Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti
- Tác giả
- Vimalamitra
- Thông tin
- GRETIL — P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4).CC BY-NC-SA 4.0
sūtra uktam- "trīṇi duścaritāni | kāyaduścaritaṃ vāṅmanoduścaritam | evaṃ sucaritāni" iti | teṣāṃ kaḥ svabhāvaḥ ? tatra tāvat- kāyādyakuśalaṃ karma sarvaṃ duścaritaṃ matam / sarvamiti sasāmantakamaulapṛṣṭhamityarthaḥ | abhidhyādīnyapi trīṇi manoduścaritatrayam // abhidh-d_188 // sarvamevākuśalaṃ kāyakarma kāyaduścaritam | evaṃ vāṅmanoduścaritam | akarmasvabhāvānyapi tvabhidhyādīni manoduścaritasvabhāvāni |
"abhidhyādaya eva karmasvabhāvāni" iti sthitibhāgīyāḥ | tacca na, karmakleśaikatvadoṣāt | sthitibhāgīyā nāma śākyāḥ sva(śva?) lāṃgūlikadvitīyanāmānaḥ | te khalvabhidhyādīni manaskarmasvabhāvānīcchanti | teṣāṃ (jaini_149) karmakleśaikatvasaṅkaraḥ prāpnoti | kośakāraḥ- "ko 'tra doṣaḥ" ? yadi kaścitkleśaḥ karmāpi syādvāyasaḥ sārasaḥ syāt | karmakleśānāṃ cātyantasvabhāvaprabhāvakriyāphalabhedabhinnānāmekatvaparikalpaiḥ sāṃkhyīyādidarśanamabhyupagataṃ syāt |
'api'; śabdātpunaratra sūtroktāstrayo vaṅkāstrayo doṣāstrayaḥ kaṣāyā ākṛṣyante | teṣāṃ punaridaṃ lakṣaṇaṃ yathākrameṇa | śāṭhyajaṃ kāyakarma kāyavaṅka (jaini_150) ityucyate | kuṭilānvayatvāt | evaṃ śāṭhyajaṃ vāṅmanaskarma vāṅmanovaṅka ityucyate | dveṣajāḥ punasta eva trayo doṣā ityākhyāyante, cittapradoṣānvayatvāt | rāgajaṃ punaḥ kāyakarma kāyakaṣāya ityuktaṃ rañjanātmakatvāt | evaṃ vāṅmanaḥkaṣāyau draṣṭavyau | tāni punaḥ kuśalāni kāyavāṅmanaskarmāṇi trīṇi sucaritāni boddhavyāni | etānyeva trīṇi śauceyānyuktāni |
aśaikṣasantāne trīṇi mauneyānyucyante | tatra kāyasucaritaṃ kāyamauneyaṃ vāksucaritaṃ vāṅmauneyaṃ mana eva tu mithyāsaṃkalpoparamānmunirityākhyāyate | taduparamāddhi kāyavāgjalpoparamo bhavati | muneridaṃ mauneyamiti niruktiḥ | (jaini_151) kasmātpunararhata eva mauneyāni ? tasya paramārthamunitvāt | sa khalu sarvakleśajalpoparamānmunirityucyate |
eṣā punarmauneyaśauceyadeśanā mithyāmaunaśaucābhiyuktānadhikṛtyadeśiteti tadetatsaha mauneyaśauceyarnirdiṣyate ||
śubhaṃ tatsānabhidhyādi proktaṃ sucaritatrayam / dvayaṃmaulamadaḥ karma mārgā daśa śubhāśubhāḥ // abhidh-d_189 //
dvayaṃ punaretatsucaritaduścaritākhyaṃ yanmaulaṃ te daśa śubhāścāśubhāśca karmapathā bhavanti prayogapṛṣṭhavarjyāḥ |
tatra kāyasucaritasya pradeśaḥ pṛyogapṛṣṭhākhyo madyādiviratidānejyādikaḥ | vāksucaritasya priyavacanādikaḥ | manaḥsucaritasya śubhā cetanā |
kāyaduścaritasyāpi pareṣāṃ jīvitabhogadārāpahāraprayogapṛṣṭhākhyaḥ | vāgduścaritasyāpyapriyavacanādyākhyaḥ | manoduścaritasyāpyakuśalaṃ manaskarmai..................steṣāṃ nātyaudārikatvāt |
yastu prāṇātipātādattādānakāmamithyācāraviratyākhyo maulaḥ sa kuśalaḥ karmapathaḥ, tasyaudārikatvena mahānuśaṃsatamaphalatvāt | yastu pareṣāṃ jīvitabhogaparadārāpahārakāyaparispandaḥ sa maulaḥ sa cākuśalaḥ karmapathaḥ | evaṃ yathāsaṃbhavamanyeṣāṃ draṣṭavyamiti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau caturthādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ |
caturthādhyāye
tṛtīyapādaḥ |
idamidānīṃ vaktavyam | ye ete daśakarmapathā eṣāṃ kati vijñaptisvabhāvāḥ katyavijñaptisvabhāvāḥ katyubhayasvabhāvāḥ ?
tatrākuśalānāṃ tāvat- kāritāḥ ṣaḍavijñaptirdvyātmaikaste 'pi ṣaṭ kṛtāḥ / tatra prāṇātipātādattādānamṛṣāvādapaiśūnyapāruṣyasaṃbhinnapralāpāḥ | ete nāvaśyaṃ vijñaptisvabhāvāḥ | pareṇa kārayato maulīvijñaptyabhāvāt | kāmamithyācārastu nityaṃ dvyātmakaḥ, tasya pareṇāśakyatvāt | te 'pi 'ṣaṭ kṛtāḥ'; yadā svayameva prāṇātipātādīn ṣaṭ karmapathān karoti tadā dvyātmāno bhavanti | vijñaptyavijñaptisvabhāvatvāt |
kuśalānāṃ punaḥ śubhāḥ sapta dvidhā jñeyā ekadhaite samāhitāḥ // abhidh-d_190 // sapta khalu rūpiṇaḥ kuśalāḥ karmapathāḥ dvidhā bhavanti | vijñaptyadhīnatvāt samāhitaśīlasya | dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītāstvavijñaptisvabhāvā eva | samāhitasya vijñaptyabhāvāt | yā sāmanteṣvavijñaptiḥ pṛṣṭheṣu tu viparyayaḥ / sāmantakaḥ khalu yadā tīvreṇa paryavasthānena prayogamārabhate, prasādena vā ghanarasena tadā dvisvabhāvā | yadā mṛdunā tadā vijñaptireva | viparyayeṇa tu pṛṣṭheṣvavaśyamavijñaptiḥ | yadi punaḥ karmapathaṃ kṛtvā punastatravānuceṣṭate syādvijñaptirapīti | tīvreṇa tu prahāreṇa jīvitādvyaparopayati | tatra yā vijñaptistatkṣaṇikā cāvijñaptiḥ sa maulaḥ karmapathaḥ | dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ prāṇātipātāvadyena spṛśyate | prayogataḥ phalaparipūritaśca | tata ūrdhvamavijñaptikṣaṇāḥ pṛṣṭhībhavanti | yāvaddhataṃ paśuṃ kṛṣṇāti śodhayati vikrīṇāti pacati khādati kīrtayati | yadi tāvadasya vijñaptikṣaṇā api pṛṣṭhaṃ bhavanti | evamanyeṣvapi yathāsaṃbhavaṃ yojyam |
abhidhyādīnāṃ nāsti prayogo na pṛṣṭhaṃ saṃmukhībhāvamātrādeva karmapathāḥ |
sūtre bhagavatoktam- "prāṇātipāto bhikṣavastrividhaḥ | lobhajo dveṣaja mohajaḥ, yāvanmithyādṛṣṭiḥ" iti | tatraiṣāṃ karmapathānāṃ keṣāñcillobhena niṣṭhā, keṣāñcid dveṣeṇa, keṣāñcinmohena | sarveṣāmapi
prayogastu trimūlotthaḥ
prayogasteṣāmakuśalamūlatrayājjātaḥ | tatra lobhajaḥ prāṇātipātastaccharīrāvayavārthaṃ mṛgalubdhānāmaurabhrikamātsikaśākuntakādīnāṃ ca | dveṣajo yathā vairaniryātanārtham | mohajo yājñikānāṃ dharmabuddhyā rājñāṃ ca dharmapāṭhakaprāmāṇyāddhiṃsatām | pārasīkādīnāṃ ca dharmabuddhyā mātaraṃ pitaramabhighnatām |
lobhajamadattādānaṃ yastenārthī taddharati | dveṣajaṃ vairaniryātanārtham | mohajaṃ yathā rājñāṃ dharmapāṭhakaprāmāṇyād dṛṣṭanigrahārtham | yathā ca duṣṭabrāhmaṇā āhuḥ- "sarvamidaṃ prajāpatinā brāhmaṇebhyo dattaṃ brāhmaṇānāṃ daurbalyādvṛṣalāḥ paribhuñjante | tasmādapaharan brāhmaṇaḥ svamādatte svameva tu koṣṭhaṃ vaste svaṃ dadāti" iti |
lobhajaḥ kāmamithyācāraḥ paradārādiṣu tatsaṃrāgādabrahmacaryam | dveṣajo vairaniryātanārtham | mohajo yathā pārasīkānāṃ mātrādigamanam | gosave ca yajñe "upahā uadakaṃ cūṣayati, tṛṇāni cchinatti, upaiti mātaramupasvasāramupasagotrāmiti |"
mṛṣāvādādayo lobhajā dveṣajāśca yathā pūrvamuktam | mohajo mṛṣāvādo yathāha-
"na narmayuktamanṛtaṃ hinasti na strīṣu rājanna vivāhakāle | prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni ||" iti |
paiśūnyādayastu mithyādṛṣṭipravartitā mohajā yaśca vedādyasacchāstrapralāpaḥ | abhidhyādyāstrimūlajāḥ // abhidh-d_191 // abhidhyādayastu lobhādanantarasaṃbhūtatvāt trimūlajāḥ |
uktāḥ akuśalāḥ karmapathāḥ | kuśalāḥ prayogapṛṣṭhāśca kuśalatrayamūlajāḥ / kuśalānāṃ tu prayogaḥ pṛṣṭhaṃ ca trimūlottham | teṣāṃ kuśalacittasamutthitatvāt, tatra ca tadbhāvāt |
kena punareṣāṃ karmapathānāṃ samāptirbhavati ? tadidamapadiśyate- dveṣeṇa vadhapāruṣyavyāpattīnāṃ samāpanam // abhidh-d_192 // prāṇātipātapāruṣyavyāpādānāṃ khalu dveṣeṇa niṣṭhā bhavati | parityāgaparuṣacittasaṃmukhībhāvāt || steyasyānyāṅganāyāterabhidhyāyāśca lobhataḥ / adattādānaparastrīgamanābhidhyānāṃ lobhena niṣṭhā |
mithyādṛśastu mohena
mithyādṛṣṭeḥ khalu mohena samāptirbhavati | adhimātramūḍhābhihitāṃ niṣṭhāpayati | tadanyeṣāṃ tribhirmatam // abhidh-d_193 // ke punaranye ? mṛṣāvādapaiśunyasaṃbhinnapralāpāḥ | teṣāṃ tribhirapi niṣṭhā lobhena dveṣeṇa mohena vā ||
athaiṣāṃ caturṇāṃ kāṇḍānāṃ kimadhiṣṭhānam ? taducyate-
caturṇāmapyadhiṣṭhānaṃ jñeyameṣāṃ yathākramam / prāṇinaścātha bhogāśca nāmarūpaṃ ca nāma ca // abhidh-d_194 //
tatra sattvādhiṣṭhānā vadhādayaḥ | bhogādhiṣṭhānāḥ parastrīgamanādayaḥ | nāmarūpādhiṣṭhānā mithyādṛṣṭiḥ | nāmakāyādhiṣṭhānā mṛṣāvādādayaḥ ||
kathaṃ punaḥ prāṇātipātaṃ svayaṃ kurvataḥ karmapatho bhavati kathaṃ yāvanmithyādṛṣṭiriti ? lakṣaṇaṃ karmapathānāṃ vaktavyam | tadārabhyate- prāṇātipāto dhīpūrvamabhrāntyā paramāraṇam / yadi khalu haniṣyāmi hanmyenamiti saṃcintyābhrāntacittaḥ paraṃ jīvitādvyaparopayati, (jaini_157) evaṃ prāṇātipāto bhavati | prāṇo vā vāyuḥ kāyacittāśrito vartate | tamatipātayatīti prāṇātipātaḥ |
na, anupapatteḥ | vināśānuṣaktā khalu saṃskārāḥ pratikṣaṇavinaśvarāścābhyupagamyante | teṣāmitthaṃbhūtānāṃ sthitiśaktikriyābhāve satyanāgatānāṃ ca tulyātulyajātīyānāṃ nirātmakatvāviśeṣe kena hantrā kimāpadyate ?
