān maulī karmapathasaṃgṛhītā vijñaptir nāsti. ājñāpanavijñaptis tv asti prayogasamgṛhīteti vaibhāṣikasiddhāṃtaḥ.

[tib. 62b] dvidhaika iti. dvidhaivaika ity avadhāraṇārtha āraṃbhaḥ. tatkālamaraṇa iti. vijñaptikālamaraṇe. kālāṃtaramaraṇe tv avijñaptir eva bhavati.

dvividhāḥ sapta kuśalā

iti. dvividhā evety avadhāraṇaṃ. vijñaptyadhīnatvāt samādānaśīlasyeti. śīlaṃ hi dvividhaṃ. samādānaśīlaṃ prātimokṣasaṃvaro dharmatāśīlaṃ ca dhyānānāsravasaṃvarau. samādānaśīlaṃ vijñaptyadhīnaṃ. tad dhi parasmād ādīyate. dharmatāśīlaṃ tu na vijñaptyadhīnaṃ. cittamātradhīnatvāt. ata evāha.

avijñaptiḥ samādhijā

iti.

(iv.69abc) sāmaṃtakās tu vijñaptir

iti. kāmāvacarakarmapathaprayogā avaśyaṃ vijñaptiḥ. na tv avaśyam avijñaptir ity ata evāha.

avijñaptir bhaven na veti.

paryavasthāneneti. āhrīkyādinā. ghanaraseneti. ghanavegena. tasyānudharmaṃ ceṣṭeteti. tasya karmapathasyānudharmam anu sadṛśaṃ karma. tadyathā mṛte 'pi prāṇini punaḥ prahāradānaṃ koṣaṇaṃ mānsacchedanam ity evamādi. dvau kṣiṇātīti śabdau. parasya carmāpanayanam arthaḥ. pūrvasyārthāṃtaraṃ draṣṭavyaṃ. phalaparipūritaś ceti. prayogasya maulaḥ karmapathaḥ phalaparipūriḥ. yo hy prayujyate maulaṃ karmapathaṃ [tib. 63a] na janayati. tasya prayogaphalam asti na tu phalaparipūriḥ. evam anyeṣv apīti. yathā tāvad iha kaścit parasvaṃ hartukāmo maṃcād utthiṣṭhati śastraṃ gṛhṇāti. paragṛhaṃ gacchati. supto na vety ākarṇayati. parasvaṃ spṛśati. yāvan (abhidh-k-vy 402) na sthānāt pracyāvayati. tāvat prayogaḥ. yasmiṃs tu kṣaṇe sthānāt pracyāvayati. tatra yā vijñaptis tatkṣaṇikā cāvijñaptir ayaṃ maulaḥ karmapathaḥ. dvābhyām hi kāraṇābhyām adattādānāvadyena spṛśyate prayogataḥ phalaparipūritaś ca. tataḥ param avijñaptikṣaṇāḥ pṛṣṭhaṃ bhavaṃti. yāvat tatparasvaṃ vibhajate. vikrīṇīte. gopāyati. anukīrtayati vā tāvad asya vijñaptikṣaṇā api pṛṣṭhaṃ bhavaṃtīti. evam anyeṣv api paṃcasu yathāsaṃbhavaṃ yojyaṃ.

maraṇabhavastha iti. amṛta eva. na caiṣa siddhāṃta iti.

samaṃ prāk ca mṛtasyāsti na maulo 'nyāśrayodayād

iti siddhāṃtāt. tan na vaktavyam iti. vyaparopayatīti. viprakṛtāvasthāyām ayogāt. evaṃ tu vaktavyaṃ syāt. mṛte prāṇini yā vijñaptis tatkṣaṇikā cāvijñaptiḥ. syaṃ maulaḥ karmapatha iti. yac cāpīdam iti vistaraḥ. vaibhāṣikair asya śāstravākyasyaivam artho vyākhyātaḥ. atra śāstre prayogaśabdena pṛṣṭham uktam iti. prayoga iva prayogaḥ. prayogasadṛśī kriyety arthaḥ. asyārthasya virodhaḥ. [tib. 63b] kasmāt. maulasyaiva tadānīm aniruddhāt. mṛte prāṇini maulakarmapathavyavasthāpanād ity atrābhiprāyaḥ. vaibhāṣika āha. yathā na doṣas tathāstv iti. kathaṃ ca na doṣa ity ācāryaḥ. vaibhāṣikaḥ punar āha. maula evātra prayogaśabdenokta iti. kutra. yo 'yaṃ praśnaḥ syāt prāṇī hataḥ prānātipātaś cāniruddha ity atra. pṛṣṭhaṃ prayogaśabdenoktam iti kim ayaṃ pakṣaḥ parityakta eva. sa ca na parityakta eva. ubhayam api hi saṃbhavati. yadi maraṇabhavānaṃtarakṣaṇavartī prāṇī bhavaty atra prayogaśabdena maula ukta itīṣyate. tataḥ pareṇa tu pṛṣṭha iti. ācārya āha. vijñaptis tarhi tadā kathaṃ maulaḥ karmapatho bhavatīti. mṛte hi prāṇini vijñaptir akiṃcitkarī. na hi tena vijñaptiprahāreṇa mṛtasya māraṇaṃ punar astīti manyāmāno 'yaṃ pṛcchati. kasmād avjñaptiṃ na pṛcchati. yasmād asāv anidarśanatvād apratighatvāc ca prahārākhyā na bhavati. kathaṃ ca na bhavitavyam iti vaibhāṣikeṇokte. svābhiprāyam ācāryo vivṛṇoti. asāmarthyād iti. prāṇini mṛte tasyāḥ sāmarthyaṃ na dṛśyata iti vaibhāṣika āha. avijñaptir idānīṃ kathaṃ bhavaty asati sāmarthye maulaḥ karmapatha iti. yasmād evam avijñaptir asāmarthye 'pi maulaḥ karmapatho bhavati. tasmāt prayogaphalaparipūrikāle maulakarmapathaparisamāptikāle prāṇino mṛtatvāvasthāyāṃ. tad ubhayaṃ vijñaptyavijñaptyākhyaṃ [tib. 64a] karmapathaḥ syād yujyetety arthaḥ.

evam anyeṣv api yathāyogaṃ yojyam iti. yathā parasvaṃ hartukāmaḥ kāryasiddhaye parakīyaṃ hṛtvā tena paśunā baliṃ kuryāt. dāreṣu cāsya vipratipadyeta (abhidh-k-vy 403) tair eva tadapahārārthaṃ. anṛtapiśunaparuṣasāṃtvabhedaiś cāsya mitrabhedaṃ kuryāt. yāny asya paritrāṇāya kalperan. abhidhyāṃ ca tatsve kuryāt. taddravyasvāmini ca vyāpādaṃ mithyādṛṣṭiṃ bṛṃhayet. evaṃ kāmamithyācārādiṣu yathāsaṃbhavaṃ yojyaṃ. eṣā dik.

(iv.69d, 70ab) nātra sarveṣāṃ karmapathānām lobhādibhir niṣṭeti. na ca sarveṣāṃ lobhena. kiṃ tarhi. keṣāṃcid eva kāmamithyācārādīnāṃ. nāpi sarveṣāṃ vyāpādena. kiṃ tarhi. keṣāṃcid eva prāṇātipātādīnāṃ. evaṃ na sarveṣāṃ mohena. kiṃ tarhi. keṣāṃcid eva mithyādṛṣṭyādīnām eveti. tryaṃbukāḥ varatāḥ. ādiśabdena vyāghrādayaḥ. yaś ca mithyādṛṣṭipravartita iti. nāsti paraloka iti kṛtvā nirapekṣo haṃti. ayam api mohajaḥ. anyalābhasatkārayaśo'rtham iti. anyalābhasyārthe parasvaṃ harati. yathāśvahārikaḥ. satkārasya yaśavo vārthaṃ harati. idam api lobhajam adattādānaṃ. [tib. 64b] yac ca mithyādṛṣṭipravartitaṃ. tad api mohajam adattādānaṃ. tatra mohaprādhānyāt. upaiti mātaram abrahmacaryārthe. upasvasāram upaitīti vartate. upasvasāraṃ bhaginīm ity arthaḥ. upasagotrām upaiti. samānagotrām ity arthaḥ. upahāyajamānaḥ. ye cāhur iti vistaraḥ. udūkhalāditulyo mātṛgrāmaḥ. yathodūkhalādayaḥ sādhāraṇā upabhogyāḥ. evaṃ strījanaḥ. tasmān na doṣo 'sty abhigacchatām iti. mṛṣāvādādayo lobhajāḥ dveṣajāś ca pūrvavad iti. mṛṣāvādapaiśunyapāruṣyasaṃbhinnapralāpāḥ lobhajāḥ anyalābhasatkārayaśo'rthaṃ vā. ātmasuhṛtparitrāṇārthaṃ vā. dveṣajāḥ vairaniryātanārthaṃ.

na marmayuktaṃ.

na parihāsayuktaṃ. mithyādṛṣṭipravartita iti. nāsti paraloka iti nirmaryādaya yo mṛṣāvādo 'yaṃ mohajaḥ. paiśunyādayas tu. paiśunyapāruṣyābaddhapralāpāḥ mṛṣāvādavan modhajāḥ. yaś ceti vistaraḥ. yaś ca vedasāṃkhyavaiśeṣikādyasatpralāpaḥ. sa cāpi mohajaḥ saṃbhinnapralāpaḥ.

(iv.70cd) tasya ceti. kuśalacittasya. nānāvāsaṃ praviśatīti. [tib. 65a] maṇḍalaṃ praviśatīty arthaḥ. nānāvāsā hi tasmin mahāsīmāmaṇḍale bhavaṃti. tṛtīye karmavācana iti. jñapticaturthena karmaṇā śrāmaṇera upasaṃpādyate. tatra jñaptyā idaṃnāmānam upasaṃpādayet saṃgha iti. liṅṅartha ucyate. karmavācanena laḍartha ucyate. imaṃ saṃgha upasaṃpādayatīti. tatra karmavācanaṃ trir ucyate. tṛtīyasya karmavācanasyāparisamāpteḥ prayogaḥ karmapathasyāvagaṃtavyaḥ. tasyāvasāne tu yā vijñaptis tatkṣaṇikā vāvijñaptir (abhidh-k-vy 404) ayaṃ maulaḥ karmapathaḥ. tata ūrdhvaṃ yāvan niśrayā ārocyaṃta iti. catvāro niśrayāś cīvarapiṇḍapātaśayyāsanaglānapratyayabhaiṣajyalakṣaṇā yathoktena vidhinā tasyopasaṃpāditasyārocyaṃte. tadadhiṣṭhānaṃ ca vijñapayati. niśrayādhiṣṭhānaṃ ca vijñaptiṃ karotīty arthaḥ. avijñaptiś ca yāvad anuvartate. yāvat saṃvaro na tyajyata ity arthaḥ. idaṃ pṛṣṭhaṃ.

(iv.71, 72ab) vadhavyāpādapāruṣyaniṣṭhā dveṣeṇeti.

dveṣeṇaivety avadhāraṇaṃ. parityāgaparuṣacittasaṃmukhībhāvād iti. parityāgacittasaṃmukhībhāvāt prāṇātipātasya niṣṭhā dveṣeṇa. paruṣacittasaṃmukhībhāvāt tu vyāpādapāruṣyayoḥ.

[tib. 65b] (72cd) caturbhiḥ kāṇḍair uktā iti. caturbhir bhāgair uktāḥ. kathaṃ.

vadhavyāpādapāruṣyaniṣṭhā dveṣeṇety

ekaḥ kāṇḍaḥ.

lobhataḥ parastrīgamanābhidhyādattādānasamāpanam

iti dvitīyaḥ.

mithyādṛṣṭes tu moheneti

tṛtīyah.