atra sautrāntikāḥ parihāramāhuḥ- "na | pradīpanirvāpanaghaṇṭaśabdanirodhavattatsiddheḥ |"
na, samānatvāt | ayaṃ tvatra parihāraḥ- hanturhetusāmarthyopaghātakaraṇe satyanāgatasaṃskāraśaktikriyādhānavidhānavighnakaraṇāt prāṇātipātopapattiḥ | kasya punastajjīvitaṃ yastena viyojyate, te vā prāṇā iti ? prasiddhasya (jaini_158) pudgalasya yo 'sāvevaṃ nāmaivaṃ gotra iti vistaraḥ |
abuddhipūrvādapi prāṇivadhātkarturadharmo bhavati yathāgnisparśāddāha iti nagnāṭāḥ | teṣāṃ paradāradarśanasparśane 'pyeṣa prasaṃgaḥ | tuṣṭaruṣṭanagnāṭavāhlīkanirgranthaśiroluñcane ca |
buddhipūrvātprāṇivadhāddharmo 'pi bhavatīti yājñikāḥ | katham viṣabhakṣaṇavat | tadyathā kiñcidviṣabhakṣaṇaṃ mantrapūrvaṃ hitāya bhavati | kiñcidahitāya yadamantrapūrvaṃ tadvaditi | na | galāmreḍanaśastranipātamantareṇa mantramātrakena paśuvadhasāmarthyādarśanāt | piṣṭamayacchāgā hutimātreṇa paśuvadhādiyajñadharmotpattyasāmarthyācca | kiñca, viṣasya māraṇajīvitaśaktidvayasāmarthyadarśanāt | tatra mantrapūrvakaṃ kiñcijjīvayati kiñciddurgatāriṣṭeṣu na jīvayati | amantrapūrvakamapi kiñcījjīvayati kiñcinna jīvayati | bhuktaviṣasyāpekṣikatvāt | kiñca, śabarādimantrāṇāṃ viṣamāraṇāśaktyupaghāte 'pi pāpapraṇāśanaśaktyadarśanāt | kiñca, hiṃsāhiṃsayordharmādharmasvālakṣaṇyāparityāgabhūtatvāt | juhotyādikriyāvyaṅgyo (jaini_160) dharmaḥ iti cet | na | tadrūpāsiddhatvāt, abhivyaktyanupapatteśca | kriyāmātramapūrvamiti cet | na | kriyāyā nityatvānupapatterniruktyanupapatteśca || atyaktānyadhanādānamadattādānamucyate // abhidh-d_195 // abhrāntyeti vartate | yadi balacauryabuddhyā paradravyaṃ svīkaroti || parastrīgamanaṃ kāmamithyācāro vikalpavān / agamyagamanaṃ khalvapi kāmamithyācāraḥ | sa ca bahuprakāravikalpo bhavati | agamyāṃ gacchati mātaraṃ vā duhitaraṃ vā paraparigṛhītāṃ vā svāmapyanaṅge gacchatyadeśe ca | niyamasthāṃ vā | abhrāntyetyuktam | arthajñāyānyathāvādo drohabuddhyā mṛṣāvacaḥ // abhidh-d_196 // vaktṛśrotṛbuddhyapekṣayā khalu mṛṣāvādo bhavati | yadi vaktārthānāmabhijño bhavati sa taṃ vigopya drohabuddhyānyathā brūte | śrotā ca tathaivāvagacchati | tadāsya mṛṣāvādaḥ kamapatho bhavati ||
ye khalvime māhakīmātṛsūtrā diṣvaṣṭāvanāryā vyavahārāḥ proktāḥ, aṣṭau cāryāḥ- "adṛṣṭe dṛṣṭavāditānāryo vyavahāraḥ | aśrute, amate, avijñāte, śrutamatavijñātavāditānāryo vyavahāraḥ | dṛṣṭaśrutamatavijñāte cādṛṣṭādivāditānāryo vyavahāraḥ | viparyayeṇa tvaṣṭāvevāryā vyavahārāḥ |" teṣāṃ punaridaṃ lakṣaṇaṃ vyākhyāyate-
dṛṣṭayā śrutyādibhiścākṣairmanasā yacca gṛhyate / dṛṣṭaṃ śrutaṃ mataṃ jñātamityuktaṃ tadyathākramam // abhidh-d_197 //
yatkhalu cakṣuṣālocitaṃ cakṣurvijñānamanovijñānābhyāṃ cānubhūtaṃ taddṛṣṭamityucyate | yacchrotreṇa śrotramanovijñānābhyāṃ cānubhūtaṃ tacchrutam | yat tribhirghrāṇajihvākāyaistadvijñānamanovijñānaiścānubhūtaṃ tanmatamityucyate | teṣāṃ prāpyaviṣayagrāhitvāt, kabaḍiṃkārāhāraviṣayatvācca | tatreṣṭaparyāyavācī mataśabdaḥ | yatpunarmanovijñānenānubhūtaṃ tadvijñātaṃ tadadhyavasāye niścayaparisamāpteḥ |
gatametat | prakṛtamevānuvartatām ||
yaḥ kāyenānyathātvaṃ prāpayet, syānmṛṣāvādaḥ ? syāt | tadapadiśyate- syānna kāyena parākrameta prāṇātipātāvadyena ca spṛśyeta | syādvācā parākrameta syānna vācā parākrameta mṛṣāvādāvadyena ca spṛśyeta | syātkāyena parākrameta, syānna kāyena vācā parākrameta, ubhayāvadyena ca spṛśyeta | syādṛṣīṇāṃ manaḥpradoṣeṇa proṣadhanidarśanaṃ cātra iti |
kathaṃ punarvijñaptyā vinā tatrāvijñaptiḥ kāmāvacarī karmapatho yokṣyate | sati hi cittaparispande mahābhūtatajjakāyaparispando 'vaśyaṃ bhāvīti kartavyo 'tra yatnaḥ |
ukto mṛṣāvādaḥ ||
paiśunyaṃ bhedakṛdvākyaṃ
yatkhalu kliṣṭacittasya parabhedāya vacanamabhrāntyā tatpaiśunyamityucyate | pāruṣyaṃ tu yadapriyam / abhrāntyā kliṣṭacittasya yadvacanaṃ tatpārūṣyamiti | kliṣṭaṃ saṃbhinnalāpitvamanye gītakathādivat // abhidh-d_198 // kliṣṭaṃ khalu sarvaṃ vacanaṃ saṃbhinnapralāpitvam | yasya guṇasya bhāvād dravye śabdaniveśastabhidhāne tvatalau | kaścāsau guṇaḥ ? saṃbhinnapralāpa eva | sa yasyāsti sa saṃbhinnapralāpī | tadbhāvaḥ saṃbhinnapralāpitvam |
anye punarbruvate | yadetanmṛṣāvādāditribidhaṃ vacanaṃ tato yadanyatkliṣṭaṃ lapanagītanāṭyatīrthaśāstrādi tatsarvaṃ sabhinnapralāpaḥ ||
parasvāsatspṛhābhidhyā vyāpādaḥ sattvagocaraḥ / vidveṣānānantadṛṣṭistu mithyādṛṣṭirahetukā // abhidh-d_199 //
abhidhyā tāvad dviṣataḥ spṛhā | aho bata yatpareṣāṃ tanmama syādityeṣā viṣayaprārthanā viṣamalobhākhyā abhidhyetyucyate |
vyāpādaḥ khalvapi sattvaparityāgabudhyā pratighaḥ |
mithyādṛṣṭirapi hetuṃ vā phalaṃ vā kriyāṃ vā sadvā vastu nāśayataḥ yā dṛṣṭirmatirityevamādi sā mithyādṛṣṭirityucyate |
tayā punarmithyādṛṣṭyā prakarṣaprāptayā navaprakārayā navaprakārāṇi kuśalamūlāni samucchidyante | bhāvanāheyakleśaprahāṇavat |
yattarhi śāstra uktam- "katamānyadhimātrāṇyakuśalamūlāni yairakuśalamūlaiḥ kuśalamūlāni samucchinatti ? kāmavairāgyaṃ cānuprāpnuvan yāni tatprathamata upalikhati ?" naiṣa doṣaḥ | akuśalamūlādhyāhṛtatvāt | mithyādṛṣṭesteṣveva tatkarmopacaryate | tadyathāgnireva grāmasya dagdhā caurāstu tasyādhyāhārakāstadvaditi |
kāmāvacarāṇyupapattilambhikānyeva ca samucchidyante, prāyogikebhyaḥ pūrvaṃ parihīṇatvāt |
evaṃ hyūktaṃ bhagavatā- "samanvāgato 'yaṃ puruṣaḥ kuśalairapi dharmairakuśalairapi dharmaiḥ" iti vistaraḥ | tatra samanvāgato 'yaṃ pudgalaḥ kuśalairapi dharmairaviśeṣeṇa dvividhaiḥ- prāyogikairupapattilābhikaiśca | te 'sya pudgalasya kuśalā dharmā antardhāsyanti, prāyogikāḥ anupūrvasamucchede, pūrvaṃ tadvihāneḥ | asti cāsya kuśalamūlamanusahagatamanupacchinnamupapattilābhikam | tadapyapareṇa samayena (jaini_167) sarveṇa sarvaṃ samucchetsyate | yasya samucchedātsamucchinnakuśalamūla iti saṃkhyāṃ gamiṣyatīti | ataḥ sarvākuśalamūlabhūtā mithyādṛṣṭiriti saugatāḥ |
"sūkṣmaṃ kuśaladharmabījaṃ tasminnakuśale cetasyavasthitaṃ yataḥ punaḥ pratyayasāmagrīsannidhāne sati kuśalaṃ cittamutpadyate" iti kośakāraḥ |
yuktyāgamavirodhāttanneti dīpakāraḥ |
tatra yuktivirodhastāvadvijātīyāddhetorvijātīya phalānutpattidarśanādyavabījācchāliphalavadyoniśo manasikāraparataḥ sadghoṣābhyāṃ mithyādṛṣṭivacca | (jaini_170) cakṣūrūpābhyāṃ vijñānavaditi cet | na | sabhāgahetau sati cakṣūrūpayornimittakāraṇamātratvāt, dadhyutpattāvātañcanavat | kiñca, viruddhānāmanyataropapatteśca | na hi viruddhānāṃ sukhaduḥkhālokatamaḥprabhṛtīnāṃ caikatra saṃbhavadavasthānaṃ dṛṣṭam | nāpi parasparaṃ bījaphalābhisaṃbandhaḥ | kiñca, cittabījaikatvābhyupagamācca | akuśalameva hi cittaṃ bhavatāṃ bījamiṣṭam | tasya kuśale cittakṣaṇe viruddhakriye ca cittāntare bījaleśānupapattiḥ | (jaini_171) uktottaratvācca | vistareṇa hyatrottaramuktam | tatsmaryatāmiti |
āgamavirodho 'pi, "sarvaṃ sarveṇa cchetsya te" iti ...........cyamānaṃ bījamavasthitaṃ gaṃsyate | iti |
vyākhyātāḥ salakṣaṇāḥ karmapathāḥ ||
kaḥ punaḥ salakṣaṇaḥ karmapathārthaḥ ? karma ca karmaṇaśca cetanākhyasya panthāna iti karmapathāḥ | tatra sapta karma ca karmaṇaśca panthā iti karmapathāḥ, trayastvabhidhyādayaḥ karmaṇaḥ panthāno na karma | cetanā hi tat saṃprayogiṇī bhavati | (jaini_172) saṃprayuktātadvaśenagacchatyabhisaṃskarotītyarthaḥ | sā tu karmaiva na karmapathaḥ | na hyasau trayāṇāṃ vaśena vartate | idamucyate- cetanā na kriyāmārgastaistu sattā pravartate / katibhiḥ punaḥ karmapathaiḥ sārdhaṃ cetanā yugapadutpannā vartate ? tadārabhyate- yugapadyāvadaṣṭābhiraśubhaiścetanaiḥ saha // abhidh-d_200 // ekena tāvatsaha vartate | vinānyenābhidhyādisaṃmukhībhāve akliṣṭacetaso vā tatprayogeṇa rūpiṇāmanyatamaniṣṭhāgamane |
dvābhyāṃ saha vartate | vyāpannacittasya prāṇivadye | abhidhyāviṣṭasya cādattādāne kāmamithyācāre saṃbhinnapralāpe vā |
tribhiḥ saha | vyāpannacittasya parakīyaprāṇimāraṇāpaharaṇe yugapat | abhidhyāviṣṭasya tatprayogeṇa rūpidvayaniṣṭhāgamane tribhireva |
caturbhiḥ saha vartate | bhedābhiprāyasya nandanavacane paruṣavacane vā | tatra hi mānasa eko bhavati vācikāstrayaḥ | abhidhyādigatasya vā tatprayoge 'nyatrayaniṣṭhāgamane |
evaṃ pañcaṣaṭsaptabhiryojyam |
aṣṭābhiḥ saha vartate | ṣaṭsu prayogaṃ kṛtvā pare saṃpreṣaṇena svayaṃ kāmamithyācāraṃ kurvataḥ samaniṣṭhāgamane | evaṃ tāvadakuśalaḥ || śubhaistu daśabhiryāvatsārdhaṃ naikāṣṭapañcabhiḥ / śubhaiḥ khalu karmapathairyāvaddaśabhiḥ saha vartata ityutsṛṣṭiḥ | tadapavādoyam- 'naikāṣṭapañcabhiḥ'; | na khalvekena pañcabhiraṣṭābhirvā saha vartate |
tatra dvābhyāṃ saha vartate | kuśaleṣu pañcasu vijñāneṣu sthitasyārūpyasamāpattisaṃgṛhīte ca kṣayānutpādajñānasaṃprayuktāvijñānaṃ tatsaṃprayuktā ca prajñānadṛṣṭiriti |