śeṣāṇāṃ tribhir iṣyata

iti caturthaḥ kāṇḍaḥ. bhogādhiṣṭhānā iti. viṣayādhiṣṭhānāḥ. nāmarūpādhiṣṭhāneti. paṃcaskandhādhiṣṭhānety arthaḥ. nāma hi vedanādayaḥ skaṃdhāḥ rūpaṃ rūpaskaṃdhaḥ. adhiṣṭhānam adhikaraṇaṃ viṣaya ity anarthāṃtaraṃ. nāmakāyādhiṣṭhānā mṛṣāvādādayo vāgnāmni pravartata iti kṛtvā. (iv.73ab) na maula

iti pratiṣedhāt pṛṣṭham api na bhavatīti gamyate. maulapūrvatvāt pṛṣṭhasya. na ca prāṇātipātāvadyena spṛśyata iti. na maulenety abhiprāyaḥ.

anyāśrayodayād

iti. visabhāgāśrayodayād ity arthaḥ.

(iv.73cd) arthato hi te 'nyonyaṃ prayoktāra iti. na vācā te 'nyonyaṃ prayoktāraḥ. kiṃ tarhi. prāṇātipātakaraṇābhyupagamād [tib. 66a] arthata iti ekakāryatvāt.

(iv.74ab) saṃjñāya paricchidyety arthaḥ. nānyaṃ bhramitveti. na bhrāṃtyānyaṃ mārayatīty arthaḥ.

kṣaṇikeṣu skaṃdheṣv iti. svarasenaiva vinaśvarāṇāṃ skaṃdhānāṃ katham (abhidh-k-vy 405) anyenaiṣāṃ nirodhaḥ kriyata ity abhiprāyaḥ. prāṇo nāma vāyuḥ. kāyacittasaṃniśrito vartata iti. kathaṃ cittasaṃniśrito vāyuḥ pravartate. cittapratibaddhavṛttitvāt. tathā hi nirodhāsaṃjñisamāpattisamāpannasya mṛtasya ca na pravartate. śāstre 'py uktaṃ. ya ime āśvāsapraśvāsāḥ. kiṃ te kāyasaṃniśritā vartaṃta iti vaktavyaṃ. cittasaṃniśritā vartaṃta iti vaktavyaṃ. naiva kāyacittasaṃniśritā vartaṃta iti vaktavyaṃ. kāyacittasaṃniśritā vartanta iti vaktavyam. āha. kāyacittasaṃniśritā vartaṃta iti vaktavyam iti vistaraḥ. tam api pātayatīti. taṃ prāṇaṃ vināśayatīty arthaḥ. utpannasya svarasanirodhād anāgatasyotpattiṃ pratibadhnan nirodhayatīty ucyate. yathā pradīpaṃ nirodhayati. ghaṇṭāsvanaṃ vā. kṣaṇikam api saṃtaṃ. kathaṃ ca sa nirodhayati. anāgatasyotpattipratibaṃdhāt. jīvitendriyaṃ vā prāṇa iti. cittaviprayuktasvabhāvam enaṃ darśayati.

kasya taj jīvitaṃ. yas tadabhāvān mṛta iti. yaḥ prāṇī jīvitasyābhāvān mṛto bhavati. sa bauddhānāṃ nāsti nairātmyavāditvāt. [tib. 66b] ata evaṃ pṛcchati. kasyeti ṣaṣṭhīṃ. pudgalavāde pudgalapratiṣedhaprakaraṇe. asaty ātmani kasyeyaṃ smṛtiḥ. kim athaiṣā ṣaṣṭhīty atra pradeśe ciṃtayiṣyāmi. āstāṃ tāvad etat sāmānyāsikam ity abhiprāyaḥ. tasmāt sendriyaḥ kāyo jīvatīti. sendriyasyaiva kāyasya taj jīvitaṃ. nātmana iti darśayati. sa eva cānindriyo mṛta iti.

abuddhipūrvād iti vistaraḥ. asaṃcintyakṛtād api prāṇipātāt kartur adharmo yathāgnisaṃsparśād abuddhipūrvād asaṃciṃtyakṛtād dāha iti. nirgraṃthā nagnāṭakāḥ. teṣāṃ nirgraṃthānām evaṃ vādināṃ abuddhipūrve 'pi parastrīdarśanasaṃsparśana eṣa prasaṃgaḥ. pāpaprasaṃga ity arthaḥ. agnidṛṣṭāṃtāt. nirgraṃthaśiroluṃcane ca nirgraṃthaśiraḥkeśotpāṭane ca. duḥkhotpādanabuddhyabhāve 'py adharmaprasaṃgaḥ. agnidāhavat. kaṣṭatapodeśane ca. nirgraṃthaśāstur adharmaprasaṃgo buddhyanapekṣāyāṃ. parasya duḥkhotpādanam adharmāya bhavatīti kṛtvā. tadviṣūcikāmaraṇe ca. nirgraṃthānāṃ viṣūcikayā ajīrṇena maraṇe. dātur annadātur adharmaprasaṃgaḥ. annadānena maraṇakāraṇāt. abuddhipūrvo 'pi hi prāṇivadhaḥ kāraṇam adharmasyeti. mātṛgarbhasthayoś ca. mātur garbhasthasya cānyonyaduḥkhanimittatvād adharmapraṣaṃgaḥ. tata evāgnidṛṣṭāṃtāt. vadhyasyāpi ca tatkriyāsaṃbaṃdhāt. prāṇātipātakriyāsaṃbaṃdhāt [tib. 67a]. adharmaprasaṃgaḥ. vadhye hi sati prāṇātipātakriyā vadhakasya bhavati. agnisvāśrayadāhavat. agnir hi na kevalam anyajanaṃ dahati. kiṃ tarhi. svāśrayam api indhanaṃ dahatīti. tadvat. na hi teṣāṃ cetanāviśeṣo 'pekṣyate. kārayataś ca pareṇa vadhādi (abhidh-k-vy 406) adharmasyāprasaṃgaḥ. pareṇāgniṃ saparśayataḥ sparśayitus tenādāhavat. āgneyadharmābhyupagamāt. acetanānāṃ ca kāṣṭhādīnāṃ kāṣṭhaloṣṭavaṃśādīnāṃ. gṛhapāte tatrāṃtaḥsthitānāṃ prāṇināṃ vadhāt. pāpaprasaṃgaḥ. na hi buddhiviśeṣaḥ pramāṇīkriyate. na vā dṛṣṭāṃtamātrād ahetukāt. siddhir asyārthasyeti.

(iv.74cd) anyatra saṃjñāvibhramād iti. yadi devadattadravyaṃ harāmīty abhiprāyamāṇo yajñadattadravyaṃ harati. nādattādānam ity abhiprāyaḥ.

parinirvāṇakāle parigṛhītam iti. dātṛjanapuṇyānugrahārthaṃ. aparigrahe hi stūpe dānam aphalaṃ syāt. pratigrāhakābhāvāt. parivartakaṃ mṛtasya bhikṣoś cīvarādidravyaṃ. kṛte karmaṇi jñaptikarmaṇi.

(iv.75ab) garbhiṇīgamane garbhoparodhaḥ. pāyayaṃtī stanyopabhogāvasthāputrikā strī. abrahmacaryakaraṇe hi tasyāḥ stanyaṃ kṣīyate. bālakasya vā puṣṭaye tat stanyaṃ na bhavatīti.

[tib. 67b] prāṇātipātavad iti. yathā devadattaṃ mārayāmīty abhiprāyeṇa yajñadattaṃ mārayato na prāṇātipāto bhavati. tadvad. ihānyasmiṃ vastuni prayogo 'bhipreto 'nyac ca vastu paribhuktam iti. na syāt kāmamithyācāra ity apare.

aṃtato rājña iti. yady anyaḥ kaścid rakṣitā nāsti. aṃtataḥ sarvapaścād rājño 'ṃtikāt sa kāmamithyācāraḥ. tasya hi tan na marṣaṇīyam iti.

(iv.75cd) āhosvid abhijñātuṃ samartha iti. yo 'pi hy artham abhijñātuṃ samarthaḥ. so 'py arthābhijña iti śakyate vaktum. artham abhijānīta iti viprakṛtāvasthāyām abhipretatvāt. manovijñānaviṣayatvād vākyārthasyeti. nāsty atra devadatto 'sti vety ucyamāne śabdaḥ śrotrā vijñāyate. tadanaṃtaraṃ tu cakṣurādisamūho devadatto vākyārtho vikalpena manovijñānena vijñāyate. tenāvijñaptir eva maulaḥ karmapathaḥ syāt. vāgvijñapteḥ śrotravijñānena saha nirodhāt. iṣyate ca vijñaptyavijñaptisvabhāvo maulaḥ karmapatha iti.

(iv.76) mṛtakalpāni. ata eteṣu matākhyeti. nairuktaṃ vidhim ālaṃbhya vaibhāṣikā vyācakṣate. svendriyaiḥ prāptā matā ity ācāryasaṃghabhadraḥ. vistareṇa yāvan manasā dharmā iti. ye tvayā ghrāṇena gandhā na ghrātāḥ. jihvayā rasā nāsvāditāḥ. kāyena spraṣṭavyāni [tib. 68b] na spṛṣṭāni. yāvad ye tvayā manasā dharmā na vijñātā iti. triṣu viṣayeṣu rūpaśabdadharmeṣu dṛṣṭaśrutavijñātāpadeśād yathākramaṃ. gandhādiṣu gaṃdharasaspraṣṭavyeṣu matākhyā gamyate. te mataśabdenocyaṃte. evaṃ cāniṣyamāṇe gaṃdhādiṣu matākhyety aniṣyamāṇe. dṛṣṭādibhāvabāhyatvāt. gandhādīnām arūpalakṣaṇatvena (abhidh-k-vy 407) dṛṣṭabhāvabāhyatvād aśabdadharmāyatanalakṣaṇatvena ca śrutavijñātabhāvabāhyatvāt. gaṃdhādiṣu vyavahāro na syāt. dṛṣṭa iti vā yāvad vijñāta iti vety eṣā yuktiḥ. teṣu matākhyeti. ācārya āha. sūtraṃ tāvad iti vistaraḥ. anyārthatvād iti. yasmāt sūtrasyānya evārthaḥ. sūtrārthaṃ bravīti. atra ca te tava ṣaḍvidhe viṣaye rūpādau. caturṣu dṛṣṭādivyavahāreṣu. dṛṣṭaśrutamatavijñātavyavahāreṣu. dṛṣṭādivyavahāramātraṃ bhaviṣyatīti. rūpe dṛṣṭam iti vyavahāro bhaviṣyati. yāvad vijñātam iti. evaṃ śabdāḍiṣu. atra ca te mālakīmātar dṛṣṭe viṣayaṣaṭke dṛṣṭamātraṃ bhaviṣyati. śrute viṣayaṣaṭke. mate vijñāte viṣayaṣaṭke eva vijñātamātram ity evaṃ tat sūtrapadaṃ vyākhyāyata ity abhiprāyaḥ. na hi priyāpriyanimittādhyāropas tava bhaviṣyatīti sūtrārthaḥ. [tib. 68b] nanu ca yāni tvayā cakṣuṣā rūpāṇi na dṛṣṭānīty evoktāni. na tu na śrutāni yāvan na vijñātānīty evoktāni. evaṃ śabdā na śrutā ity evoktāḥ. na tu na dṛṣṭā

yāvan na vijñātā ity uktāḥ. evaṃ yāvad dharmā na vijñātā ity evoktāḥ. na tu na dṛṣṭā yāvan na spṛṣṭā iti. naiṣa doṣaḥ. udāharaṇarūpam etad uktaṃ bhagavatā. yathā hi rūpāṇi na dṛṣṭānīty uktāni. tathā na śrutāni. yāvan na vijñātānīti vaktavyāni. evaṃ śabdādiṣu vaktavyaṃ. tenaiva lakṣaṇam ucyate. yat paṃcabhir indriyair iti vistaraḥ. yat paṃcabhir indriyaiḥ pratyakṣaṃ rūpādi tad dṛṣṭaṃ. yat parata āgamitaṃ viṣayaṣaṭkaṃ tac chrutaṃ. yad yuktyanumānato rucitam abhipretaṃ tan mataṃ yuktyanumānam iti. avyabhicāryanumānaṃ. tac ca ṣaḍviṣayagocaraṃ. ṣaṣṭho 'nyatra dṛṣṭād iti. ṣaṣṭho viṣayo dharmāḥ. sa dṛṣṭavyavahāraṃ varjayitvā tribhiḥ śrutādibhir vyavahārair vyavahriyate. ato nāsti gandhādiṣu vyavahārābhāvaprasaṃgaḥ. tasmād yuktir apy eṣā na yuktir bhavati. yā vaibhāṣikair [tib. 69a] uktāḥ evaṃ cāniṣyamāṇa ity evamādikā. yasmād anyathāpi gaṃdhādiṣu vyavahāro bhavatīti.

yat pratyakṣīkṛtaṃ cakṣuṣeti. na paṃcabhir indriyaiḥ. yac chrotreṇa śrutaṃ parataś cāgamitam iti ubhayam apy abhīṣṭaṃ. pratyātmaṃ pratisaṃveditaṃ sukhādy asamāhitena cittena. adhigataṃ tu samāhitena. laukikenaiva. na lokottareṇa. laukikaṃ vyavahārādhikārāt. tad evaṃ yogācāranayenāpi ṣaḍ apy ete viṣayāḥ pratyekaṃ yathāsaṃbhavaṃ dṛṣṭā iti vā vyavahriyaṃte. śrutāḥ. matāḥ. vijñātā ity evety ato nāsti gaṃdhādiṣu vyavahārābhāvaprasaṃga iti.

yaḥ kāyenānyatheti. kāyasaṃjñayā yo 'rthaṃ gamayati. tasyāpi mṛṣāvādaḥ. parākrameta vyāyaccheta. vācā parākrameteti. vācā paraṃ mārayed ity arthaḥ. iha tu prāṇātipātasya kāyikatvāt kāyiky evāvijñaptir maulasaṃgṛhītā. na vācikī. nāpy atra kāyikī vijñaptiḥ syāt. kāyena parākrameteti. atra mṛṣāvādasya vācikatvād vāciky evāvijñaptir maulasaṃgṛhītety avagaṃtavyaṃ. ubhayāvadyena veti. [tib. 69b] kāyavāgavadyena. ṛṣīṇāṃ manaḥpradoṣeṇa kāyāvadyena yogo bhavati. poṣadhanidarśanaṃ cātreti. vāgavadyena yogo bhavati. bhikṣupoṣadhe hi kacci 'ttha pariśuddhā iti vinayadhareṇānuśrāvite. yadi kaścit bhikṣuḥ satīm āpattiṃ nāviṣkuryāt. tūṣṇīṃbhāvenaivādhivāsayet sa mṛṣāvādī bhaved iti. kathaṃ tayoḥ karmapathaḥ sidhyatīti. kathaṃ tayo ṛṣibhikṣvoḥ kāyavāgbhyām aparākramamāṇayoḥ prāṇātipāto mṛṣāvādaś ca yathākramaṃ karmapathaḥ sidhyatīti. kartavyo 'tra yatnaḥ. vaibhāṣikaiḥ kartavyaḥ samādhir ity arthaḥ. atrācāryasaṃghabhadraḥ samādhim āha. ṛṣayo 'rthata ājñāpayitāro bhavaṃti. teṣāṃ hi sattvaparityāgapravṛttaṃ pāpāśayam avetyāmanuṣyās tadabhiprasannāḥ kāyena parākramaṃte. yena teṣāṃ ṛṣīṇāṃ karmaptha utpadyate. kathaṃ. paravijñaptyeti. avaśyaṃ tathāvidhasya kāyavāgvikārā bhavaṃti. api ca śapaṃti te tathā. tatra cāvaśyaṃ kāyavākceṣṭayā bhavitavyaṃ anye tv āhuḥ. na kāmadhātāv avaśyam avijñaptiḥ sarvaiva vijñaptyadhīnā bhavati. phalaprāptyaiva saha paṃcakādīnāṃ prātimokṣasaṃvarotpattisaṃbhāvāt. ity akuśalāpy evaṃjātīyā kācid vijñaptim aṃtareṇāpi syāt. pūrvavijñaptaṃ tair iti [tib. 70a] avaśyam itaratrāpi bhaviṣyati. ṛṣīṇāṃ tāvad uktaṃ poṣadhamṛṣāvāde 'pi. yad apariśuddhaḥ saṃghamadhyaṃ praviśait. niṣīdati. svam īryāpathaṃkalpayati. tatsaṃbaddhaṃ vā yatkiṃcid bhāṣate. sāsya pūrvavijñaptir iti.

(iv.77, 78ab) sarvaṃ kliṣṭaṃ vacanaṃ saṃbhinnapralāpa iti. mṛṣāvādāditrayam api. na kevalam anyaṃ kliṣṭaṃ. saiva ca saṃbhinnapralāpiteti. yasya guṇasya hi bhāvād dravye śabdaniveśaḥ. tasya. tadabhidhāne tvatalāv iti. tatpratyayena kliṣṭavacanalakṣaṇaḥ saṃbhinnapralāpa ucyate. tadyogena hi. saṃbhinnapralāpayogena hi. sa pudgalaḥ saṃbhinnapralāpī bhavati.

mṛṣāvādāditrayād yad anyakliṣṭaṃ vacanaṃ. sa saṃbhinnapralāpa ity uktvodāharaṇaṃ darśayann āha.

lapanāgītanāṭyavat kuśāstravac ceti.

lapanāṃ karotīti. lābhayaśaskāmatayā sevābhidyotikāṃ vācaṃ niścārayatīty (abhidh-k-vy 409) arthaḥ. paridevasaṃgaṇikādikam iti. ādiśabdena paridevasaṃgaṇikābhyāṃ yo 'nyaḥ kliṣṭacittānāṃ kaścid ālāpaḥ.

āvāhavivāhādyabhilāpasadbhāvād iti. āvāho dārikāyā dārakagṛhāgamanaṃ. vivāho dārakasya dārikāgṛhāgamanaṃ. āvāhaḥ praveśanakaḥ. vivāhaḥ pariṇayanam ity apare. ādiśabdena raktacittānām ālāpaḥ.

(iv.78cd, 79ab) viṣameṇānyāyeneti. [tib. 70b] uddeśanirdeśarūpau paryāyau.

tathā hīti vistaraḥ. yasmāt paṃcānāṃ nivaraṇānām adhikāreṇa. kāmacchandaṃ kāmatṛṣṇāsvabhāvam adhikṛtyoktaṃ. so 'bhidhyāṃ loke prahāya vigatābhidhyena cetasā bahulaṃ viharati. vyāpādaṃ styānamiddham auddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsāṃ loke prahāya tīrṇakāṃkṣo bhavati. tīrṇavicikitsaḥ. akathaṃkathī kuśaleṣu dharmeṣu. sa paṃca nivaraṇāni prahāyety evamādi. ato jñāyate sarvaiva kāmāvacarī tṛṣṇābhidhyeti.

audārikaduścaritasaṃgrahād iti. daśasv akuśaleṣu karmapatheṣu yad audārikam duścaritaṃ. tat saṃgṛhītaṃ. na sarvam. evaṃ kuśaleṣu. ato na sarvābhidhyā karmapathaḥ. kiṃ tarhi. yā parasve viṣamaspṛhā. sā karmapatha ity apareṣām abhiprāyaḥ. mā bhūc cakravartināṃ uttarakauravāṇāṃ cābhidhyā karmapatha iti. na hi tatra kāmāvacarī tṛṣṇā nāsti. na ca tatrākuśalāḥ karmapathā iṣyaṃte.

saiṣā sākalyena karmaphalāryāpavādiketi. tathā hy eṣā paṭhyate. nāsti dattam. nāstīṣṭaṃ. nāsti hutaṃ. nāsti sucaritaṃ. nāsti duścaritaṃ. nāsti sucaritaduścaritānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaḥ. nāsty ayaṃ lokaḥ. nāsti paralokaḥ. nāsti mātā. [tib. 71a] nāsti pitā. nāsti sattva

upapādukaḥ. na saṃti loke 'rhaṃta iti. tatra nāsti dattaṃ. yāvan nāsti duṣcaritam iti karmāpavādikā. tathā nāsti mātā. nāsti piteti karmāpavādikaiva. nāsti sucaritaduścaritānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaḥ. nāsty ayaṃ lokaḥ. nāsti paralokaḥ. tathā nāsti sattva upapāduka iti phalāpavādikā. na saṃti loke 'rhaṃta ity āryāpavādikā. ādimātraṃ tu śloke darśitam iti.

nāstidṛṣṭiḥ śubhaśubha

iti udāharaṇamātratvāt.

(iv.79cd) karmaṇaḥ paṃthāna iti. cetanākhyasya karmaṇaḥ paṃthānaḥ. katham ity āha. tatsaṃprayogiṇī hi cetanā. abhidhyādisaṃprayogiṇī teṣām abhidhyādīnāṃ vāhena gatyā vahati. gacchatīty arthaḥ. tadvaśena tathābhisaṃskaraṇāt. yasmād abhidhyādīnāṃ yathākramaṃ saktipratikūlamithyānitīraṇākārāṇāṃ (abhidh-k-vy 410) vaśena. tadanurūpā cetanābhisaṃskaroti. cetayata ity arthaḥ. atas teṣāṃ vāhena vahati. karma ca. kāyavākkarmasvabhāvatvāt. karmaṇaś ca cetanākhyasya paṃthāna iti karmapathāḥ. tatsamutthānacetanāyāḥ [tib. 71b] kāyavākkarmasamutthānacetanāyāḥ. tān adhiṣṭhāya tān prāṇātipātādīn adhiṣṭhāya pravṛtteḥ. asarūpāṇām apy ekaśeṣasiddher iti. śabdasarūpāṇām arthasarūpāṇāṃ vā ekaśeṣa iṣyate. yathā vṛkṣaś ca vṛkṣaś ca vṛkṣau. vakraṣ ca kuṭilaś ca vakrāv iti. iha tu karma ca karmapathāś ceti na karmaśabdasya karmapathaśabdasya ca sārūpyaṃ śabdataḥ nāpy arthataḥ. karmārthasya karmapathārthasya ca bhinnatvād ekaśeṣo na prāpnoti. yasmāt tv asarūpāṇāṃ sākalyenaikadeśena tu sarūpāṇām ekaśeṣaḥ sidhyati. iṣyata ity arthaḥ. tadyathā guṇo yaṅlukor iti. yaṅ ca yaṅluk yaṅlukau. tayor iti. na śakyate vaktuṃ. yaṅ ca luk ca yaṅlukāv iti ayaṃ luko 'niṣṭatvāt. ekadeśasārūpyāt tu. yaṅo yaṅlugekadeśasya ca yaṅ iti sārūpyāt sidhyaty ekaśeṣo yaṅlukor iti. ato jñāpakād ayam api sidhyati. karma ca karmapathāś ca karmapathā iti. paścāt punaḥ sarūpaikaśeṣaḥ. karmapathāś cābhidhyaḥ karmapathāś ca prāṇātipātādaya iti karmapathāḥ. atha vaivaṃ yojanā. karmaṇaḥ paṃthānaḥ karmapathāḥ. karma ca te karmapathāś ca karmakarmapathāḥ. karmapathāś cābhidhyādayaḥ. karmakarmapathāś ca prāṇātipātādayaḥ. [tib. 72a] karmapathā iti. evam anabhidhyādaya iti vistaraḥ. kuśalā api karmapathā evam eva yojyāḥ. anabhidhyādayo hi karmaṇaḥ paṃthāna eva. prāṇātipātaviratyādayaś ca karma ca karmaṇaś ca paṃthāna iti.

yasmāt tadartha iti vistaraḥ yasmān maulakarmapathārthaṃ teṣaṃ tatprayogāṇāṃ pravṛttiḥ. yasmāc ca maulakarmapathamūlikā teṣāṃ tatpṛṣṭhānāṃ pravṛttiḥ. ato na tāni karmapathāḥ. yady api karmapatho 'pi karmapathasya prayoga uktaḥ. sa tu maulatvāt karmapathaḥ. na tu prayogapṛṣṭhabhūtatvād iti. yathaudārikasaṃgrahād ity uktaṃ prāg iti.

tadaudārikasaṃgrahād daśakarmapathā uktā

iti vacanāt. yāni prayogapṛṣṭhāni. tāni na saṃgṛhītāni. yeṣāṃ ceti vistaraḥ. yeṣāṃ maulānām utkarṣāpakarṣeṇādhyātmikabāhyānāṃ bhāvānām utkarṣāpkarṣau loke bhavataḥ. na tu prayogapṛṣṭhānāṃ. atas ta eva karmapathāḥ. teṣāṃ cotkarṣāpakarṣeṇa tadutkarṣāpakarṣaṃ vakṣyati.

sarve 'dhipatiniṣyandavipākaphaladāmatā

ity atra. ato na tāni prayogapṛṣṭhāni karmapathāḥ.

teṣāṃ te kathaṃ karmapathā iti. na hi teṣām abhidhyādibhyo 'nyan manaskarmāsti cetanā. yasya karmaṇas te 'bhidhyādayaḥ paṃthāna iti karmapathāḥ syuḥ. [tib. 72b] ta eva praṣṭavyā iti. tair eva parihāro vaktavyaḥ. ya evaṃ manyaṃte. api tu śakyam iti vistaraḥ. svamatena tatpakṣaṃ samarthayati. itaretarāvāhanād veti. kiṃ. te 'bhidhyādayaḥ karmapathā iti prakṛtaṃ. abhidhyā vyāpādamithyādṛṣṭī āvāhayati. te ca tām iti. karma ca te. karmaṇaś caiṣām ekatarasya panthāna iti karmapathāḥ.