tribhiḥ saha vartate | samyagdṛṣṭisaṃprayukte manovijñāne | yatra saṃvaro nāsti |
caturbhirakuśalāvyākṛtacittasyopāsakasya śrāmaṇerasaṃvarasamādāne |
ṣaḍbhiḥ kuśaleṣu pañcasu vijñāneṣu tatsamādāne |
saptabhiḥ kuśale manovijñāne tatsamādāna eva | akuśalāvyākṛtacittasya ca bhikṣusaṃvarasamādāne |
navabhiḥ kuśaleṣu pañcasu vijñāneṣu tatsamādāne, kṣayānutpādajñānasaṃprayukte ca manovijñāne tasminneva ca dhyānasaṃgṛhīte |
daśabhistato 'nyatra kuśale manovijñāne bhikṣusaṃvarasamādāna eva | sarvā ca dhyānānāsravasaṃvarasamāvartinī cetanānyatra kṣayānutpādajñānābhyām | saṃvaranirmuktena tvekenāpi saha syādanyacittasyaikāṅgaviratisamādāne | pañcāṣṭābhirapi syāt | kuśalamanovijñānasya dvipañcāṅgasamādāne yugapat |
kasyāṃ punargatau kati kuśalāścākuśalāśca karmapathāḥ saṃmukhībhāvataḥ samanvāgato vā santīti ? vilāpadveṣapāruṣyāṇyuṣanti narake dvidhā // abhidh-d_201 // ete trayaḥ saṃbhinnapralāpapārūṣyavyāpādā nārake saṃmukhībhāva taḥ samanvāgamataśca vidyante | tadvadeva matābhidhyā mithyādṛṣṭistathaiva ca / kecitkhalu bruvate- abhidhyā mithyādṛṣṭiścāpi dvābhyāṃ prakārābhyāṃ vidyete |
anye punarāhuḥ- samanvāgamata evābhidhyāmithyādṛṣṭī vidyete | rañjanīyavastvabhāvāt, karmaphalapratyakṣatvācca |
taccaitadakāraṇam | tatra tāvattṛṣṇāvidyādhimātratamatvāditi pūrvamapākṣikaḥ | abhidhyāditrayaṃ tadvatkurau pralapanaṃ dvidhā // abhidh-d_202 // kurau khalvevameva trayo 'bhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭayaḥ |
anye punarāhuḥ- samānvāgamata eva na saṃmukhībhāvataḥ amamāparigrahatvāt, snigdhasantānatvādāghātavastvabhāvādapāpāśayatvācca ||
aśubhāstu daśānyatra
narakottarakurubhyāṃ kāmadhātau dvābhyāṃ prakārābhyāṃ daśāśubhā vidyante | sarvatra kuśalāstrayaḥ / śubhāstu 'trayaḥ'; | trayo 'nabhidhyāvyāpādasamyagdṛṣṭayaḥ sarvatra traidhātuke pañcasvapi gatiṣu dvābhyāṃ prakārābhyāṃ santīti | ārūpyāryāsaṃjñināṃ ca rūpiṇaḥ sapta lābhataḥ // abhidh-d_203 // ārūpyeṣu khalvāryāṇāmevātītānāgatenānāsravasaṃvareṇa samanvāgamo 'styasaṃjñināṃ ca | dhyānasaṃvareṇa yāvadbhūbhyāśrayaṃ hyanāsravaśīlamārya utpāditanirodhitaṃ kṛtvā ārūpyeṣūpapanno bhavati tenātītena samanvāgato bhavati | ṣaḍbhūbhyāśrayeṇānāgatenāpi, na tu saṃmukhībhāvataḥ, ārūpyāṇāṃ catuskandhātmakatvādasaṃjñisattvānāṃ cācittakatvāt | bhūtacittapratibaddho hi tatsaṃvarasaṃmukhībhāvaḥ || kurūnsanarakānhitvā sarvatrānyatra te dvidhā / kurūn hitvā narakāṃśca | anyatra gatau saṃmukhībhāvato hyete sapta kuśalāḥ karmapathā vidyante | saṃvaranirmuktā eva tu tiryakpreteṣu | saṃvarasaṃgṛhītā eva rūpadhātāvanyatrobhayathā |
te khalvete dvividhā karmapathāḥ sarve vipākaniṣyandādhipatyaphaladā daśa // abhidh-d_204 // tatrākuśalaiḥ sarvairāsevitairbhāvitairbahulīkṛtairnarakeṣūpapadyate tadeṣāṃ vipākaphalam | saceditthatvamāgacchati sa manuṣyāṇāṃ sabhāgatām, prāṇātipātenālpāyuṣko bhavati | adattādānena bhogavyasanī | kāmamithyācāreṇa sapatnadāraḥ | mṛṣāvādenābhyākhyānabahulaḥ | paiśūnyenādṛḍhamitraḥ | pāruṣyeṇāmanojñaśabdaśrāvī | saṃbhinnapralāpenānādeyavākyaḥ | abhidhyayā tīvrarāgaḥ | vyāpādena tīvradveṣaḥ | mithyādṛṣṭyā tīvramohaḥ | itīdameṣāṃ niṣyandaphalam |
prāṇātipātenātyāsevitena bāhyā bhāvā alpaujaskā bhavanti | adattādānena parīttaphalā alpasasyā aśanibahulāḥ | kāmamithyācāreṇa rajo 'vakīrṇāḥ | mṛṣāvādena durgandhāḥ | paiśūnyenotkūlanikūlāḥ | pāruṣyeṇa duḥsparśāḥ kaṇḍukaprāyāśca | saṃbhinnapralāpena viṣamapariṇāmāḥ | abhidhyayā pacitaphalāḥ | vyāpādena kaṭukarmaphalāḥ | mithyādṛṣṭyā bījādapakṛṣṭaphalā aphalā vā | idameṣāmādhipatyaphalam |
tatpunaretat
duḥkhopasaṃhṛterduḥkhamalpāyuṣṭvantu māraṇāt / tejonāśātkṛśaujastvamidaṃ tattrividhaṃ phalam // abhidh-d_205 //
yattena parasya duḥkhā vedanā janitā tatonarakeṣūpapadyate | yadiṣṭaṃ jīvitamupacchinnaṃ tato 'lpāyuḥ | yattejo nāśitaṃ tena bāhyā bhāvāḥ kṛśaujasaḥ | evamanyeṣāmapi yojyam |
kuśalānāmapi karmapathānāmevameva tatphalatrayaṃ viparyayeṇa lakṣayitavyam | prāṇivadhaviratyā sevitayā deveṣūpapadyate | saceditthatvamāgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ dīrghāyurbhavati | tadādhipatyenaiva bāhyā bhāvā mahojaso bhavantīti | sarvaṃ viparyayeṇa draṣṭavyam ||
atra pūrvaṃ yāni pañca phalānyuktāni teṣāṃ kataratkarma katibhiḥ phalaiḥ saphalam ?
ānantaryapathe karma phalavatpañcabhiḥ phalaiḥ / caturbhistvamalenāryaṃ tadvadanyacchabhāśubham // abhidh-d_206 //
prahāṇamārge samale pañcabhiḥ phalaiḥ karma saphalaṃ bhavati | tulyā adhikā api tasya paścādutpannāḥ sadaśā dharmā niṣyandaphalam | vipākaphalaṃ svabhūminiyato vipākaḥ | visaṃyogaphalaṃ yatkleśaprahāṇam | puruṣakāraphalaṃ ye tadbalasamutpannā dharmāḥ | na tathā sahabhuvaḥ | yaccānantarotpanno vimuktimārgaḥ, yaccānāgataṃ bhāvyate, yacca tatprahāṇaṃ tadbalena hi tatprāptyupattiḥ | adhipatiphalaṃ svabhāvādanye sarvasaṃskārāḥ pūrvotpanna varjjā iti draṣṭavyam | prahāṇamapi tanmārgasyādhipatiphalaṃ yujyate | tadādhipatyena tatsākṣātkaraṇādityanye | yattu nirmalaprahāṇamārge karma taccaturbhiḥ phalaiḥ saphalaṃ vipākaphalaṃ muktvā | 'tadvadanyacchubhāśubham |'; anyadapi sāsravaṃ yacchubhāśubham, yacca prahāṇamārgādanyatkuśalasāsravaṃ karmaṃ yaccākuśalaṃ tadapi caturbhireva phalaiḥ saphalaṃ visaṃyogaphalaṃ tyaktvā || tato 'nyannirmalaṃ jñeyaṃ tribhiravyākṛtaṃ tathā / śeṣaṃ punaranāsravaṃ yatprahāṇamārgādanyat, yaccāvyākṛtaṃ tattribhirvipākavisaṃyogaphalaṃ muktvā | phalaṃ śubhasya catvāri dve trīṇi ca śubhādayaḥ // abhidh-d_207 // kuśalasya karmaṇaḥ kuśalā dharmāścatvāri phalāni vipākaphalaṃ hitvā | akuśalā dve puruṣakārādhipatiphale | avyākṛtāstrīṇi niṣyandavisaṃyogaphale hitvā || śubhādyāstvaśubhasya dve trīṇi catvāri ca kramāt / akuśalasya karmaṇaḥ kuśalā dharmā dve puruṣakārādhipatiphale | akuśalāstrīṇi vipākavisaṃyogaphale hitvā | avyākṛtāścatvāri visaṃyogaphalaṃ hitvā | avyākṛtamapi hyakuśalānāṃ niṣyandaphalamasti | yathā kāmāvacare satkāyāntargrāhadṛṣṭī | sarveṣāṃ duḥkhadarśanaprahātavyānāṃ samudayadarśanaprahātavyānāṃ ca sarvatragānām | avyākṛtasya te tu dve trīṇi trīṇi śubhādayaḥ // abhidh-d_208 // avyākṛtasya karmaṇaḥ kuśalā dharmāḥ dve puruṣakārādhipatiphale | akuśalāstrīṇi visaṃyogaphale hitvā | avyākṛtasya tānyeva trīṇi ||
sarve catvāryatītasya madhyamasya ca bhāvinaḥ / madhyamā dve svakasyaiva trīṇyanāgāmijanmanaḥ // abhidh-d_209 //
tatra 'sarve'; iti traikālikāḥ | atītasya karmaṇo 'tītānāgatapratyutpannā dharmāścatvāri phalāni visaṃyogamapāsya | pratyutpannasyāpi karmaṇo 'nāgatā dharmāścatvāri phalānyetānyeva | vartamānāstu dharmā vartamānasya karmaṇaḥ dve puruṣakārādhipatiphale | ajātasya tvajātā dharmāstrīṇi phalāni niṣyandavisaṃyogaphale hitvā || catvāryekabhuvo dve vā trīṇi cāparabhūmikāḥ / svabhūmikā dharmāḥ karmaṇo yathāsaṃbhavaṃ catvāri phalāni visaṃyogaphalaṃ hitvā | anyabhūmikā dharmāḥ te cedanāsravāstrīṇi, vipākavisaṃyogaphale hitvā | niṣyandaphalaṃ hyadhātupatitānāmanyabhūmikaṃ na vāryate | sāsravāśced dve, puruṣakārādhipatiphale | śaikṣādyāstrīṇi śaikṣasya ta evāśaikṣakarmaṇaḥ // abhidh-d_210 // śaikṣasya karmaṇaḥ śaikṣā dharmāstrīṇi phalāni, vipākavisaṃyogaphale (jaini_181) hitvā | aśaikṣā apyevam | naivaśaikṣānāśaikṣāstrīṇyeva niṣyandavipākaphale hitvā ||
aśaikṣasya tu karmaṇaḥ
ekaṃ trīṇi dvayaṃ caiva śaikṣādyāḥ paścimasya tu / dve dve pañca yathāsaṃkhyaṃ
aśaikṣasya khalu karmaṇaḥ śaikṣā dharmā ekamadhipatiphalam, aśaikṣāstrīṇi vipākāvisaṃyogaphale hitvā | naivaśaikṣānāśaṃkṣā dve puruṣakārādhipatiphale | naivaśaikṣānāśaikṣāṇāṃ punaḥ śaikṣā dharmā dve puruṣākārādhipatiphale | evamaśaikṣāḥ | naivaśaikṣānāśaikṣāḥ pañcaphalāni | dṛggheyasya tu karmaṇaḥ // abhidh-d_211 //trīṇi catvāri caikaṃ ca dṛṣṭiheyādayaḥ smṛtāḥ / darśanaheyasya khalu karmaṇaḥ darśanaheyā dharmāstrīṇi phalāni, vipākavisaṃyogaphale hitvā | bhāvanāheyāścatvāri, visaṃyogaphalaṃ hitvā | apraheyā ekamadhipatiphalam | te tvabhyāsapraheyasya dve catvāri tridhā matāḥ // abhidh-d_212 //kramādekadvicatvāri te tvaheyasya karmaṇaḥ / bhāvanāheyasya khalu karmaṇo darśanaheyā dharmāḥ dve, puruṣakārādhipatiphale | bhāvanāheyāścatvāri visaṃyogaphalaṃ hitvā | apraheyāstrīṇi, vipākaniṣyandaphale hitvā | apraheyasya tu karmaṇo darśanaprahātavyā dharmā ekamadhipatiphalam | bhāvanāheyā dve, puruṣakārādhipatiphale | apraheyāścatvāri vipākaphalaṃ hitvā ||