(iv.80, 81) mithyādṛṣṭyā kuśalamūlasamuccheda ity etam arthaṃ vaktukāma upodghātaṃ bravīti. sarva ete 'kuśalānām iti vistaraḥ. adhimātraparipūrṇayeti. adhimātrādhimātrayety arthaḥ. kiṃ tarhi śāstra uktam iti. yadi mithyādṛṣṭyā kuśalamūlasamucchedo nākuśalamūlaiḥ. yat tac chāstra uktaṃ. yair akuśalamūlaiḥ kuśalamūlāni samucchinattītyādi. tāni hi lobhādisvabhāvāni. na mithyādṛṣṭisvabhāvānīty arthaḥ. akuśalamūlādhyāhṛtatvād iti vistaraḥ. akuśalamūlair lobhādibhir adhimātrair mithyādṛṣṭir adhyāhṛtāpanītā. tasmāt. akuśalamūlādhyāhṛtatvān mithyādṛṣṭeḥ. teṣv eva tatkarmopadeśaḥ. teṣv evākuśalamūleṣu. mithyādṛṣṭeḥ kuśalamūlasamucchedakaṃ yat karma. tasyopadeśaḥ [tib. 73a].

prajñaptibhāṣyaṃ tarhi kathaṃ nīyate. yadi kāmāvacarāṇi kuśalamūlāni samucchidyaṃte. rūpārūpyāvacarair asamanvāgatatvād iti varṇyaṃte. tatprāptidūrīkaraṃam iti. rūpārūpyāvacarāṇāṃ prāpter dūrīkaraṇam abhipretya tasya pudgalasya. etad uktaṃ traidhātukāni kuśalamūlāni samucchinnānīti. kathaṃ ca punas tatprāptidūrīkaraṇaṃ. saṃtates tadabhājanatvāpādanāt. yasmād asau tatsaṃtatiḥ pūrvaṃ bhājanabhūtā tatprāptīnāṃ. kuśalamūlasamucchedād idānīṃ tatprāptīnām abhājanam āpāditeti. atas tatprāptir dūrīkṛtā bhavati.

prāyogikebhyaḥ pūrvaṃ parihīṇatvād iti. śrutaciṃtābhāvanāmayebhyaḥ prāyogikebhyaḥ pūrvam evāsau mṛdumṛdvyavasthāyāṃ tebhyaḥ parihīṇaḥ. tadaiva tasya prāpticcheda ity arthaḥ.

ānaṃtaryavimuktimārgasthānīye iti. hetvapavādinī ānaṃtaryamārgasthānīyā. phalāpavādinī vimuktimārgasthānīyā. tad uktaṃ bhavati. ubhe apy ete hetuphalāpavādinyau mithyādṛṣṭī kuśalasamucchede vyāpriyete. naikaiveti.

aparaḥ pakṣaḥ sāsravālaṃbanayaiveti. duḥkhasamudayālaṃbanayā. nānāsravālaṃbanayā 'nirodhamārgālaṃbanayety [tib. 73b] arthaḥ. sabhāgadhātvālaṃbanayaiva (abhidh-k-vy 412) ceti. kāmadhātvālaṃbanayaivety arthaḥ. na visabhāgadhātvālaṃbanayā na rūpārūpyadhātvālaṃbanayā. kuśalamūlāni samucchidyaṃta ity adhikṛtaṃ kasmād ity āha. saṃprayogamātrānuśāyitvena durbalatvād iti. anāsravālaṃbanā visabhāgadhātvālaṃbanā ca yā mithyādṛṣṭiḥ. sā saṃprayogamātreṇa saṃprayukteṣu dharmeṣv anuśete nālaṃbanataḥ. tasmād asau durbalā bhavati. ato na tayā samucchidyaṃte.

evaṃ tu varṇayaṃti vaibhāṣikāḥ. sarvayeti. yā ca hetum apavadate yā ca phalaṃ. yā ca sabhāgaṃ dhātum ālaṃbate yā ca visabhāgaṃ. yā ca sāsravaṃ yā cānāsravam ālaṃbate. sarvayaiva tayā samucchidyaṃte.

darśanaprahātavyā iveti. yathā duḥkhādidarśanaheyāḥ kleśā nava prakārā api duḥkhādisatyadarśanāt sakṛt prahīyaṃte. tadvan nava prakārāṇy api kuśalamūlāni sakṛt samucchidyaṃta ity ete.

bhāvanāheyakleśavad iti. yathā navaprakāreṇa mārgeṇa navaprakāraḥ kleśaḥ prahīyate. mṛdumṛdunā mārgeṇa adhimātrādhimātrakleśaprakāraḥ prahīyate. yāvad [tib. 74a] adhimātrādhimātreṇa mṛdumṛduḥ. evaṃ navaprakārayāpi mithyādṛṣṭyā navaprakārāṇi kuśalamūlāni samucchidyaṃte. ṛdumṛdvyā mithyādṛṣṭyā adhimātrādhimātraḥ kuśalamūlaprakāraḥ samucchidyate. yāvad adhimātrādhimātrayā mṛdumṛduḥ kuśalamūlaprakāra iti. evam ayaṃ graṃthaḥ paripālito bhavati. yadi bhāvanāheyakleśavad yathoktaṃ tāni samucchidyaṃte. aṇusahagatāni mṛdumṛdūni. yair akuśalamūlaiḥ kuśalamūlāni samucchinattīti. adhimātrādhimātrair akuśalamūlaiḥ kuśalamūlasamuccheda uktaḥ. na mṛdumṛdvādibhir ity abhiprāyaḥ. yadi kramaśaḥ samucchidyaṃte 'sya tarhītyādi. kathaṃ. samāptim etat saṃdhāyoktam iti. kuśalamūlasamucchedasamāptiṃ saṃdhāya katamāny adhimātrāṇīti vistareṇa etad uktaṃ. mṛdumṛdvādisamucchedas tv anukto 'pi grahītavyaḥ. tasmāt samāptim eva saṃdhāyaitad uktaṃ. tair niravaśeṣacchedāt. yasmāt tair navabhir mithyādṛṣṭiprakāraiḥ kuśalamūlānāṃ niravaśeṣacchedo bhavati. eko 'pi hi prakāras teṣām asamucchinna iti. mṛdumṛdunavamaḥ prakāraḥ sarveṣāṃ navānām api prakārāṇāṃ punarutpattau hetuḥ syād iti. ataḥ samāptim etat saṃdhāyoktaṃ.

ubhayeneti. vyutthānena cāvyutthānena ca.

tattyāgāt [tib. 74b] tasya tyāga iti. yo mṛdumṛdunā cittena saṃvaraḥ samātta āsīt. tasya mṛdumṛdoś cittasya mṛdumṛdukuśalamūlasaṃprayuktasya (abhidh-k-vy 413) tyāge samucchede tasya saṃvarasya tyāgo bhavati. evaṃ yāvad yo 'dhimātrādhimātreṇa cittena samāttaḥ saṃvaraḥ. tattyāgāt tasya tyāga iti.

karmaphale pratyakṣatvād iti. aciropapannasya devaputrasya trīṇi cittāni samudācaraṃti. kuto 'haṃ cyutaḥ. kutropapannaḥ. kena karmaṇety evaṃ karmaphalapratyakṣatvān na deveṣu kuśalamūlāni samucchidyaṃte. jaṃbūdvīpa eveti. tatra viśeṣeṇa tārkikatvād ity abhiprāyaḥ. sarvālpair aṣṭābhir indriyaiḥ samanvāgataḥ paṃcabhir vedanendriyaiḥ kāyajīvitamanaindriyaiś ca. samucchinnakuśalamūla eva. tasya hi śraddhādīni samucchinnāni. pṛthagjanatvāc ca nājñāsyāmīndriyādīni saṃti. cakṣurādīny api na saṃti. vaikalyayoge. kramamaraṇāvasthāyāṃ vā. evaṃ paurvavidehako gaudānīyaka iti. atideśād asty anayor api kuśalamūlasamuccheda iti darśayati.

chinatti strī pumān

iti. strī pumāṃś ceti caśabdo luptanirdiṣṭaḥ. yaḥ strīndriyeṇa samanvāgato niyatam asāv aṣṭābhir indriyaiḥ samanvāgataḥ. caturbhir vedanendriyais tribhiś ca kāyajīvitamanaindriyaiḥ [tib. 75a] strīndriyeṇāṣṭamena. śraddhādīni samucchinnakuśalamūlāvasthāyāṃ vyabhicāryaṃta ity abhiprāyaḥ. ayam eva cātrārtho virudhyate. cakṣurādīny api vyabhicāryaṃte pūrvavat.

teṣām apīti. teṣām api samucchettṝṇām uktānāṃ. tṛṣṇācarito na samucchinatti. dṛḍhagūḍhapāpāśayatvād iti. dṛḍho gūḍhaḥ pāpaś cāśayo 'bhiprāyo 'syeti samāsaḥ. dṛḍhaḥ sthiraḥ. gūḍhaḥ pracchannaḥ. pāpo 'kalyāṇaḥ. tṛṣṇācaritapakṣatvād iti. tṛṣṇācaritajātīyatvād ity arthaḥ. yathā tṛṣṇācaritaś calāśayaḥ. tadvat te ṣaṇḍhādaya iti. āpāyikavac ca. yathāpāyikāḥ kliṣṭākliṣṭayoḥ prajñayor adṛḍhatvān na kuśalamūlāni samucchindaṃti. evaṃ ṣaṇdhādayaḥ.

pratisaṃdhitānīti. pratisaṃdhikṛtāni pratisaṃdhitāni. prātipadikadhātuḥ. pratisaṃhitānīty apare paṭhaṃti. ārogyabalalābhavad iti. yathārogyaṃ pūrvaṃ bhavati. krameṇa tu balalābho bhavati. tadvat.