atha kimekaṃ karmaikaṃ janmākṣipati, athānekam ? tadādarśyate- ekenākṣipyatejanma bhūribhiḥ paripūryate // abhidh-d_213 // ekena khalu karmaṇā sakalamekaṃ janmākṣipyate | bahubhistu paripūryate | tadyathā citrakara ekayā vartyā katsnaṃ rūpamākṣipati, bahvībhiḥ paripūrayati tadvaditi | atha yaduktaṃ bhagavatā- "karmasvako 'yaṃ bhikṣavo lokaḥ" iti | tatkeyaṃ karmasvakatā nāma ? tadārabhyate- kuśalaṃ vāthavā pāpaṃ yadatītaṃ dadatphalam / svaṃ kāyavāṅmanaskarma sā karmasvakatā matā // abhidh-d_214 //
yatkhalu kāyavāṅmanaskarma svayaṃ kṛtaṃ kuśalākuśalamabhyatītaṃ dadatphalaṃ sā karmasvakatā draṣṭavyā ||
kathaṃ punaḥ pratikṣaṇabhidureṣu saṃskāreṣu parasparākṛtasaṅketeṣu satsu, asati ca nitye kartari bhoktari ca karmasvakatābhidhīyate ? tadatra pratisamādhīyate-
saṃvṛtyā skandhasantāne tatkriyāphaladarśanāt / kartṛtā bhoktṛtā coktā niṣiddhā śāśvatasya tu // abhidh-d_215 //
svātmābhyudayaviśeṣārthaḥ khalu karmārabhyate | kaścidahaṃ viśiṣṭajñānavijñānasaukhyarūpakāntilāvaṇyasauṣṭhavayuktaṃ janma pratilabheyeti | śāśvate tvātmani niṣkriye pūrvapaścādviśeṣābhāvāt kartṛtvaṃ cātyantāpadhvastayuktividhānam | skandhasantāne tu viśiṣṭaskandhāntarotpattau satyāṃ bījajalābhiṣekādyanugrahād viśiṣṭaphalotpattivaditi | pūrvamevāviṣkṛtametaditi ||
idamidānīṃ vaktavyam | syātkarmasvakatā nāsti tasya ceti catuṣkikā / syātkhalu karmasvakatā nāpi ca tasya karmaṇo vipāke 'vasthita iti catuṣkoṭikā | prathamā tatphalasthasya vihānāttasya karmaṇaḥ // abhidh-d_216 // yadi tasya karmaṇaḥ phale 'vasthitastacca karma vihīnaṃ bhavati ||
dvitīyā tatphalasthasya karmaṇā tena cānvayāt / tṛtīyobhayayuktasya caturthyanubhayasya tu // abhidh-d_217 // syātkarmasvakatā nāpi tatphalaṃ vedayiṣyati / dvitīyā catuṣkoṭikā | tatra prathamā koṭiḥ- tatphalāvasthitasyādyā jñeyā taccarame phale // abhidh-d_218 // dvitīyā dhruvapākasya tadvipākānavasthite / tṛtīyā dvayasadbhāvā caturthī tūbhayaṃ vinā // abhidh-d_219 //
tṛtīyā catuṣkoṭikā- syātkarmaṇānvitaścaiva no ca tatphalavedanam / syātkhalu karmaṇā samanvāgato na ca tasya karmaṇaḥ phalaṃ vedayate | catuṣkoṭikā | ādyā dattavipākena niruddhānāgatādinā // abhidh-d_220 // dvitīyā tu vihīnena dhruvapākena karmaṇā / tṛtīyā dvayamuktasya caturthī tu dvayādṛte // abhidh-d_221 //
atha yadidaṃ śāstre yogavihitamayogavihitaṃ ca karmoktaṃ tasya kiṃ lakṣaṇam ? tadabhidhīyate-
ayuktavihitaṃ karma kleśopakleśadūṣitam / śikṣāliṅgādyapetaṃ ca kecidāhurvipaścitaḥ // abhidh-d_222 //
yatkiñcitkhalu kliṣṭaṃ kāyavāṅmanaskarma kleśopakleśadūṣitaṃ sarvaṃ tadayogavihitama, ayoniśomanaskārasamutthāpitatvāt | anye punarbruvate- yatkhalu śikṣāvyapetaṃ yathā gantavyaṃ sthātavyamityevamādi, yattu liṅgavacanahīnamasaṃbaddhaṃ nirarthakaṃ ca vākkarma tadayogavihitam | vidhibhraṣṭatvāditi | viparyayādyogavihitaṃ draṣṭavyamiti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau caturthasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||
caturthādhyāye
caturthapādaḥ |
athaitāṃ paramagambhīrāṃ duravabodhāṃ prakṛtipuruṣeśvarādikudarśanatimirotsādanakarīṃ karmasvakatāṃ kaḥ svayamabhisaṃbuddhya lokānugrahāya pradarśayatīti ? brūmaḥ | puruṣaḥ tu so bodhisattvaḥ |
sa punaḥ kiṃ cittotpādātprabhṛti bodhisattvo bhavati ? atha lākṣaṇikakarmākṣepeṇa, āhosviccaramabhavika iti ? ata idaṃ prastūyate-
bodhisattvaḥ kuto yāvadavivartyamanā yataḥ / badhnāti bodhisannāhamaṅgīkṛtvā jagaddhitam // abhidh-d_223 //
yataḥ prabhṛti kalyāṇamitraṃ bhagavantaṃ samyaksaṃbuddhamāpadya tadupadarśitadakṣiṇamārgaḥ yoniśo manasikārādhiṣṭhitabuddhiḥ kṛtsnaṃ lokamatrāṇamaśaraṇamaparāyaṇaṃ pañcagatimahāvarte jātijarāvyādhimaraṇādiduḥkhakṣārāmbhasi, karmarākṣasādhiṣṭhitatīre, pāpamitrakumbhīrānubaddhabele, rūpādiviṣayavikalpapavanoddhatatṛṣṇātaraṅge, mohakarṇadhāraparibhrāmitabuddhinauke saṃsāramahāsamudre nimagnamavalokya kṛpāviṣṭacetāstadabhyuddharaṇāya vīryabāhumabhiprasārya, avivartyaṃ cittamevamutpādayati- (jaini_186) avidyāndhaḥkāropahatabuddhinayano 'yaṃ lokaḥ sa mayā samyagdṛṣṭiprabhāvabhāsitena śīlasaṃkrameṇottārayitavyaḥ | pratighabhujaṅgadaṃṣṭrā viṣadūṣito 'yaṃ lokaḥ sa mayā maitryāgadena praśamitavyaḥ | tṛṣṇāpiśācīlalitābhibhūtamatirayaṃ lokaḥ sa mayā śamathabalena tṛṣṇānirodhasukhaṃ lambhayitavyaḥ | parāmarśabhūtagrahāviṣṭo 'yaṃ lokaḥ sa mayā vimokṣasukhasvastyayanena nirbhayamamṛtapadaṃ praveśayitavyaḥ | mānagiriśikharādhirūḍhabuddhirayaṃ lokaḥ sa mayā karmasvakatājñānavajreṇa mānagirīnvicūrṇya praśāntamānamadāmarśaśāntipade sthāpayitavyaḥ | vicikitsākathaṃkathībhāvaśalyaviddhahṛdayo 'yaṃ lokaḥ sa mayā pratītyasamutpādapravicayaśalākayā kāṅkṣāśalyamutpāṭyāmṛtarasaṃ pāyayitavyaḥ | jarāvyādhimaraṇamakaradaṃṣṭrāntargato 'yaṃ lokaḥ sa mayā sarvānarthaviyuktaṃ nirvṛtisukhaṃ prāpayitavyaḥ | śraddhādiguṇadhanadaridro 'yaṃ lokaḥ sa mayā bodhyaṅgaratnakhacite mahati guṇaiśvaryapade sanniveśayitavyaḥ | ityetasmādavivartyād bodhicittotpādātprabhṛti baudhisattvo vaktavya ityācāryakam ||
yattarhi śāstra uktam- "bodhisattvaḥ kutaḥ prabhṛti ? yato lakṣaṇavaipākyaṃ karma karoti" iti | naiṣa doṣaḥ | yasmādasau-
yadā lākṣaṇikaṃ karma prakarotyanapāyagaḥ / mahākulaḥ samagrākṣaḥ svaparṣatsaṃgrahe rataḥ // abhidh-d_224 // pumāñjātismaro vāgmī prajñāvīryakriyānvitaḥ / yadā khalvayaṃ puruṣatvajātismaratvādiṣu padasthāneṣu niyatībhato bhavati- tadā devamanuṣyāṇāmabhivyaktiṃ nigacchati // abhidh-d_225 // ato jñānaprasthāne 'smādavadheḥ prabhṛti bodhisattvaḥ anenābhiprāyeṇa paṭhitaḥ |
sa hi tribhirasaṃkhyeyairdharmakāyaguṇārṇavam / pracinoti tadādhāraṃ kāyaṃ kalpaśatena tu // abhidh-d_226 //
dvātriṃśallakṣaṇopetamaśītivyañja nojjvalam / dviṣatāmapi yaṃ dṛṣṭvā manaḥ sadyaḥ prasīdati // abhidh-d_227 //
eṣā khalu dharmatā yattribhiḥ kalpāsaṃkhyeyairanirastaśraddhāśīlaśrutatyāgaprajñādiguṇadhanaiśvaryaprayogānāṃ bhagavatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ puruṣottamānāṃ dharmakāyacaraṇaparisamāptirbhavati | kalpaśatena khaḍgaviṣāṇakalpānāṃ pratyekabuddhānām | ṣaṣṭhyā kalpaiḥ prajñāvatāmagryāṇām | catvāriṃśadbhiḥ ṛddhimacchreṣṭhānām | viṃśatibhiḥ kalpaiḥ śrutadharapravarāṇāṃ dharmakāyacaraṇaparipūrirbhavati |
yatpunarjanmaśarīraṃ bhagavatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ bodherāśrayabhūtaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ khacitamaśītyānuvyañjanairvirājitam, yatkhalu dṛṣṭvā svavikalpasamutthitapratighadūṣitabuddhīnāmapi (jaini_188) mārapakṣyāṇāṃ tīrthyāṇāṃ ca manaḥ prasīdati |
kāni punastāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni ? kāni vāśītyanuvyañjanāni ? tadidaṃ pradarśyate-
tatra tāvadamūni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni- buddhā hi bhagavantaḥ samamahītalākramaṇāt supratiṣṭhitapādāḥ || 1 ||sahasrārasanābhikasanemikasarvākāraparipūrṇacakrāṅkitapāṇipādatvāccakrāṅkahastapādāḥ || 2 ||āyatahastapādāṅgulitvāddīrghāṅgulayaḥ || 3 ||dīrghāyatatvādāyatapārṣṇipādāḥ || 4 ||tūlapicutaruṇasukumāropamakomalakaracaraṇatvānmṛdutaruṇapāṇipādāḥ || 5 ||abhitāmrāṣṭāpadavicitratanujālāvanaddhatvādabhijātahaṃsarājavajjālāvanaddhapādāḥ || 6 ||uccaiḥ sujātagulphatvāducchaṅkucaraṇāḥ || 7 ||anupūrvopacitavṛttataragarbhaiṇeyamṛgajaṅghatvādaiṇeyajaṅghāḥ || 8 ||prāṃśubāhutvādanavanatakāyajānumaṇḍalasparśinaḥ || 9 ||paramābhirūpanirgūḍhapuruṣanimittatvādabhijātahastyaśvājāneyavatkośagatavastiguhyāḥ || 10 ||kāyavyāmasamāyāmatvānnyagrodhaparimaṇḍalāḥ || 11 ||anupūrvordhvamukhajātatvādūrdhvāṅgaromāṇaḥ || 12 ||suvibhaktādvitīyanīlajātaromatvādekaikābhinīlapradakṣiṇāvartaromāṇaḥ || 13 ||uttaptahāṭakasannibhadṛgvyāmamātraprabhāvabhāsanāt suvarṇavarṇāḥ || 14 ||suparikarmīkṛtarajatajātarūpaślakṣṇacchavitvādrajomalānupakleśanācca sūkṣmacchavayaḥ || 15 ||samupacitahastapādāṃsagrīvatvātsaptotsadakāyāḥ || 16 ||kāñcanaśilātalaślakṣṇopacitoraskandhāccitāntarāṃsāḥ || 17 ||siṃhavadvistīrṇasaṃhatordhvāṅgatvātsiṃhapūrvārdhakāyāḥ || 18 ||avakropacitadaśatālasamucchritatvād bṛhadṛjugātrāḥ || 19 ||samantopacitamāṃsanirgūḍhajatrudeśatvātsusaṃvṛttaskandhāḥ || 20 ||adhastādupariṣṭācca samadantaviṃśatitvāccatvāriṃśaddantāḥ || 21 ||anunnatāvanatasamapramāṇatvātsamadantāḥ || 22
||nirantarāvasthitatvādaviraladantāḥ || 23 ||kundenduśaṅkhāvabhedasitatvācchakladantāḥ || 24 ||ślakṣṇavṛttopacitadarśanīyamahāhanutvātsiṃhahanavaḥ || 25 ||vātapittaśleṣmānabhibhūtarasaharaṇirasārasapravibhāvanāsadṛśavijñānatvādrasanarasāgraprāptāḥ || 26 ||vistīrṇapeśalatvājjihvāyāḥ sarvamukhamaṇḍalapraticchādanātprabhūtatanujihvāḥ || 27 ||gambhīravalguhṛdayaṅgamavispaṣṭaśravaṇīyapañcāṅgopetasvaratvādbrahmasvarāḥ || 28 ||kalaviṅkamanojñabhāṣiṇo dundubhisvaranirghoṣāḥ || 29 ||śuklakṛṣṇapradeśānupakliṣṭalohitarājyavinaddhanīlotpalasamānavarṇatvādabhinīlanetrāḥ || 30 ||adharordhvāvasthitānāṃ samyagavanatāsaṃluḍitadīrghatvādakṣipakṣmāṇāṃ gopakṣmāṇaḥ || 31 ||vṛttaparimaṇḍalasamānupūrvopacitadarśanīyāsthivajrajātamūrdhatvāduṣṇīṣālaṅkṛtaśirasaḥ śaṅkhāvadātapradakṣiṇāvartorṇāvidyotitabhrūvinatatvādūrṇāṅkitamukhāḥ || 32 || etāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni buddhānāṃ bhagavatāmiti ||
aśītyanuvyañjanānyapyucyante | buddhā hi bhagavantaḥ apṛthupramāṇamṛdutāmratuṅgasnigdhanakhāḥ || 1 || vṛttanirantarānupūrvopacitāṅgulayaḥ || 2 ||nirgranthinirgūḍhālpatanuśirāpratānāḥ || 3 ||nirgūḍhasamātīkṣṇagulphāḥ || 4 ||aviṣamāvakraraktasnigdhapādāḥ || 5 ||mṛgapatidviradavṛṣabhahaṃsarājapradakṣiṇāvartacārugatayaḥ || 6 ||alomasāśleṣasamapramāṇobhayajaṅghāḥ || 7 ||suvṛtasamasaṃhatanirgūḍhajānavaḥ || 8 ||kadalīskandhopamapīnanibiḍāviṣamānupūrvopacitacārūravaḥ || 9 ||ardhacandrākṛtivistīrṇasamunnatāpagataromavakṣāṇaḥ || 10 ||ślakṣṇasusaṃhatacaturastranābhyāyatakukundarasundarakaṭīdeśāḥ || 11 ||gambhīrācchidraraktapradakṣiṇāvartanābhayaḥ || 12 ||ślakṣṇālomaśāślathānukramakṣāmodarāḥ || 13 ||anābhugnānibhugnasuvattapaṣṭhakukṣayaḥ || 14 ||samavatīrṇopacitanātidīrghaślakṣṇapārśvāḥ || 15 ||animnopacitahrasvavajrasaṃsthānopapannasūkṣmadīrghalekhāṅkitādṛśyārithasandhicārupṛṣṭhāḥ || 16 ||vistīrṇopacitadṛḍhasandhihṛdayāḥ || 17 ||aviṣamonnatavistīrṇorasaḥ || 18 ||anatisthūlonnataśaṅkhāvartanibhasūkṣmalekhāparikṣiptasamaraktastanāḥ || 19 ||hṛdayaviprakṛṣṭadeśajātatvādvistīrṇastanāntarāḥ || 20 ||māṃsopacitānativistīrṇatvādunnatakakṣāḥ || 21 ||sthūladṛḍhasubaddhanimagnasamākṣakāḥ || 22 ||aślakṣṇapṛthumāṃsanimagnāviṣamapramāṇasphijaḥ || 23 ||karikaranibhanirgūḍhasandhipīnakaṭhinaślakṣṇasamabāhavaḥ || 24 ||vartitaślakṣṇaromaśasiṃhopamadṛḍhaprakoṣṭhāḥ || 25 ||samatāmradīrghapāṇayaḥ || 26 ||gambhīrācchidrāsaṃkīrṇavakrāyatasnigdhatanutāmrapāṇilekhāḥ || 27
||sūkṣmayamalīkṛtādhyākulāraktāṅguliparvāṇaḥ || 28 ||anāmikāparvādhikapramāṇakanīnikāṅgulayaḥ || 29 ||anatibahutanumṛdusnigdhasubaddhamūlasamaromāṇaḥ || 30 ||snigdhāsaṃkucitānupahatasāracchavayaḥ || 31 ||śotoṣṇasparśāvyakacchavīva varṇāḥ || 32 ||sthiranibiḍānatisthūlānatikṛśamāṃsāḥ || 33 ||javāpuṣpābhitāmrasvacchasnigdhamadhuracandanagandhirudhirāḥ || 34 ||māṃsopagūḍhasthūladṛḍhasuśirāsthikāḥ || 35 ||nāgagranthyavasthitanirgūḍhāsthisandhayaḥ || 36 ||vajravadabhedyaśarīratvātsusaṃhananāḥ |37 ||cārusuvibhaktāṅgapratyaṅgāḥ || 38 ||anupūrvopacitasuparimṛṣṭasukumārādīptasvacchaśarīrāḥ || 39 ||nirmaśakatilakālapilyāḥ || 40 ||jarādaurbalyakṛtāpagatavalayaḥ || 41 ||siṃhaśayyānuṣṭhānavyapagatakāyavikṣepāḥ || 42 ||svedamalānupakliṣṭaśucisaumyacchāyāḥ || 43 ||jvalanamaṇimahauṣadhiśaśāṅkasavitṛsamatejasaḥ || 44 ||mahīdharavaragurutvopetāḥ || 45 ||ṛtusukhakālindikasukhasaṃsparṣāḥ || 46 ||madhuramṛdusurabhikusumacandanasamānaromakūpagandhāḥ || 47 ||abhinavanīlotpalatulyasārvakālikamukhagandhāḥ || 48 ||adbhutamṛdudīrghasnigdhapiṇḍitavyapagataśabdaniśvāsāḥ || 49 || anaśanakadannāśanātaṅkāttu vipariṇāmānuparatadharmadeśanābhirapyasañjitasvarabhedāḥ || 50 || nātisaṃkucitavidāritaraktāsyāḥ || 51 ||śucisamācārāḥ || 52 ||deśastha ttaptavispaṣṭaparipūrṇavyañjanāḥ || 53 ||samantaprāsādikatvādasecanakadarśanāḥ || 54 ||anatihrasvānatidīrghavṛttopacitatrivalivibhūṣitakambugrīvāḥ || 55 ||samapramāṇadṛḍhāvakrahrasvavipulacibukāḥ || 56 ||bimbaphalātāmranātyāyatasamasnigdharucirauṣṭhāḥ || 57
||bandhūkapuṣpopamaślakṣṇadaśanamāṃsāḥ || 58 ||śucisnigdhaspaṣṭaracanākṣīṇadantāḥ || 59 ||anupūrvavṛttasnigdhatīkṣṇasamasitadaṃṣṭrāḥ || 60 ||saprayojanadakṣiṇadantaraśmipradarśitamuhūrtasmitāḥ || 61 ||apamalamṛdutāmrasnigdhajihvāḥ || 62 ||nityoṣṇaślakṣṇamāṃsajālagajatālusamavarṇatālavaḥ || 63 ||dhuroccāyatasaṃgatatuṅganāsāḥ || 64 ||aghanamṛdudṛḍhamūlasnigdhatanunīlakuṇḍalitasmaśruvaḥ || 65 ||anunnatātīkṣṇamāṃsalamārṣṭipiṇḍitagaṇḍāḥ || 66 ||ādarśasamopacitāślatharucirakapolāḥ || 67 ||pīnāyatasamānopahatacārukarṇāḥ || 68 ||lalāṭakarṇagaṇḍasandhiśleṣānimnapūrṇacandrākṛtiśaṅkhāḥ || 69 ||viśālāyatasnigdhamadhuraprasannasamanetrāḥ || 70 ||prahasitāñcitāgrapakṣmāṇaḥ || 71 ||somyabhrājiṣṇusthiravisandhidṛṣṭayaḥ || 72 ||aparimitabalatvādapagatonmeṣanimeṣāḥ || 73 ||dīrghāsitaślakṣṇānupūrvavartitasnigdhatanubhruvaḥ || 74 ||kāñcanapaṭṭaślakṣṇārdhacandrākṛtivipulalalāṭāḥ || 75 ||paripūrṇacandramaṇḍalasamavadanāḥ || 76 ||ekaghanavajrasaṃhataśiraskapālāḥ || 77 ||suparipūrṇacchatrākṛtiśirasaḥ || 78 ||ślakṣṇacitāsaṃluḍitapalitadoṣāpanatabhramarābhasnigdhamṛdusubaddhamūlasurabhisvastikanandyāvartākṛtikeśaracanāḥ || 79 ||sasurāsuramanujādilokānavalokitamūrdhānaḥ || 80 || atha tadādyaṃ bodhicittaṃ bodhisattvānāṃ dāḍharyeṇa kathamiva draṣṭavyam ? naitallaukikena vastunopapādayituṃ śakyam | kasmāt ? yataḥ
yugāntavāyunā meruḥ vahninā varuṇālayaḥ / vajreṇa dhvasyate vajramavikāri tu tanmanaḥ // abhidh-d_228 //
kiṃ paryāpannam, katarat, kati prakāram, kiṃ purassaram, kasminvā kāle ko vā tadutpādayati ? ityetadapadiśyate -
kāmāptaṃ ṣaṣṭhajaṃ tredhā kṛpāśraddhāparamparam / buddhotpāde naraḥ strī vā tadādyaṃ cittamaśnute // abhidh-d_229 //
tatkhalu bodhicittamādyaṃ kāmadhātuparyāpannameva | ṣaṣṭhajaṃ manodhātujamityarthaḥ | triprakāramupapattilābhikaṃ śrutamayaṃ cintāmayaṃ ceti | kṛpāpurassareṇa śraddhābahulena ca manaskāreṇa saṃprayuktam | buddhotpāda eva nāsati buddhaśāsane | manuṣyo vā strī votpādayati nānya iti |
tasyāsya bodhibījasthānīyasya cittaratnasya sarvadhātugativyāpibuddhatvamahāvṛkṣāṅkurābhivṛddhaye bhūmijalasekādihetupratyayasthānīyān prajñādicaturadhiṣṭhānaparivārānpāramitādyānguṇānvakṣyamāṇasvarūpānbodhisattvaḥ krameṇābhyasyati |
kathaṃ punaḥ krameṇa dānādipāramitānāṃ paripūrirbhavati ? tatra tāvat- sarvebhyaḥ sarvadā sarvaṃ vadato dānapūraṇam / prathame khalvasaṃkhyeye vartamāno bodhisattvaḥ na sarvasmai nāpi sarvaṃ na sarvadā dadāti | dvitīye sarvasmai sarvadā natu sarvam | tṛtīye sarvai sarvasmai sarvadā ca prayacchati | iyatā dānapāramitā paripūrṇā bhavati | maraṇe 'pi damātyāgaḥ śīlasyotkṛṣṭirucyate // abhidh-d_230 // yadā punaḥ prāṇaparityāgenāpi prāṇātipātādiśikṣāpadaṃ na kṣobhayati, iyatā śīlapāramitā paripūrṇā veditavyā | krauñcādirājaduhitābhikṣudṛṣṭāntāścātrodāhāryāḥ | vīryasya tiṣyasaṃstutyā dhiyo vajropamātparam / bhagavantaṃ khalu tiṣyaṃ samyaksaṃbuddhaṃ ekayā gāthayā ekapādena sthitvā saptāhamabhiṣṭhuvataḥ śākyamunervīyapāramitā paripūrṇā nava ca kalpāḥ pratyudāvartitāḥ |
prajñāpāramitāyāstu vajropamātsamādherurdhvaṃ kṣayajñāne paripūrirbhavati | 'sarvāsāṃ tu kṣayajñāne paripūrirvidhīyate'; // abhidh-d_231 // ityāgamaḥ | atra punaḥ "kṣāntidhyānapāramite śīlaprajñāparivāratvānnārthāntaram" iti vaibhāṣikāḥ | vinayadharavaibhāṣikāstu vinaye catasraḥ pāramitāḥ paṭhanti |
atra punaḥ kecid buddhavacane bahiṣkṛtabuddhayaḥ prāhuḥ- "na hi piṭakatraye bhagavatā bodhisattvamārga upadiṣṭaḥ |" ta evaṃ vyāhartavyāḥ | bhrāntā hyatra bhavantaḥ | yasmāt
tripuṇyakṛtivastvādyāstallābhopāyadeśanāḥ / tathā caturadhiṣṭhānaṃ saptasaddharmaśāsanam // abhidh-d_232 //
saptayogāstrayaḥskandhāstriśikṣādyāśca deśitāḥ / tathā pāramitāścāpi catasro vinayoditāḥ // abhidh-d_233 // bodhipakṣyāśca kaṇṭhoktāḥ saptatriṃśatsvayaṃbhuvā /hetavaḥ sarvabodhināṃ trividhā mṛdutādibhiḥ // abhidh-d_234 // tasmānna bodhimārgo 'nyaḥ sūtrādipiṭakatrayāt / ato 'nyamiha yo brūyātsa bhavenmārabhāṣitaḥ // abhidh-d_235 //
uktaṃ hi bhagavatā- "yadbhikṣavaḥ sūtrenāvatarati, vinayena dṛśyate, dharmatāṃ ca vilomayati nedaṃ śāstuḥ śāsanam" iti kṛṣṇāpadeśaḥ | śuklāpadeśoviparyayeṇa | yatkhalu sūtraṃ bhagavatā buddhena bhāṣitaṃ taccaturṣvāgameṣu sthaviramahākāśyapasthavirānandādibhiḥ saṃgītikartṛbhirūddānagāthābhirnibaddhaṃ tadeva grāhyam | gatametat |
idamidānīṃ vaktavyam | katameṣāṃ kalpānāmasaṃkhyeyatrayeṇa buddhatvaṃ prāpyate ? kalpānāṃ mahatāmetadasaṃkhyeyatrayaṃ matam / kalpānāṃ yadi saṃkhyā na vidyate kathaṃ tarhi trayamiti nirdhāryate ? na khalu saṃkhyā na vidyate | kiṃ tarhi ? sthānāntaramasaṃkhyākhyamadaḥsaṃkhyopari sthitam // abhidh-d_236 // sthānāntaraviśeṣasya khalvetannāmāsaṃkhyeyamiti | na tu na saṃkhyā vidyata ityetadvivakṣitam |