nehānaṃtaryakāriṇa

iti. ānaṃtaryakāriṇa eva neha pratisaṃdhir bhavatīti. arthata etad uktaṃ bhavaty anānaṃtaryakāriṇa iha pratisaṃdhir bhavatīti. aṃtarābhavastha iti. narakagamanāyāṃtarābhavasthaḥ. cyutyabhimukha iti. [tib. 75b] narakāc cyutyabhimukhaḥ. hetubaleneti. sabhāgahetubalena. yasmād yeṣāṃ mithyādṛṣṭiḥ svayaṃ rocate. pratyayabaleneti. parato ghoṣabalena. yasmād yeṣāṃ mithyādṛṣṭī rocate. hetubalasya sāratvāt. evaṃ yaḥ svabaleneti. yaḥ svatarkabalena. sa cyavamānaḥ. yaḥ parabalena. parataḥ śrutabalena. sa upapadyamānaḥ. (abhidh-k-vy 414) ya āśayavipanna iti. mithyādṛṣṭisaṃmukhībhāvena vipanno vinaṣṭaḥ. sa dṛṣṭe dharme janmani pratisaṃdadhāti. ya āśayaprayogavipannaḥ. yo mithyādṛṣṭisaṃmukhībhāvenānaṃtaryakṛiyayā ca vipannaḥ. sa bhedāt kāyasya pratisaṃdadhāti. atra ca yaḥ svabalena parabaleneti pūrvoktasyaivāyaṃ paryāyaḥ. evaṃ yo dṛṣṭivipanno yo dṛṣṭiśīlavipanna iti. anaṃtarapūrvoktasyaivāyaṃ paryāya ity avagaṃtavyaṃ.

pūraṇādaya iti. ādiśabdena ṣaṭ śāstāro gṛhyaṃte. tadyathā pūraṇakāśyapaḥ. maskarī gośālīputraḥ. saṃjayī vairaṭīputraḥ. ajitaḥ keśakaṃbalaḥ. kakudaḥ kātyāyanaḥ. nirgrantho jñātiputra iti. te samucchinnakuśalamūlāḥ. nāstikatvāt. na mithyātvaniyatāḥ. anānaṃtaryakāritvāt. [tib. 76a] ānaṃtaryakāriṇo hi mithyātvaniyatāḥ ajātaśatrur mithyātvaniyataḥ. ānaṃtaryakāritvāt. na samucchinnakuśalamūlaḥ. samyagdṛṣṭikatvāt. devadattaḥ samucchinnakuśalamūlaś ca mithyātvaniyataś ca. saṃghabhedakatvāt tathāgataduṣṭacittarudhirotpādakatvāc ca. caturthy etān ākārān sthāpayitvety asmadādayaḥ.

(iv.82) vinānyenābhidhyādīsaṃmukhībhāva iti. vinānyena karmapathena prāṇātipātādinābhidhyādīnām anyatamasaṃmukhībhāve. sā cetanā ekena karmapathena saha vartate. abhidhyayā vā vyāpādena vā mithyādṛṣṭyā vā. akliṣṭacetaso veti. kuśalāvyākṛtacittasya. tasya prayoktuḥ prayogeṇa. rūpiṇāṃ prāṇātipātādīnāṃ kāmamithyācāravarjyānaṃ anyatamasya niṣṭhāpane. tenaikena saha cetanā vartate. abhidhyādivyatiriktakliṣṭacittasya veti vaktavyaṃ. tasyāpi hy ayaṃ ayaṃ vidhiḥ saṃbhavati. vyāpannacittasya prāṇivadha iti vistaraḥ. vyāpādena prāṇātipātena ceti dvābhyāṃ saha vartate. kāmamithyācāre. saṃbhinnapralāpe ca. dvābhyāṃ saha vartate. abhidhyayā kāmamithyācāreṇa ceti dvābhyāṃ. saṃbhinnapralāpenābhidhyādīnāṃ cānyatamena ceti. [tib. 76b] dvābhyām eva. idaṃ codyate. vyāpannacittasya prāṇivadha ity abhidhyāviṣṭasya cādattādāna iti. kim idaṃ svayaṃ kurvata ucyate. utāho pareṇa kāṛayataḥ. yadi svayaṃ kurvataḥ. vyāpannacittasyābhidhyāviṣṭasya ceti viśeṣaṇaṃ na yujyate. prāṇivadhe vyāpādasyāvaśyakatvāt. adattādāne cābhidhyāyāḥ. vyabhicāre hi viśeṣaṇam iṣyate. atha pareṇa kārayataḥ. abhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭyanyatamacittasya. prāṇivadhe. adattādānakāmamithyācārasaṃbhinnapralāpeṣu veti vaktavyaṃ. ucyate svayaṃ kurvata iti. nanu coktaṃ viśeṣaṇaṃ na yujyata iti. naiṣa doṣaḥ. na hīdaṃ viśeṣaṇam ucyate. kiṃ tarhi. svarūpākhyānam etat. vyāpādābhidhyayor dvitīyabhūtayos tatrāstitvaṃ kathyata iti. evam apy abhidhyādyanyataracittasya tān prāṇātipātādīn kārayato (abhidh-k-vy 415) dvābhyāṃ saha cetanā vartata

iti saṃbhavet. tasmāt tad api vaktavyaṃ. satyaṃ vaktavyam etat. udāharaṇamātraṃ tv etad uktam ity adoṣaḥ. vyāpannacittasya prāṇimāraṇāpaharaṇe yugapad iti. yatra māraṇenaivāpaharaṇaṃ sidhyati. tatra hi vyāpādaprāṇivadhādattādānakarmapathā yugapat bhavaṃtīti. na tarhīti vistaraḥ. yadi [tib. 77a] parakīyadravyāpaharaṇakāle vyāpādo bvhavati. na tarhīdānīm adattādānasya lobhenaiva niṣṭhā sidhyatīti. lobhadveṣayor yugapadabhāvāt. ananyacittasyeti vistaraḥ. apaharaṇacittasyaiva tatparisamāptāv adattādānaparisamāptau sa niyamo jñeyaḥ.

lobhataḥ parastrīgamanābhidhyādattādānasamāpanam

iti. anyacittasya tu māraṇacittasya nāyaṃ niyamaḥ. bhedābhiprāyasyānṛtavacana iti. bhedābhiprāyatvāt tad evānṛtaṃ paiśunyaṃ bhavati. tad eva saṃbhinnapralāpaḥ.

sarvaṃ kliṣṭaṃ bhinnapralāpiteti

siddhāṃtāt. evaṃ bhedābhiprāyatvāt tad eva paruṣavacanaṃ paiśunyaṃ. tathaiva ca saṃbhinnapralāpa iti. caturbhiḥ saha vartate. katham ity āha. tatr hi mānasa eko bhavati. vācikās traya iti. anṛtavacane 'bhidhyā vyāpādo vā bhavet. vācikās trayaḥ. mṛṣāvādapaiśunyasaṃbhinnapralāpāḥ. paruṣavacane 'pi mānasa eko vyāpādaḥ. vācikās trayaḥ. pāruṣyapaiśunyasaṃbhinnapralāpāḥ. nāmata evaṃ trayo bhavati. na tu svabhāvataḥ. tad eva hy anṛtavacanaṃ paiśunyaṃ saṃbhinnapralāpa iti cocyate. na tu trayaḥ svabhāvā bhavaṃti. evaṃ paruṣavacanam api trināmakaṃ bhavatīti yojyaṃ. apare punar vyācakṣate. svabhāvabhedo 'py astīti. mṛṣāvādapaiśunyasaṃbhinnapralāpāvijñaptayo hi bhidyaṃte. tathā pāruṣyapaiśunyasaṃbhinnapralāpāvijñaptayo bhidyaṃta iti. [tib. 77b] abhidhyādigatasyeti vistaraḥ. abhidhyādigatasya vā caturbhiḥ saha vartate. tatra mānasa eko 'bhidhyādīnām anyatamaḥ. tatprayogeṇābhidhyādigataprayogeṇānyakarmapathatrayasya prāṇivadhādikasya niṣṭhāgamane samāptikāle. evaṃ paṃcaṣaṭsaptabhir yojayitavyā. kā. cetanā. kathaṃ. paṃcabhis tāvat vartate. abhidhyādigatasya tatprayogeṇānyacatuṣṭayaniṣṭhāgamane. evam abhidhyādigatasyānyapaṃcaṣaṭniṣṭhāgamane ṣaḍbhiḥ saptabhiś ca saha vartate. aṣṭābhiḥ saha vartate. ṣaṭsu prāṇātipātādiṣu prayogaṃ kṛtvābhidhyāgatasya svayaṃ kāmamithyācāraṃ kurvataḥ samaṃ niṣṭhāgamane. navabhiḥ saha vartata iti nāsty etat. mānasānāṃ karmapathānāṃ (abhidh-k-vy 416) yugapadasaṃbhavāt.

naikāṣṭapaṃcabhir

iti. naikenaiva mānasena. kuśale cetasya anabhidhyāvyāpādayor avaśyaṃ bhāvāt. nāpi rūpīnaikena saṃvarasaṃgṛhītena karmapathena saha cetanā vartate. kliṣṭāvyākṛtacittāvasthāyām api upāsakasaṃvarādiṣu prāṇātipātādattādānakāmamithyācāramṛṣāvādānām avaśyaṃ sahabhāvāt. na paṃcabhir eva. kuśale cetasy anbhidhyāvyāpādayor dvayor avaśyaṃ sahabhāvāt. saṃvarasaṃgṛhītānāṃ ca prāṇātipātādīnām [tib. 78a] eṣāṃ caturṇāṃ avaśyaṃ sahabhāvāt. nāṣṭābhir eva. bhikṣusaṃvarasaṃgṛhītānāṃ kāyikavācikānāṃ kliṣṭāvyākṛtāvasthāyāṃ saptānām eva saṃbhavāt. kuśalacittāvasthāyāṃ ca navānāṃ daśānāṃ vā saṃbhavāt. pāriśeṣyāt dvyādibhiḥ saha vartata ity uktaṃ bhavati. tatra dvābhyām iti vistaraḥ. tatra dvābhyāṃ saha vartate. kuśaleṣu paṃcasu vijñāneṣv anabhidhyā cāvyāpādaś ca staḥ na samyagdṛṣṭiḥ.

paṃcavijñānasahajā dhīr na dṛṣṭir atīṛaṇād

iti siddhāṃtāt. ato 'nabhidhyāvyāpdābhyāṃ dvābhyām evātra saha vartate. ārūpyasamāpattau ca kṣayānutpādajñānayor iti. ārūpyasamāpattisaṃgṛhītayoś ca kṣayānutpādajñānayor ābhyām eva dvābhyāṃ saha vartate.