atha yaṃ śākyamunirbhagavānsamyaksaṃbuddho bodhisattvacaryāyāmeṣu triṣvasaṃkhyeyeṣu kiyatāṃ buddhānāṃ paryupāsāṃ cakre ? tadatra varṇayanti | prathame 'saṃkhyeye pañcasaptatisahasrāṇi | dvitīye ṣaṭsaptatim | tṛtīye saptasaptatim |
kasya punaḥ kalpāsaṃkhyeyasyāvasāne katamo buddho babhūva ? atrāpi varṇayanti | ratnaśikhini samyaksaṃbuddhe prathamo 'saṃkhyeyaḥ samāptaḥ | bhagavati dīpaṅkare dvitīyaḥ | bhagavati vipaśyini tṛtīyaḥ samāptaḥ |
kasminpunaḥ samyaksaṃbuddhe buddhatve prathamaṃ cittamutpāditam ? śākyamunī | śākyamunirnāma prathamasyāsaṃkhyeyasyādau babhūva yatra bhagavatā bhārgavabhūtena sukhodakenāṅgaparicaryābhirupasthānaṃ kṛtvā prathamaṃ bodhicittamutpāditamahamapyevaṃ prakāro bhūyāsamiti |
prabhāseturājani tadeva punardraḍhimānamāpāditamiti ||
kasminpunaḥ kāle buddhā bhagavanto buddhādityāḥ prādurbhavanti ? tadārabhyate-
apakarṣe jinotpattiryāvacchatasamāyuṣaḥ / dvayoḥ pratyekabuddhānāmutkarṣe cakravartinām // abhidh-d_237 //
kalpāpakarṣe khalu buddhānāmutpattirbhavati | utkarṣe cāpakarṣe ca pratyekajinānām | utkarṣa eva cakravartinām ||
cakravartināṃ punarayaṃ niyamaḥ- nādho 'śītisahasrāyostatsamutpattiriṣyate / aśītibarṣasahasrāyurbhyaścakravartināmūrdhvamutpattirbhavati nādha iti | te hemarūpyatāmrāyaścakrāḥ puṇyaprabhāvataḥ // abhidh-d_238 // caturvidhāḥ khalu cakravartinaḥ- sauvarṇacakrāḥ, rūpyacakrāḥ, tāmracakrāḥ, lohitacakrāśca svapuṇyaprakarṣāditi | yathākramaṃ caite catustridvyekadvīpeśvarāḥ ||
atha yaduktam- 'tasmānna bodhimārgo 'nyaḥ sūtrādipiṭakatrayāt |'; iti | yadi tarhi mārgabhedo nāsti buddhapratyekabuddhaśrāvakānāṃ phalabhedenāpi tarhi na bhavitavyam | naiṣa doṣaḥ | yasmāt-
tulye 'pi sādhanopāye tadbhedo 'kṣādibhedataḥ / bhavamokṣārthinormātroḥ pradānaphalabhedavat // abhidh-d_239 //
yāvatkhalu kaścidguṇaḥ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya bhagavatā deśito vinirmuktidvayaprāptihetubhūtaḥ sarvo 'sau piṭakatrayānuvartī | tatpunarvimuktidvayaṃ (jaini_204) tribhiḥ pudgalaiḥ prāpyate | bhagavatā samyaksaṃbuddhena pratyekajinenāryaśrāvakeṇa ca | teṣāṃ punastulye bodhivartmani patitānāmindriyapraṇidhānāvaraṇabhedādbhedaḥ | tadyathā dvayormātrostulyaṃ vastu tulye kṣetre pratipādayatoścetanāviśeṣādatulyaṃ (jaini_205) phalaṃ bhavati, tadvaduttamārthaṃ prārthayamānānāṃ trayāṇāmapi pudgalānāṃ praṇidhānendriyasatataghananirantarabhāvanāprayogapaṭutvābhyāsādiviśeṣāttulye 'pi mārge patitānāṃ kaścitphalaviśeṣo bhavati |
itaśca
karuṇābhāvanodrekātsvasaṃviccittayostathā / parasaṃvidgurostadvattadviśeṣo vidhīyate // abhidh-d_240 //
tatra bhagavato buddhasya karuṇābhāvanā codrekena vartate bhagavānbuddhaḥ | svasaṃviccintā ca pratyekabuddhasyādhikyena vartate | parasaṃvitparato ghoṣaśca śrāvakasya | kiñca, parato ghoṣamantareṇāpi carame janmani suyoniśomanaskārabalena hetupratyayaphalāvabodhopalambhāt, hetupratyayabalairaśeṣapranaṣṭaṃ niśreyasaṃ mārgaṃ prathamamadhigamya paratropadeśādityevamādi ||
atha tulyāyāṃ vimuktau sthitānāṃ trayāṇāmabhisametṛṇāṃ ko viśeṣaḥ ? taducyate-
hetutattvaphalodbhūtaṃ mahattvaṃ śāsitustridhā / vimuktāvapi tulyāyāṃ trayāṇāṃ bodhilambhanāt // abhidh-d_241 //
tatra hetukṛtaṃ tāvadbhagavato buddhasya mahattvaṃ triṣu kalpāsaṃkhyeyeṣu sūtravinayābhidharmālokena vineyajanamanograheṣvajñānatimirotsādanāt | svabhāvakṛtamapi balavaiśāradyasmṛtyupasthānamahākaruṇādisvarūpatvāt | phalakṛtamapi (jaini_208) sadevakeṣu lokeṣvapratihataśāsanapratiṣṭhānānmāracatuṣṭayanirjayanācceti ||
atha yadetatsarvasattvaprativiśiṣṭaṃ puruṣottamasya janmaśarīraṃ tatkimaniyatakālākṣepam, āhosvinniyatakālākṣepamiti ? tadabhidhīyate- buddhasya saṃmukhīnasya bauddhamākṣipyate vapuḥ / nānyasminkāle | cintāmayena jñānena viśiṣṭatamatvāt | tatra punaḥ- saikapuṇyaśatodbhūtamekaikaṃ lakṣaṇaṃ muneḥ // abhidh-d_242 // tatra pañcāśaccetanāḥ prayogabhūtāḥ pañcāśatpṛṣṭhabhūtāḥ, ekayā tallakṣaṇamākṣipati ||
tā punaḥ pañcāśaccetanāḥ katamāḥ ? taducyate- yathākarmapathāstadvatpuṇyāditrayamiṣyate / pratikarmapathaṃ pañca, maulakarmapathapariśuddhiḥ sāmantakasyavitarkānupaghātaḥ smṛtyanuparigrahaḥ, nirvāṇapariṇāmanaṃ ca | tāḥ sarvāstadālamvanāḥ pañcāśatprayogabhūtāḥ | pṛṣṭhe 'pyetāvatya eva |
anye tu bruvate- buddhā dviśarīrādhiṣṭhānāḥ | janmaśarīrādhiṣṭhānāḥ, dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇālambanāḥ | dharmaśarīrādhiṣṭhānāścāṣṭādaśāveṇikabuddhaguṇālambanāḥ sāmantakapṛṣṭhasaṃgṛhītāḥ |
anye punarāhuḥ- prāṇivadhaviraticetanā mṛdumadhyādhimātrādhimātrataratamabhedāddevamanuṣyeṣu yojyā |
kecinmantrayante- dvidhā samudrāścatvāro dvīpāḥ ṣoḍaśanarakāḥ, tiryakpretau ṣaṭkāmāvacarāviṃśatīrūpārūpyāḥ devāḥ | etānsarvān bhagavān karuṇāyate |
evantu varṇayanti- sannikṛṣṭaṃ bodhisattvaṃ sthāpayitvā yatsarvasattvānāṃ bhogaiśvaryādhipatyaphalamiyadekasya puṇyasya pramāṇam ||
atha yaduktam- 'dānapāramitā'; iti | tatra kaḥ samāsaḥ kiṃ sādhano vā dānaśabdaḥ, ko vā svabhāvo dānasya iti ? tadapadiśyate | dānasya pāramitāyā niścayabuddhiḥ sā dānapāramitā | evaṃ śeṣāsvapi vācyam |
yatpunarucyate- 'kiṃ sādhano vāyaṃ dānaśabdaḥ, ko vā dānasya svabhāvaḥ'; iti tatrāpadiśyate- dānaṃ hi dīyate yena svaparārthādyapekṣayā // abhidh-d_243 //kāyādikarma tattattvamavijñaptiḥ kvacitpunaḥ / karaṇasādhano 'yaṃ dānaśabda | dīyate teneti dānaṃ mānavat | hastādiṣu tarhi dānaprasaṃgaḥ | astu tarhi karmasādhano dīyate taditi dānam | suvarṇādiṣu dānaprasaṃgaḥ | bhavatu ko doṣaḥ | vipākaphalābhāvaḥ, suvarṇādīnāmavyākṛtatvāt | bhavatu tarhi karaṇasādhana eva | nanūktaṃ hastādiṣu prasaṃgaḥ ? naiṣa doṣaḥ | kuśalakarmatrayaparigrahāt | spardhāyaśoguptisevādivyudāsārthamidamārabhyate | (jaini_211) 'svaparārthādyapekṣayā'- svātmaparārthānugrahādyapekṣayā | svātmānugrahāya parānugrahāya ubhayānugrahāya |ādiśabdāt pūjākāmyayā ceti | svabhāvo 'pi 'kāyādikarmāvijñaptiḥ'; | kvacitpunaḥ kāyavāṅmanaḥ karma | sasaṃprayogaṃ saparivāraṃ cātra manaskarma dṛṣṭavyam | tatpunaretaddānam- prādhānyānmuninā proktaṃ mahābhogaphalaṃ hi tat // abhidh-d_244 // svargāvapargahetutve 'pi prādhānyānmahābhogatāyāṃ tadviniyogaḥ | tatpunaretaddānam-
svānyobhayārthasiddhyarthaṃ dānaṃ dadati kecana / sādhuvṛttyanuvṛtyarthaṃ nobhayārthāya cāpare // abhidh-d_245 //
dvābhyāṃ khalu kāraṇābhyāṃ svānyātmahitacikīrṣuśca, ubhayahitapratipannaśca sa evaṃguṇayuktaṃ dānaṃ dadāti | ātmanaśca kuśalamūlopacayārthaṃ parasya cendriyamahābhūtopacayārtham | tatra svahitāyaiva yathā pṛthagjanaḥ parinirvate bhagavati caityāya dadāti parārthameva yathā arhan saṃghāya dadāti, na ceṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati | ubhayārthaṃ yadavītarāgaḥ saṃghāya dadāti | nobhayārthaṃ yadarhaṃścaityāya dadāti tacca na dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati kevalaṃ tu satpuruṣapraśastamārgāvasthānapradarśanārtham ||
tatpunaretaddānaṃ kathaṃ phalato viśiṣyate ? taducyate- dātṛvastvādivaiśiṣṭyāttatphalātiśayaḥ smṛtaḥ / tatra kathaṃ dātṛviśeṣaḥ kathaṃ vastuviśeṣaḥ kathaṃ kṣetraviśeṣaḥ ? śraddhādibhirguṇairdātā datte 'taḥ satkriyādibhiḥ // abhidh-d_246 // yadā dātā hetuphalasaṃbandhaniścaye śraddadhāno dadāti śīlavān kalyāṇadharmā buddhavacanabahuśrutaśca bhavati nirmatsarī muktahastaśca bhavati nirvāṇānuśaṃsaḥ satkṛtya svahastaṃ kālena parānanupahatya dadāti, sa khalu satkārādiguṇopetaṃ phalaṃ tasmādavāpnute / ataḥ satkṛtya dānātsatkāralābhī bhavati | svahastadānādudāreṣu bhogaparibhogeṣu ruciṃ labhate | kāladānātkālabhogāna labhate | parānupaghātādanācchedyāṃllabhate nirapakṣālamanyādibhirasādhāraṇān | etāvaddātā viśiṣyate |
kathaṃ vastu ? vastu varṇādisaṃpannaṃ saurūpyādi phalapradam // abhidh-d_247 // yadi vastu varṇagandharasasparśasampannaṃ bhavati tadā viśiṣyate | tataḥ surupitvaṃ yaśasvitā priyatā sukumāratvaṃ sukhasparśāṅgatā bhavati yathākramam | evaṃ vastu viśiṣṭa bhavati || guṇaduḥkhopakārākhyardharmaiḥ kṣetraṃ viśiṣyate / guṇādhikaṃ kṣetraṃ bhavati | tiryañcamupādāya yāvanmanuṣyāṇāṃ guṇāstaratamakrameṇa yāvadbuddhasya | yathoktam- "tiryagyonigatāya dānaṃ datvā śataguṇo vipākaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ syāt | duḥśīlāya manuṣyabhūtāya datvā sahasraguṇaḥ |" duḥkhaviśeṣātkṣetraṃ viśiṣyate | yathaupadhikeṣu puṇyakriyāvastuṣu | "glānāya dānaṃ glānopasthāya kāyadānaṃ śītalikāvardalikādiṣu (jaini_213) ca dānam" iti vistaraḥ | upakāritvaviśeṣāt | yathā mātāpitroranyeṣāṃ copakāriṇāṃ ye aṭavīdurgakāntāre bhūtavyasanebhyo nistārayanti |