kṣayānutpādadhīr na dṛg

iti tatra samyagdṛṣṭyabhāvāt. ārūpyasamāpattigrahaṇaṃ dhyānasamāpattisaṃgṛhītayoḥ kṣayānutpādajñānayoḥ saptavidhakāyikavācikānāsravasaṃvarasvabhāvakarmapathanivṛttyarthaṃ. kṣayānutpādajñānagrahaṇaṃ samyagdṛṣṭinirāsārthaṃ. kṣayānutpādajñānayor asamyagdṛṣṭisvabhāvatvāt. tribhiḥ saha vartate. samyagdṛṣṭisaṃprayukte [tib. 78b] manovijñāne. rūpikarmapathābhāva iti vākyaśeṣaḥ. tatra hy anabhidhyāvyāpādasamyagdṛṣṭaya eva trayaḥ karmapathā bhavaṃtīti. caturbhir iti vistaraḥ. akuśalāvyākṛtacittasyeti viśeṣaṇān mānasā na saṃtīti daśitaṃ bhavati. upāsakaśrāmaṇerasaṃvarasamādāne ca. prāṇātipātādattādānakāmamithyācāramṛṣāvādaviratilakṣaṇāś catvāra eva karmapathāḥ saṃti. madyapānādiviratīnāṃ daśakarmapathānaṃtarbhāvāt. paiśunyaviratyādīnāṃ copāsakaśrāmaṇerasaṃvarasaṃgrahāt. śrāmaṇerasaṃvarasamādānavacanāc copavāsasaṃvarasamādānam uktarūpam avagaṃtavyaṃ. śrāmaṇerasaṃvarasamādāne tv abrahmacaryād viratis tṛtīyaḥ karmapathaḥ. tatra ca kāmamithyācāro 'ṃtarbhūta eva. ṣaḍbhiḥ kuśaleṣu paṃcasu vijñāneṣu tatsamādāne. upāsakaśrāmaṇerasaṃvarasamādāne taiś caturbhir yathoktair (abhidh-k-vy 417) anabhidhyāvyāpādābhyāṃ ceti ṣaḍbhiḥ. paṃcasu vijñāneṣu samyagdṛṣṭyabhāvāt. saptabhiḥ kuśale manovijñāne tadsamādāna eva. upāsakaśrāmaṇerasaṃvarasamādāna eva tair eva yathoktaiḥ samyagdṛṣṭyā ca saptamena karmapathena. manovijñāne hi kuśale samyagdṛṣṭir [tib. 79a] astīti. akuśalāvyākṛtacittasya ca bhikṣusaṃvarasamādāne saptabhir eva rūpibhiḥ. na mānasaiḥ. akuśalāvyākṛtacittatvāt. navabhiḥ kuśaleṣu paṃcasu

vijñāneṣu tatsamādāne. bhikṣusaṃvarasamādāne. samyagdṛṣṭer evābhāvāt. kṣayānutpādajnānasaṃprayukte ca manovijñāne tair eva navabhiḥ saha vartate. tatrāpi samyagdṛṣṭyabhāvāt. tasminn eva ceti. kṣayānutpādajñānasaṃprayukta eva dhyānasaṃgṛhīte manovijñāne. navabhir eva. dhyānasaṃvarasaṃgṛhītai rūpibhiḥ saptabhir anabhidhyāvyāpādābhyāṃ ca. daśabhis tato 'nyatreti. kṣayānutpādajñānavarjite kuśale manovijñāne bhikṣusaṃvarasamādāna eva. sarvā ceti vistaraḥ. sarvā ca dhyānānāsravasaṃvarasahavartinī kṣayānutpādajñānasaṃprayuktā cetanā saptabhiḥ kāyikavācikair dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītaiḥ. tribhiś ca mānasair iti. daśabhiḥ saha vartate. saṃvarasaṃgṛhītaiḥ karmapathaiḥ sahaiva cetanā [tib. 79b] vartata iti darśitaṃ.

saṃvaranirmuktena tv aṣṭavidhasaṃvaranirmuktena tv ekenāpi saha syāt. katham ity āha. anyacittasyeti. tatsaṃvaranirmuktanirmuktakuśalakarmapathasamutthāpakāc cittād anyacittasya. kliṣṭāvyākṛtacittasyety arthaḥ. ekāṃgaviratisamādāne. prāṇātipātāṃgavirateḥ. adattādānavirater vā samādāne. tenaikena karmapathena saha vartate. paṃcāṣṭabhir apīti. kuśalamanovijñānasya pudgalasya dvyaṃgasamādāne yugapan mānasais tribhiḥ. rūpibhyāṃ dvābhyām iti paṃcabhiḥ. paṃcāṃgasamādāne yugapat taiś ca rūpibhiḥ paṃcabhiḥ. mānasaiś ca tribhir ity aṣṭābhiḥ. udāharaṇarūpaṃ caitad uktam. ato 'nyathāpi śakyate vaktum. kliṣṭāvyākṛtacittasya saṃvarāsaṃgṛhītapaṃcāṃgasamādāne paṃcabhiḥ saha vartata iti.

(iv.83, 85) raṃjanīyavastvabhāvād iti. narake raṃjanīyavastvabhāvāt na saṃmukhībhāvato 'bhidhyāsti. karmaphalapratyakṣatvāc ca na mithyādṛṣṭiḥ. ata eveti. prayojanābhāvān na paiśunyaṃ. nityabhinnatvāc cānyonyasauhārdyādyabhāvataḥ. amamaparigrahatvān na kurau [tib. 80a] saṃmukhībhāvato 'sty abhidhyākarmapathaḥ. snigdhasaṃtānatvād āghātavastvabhāvāc ca na vyāpādaḥ. apāpāśayatvāc ca na mithyādṛṣṭiḥ. trayo 'py ete 'bhidhyādayo na saṃti.

svayam apīti.

asya saṃmukhībhāvata iti vyākhyānaṃ. apāpāśayatvān na prāṇātipātādayaḥ ṣaḍ api saṃmukhībhāvataḥ saṃti. niyatāyuṣkatvān na prāṇātipātaḥ dravyastṛiparigrahābhāvād yathākramaṃ nādattādānaṃ kāmamithyācāraś ca. prayojanabhāvāc ca na mṛṣāvādapaiśunyapāruṣyāṇi.

yadi parigraho nāsti katham eṣām abrahmacaryam iti pṛcchati.

saṃvaranirmuktā iti. naivasaṃvaranāsaṃvarasaṃgṛhītā ity arthaḥ. anyagatisthaṃ tu mārayatīti. pretādigatisthaṃ.

devā api śiromadhyacchedān mriyaṃta iti. śiraśchedān madhyacchedāc ca devā api mriyaṃte. devo devaṃ na mārayatīty ukte avadhyā devā ity abhipretaṃ. devānāṃ hy aṃgapratyaṃgāni chinnāni chinnāni punar jāyaṃte. yady apy evaṃ tathāpi śiromadhyacchedāc chiraśchedān madhyacchedāc ca na punaḥ pratisaṃdhānam ity asti devānām vadha ity abhiprāyaḥ.

yadbhūmyāśrayam iti vistaraḥ. paṃca bhūmayaḥ. yāvāc caturthadhyānabhūmiṃ. yadbhūmir āśrayo 'syeti yadbhūmyāśrayam. anāsravaṃ śīlam āryeṇotpāditaṃ [tib. 80b] nirodhitam. utpāditaṃ vartamānam adhvānaṃ gamitaṃ. nirodhitam atītam adhvānaṃ gamitam. ekabhūmyāśrayaṃ yāvac caturbhūmyāśrayaṃ vā. tenārūpyeṣv atītena samanvāgato bhavati. paṃcabhūmyāśrayeṇa tv anāgatena. kāmāvacarāśrayeṇa yāvac caturthadhyānāśrayeṇa ca. yatropapanno yatra vā nopapannaḥ. tadāśrayeṇa. anyatra narakottarakurubhya iti. tatra samādānaśīlābhāvāt. anyatrobhayatheti. anyatra kāmadhātau deveṣūttarakuruvarjyeṣu ca manuṣyeṣūbhayathā. saṃvaranirmuktāḥ saṃvarasaṃgṛhītaś ca. trividhaḥ saṃvaraḥ prātimokṣasaṃvaro dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvaraś ca yathāsaṃbhavaṃ grahītavyaḥ.

(iv.86) āsevitabhāvitabahulīkṛtair iti. prayogamaulapṛṣṭhāvasthāsu. kiṃ tarhi. tenālpāyur bhavatīti. āyuṣo 'lpatvān niṣyandaphalam iti darśayati. bāhyā bhāvāḥ. oṣadhibhūmyādayaḥ. alpaujaso 'lpavīryaḥ. aśanirajobahulā iti. aśaniḥ śilāvarṣaṃ. rajo dhūlivṛṣṭiḥ kṣāravṛṣṭir vā. yataḥ sasyādivināśaḥ. rajo'vakīrṇā iti dhūlir utthitā. utkūlanikālāḥ unnatanimnāḥ. ūṣarajaṃgalāḥ. ūṣarāś ca jaṃgalāś ca te. bāhyā bhāvā ity adhikṛtāḥ. tā bhūmaya ihābhipretāḥ. pratikruṣṭā vigarhitāḥ. viṣamartupariṇāmā iti viṣama ṛtupariṇāma eṣām iti viṣamartupariṇāmāḥ [tib 81a] sasyādaya oṣadhayaḥ. yasmin ṛtau varṣitavyaṃ. tatra na varṣati. yasmiṃ śītena bhavitavyaṃ. tasmin na śītaṃ. yasminn uṣṇena bhavitavyaṃ. tatra tan na bhavatīti yojyaṃ.

tad vipākaphalam iti sattvasaṃtāne. idaṃ niṣyandaphalam iti bāhyaṃ (abhidh-k-vy 419) tad vastv iti. na tad vipākaphalaṃ.

tatra prayogeṇeti vistaraḥ. narake prāṇātipātaprayogeṇa tīvraṃ duḥkham anubhavati. prāṇātipātaprayogeṇa hi vadhyasya prāṇino 'tīvatīvraṃ duḥkhaṃ bhavati. iha maulenālpāyur bhavati. yathā tasya vadhyasya prāṇina āyur upadrūyata iti. tādṛśam evaitat. kṣaṇiko hi maulaḥ karmapathaḥ. tatra ca na duḥkhā vedanāstīti yuktam iha mauleneti vaktuṃ. āha. yadi tatra prayogeṇeha maulena. kasmād evam uktaṃ. prāṇātipātenāsevitena bhāvitena bahulīkṛtena narakeṣūpapadyate. prāṇātipātena mauleneti sūtrārthaṃ paśyann evaṃ pṛcchati. saparivāragrahaṇād iti. maula eva prāṇātipātaḥ. tasya prayogaḥ parivāraḥ. tasmiṃ prayoge prāṇātipātopacāraṃ kṛtvaivam uktaṃ prāṇātipāteneti vistaraḥ.

naitad dvayam ativartate. vipākaphalam adhipatiphalaṃ ceti. svasaṃtāne vipākaphalam anyatrādhipatiphalam iti kṛtvā. sādṛśyaviśeṣat tu tathoktam iti. iṣṭajīvitopacchedabhogavyasanādilakṣaṇāt [tib. 81b] sādṛśyaviśeṣāt tu tathoktaṃ. saced itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ prāṇātipātenālpāyur bhavaty adattādānena bhogavyasanī bhavatīti vistareṇa. bhavati hy atra hetuvipākaphalayoḥ sādṛśam iti. evaṃ kuśaleṣv api vaktavyaṃ. niṣyandaphalaṃ phaladvayaṃ nātivartate. sādṛśyaviśeṣāt tu tathoktaṃ. saced itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ prāṇātipātaviratyā dīrghāyur bhavatīti vistareṇa.

ojo nāśitam

iti. ojo hṛdayapradeśe bhavati. evam anyeṣām api yojyam iti. adattādānaṃ hi kurvatā dravyasvāmino duḥkham utpāditaṃ. bhogavyasanaṃ kṛtaṃ. ojo nāśitam. ato 'sya duḥkhanād bhogatyājanād ojonāśanāc ca trividhaṃ phalaṃ. katham ojo nāśitaṃ. taddhetunāśanāt. bhogavyasanena ca tasyopaghātāt. ata evoktaṃ. adattādānenāśanirajobahulā iti. tena tadojasaḥ sopaghātatā bhavatīti. evaṃ paradāram abhigacchatā parasya duḥkham utpāditaṃ. sa sapatnadāratā kṛtā. ojo nāśitaṃ. yenaujasā tejasvīti loke nirucyate. ata evoktaṃ. kāmamithyācāreṇa rajo'vakīrṇā iti. evam anyeṣām api yojyam. eṣā dik.

akuśalaviparyayeṇa sarvaṃ yojayitavyam iti. kathaṃ. adattādānaviratyāsevitayā [tib. 82a] bhāvitayā bahulīkṛtayā deveṣūpapadyate. saced itthaṃtvam āgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ sa na bhogavyasanī bhavatīti. evaṃ kāmamithyācāraviratyāsevitayā bhāvitayeti vistareṇoktvā. yāvan manuṣyāṇāṃ (abhidh-k-vy 420) sabhāgatāṃ nābhyākhyānabahulo bhavatīti. anayā diśā sarvaṃ yojayitavyaṃ. prāṇātipātād viramatā parasya duḥkhaṃ notpāditaṃ. na māritaḥ. naujo nāśitam. ity atas trividhaṃ phalaṃ. evam adattādānāt prativiramatā nārthasvāmino duḥkham utpāditaṃ. na bhogavyasanaṃ kṛtaṃ. naujo nāśitam. ato 'sya trividhaṃ phalaṃ. kāmamithyācārād viramatā parasya duḥkhaṃ notpāditaṃ. na sa sapatnadāraḥ kṛtaḥ. nāpy ojo nāśitam. ato 'sya trividhaṃ phalaṃ. evam anyatrāpi yojayitavyaṃ.