yaduktam- 'cetanāviśeṣātphalaviśeṣaḥ'; iti | atha kathaṃ cetanāyāḥ viśeṣo bhavati ? brūmaḥ- āśayādi mṛdutvādermṛdutvādīni karmaṇaḥ // abhidh-d_248 // paṇyāṃ khalu kāraṇānāṃ mṛdutvādiviśeṣātkarma viśiṣyate | āśayacetanāprayogādhiṣṭhānakṣetrapṛṣṭhānāṃ mṛdutvādeḥ karmaviśeṣaḥ |
tatrāśayābhiprāyaḥ yathā- evaṃ caivaṃ ca kuryāṃ kariṣyāmīti vā cetanāyā karmapathaṃ samākṣipati | prayogastadadhiṣṭhānaṃ kāyavākkarma | adhiṣṭhānaṃ karmapathaḥ | kṣetraṃ yasmai vastu pratipādyate | pṛṣṭhaṃ nāma yatkṛtvā punaḥ sakṛdasakṛdvānukaroti ||
yaduktam- 'āryebhyo dānamaprameyaphalam'; iti | atha kimanāryebhyaḥ sarvebhyaḥ prameyam ? netyāha-
dharmadātre 'pi bālāya pitre mātre 'tha rogiṇe / ameyaṃ bodhisattvāya dānamanyabhavāya ca // abhidh-d_249 //
ebhyaḥ pañcabhyaḥ pṛthagjanebhyo 'pi dānamaprameyaṃ bhavati ||
atha kasya kasmai datvā dānamagryaphalaṃ bhavati ? tadabhidhīyate-
bodhisattvasya yaddānamanyasyāpi yadaṣṭamam / vipaścidbhistadākhyātaṃ śreṣṭhaṃ yaccārhato 'rhate // abhidh-d_250 //
yatkhalu bodhisattvaḥ sarvasattvahitādhyāśayeṇa dānaṃ dadāti tadagryamuttamārthaphalatvāt bhagavatāṣṭau khalu dānānyuktāni sūtre "āsādya dānam | bhayadānam | adāt me dānam | dāsyati me dānam | dattapūrvaṃ me pitṛbhirdānam | dadāti svargārtham | kītyartham | yāvaduttāmārthasya prāptaye dadātyetadagryam | yacca traidhātukavītarāgo 'rhannarhate dadāti dānamidamagryam" iti |
sūtra uktam- "sāṃcetanikasyāhaṃ karmaṇaḥ kṛtopacitasya nāpratisaṃvedyaphala vadāmi" iti | atha kimidaṃ kṛtamupacitaṃ vā ? taducyate-
saṃpradhārya yadākṣiptaṃ pūraṇādidṛḍhīkṛtam / vigatapratipakṣaṃ ca tatkarmopacitaṃ matam // abhidh-d_251 //
tatra saṃpradhāryākṣiptaṃ nābuddhipūrvaṃ yadṛcchayā yacca kṛtvā paripūrikābhiścetanābhiḥ paripūritaṃ bhavati | pṛṣṭhataśca dṛḍhīkṛtaṃ bhavayi | niṣkaukṛtyādipratipakṣaṃ ca bhavati | tatkarmopacitamucyate ||
kathaṃ caittādiṣvasati pratigṛhītari puṇyopajātirbhavati ? brūmaḥ |
svasmāttyāgaguṇāpekṣāścaittāścaityārcatādiṣu / vinā pratigṛhītrāpi phalaṃ maitrīvihāravat // abhidh-d_252 //
tadyathā maitrīvihāriṇo maharṣayo na ca lokaṃ sukhena yojayantyatha cāparimitaṃ puṇyaṃ pratigṛhṇantyevaṃ caityādiṣu tadguṇādhimuktivaśena svacittaprasādādeva puṇyaprasūtimicchanti ||
sūtra uktam- "dve dāne | dharmadānamāmiṣadānaṃ ca |" tatrāmiṣadānamuktam | dharmadānamucyate-
dharmadānasvabhāvo vāktattvanāmādigocaraḥ / avyākṛtasvabhāvatvānna nāmādyannadānavat // abhidh-d_253 //
yathaiva kuśalatvāt trikarmasvabhāvamāmiṣadānaṃ nānnapānam | suvarṇādisvabhāvaṃ tat, avyākṛtatvāt | tadvadvācaḥ kuśalatvāddharmadānaṃ vāksvabhāvam | na nāmakāyādisvabhāvam ||
uktaṃ dānamayaṃ puṇyakriyādivastu | śīlamayamārabhyate | śīlaṃ śubhamayaṃ rūpaṃ vyākhyātaṃ tatprabhedataḥ / kuśalameva rūpaṃ śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu | tatpunarvijñaptyavijñaptirūpam | avijñaptirūpamapi triprabhedaṃ prātimokṣadhyānānāsravasaṃgṛhītam | tadapivyākhyātaṃ (jaini_216) vistaraśaḥ | etadapi śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu mahābhogatāphalaṃ mokṣaphalaṃ ca, praṇidhipariṇāmanaviśeṣāt | śāstre tu tappradhānatvātproktaṃ svargopapattaye // abhidh-d_254 // tatpunaretacchīlaṃ viśuddhaṃ cāviśuddhaṃ ca bhavati | tatra viśuddham
dauḥśīlyāśubhamūlādyairdoṣairyanna vidūṣitam / tadvipakṣaśamāṅgaṃ ca yattacchadvamihocyate // abhidh-d_255 //
yatkhalu śīlaṃ dauḥśīlyena na vidūṣitaṃ prāṇātipātādināṣṭaprakāreṇa, tatsamutthāpakaiśca kleśopakleśairmithyādṛṣṭyādibhiranupahatam, kleśopakleśavipakṣaiśca smṛtyupasthānādibhiḥ parigṛhetam, nirvāṇapariṇāmitaṃ ca na saṃsārabījabhūtaṃ bhavati |
pañcabhiḥ kāraṇairityanye | maulaiḥ karmapathairviśuddham, sāmantakairviśuddham, vitarkairanupahatam, smṛtyānuparigṛhītam, nirvāṇābhimukha ceti tadviśuddhaśīlamiṣyate | tadviparyayādaviśuddhaṃ veditavyam |
vyākhyātaṃ śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu ||
bhāvanāmayamucyate- puṇyaṃ samāhitaṃ tvatra bhāvanā cittabhāvanāt / yatsamādhisvabhāvaṃ samāhitaṃ puṇyaṃ tadbhāvanetyucyate | kasmāt ? (jaini_217) cittabhāvanāt | yathā tailaṃ puṣpaiścampakādibhirvāsitaṃ tanmayi bhavati tatsamādhisaṃprayuktaistatsahabhūkaiśca dharmaiścittaṃ bhāvitaṃ vāsitamityucyate, tanmayīkaraṇāt | na caivamasamāhitamiti | samāhitameva cittaṃ bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu maitryādiguṇasaṃprayuktaṃ draṣṭavyam |
kathaṃ punaretatpuṇyakriyāvastu mantavyam ? kiṃ puṇyaṃ kriyā ca vastu ca puṇyakriyāvastu, samāhāralakṣaṇo 'yaṃ dvandvaḥ samāso 'tha puṇyakriyayorvastu puṇyakriyāvastu ? atha puṇyakriyāyā vastu puṇyakriyāvastviti ? yathā na doṣastathāstu | kathaṃ ca na doṣaḥ ? tatra tāvat | kāyavākkarmasvabhāvatvāt tridhā kuśalatvātpuṇyam | karmātmakatvātkriyā | tatsamutthāpikāyāścetanāyā adhiṣṭhānātvādvastu | yā tatsamutthāpikā cetanā sā puṇyaṃ ca kriyā ca, tatsahabhuvo dharmāḥ puṇyameva | śīlamayaṃ tu kāyavākkarmaiveti tridhā bhavati | bhāvanāmayaṃ maitro puṇyaṃ ca puṇyakriyāśca vastu | tatsaṃprayuktāyāścetanāyā maitryadhiṣṭhānenābhisaṃskārāṇāṃ maitrīsahabhūcetanā śīlaṃ ca puṇyakriyā ca | anye tatsahabhuvaḥ puṇyameveti |
tatpunaretadbhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu sarvaṃ tatsarvahetutve 'pi sati pradhānyādapavargāya taduktaṃ sarvadarśinā // abhidh-d_256 // uttamārthaprāptaye khalvāsannatamo heturbhāvaneti kṛtvā bhagavatā bhāvanāmayameva kuśalamūlaṃ visaṃyogāya vidhiyuktamuktam | puṇyakriyāvastubhedena triprakāraṃ śubham |
punaranyena prakāratrayeṇa śubhabhedo vyākhyāyate-
puṇyanirvāṇabhāgīyaṃ nirvedhānuguṇaṃ tathā / śāsane 'sminsamāsena śubhamūlaṃ tridheṣyate // abhidh-d_257 //
puṇyabhāgīyaṃ yena devamanuṣyopapattibījaṃ pratigṛhṇāti maheśākhyaiśca kulamahābhogarūpyacakravartiśakrapuṣpaketubrahmatvādīnāṃ prāptaye phalamākṣipati | mokṣabhāgīyaṃ yenāvikampya mokṣāśayāvasthānādavaśyaṃ parinirvāṇadharmā bhavati | nirvedhabhāgīyamūṣmagatamūṣmaṃ caturvidham ||
atha yadidaṃ loka ucyate lipimudrāgaṇanāsaṃkhyeti eṣāṃ kaḥ svabhāvaḥ ? ucyate-
lipimudrātha gaṇanā kāyavākkarmalakṣaṇā / saṃkhyā khalvapi vijñeyā manaskarmasvabhāvikā // abhidh-d_258 //
tatra tāvallipimudre yogapravartitaṃ kāyakarmasamutthānamiti pañcaskandhātmikā lipiḥ | yena tu karmaṇākṣarāṇi nirvartyante tatkarma lipirityucyate | nāma yatkhanyate dantaviṣāṇasuvarṇādiṣu sā mudrā | natu yena karmaṇā khanyate tatkarmocyate | kāvyamapi yogapravartitaṃ vākkarmasamutthānaṃ pañcaskandhāḥ | saṃkhyāpi yogapravartitaṃ manaskarma | yanmanasā saṃkalitaṃ dharmāṇāṃ sā tu saparivārā catuskandhasvabhāveti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau caturthādhyāyaḥ samāptaḥ ||
pañcamo 'dhyāyaḥ |
prathamaḥ pādaḥ
uktāni karmāṇa | atha yadayaṃ lokaḥ pañcagati cakrāvartaparivartanimittāni karmāṇyācinoti, kāryāṇi cotsṛjyākāryakarmakārī bhavati, dakṣiṇaṃ ca mārgaṃ hitvā vāmaṃ vartmāśrayati, paramapraśāntaṃ ca paraṃ brahmāpāsyānekaduḥkhopadravanīḍabhūte saṃsāre janma pratipadyate tatra ko heturityabhidhīyate-
akāryapravaṇo loko duḥkhabhāgī ca yadvaśāt / rāgādīn bhavasaṃbandhānkleśānvakṣyāmi tānaham // abhidh-d_259 //
te punaḥ kleśāḥ
svaśaktijakriyodbhūtairviśeṣaiste tu nāmabhiḥ / āttasāmānyasaṃjñākāścodyante 'nuśayādibhiḥ // abhidh-d_260 //
tatra tāvatsāmānyasaṃjñā svakriyānirjātāḥ kliśnantīti kleśāḥ anuśerata (jaini_220) ityanuśayāḥ | ābhavāgramupādāya yāvadavīciṃ stravanti srāvayanti ca cittasantatimityāsravāḥ | āsravāniti pañcalakṣaṇānatra saṃyojantīti saṃyojanāni | granthayantīti granthāḥ | yojayantīti yogāḥ | apaharantītyoghāḥ | upādadata ityupādānānyeṣāṃ sāmānyanāma kleśa iti ||
tatra ke kiyanto vānuśayāḥ ? tadavadyotyate-
rāgapratighasaṃmohamānakāṅkṣākudṛṣṭayaḥ / ṣaḍete 'nuśayāḥ proktāḥ śreyodvāravibandhinaḥ // abhidh-d_261 //
ete khalu ṣaḍanuśayāḥ saṃsārapravṛttihetavaḥ śreyomārgavivandhinaśca śāstra uktāḥ | teṣāṃ niruktiḥ santānānugatā ityanuśayāḥ dhātrocailamalavat | anubadhnantīti vānuśayāḥ, khavarajalacaravat | ta ete vṛttitaśca draṣṭavyāḥ, hiṅgvādibhakṣaṇavat | phalataśca pārāvatabhujaṅgasūkarajanmāpātanavat | pudgalataśca nandāṅgulimālasunakṣatrādivat ||
atha rāgādayo 'nuśayāḥ kathaṃ draṣṭavyāḥ ? kiṃ rāgādaya evānuśayāḥ, āhosvidrāgādīnāmanuśayāḥ ? kiñcātaḥ | rāgādaya evānuśayāścetsūtravirodhaḥ- (jaini_221) "ihaikatyo na kāmarāgaparyavasthitena cetasā bahulaṃ viharatyutpannasya kāmarāgaparyavasthānasyottaranissaraṇaṃ yathābhūtaṃ prajānāti | tasya tatkāmarāgaparyavasthānaṃ sthāmaśaḥ samyaksusaṃvahataṃ sānuśayaṃ prahīyate" iti | rāgādīnāmanuśayā iti cedviprayuktānuśayaprasaṅgādabhidharmavirodhaḥ- "kāmarāgānuśayastribhirindriyaissaprayuktaḥ" iti | karmadhāraya eva parigṛhyate na ṣaṣṭhīsamāsa iti vaibhāṣikāḥ | nanu coktaṃ sūtravirodha iti | sānuśayaṃ sānubandhamityarthaḥ | aupacāriko vā sūtre 'nuśayaśabdaḥ (jaini_222) prāptau yathā duḥkho 'gniriti | lākṣaṇikastvabhidharme kleśa evānuśayaḥ | tasmāsaṃprayuktā evānuśayāḥ |