(iv.87) vividhadṛṣṭineti.

kautukamaṃgalatithimuhūrtanakṣatrādidṛṣṭinā.

pareṣv āyattavṛttineti.

kāyasthitihetavaś cīvarapiṇḍapātāśayanāsanādayo bhikṣoḥ parapratibhaddhāḥ. piṇḍapātaṃ niśrityeti vacanāt. tasya paradhīnavṛtter

bhikṣor

mithyājīvā bhaveyuḥ kuhanā. lapanā. naimittikatā. naiṣpeṣitā. lābhena lābhaniścikīrṣā ca. te

duḥśodhā

bhavaṃti ājīvayogā iti.

śīlaskaṃdhikāyām iti. śīlaskaṃdhikā nāma nipātaḥ. tatroktaṃ. yathā tridaṇḍinn eke śramaṇabrāhmaṇāḥ śraddhādeyaṃ paribhujya vividhadarśanasamāraṃbhānuyogam anuyuktā viharaṃti. tadyathā. hastiyuddhe. 'śvayuddhe. rathayuddhe. pattiyuddhe. yaṣṭiyuddhe. muṣṭiyuddhe. sārasayuddhe. vṛṣabhayuddhe. mahiṣayuddhe. ajayuddhe. meṣayuddhe. kukkuṭayuddhe. vartakayuddhe. lābakayuddhe. strīyuddhe. puruṣayuddhe. kumārayuddhe. kumārikāyuddhe. iṭgālavaśe. utsatikāyāṃ. dhvajāgre. balāgre. [tib. 82b] senāvyūhe. anīkasaṃkarśaṇe. mahāsamājaṃ vā pratyanubhavanty eke. ity apy evaṃrūpāc chramaṇo vividhadarśanasamāraṃbhānuyogāt prativirato bhavati. yathāpi tatra tridaṇḍinn eke śramaṇabrāhmaṇāḥ śraddhādeyaṃ paribhujya vividhaśabdaśravaṇasamāraṃbhānuyogayuktā viharaṃti. tadyathā. hastiśabde. aśvaśabde. rathaśabde. pattiśabde. śaṃkhaśabde. bherīśabde. āḍaṃbaraśabde. nṛttaśabde. gītaśabde. śayyāśabde. acchaṭāśabde. pāṇisvare (abhidh-k-vy 421). kuṃbhatūṇīre kacite. citrākṣare. citrapadavyaṃjane. lokāyatapratisaṃyukte. ākhyāyikā vā śrotum icchanty eke. ity apy evaṃrūpāc chramaṇo vividhaśabdaśravaṇasamāraṃbhānuyogāt prativirato bhavatīty evamādi. mithyāviṣayaparibhogād asamyagviṣayaparibhogāt.

(iv.88, 89) yāni pūrvaṃ paṃca phalāny uktānīti. adhipatiphalaṃ. puruṣakāraphalaṃ. niṣyandaphalaṃ. vipākaphalaṃ. visaṃyogaphalaṃ ca. prahāṇārthaṃ mārga iti. bhāvasādhanaṃ. prahāṇāya mārgaḥ

prahāṇamārga

iti. prahīyate 'neneti karaṇasādhanaṃ. prahāṇo mārga iti ca vigrahaḥ. samādhijā uttare sadṛśā dharmā iti. samādhijagrahaṇam asamādhijanirāsārtham. sadṛśagrahaṇam [tib. 83a] anāsravāvyākṛtanirāsārthaṃ. sahabhuva iti. saṃprayuktāś ca tatra vedanādayaḥ. viprayuktāś ca jātyādayaḥ. yac cānāgataṃ bhāvyata iti. anāgato dharmas tadbalena prāpyata iti. tasya tat puruṣakāraphalam ata eva tac ca prahāṇaṃ puruṣakāraphalaṃ vyavasthāpyate. na kevalaṃ visaṃyogaphalam iti. pūrvotpannavarjyā iti pūrvotpannaṃ phalaṃ na yujyata iti kṛtvā. tathā hy uktaṃ.

apūrvaḥ saṃskṛtasyaiva saṃskṛto 'dhipateḥ phalam

iti. vipākaphalaṃ hitveti. anāsravasyāvipākatvāt. tasya hi niṣyandaphalaṃ samādhijā uttare sadṛśā dharmāḥ. visaṃyogaphalaṃ visaṃyoga eva yat tat prahāṇaṃ. puruṣakāraphalaṃ tadākṛṣṭā dharmāḥ. tadyathā vimuktimārgaḥ. sahabhuvaḥ. yac cānāgataṃ bhāvyate. tac ca prahāṇaṃ. adhipatiphalaṃ svabhāvād anye sarve saṃskrtāḥ pūrvotpannavarjyāḥ.

yac chubhāśubham

iti. prahāṇamārgād yad anyasāsravaṃ karma samāhitam asamāhitaṃ ca. tad api caturbhiḥ phalaiḥ saphalaṃ visaṃyogaphalaṃ hitvā. aprahāṇamārgatvād asya visaṃyogaphalaṃ nāsti. tasya hi vipākaphalaṃ svabhūmāv iṣṭo 'niṣṭo vā vipākaḥ. [tib. 83b] niṣyandaphalaṃ uttare sadṛśā dharmāḥ. puruṣakāraphalaṃ tadākṛṣṭā dharmāḥ sahabhuvo 'naṃtarabhuvo vā. adhipatiphalaṃ śeṣaṃ pūrvavat.

anāsravaṃ punaḥ śeṣam

iti. śeṣagrahaṇaṃ prahāṇamārganirāsārthaṃ. tat punaḥ kathaṃ. śeṣaṃ prayogavimuktiviśeṣamārgeṣu. tasyāprahāṇamārgatvād visaṃyogaphalaṃ nāsti. (abhidh-k-vy 422) anāsravatvāc ca na vipākaphalaṃ. śeṣaṃ pūrvavat. avyākṛtaṃ ca yan nivṛtāvyākṛtam anivṛtāvyākṛtaṃ ca. tad api tribhiḥ saphalaṃ. saprahāṇamārgatvān na tasya visaṃyogaphalam. avyākṛtatvāc ca na vipākaphalaṃ. śeṣaṃ pūrvavad evāsti.

(iv.90) catvāri dve tathā trīṇi kuśalasyeti.

yathākramam etat. kathaṃ. kuśalasya kuśalā dharmāś catvāri phalāni. tasyaivākuśalā dve phale. tasyaivāvyākṛtās trīṇi phalānīti. vipākaphalaṃ hitveti. vipākasyāvyākṛtvāt. akuśalā dve iti. purūṣakārādhipatiphale. na niṣyandaphalaṃ. yasmāt kuśalā dharmā akuśalānāṃ na sabhāgahetur iti. na vipākaphalaṃ. avyākṛtatvād vipākasya. yasmāc cākuśalā vipākaṃ prati vyākriyaṃte. na visaṃyogaphalaṃ. akuśalatvāt. [tib. 84a] pāriśeṣyāt puruṣakārādhipatiphale eva. te ca pūrvavad vyākhyātavye. avyākṛtāś catvārīti. katham akuśalasyāvyākṛtā dharmā niṣyandaphalaṃ. kathaṃ ca na bhavitavyaṃ. visadṛśatvāt. visadṛśā hy akuśālayākṛtā dharmāḥ. savipākāvipākatvāt. naiṣa doṣaḥ. akūśalanivṛtāvyākṛtānāṃ hi dharmāṇāṃ kliṣṭasāmānyenāsti sādṛśyaṃ. tasmād akuśalānāṃ nivṛtāvyākṛtāḥ nivṛtāvyākṛtānāṃ cākuśalāḥ niṣyandaphalaṃ yujyaṃte. tenāha. avyākṛte hīti vistaraḥ. akuśalānāṃ sarvatragāṇāṃ duḥkhasamudayadarśanaprahātavyānāṃ. duḥkhadarśanaheyānāṃ ca rāgādīnāṃ. satkāyāntagrāhadṛṣṭī niṣyandaphalaṃ. sabhāgasarvatragayor niṣyandaphalam iti. akuśalā hīti vistaraḥ. akuśalā duḥkhādidarśanaheyāḥ paṃcanaikāyikāḥ. avyākṛtayoḥ satkāyāṃtagrāhadṛṣṭyoḥ niṣyandaphalaṃ. etāny eva trīṇi vipākavisaṃyogaphale hitvā.

(iv.91) atītasya karmaṇas triyadhvikā atītānāgatapratyutpannā dharmāḥ. pratyekaṃ catvāri phalāni. visaṃyogaphalaṃ hitvā. tasyānadhvapatitavāt. kathaṃ kṛtvā. atītasya karmaṇaḥ paścād atītas tadvipāko vipākaphalaṃ. [tib. 84b] tadākṛṣṭāḥ. sahajātītāḥ paścādanaṃtarātītā vā puruṣakāraphalaṃ. svabhāvavarjyāḥ tena sahotpannāḥ paścādutpannāś cātītāḥ adhipatiphalaṃ. paścādutpannātītāḥ sadṛśā dharmā niṣyandaphalaṃ. atītasyānāgatas tadvipāko vipākaphalaṃ. yadbalena prāpyate 'nāgato dharmaḥ. tat puruṣakāraphalaṃ. adhipatiphalaṃ yad anāgataṃ. tasya phalaṃ. niṣyandaphalaṃ tatsadṛśam anāgataṃ. evaṃ pratyutpannā api tasyātītasya catvāri phalāni yojyāni.

nadhyamasyāpy anāgatā

iti. pratyutpannasyāpy anāgatā dharmāś catvāri phalāni. etāny eva visaṃyogaphalaṃ hitvety arthaḥ. tāny apy evam eva yojyāni. pratyutpannā dharmāḥ pratyutpannasya dve puruṣakārādhipatiphale iti. tasya hi sahotpannaṃ tadbalāj (abhidh-k-vy 423) jātam iti puruṣakāraphalam adhipatiphalaṃ ca bhavaty eva. avisaṃyogasvabhāvān na visaṃyogaphalaṃ. pūrvottaratābhāvān na niṣyandaphalaṃ. pravāhāpekṣatvād vipākasya na vartamānaṃ vartamānasya vipākaphalaṃ. niṣyandavisaṃyogaphale hitveti. anāgato 'nāgatasya na niṣyandaphalaṃ. yasmāt sabhāgasarvatragahetū nānāgatau bhavataḥ. tasya viprakīrṇatvāt. sādṛśyena cāsyedaṃ phalam iti paricchettum aśakyatvāt. na visaṃyogaphalaṃ. yasmād anāgato visaṃyogo na bhavati. vipākaphalaṃ tu bhaved anāgatasya hy akuśalasya kuśalasāsravasya vānāgataṃ paścādutpatsyamānaṃ ca vipākaphalaṃ. puruṣakāraphalaṃ [tib. 85a]. sahajam anāgatam anaṃtarabhāvi cānāgataṃ. adhipatiphalaṃ tu sugamam iti na punar ucyate.

(iv.92ab) svabhūmikā dharmā

na visaṃyogaphalaṃ. visaṃyogasyābhūmisvabhāvatvāt. anāsravāś cet trīṇi phalānīti. niṣyandaphalasya tṛtīyasya saṃbhavāt.

anyonyaṃ navabhūmis tu mārga

iti hi siddhāṃtaḥ.

(iv.92cd, 93ab) śaikṣasya karmaṇaḥ śaikṣā dharmās trīṇīti. yasmād vipākaphalaṃ na śaikṣaṃ. visaṃyogaś cāpi na śaikṣaḥ. naivaśaikṣanāśaikṣā api trīṇi. na vipākaphalam asyāsti. śaikṣasyāvipākatvāt. na niṣyandaphalaṃ. naivaśaikṣanāśaikṣasya śaikṣeṇāsadṛśatvāt. visaṃyogaphalaṃ tu bhavati. visaṃyogasya naivaśaikṣanāśaikṣasvabhāvatvāt. puruṣakāraphalam api bhavati. śaikṣeṇa naivaśaikṣanāśaikṣākṛṣṭisaṃbhavāt. adhipatiphalaṃ cāsty eva. iti trīṇi saṃbhavaṃti. aśaikṣasya tv iti vistaraḥ. aśaikṣasya śaikṣā dharmā ekam adhipatiphalaṃ. na niṣyandaphalaṃ. nyūnatvāt.

samaviśiṣṭayor

iti vacanāt. na puruṣakāraphalaṃ. sahānaṃtarotpādābhāvāt. na hy aśaikṣānaṃtaraṃ śaikṣam utpadyate. ca naivaśaikṣanāśaikṣasvabhāvam iti. [tib. 85b] na cāśaikṣasya vipāko bhavatīty ato na vipākaphalaṃ. aśaikṣās trīṇīti. puruṣakārādhipatiniṣyandaphalāni. na vipākavisaṃyogaphale. tayor naiva śaikṣanāśaikṣasvabhāvatvāt. yac cāśaikṣasvabhāvaṃ. tad iha ciṃtyate. naivaśaikṣanāśaikṣā dve puruṣakārādhipatiphale iti. puruṣakāraphalaṃ. tadyathā. tadākṛṣṭā aṇaṃtarabhāvino dharmāḥ. adhipatiphalaṃ. pūrvavat. yathoktakāraṇatvān na phalatrayaṃ. aśaikṣā apy evam ity. dve puruṣakārādhipatiphale (abhidh-k-vy 424) ity arthaḥ.

(iv.93cd, 94) tadādaya

iti. darśanaheyādayaḥ.

ta

iti. darśanaheyādayaḥ. bhāvanāheyā dve iti. anāsravamārgavyutthāne bhāvanāheyāḥ kuśalāḥ puruṣakāraphalaṃ. ādyaṃtavad iti vistaraḥ. ādyaṃtayor ivādyaṃtavat. madhye 'pi jñāpanārthaṃ punar yathākramagrahaṇaṃ. katham. ādau yathākramārtho 'nukramaśabdaḥ prayuktaḥ.

aśubhasya śubhādyā dve trīṇi catvāry anukramam

iti vacanāt. aṃte 'pi prayuktaḥ.

apraheyasya te tv ekaṃ dve catvāri yathākramam

iti. yathaivam ādyaṃtayor yathākramārtha uktaḥ. [tib. 86a] tathā madhye 'pi avagaṃtavyaḥ. eṣa hi peyāladharma iti. eṣo 'bhisaṃkṣepanyāyaḥ. anyathā hy

avyākṛtasya dve tṛīṇi caite śubhādaya

ity evamādiṣu yathākramam iti sarvatra vaktavyaṃ.

(iv.95) ayoniśomanaskārasaṃbhūtatvād iti. ayonyā anyāyena kleśayogena. yaḥ pravṛtto manaskāraḥ. tatra saṃbhūtaḥ. tadbhāvaḥ. tasmād iti. yena yathā gaṃtavyaṃ. yena pudgalena yathā gaṃtavyaṃ. tathā na gacchatīty asyāyogavihitaṃ karma.

vidhibhraṣṭam apīti.

apiśabdena kliṣṭaṃ cāpīti gṛhyate.

tadubhābhyām anyan nobhayatheti. na yogavihitaḥ. nāyogavihitaḥ. kiṃ ca tadanyad avyākṛtaṃ karma vidhibhraṣṭavidhibhraṣṭābhyām anyad avyākṛtam iti.

(iv.96ab) janmeti nikāyasabhāgasyākhyeti. cittaviprayuktasya saṃskārasya. na tu jāter ity abhiprāyaḥ. yat tarhīti. yady ekam eva karmaikam eva janmākṣipati. yat sthaviraniruddhenoktaṃ so 'haṃ tasyeti vistareṇa. tat kathaṃ na virudhyata iti vākyārthaḥ. tena janmāntare tagaraśikhine pratyekabuddhāya [tib. 86b] piṇḍapāto dattaḥ. tenaivam uktaṃ. so 'haṃ tasyeti vistareṇa. nirvartyeti. viṭhapitvety arthaḥ. tulye 'pi mānuṣye kaścit sakalendriyo bhavati kaścid vikalendriyaḥ. paripūrakasya karmaṇo bhedāt tad anupapanmam. (abhidh-k-vy 425) ākṣepakarmaphalatvāc cakṣurādīnāṃ. ṣaḍāyatanaṃ hy ākṣipyata iti. varṇādayas tu paripūrakasya karmaṇaḥ phalam iti. yuktaṃ vaktuṃ. tulye 'pi mānuṣye kaścid varṇavān kaścin neti. tadutpattivirodhipratyayaparihāre paripūrakakarmasāmarthyān na virodhaḥ. anyathā hi na kaścid vikalendriyaḥ syāt sati janmākṣepa iti.

(iv.96cd) anyad api savipākam iti. vedanādikaṃ. karmasahabhūtvād iti. yasmāt karmaṇā cetanākhyena saha te samāpattī na bhavataḥ. nāpi kāyavākkarmabhyām acittikatvāt. prāptibhiś ca nākṣipyate savipākābhir api. karmaṇānekaphalatvāt. tadākṣepakeṇa karmaṇā saha bhavaṃtyo 'pi prāptayo na tena sahaikaphalā iti. vṛkṣaprapāṭikā iva hi prāptayo bahiravasthāyino bhavaṃti.

(iv.97) karmāvaraṇam iti. karmaivāvaraṇaṃ. kleśa evāvaraṇaṃ. vipāka evāvaraṇam iti. āryāmārgaprāyogikāṇāṃ ca kuśalamūlānām iti. uṣmagatādīnāṃ. apāyādiniyatānīti [tib. 87a]. narakatiryakpretaniyatāni. ādiśabdenāsaṃjñisamāpattimahābrahmasaṃvartanīyaṃ ca niyataṃ karma gṛhyate. ṣaṇḍhapaṇḍakobhayavyaṃjanasaṃvartanīyaṃ ca vaktavyaṃ. tathāṇḍajasaṃsvedajastrītvāṣṭamabhavaniyatāni karmāṇi vaktavyāni. āryā hi narakādiṣu nopapadyaṃte. aṇḍajāṃ saṃsvedajāṃ ca yoniṃ na pratipadyaṃte. strītvam aṣṭamaṃ ca bhavaṃ na nirvartayiṣyaṃti. saptakṛtvo bhavaparamatvāt. sudarśakānīti. sukhena dṛśyaṃte parebhyā iti sudarśāni. sudarśāny eva sudarśakāni. evaṃ sukhena prajñapyaṃte ātmaneti suprajñeyāni. suprajñeyāny eva suprajñapakāni. svārthe kaḥ. paryāye dvayaṃ caitat. sudarśakāni suprajñapakānīti. adhiṣṭhānata iti. karmapatho 'dhiṣṭhānaṃ. trayāṇām ānaṃtaryāṇāṃ prāṇātipātaḥ karmapatho 'dhiṣṭhānaṃ. ekasya mṛṣāvādaḥ karmapatho 'dhiṣṭhānaṃ. paṃcamasya prāṇātipātaprayogo 'dhiṣṭhānaṃ. evam adhiṣṭhānataḥ sudarśakāni. suprajñapakāni. phalataḥ. sarveṣām aniṣṭaphalatvāt. gatitaḥ. narakagatiprāpakatvāt. upapattitaḥ. upapadyavedanīyatvāt. pudgalataḥ. gariṣṭhakleśasamudācārāt suprajñātaḥ pudgalaḥ. ayaṃ pitṛghātakaḥ. yāvad ayaṃ tathāgataśarīre duṣṭacittarudhirotpādaka [tib. 87b] iti. apare punar vyācakṣate. adhiṣṭhānataḥ. pūrvavat. phalataḥ. narakaphalatvāt. gatitaḥ. manuṣyagatikaraṇāt.

triṣu dvīpeṣv ānaṃtaryam

iti. vacanāt. upapattitaḥ. tathaivopapadyavedanīyatvāt. pudgalataḥ. strīpuṃsau. na ṣaṇḍhaḥ paṇḍako vā. ity evaṃ paṃcabhiḥ kāraṇaiḥ sudarśakāni suprajñapakāni. na tu punas tāny apāyādiniyatāni karmāṇi paṃcabhiḥ kāraṇaiḥ sudarśakāni suprajñapakānīti. na tāny uktāni. uttarottarāvāhanād iti. (abhidh-k-vy 426) yasmāt kleśāvaraṇaṃ karmāvaraṇaṃ āvahati. karmāvaraṇaṃ cāpāye 'niṣṭaṃ vipākam āvahatīti. kleśāvaraṇaṃ sarvapāpiṣṭhaṃ. tataḥ karmāvaraṇaṃ laghu. tato vipākāvaraṇaṃ. vipākāvaraṇasya hi dṛṣṭa eva dharme vyāpāraḥ. na dvitīya iti. yasya dharmasya yogāt pitṛvadhādeḥ so 'naṃtaro bhavati. tasyābhidhāne bhāvapratyayaḥ. ānaṃtaryam iti. śrāmaṇyavat. yathā yenānāsraveṇa mārgeṇa yogāc chramaṇo bhavati. tadabhidhāne bhāvapratyayaḥ.

śrāmaṇyam amalo mārga

iti. tadvat.

(iv.98) nottarakurāv iti. niyatāyuṣkatvāt. prakṛtiśīlatvāt. tatra śāsanabhāvāc ca. yad evāsaṃvarabhāve kāraṇam iti. pāpe 'py asthirāśayatvāt. yatraiva ca saṃvaraḥ. tatrāsaṃvaro 'pi. pratidvaṃdvabhāvāt. ity asaṃvaraḥ

ṣaṇḍhādīnāṃ

na bhavatīti. [tib. 88a] yadvipādanād iti. yasya hrīvyapatrāpyasya vipādanād vikopanād ānaṃtaryeṇa spṛśyeran ṣaṇḍhādayaḥ. tat teṣāṃ mātāpitror aṃtike na tīvraṃ bhavati. ity atas teṣām ānaṃtaryaṃ

neṣyate.

yadi vikalātmabhāvahetutvād alpopakāratvam iti. atas teṣām ānaṃtaryaṃ neṣyate. jātyandhādīnām api strīpuṃsānāṃ mātrādivadhād ānaṃtaryaṃ na syāt. na. adhigamadharmaviruddhasyātmabhāvavaikalyasya vivakṣitatvāt. yad vaikalyam adhigamadharmavirodhi. tad adhikṛtaṃ tenaiva ca mātrālpasnehatvaṃ. na jātyandhādivaikalyena. ata eva tiryakpretānām api neṣyete.

alpopakārālajjitvād

eva. aśvājāneyavad iti. paṭubuddhīnāṃ syād ānaṃtaryaṃ tiryakpretānām apīty adhikṛtaṃ. aśvājāneyavad iti. śrūyate yathā kaścid eva viśiṣṭāśva ājāneyo mātaraṃ na gacchatīti. vāsasā mukhaṃ pracchādya mātaraṃ gamitas tena paścāt jñātvā svam aṃgajātam utpāṭitam iti. evam ājāneyo 'śvaḥ paṭubuddhiḥ. asyānaṃtaryaṃ syād ity abhiprāyaḥ. manuṣyasyāpy amānuṣaṃ mātāpitaraṃ mārayato na syād ānaṃtaryaṃ. naiva bhaved ānaṃtaryam ity arthaḥ. katham.

alpopakārālajjitvād

eva. na hi manuṣyānurūpam upakāram amanuṣyaḥ kartuṃ samarthaḥ [tib. 88b] na ca manuṣyasyāmanuṣyayor mātāpitror aṃtike tīvraṃ hrīvyapatrāpyaṃ saṃtiṣṭhate. gativailakṣaṇyenālpasnehatvāt.