"evaṃ tu sādhu yathā dārṣṭāntikānām" iti kośakāraḥ | kathaṃ ca dārṣṭāntikānām ? "kāmarāgasyānuśayaḥ kāmarāgānuśayaḥ | na cānuśayaḥ saṃprayukto na viprayuktaḥ; tasyādravyāntaratvāt | supto hi kleśo 'nuśayaityucyate | prabuddhaḥ paryavasthānam | kā ca tasya prasuptiḥ ? asaṃmukhībhūtasya bījabhāvānubandhaḥ | kaḥ praboadhaḥ ? saṃmukhībhāvaḥ | ko 'yaṃ vījabhāvo nāma ? ātmabhāvasya kleśajā kleśotpādakaśaktiḥ, yathā cāṅkurādīnāṃ śāliphalajā (jaini_223) śāliphalotpādanaśaktiḥ" iti |
yattarhi sūtra eva kleśo 'nuśaya uktaḥ ṣaṭṣaṭke- "so 'sya bhavati sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgānuśayaḥ" iti ? bhavatīti vacanādadoṣaḥ | nāso tadaivānuśayaḥ | kadā tarhi ? yadā prasupto bhavati | | hetau vā phalopacāra eṣaḥ" iti |
tadetatsautrāntikairantargataṃ buddhavacananītiśravaṇakausīdyamāvirbhāvyate | (jaini_225) katham ? uktottaratvāt | uktamatra karmacintāyāmuttaraṃ tattvasaptatau ca | tatsmaryatām | mā pramoṣīḥ |
punaścāpadiśyate | sautrāntikaparikalpite pratibījakalpe cittaśaktibījabhāvanāpakṣe nivṛttyuttaramanyānanyatvādidoṣāt | nānyānanya iti bījavāsanāvasthāne cittavināśābhyupagame ca madhyamāpratipatsiddhiriti cet | na | cittasvabhāvaśaktikriyābhāve tadantadvayāsiddhau madhyamāpratidanupapatteḥ khapuṣpamayadaṇḍavat |
te punaḥ
rāgadvedhāt matāḥ sapta dṛṣṭibhedāddaśa smṛtāḥ / bhūyo 'ṣṭānavatirjñeyā dhātvākārādibhedataḥ // abhidh-d_262 //
tatra kāyarāgabhavarāgabhedaṃ purastādvakṣyate | dṛṣṭibhedo 'pi satkāyadṛṣṭyādibhedena pañcadhā | rāgabhedaṃ ca dvidhā vakṣyāmaḥ | te punarete sarva evānuśayā yathāsaṃbhavaṃ dhātvākāraprakārabhedenāṣṭānavatirbhavanti |
tatra kecitpaṇḍitā darśayanti | dhātubhedena kāmāvacarāḥ ṣaḍtriṃśaddarśanabhāvanāheyāḥ | dvātriṃśaddarśanaheyāḥ | rūpāvacarā ekatriṃśadubhayaheyāḥ, aṣṭāviṃśatirdarśanaheyāḥ pañca pratighavarjyāḥ | evamārūpyāvacarāḥ |
tatra kathaṃ kāmāvacarāḥ ṣaḍtriṃśadbhavanti ? darśanabhāvanāheyaprakāranaiyamyabhedāt | dṛṣṭīnāmapidhātvākāraprakārabhedāt ṣaḍtriṃśatvam | pratighasya dhātunaiyamyāt pañcatvam | vayaṃ punareṣāṃ bhedaṃ ślokānugatameva darśayiṣyāmaḥ |
tatra katyeṣāmaṣṭānavateranuśayāṇāṃ duḥkhadarśanaheyāḥ kati yāvadbhāvanāheyāḥ ? tatra kāmadhātau tāvat | pratiduḥkhādisatyaṃ yathākramaṃ daśa sapta saptāṣṭau duḥkhādidarśanaheyā dvātriṃśatkāmadhātau bhavanti | teṣu teṣāṃ vipratipatteḥ | evaṃ rūpārūpyadhātvorabhyuhya vaktavyam ||
kāmarāgo bhavākhyaśca dvidhāḥ rāgaḥ prabhidyate / prāyo bahiṣpravṛttatvādantarvattyādibhedataḥ // abhidh-d_263 //
yathākramam | ukto rāgabhedaḥ |
dṛṣṭibhedo nirdiśyate-
satkāyāntadvayagrāhau mithyādarśanameva ca / dṛṣṭiśīlavratāmarśāvityetāḥ pañca dṛṣṭayaḥ // abhidh-d_264 //
te punarete prabhidyamānā dhātuprakārākārabhedenāṣṭānavatirbhavanti | ṣaṭtriṃśatkāmāvacarāḥ | ekatriṃśadrūpāvacarāḥ | ekatriṃśadārūpyāvacarāḥ | darśanabhāvanāheyaprakāranaiyamyāt ||
kati punarebhyaḥ kāmadhātau darśanaheyāḥ kati yāvadbhāvanāheyāḥ ? tadavadyotyate-
daśeha duḥkhadṛggheyāḥ
sarve 'pi daśeha kāmadhātau duḥkhe vipratipannatvādduḥkhadarśanaheyāḥ | sapta hetvīkṣaṇakṣayāḥ / ebhyo daśabhyaḥ satkāyāntargrāhadṛṣṭiśīlavrataparāmarśatrayaṃ hitvā |
saptāpavargadṛggheyāḥ
eta eva aṣṭau mārgekṣaṇakṣayāḥ // abhidh-d_265 // satkāyāntargrāhadṛṣṭī hitvā | te 'pi phalabhūteṣu skandheṣu vipratipannatvādduḥkhadarśanaheyaiva |
dṛṣṭiheyāvalambitvātsadākāraparigrahāt / rāgādayastu catvāro jñeyā mārgadvayakṣayāḥ // abhidh-d_266 //
te darśanaprahātavyāsteṣāṃ caturṇāṃ rāgādīnāṃ yasmādālambanamatastatprahāṇātteṣāmapi (jaini_228) prahāṇaṃ stambhanipātādupastambhanipātanavat | ye tu rāgādayaścatvāraḥ svalakṣaṇakleśāste bhāvanāprahātavyā draṣṭavyā rāgapratighamānāvidyāḥ ||
atra punaḥ pratikalpavaśotpatterdṛṣṭikāṅkṣe tu dṛkkṣaye / avidyamāne khalu vastunyete skandheṣu viparītasaṃdehākāragrahaṇaṃ kṛtvā pravartete | tasmādete darśanaheye cetoddhāṭanamātreṇa sāradravyāstitvasaṃdehāpagamavat | rūpepyevaṃ tathārūpye pratighānuśayādṛte // abhidh-d_267 // yathā kāmadhātau proktāḥ, rūpārūpyadhātvorapyevaṃ draṣṭavyāḥ | pratighānuśayaṃ varjayitvā | tatra hi śamathasnigdhasantānatvātpratighanimittābhāvācca pratighānuśayo nāsti |
tatra satkāyāntargrāhadṛṣṭī ekaprakāre duḥkhadarśanamātraheyatvāt | mithyādṛṣṭidṛṣṭiparāmarśavicikitsāḥ pratyekaṃ catuṣprakārāḥ, catussatyadarśanaheyatvāt | śīlavrataparāmarśo dviprakāro duḥkhamārgadarśanaheyatvāt | rāgādayaḥ pañcaprakārāḥ, catussatyadarśanabhāvanāheyatvāt | ta ete kāmadhātau ṣaṭtriṃśadbhavanti | rūpadhātāvekatriṃśadārūpyadhātāvekatriṃśaditi samastā daśanabhāvanāheyā aṣṭānavatirbhavanti | tebhyaḥ punaraṣṭāśīti darśanaprahātavyāḥ | daśa bhāvanāprahātavyāḥ ||
atha ya ete 'ṣṭāśītiranuśayā darśanaprahātavyāḥ kimete darśanamārgeṇaiva prahīyante ? netyāha | kiṃ tarhi ? bhavāgre kṣāntiheyā ye dṛggheyā eva te matāḥ / te hyekāntenānvayakṣāntivadhyāḥ | jñānavadhyāstu ye tasminnabhyāsenaiva tatkṣayaḥ // abhidh-d_268 // evamanyāsvapi bhūmiṣu ye 'nuśayā jñānavadhyāsta āryāṇāṃ pṛthagjanānāṃ ca bhāvanāmārgeṇaiva prahīyante | śeṣāstūbhayathā | yathāyogaṃ śeṣāsu khalu bhūmiṣu yathāsaṃbhavaṃ dharmānvayakṣāntibadhyā anuśayā āryāṇāṃ darśanaheyāḥ, pṛthagjanānāṃ ca bhāvanāheyā iti boddhavyam ||
atha yā imāḥ pañca dṛṣṭayo dhātvākāraprakārabhedena ṣaṭtriṃśaddhā bhinnāstāsāṃ pratyekaṃ kaḥ svabhāvaḥ ? tadārabhyate -
ahaṃ mameti yā dṛṣṭirasau satkāyadṛk smṛtā / taducchedadhruvagrāhau yau sāntargrāhadṛṅmatā // abhidh-d_269 //
hetubalasāmarthyādasacchāstraśravaṇācca pṛthagjanasyāhaṃ mamemi pañcasūpādānaskandheṣu ya ātmagrāhaḥ sā satkāyadṛṣṭirityucyate | sati sīdati vā kāye dṛṣṭirviparītākārā satkāyadṛṣṭiriti nirvacanam | saiṣātmātmīyākārabhedāddviprakārā | punaḥ pañcaskandhālambanāḥ pañcātmadṛṣṭayo bhavanti | (jaini_230) pañcadaśātmīyadṛṣṭayaḥ | tāḥ samastā viṃśatikoṭikā satkāyadṛṣṭiriti vyākhyāyate |
tayorgṛhītasya viparyāsenātmākhyasyāsadvastuno 'satpuruṣasaṃsargānnityatvagrāho vā nityatvagrāheṇa vā sāntargrāhadṛṣṭiriti || phalahetvapavādo yaḥ sā mithyādṛṣṭirucyate / phalahetugrahaṇe vastukriyāgrahaṇaṃ pratyetavyam | anena śāstraproktayā mithyādṛṣṭeḥ sākalyena grahaṇaṃ pratyetavyam | jñeyo dṛṣṭiparāmarśaḥ hīnavastūttamagrahaḥ // abhidh-d_270 //ahetāvapathe caiva taddhi śīlavratāhvayaḥ / sarvaṃ khalu sāsravaṃ vastu hīnārhatvāddhīnam | ādigrahaṇaśabdasya cātra lopo draṣṭavyaḥ | dṛṣṭyādiparāmarśo dṛṣṭiparāmarśaḥ | catasro dṛṣṭīḥ pratyavaraṃ ca vastvagrato gṛhṇāti kathamagryeyaṃ dṛṣṭiḥ ? yeyamātmadṛṣṭiḥ- ātmānamahaṃ pūjayiṣyāmi vāsudevo 'tra pūjito bhaviṣyatīti hīnapuruṣaṃpañcopādānaskandhātmakamagrataḥ pratipadyate | nāsti dattaṃ yathāsukhaṃ pravartiṣyata ityevamādiḥ |
akāraṇe kumārge ca kāraṇamārgagrahaṇaṃ śīlavrataparāmarśaḥ | tadyathā prakṛtīśvarapuruṣādihetukaṃ pañcopādānaskandhātmakaṃ na tṛṣṇāhetukamityakāraṇe kāraṇadarśanam | kumārgaṃ cāgnijalapraveśādau prakṛtipuruṣāntarajñānādau ca svargāpavargahetutvam |
śīlaṃ tvatrāgnihotrānuṣṭhānaṃ pratijuhotyādyāstistro 'ntaraṅgakriyāḥ, paśvālambhanādyāḥ bahiraṅgāḥ, tadubhayasya yāvajjīvamanuṣṭhānaṃ śīlam | yathoktam- "jarāmaryaṃ vaitatsatraṃ yadagnihotraṃ juhoti" iti |
vratam- āgneyamagniparicaraṇaṃ śaukramāpo hi ṣṭhādyanuṣṭhānam apāṃ śukradaivatyatvāt | vārhaspatyaupaniṣadagodānīyaṃ jaṭāvatāraṇam | athavā govratādīni vratānyebhiḥ śudhyate mucyata ityāhuḥ |
trayīdharmāṇasta eva te hariharahiraṇyagarbhādayo na kāraṇamupādānaskandhātmakatvāt | na ca nityāḥ, na cāgryā ityetadvistareṇāviṣkṛtam | paśvālambhanāgnijalapraveśādayaśca na svargāpavargaheturdānaśīlabhāvanānāṃ taddhetutvāt | ityato viparītadarśanametacchīlavrataparāmarśākhyamiti ||
yadi tarhi puruṣeśvarādikāraṇadvāreṇa śīlavrataparāmarśaḥ pravartate, prāptastarhi samudayadarśanaprahātavyaḥ ? naitadasti | yasmādasau duḥkhabhrāntyapathādānāttadṛṣṭyutsārya eva saḥ // abhidh-d_271 // duḥkhabhūteṣūpādānaskandheṣu hariharahiraṇyagarbhādiṣvakāraṇeṣu buddhyā bhrāntaḥ | tasmādyatraiva bhrāntastatraivāviparītadarśanatprahīyate | kāpathe ca (jaini_234) satpathabuddhyā bhrānta iti samyaksvamārgadarśanātprahīyate | iti siddhaṃ dvidarśanaheyaḥ śīlavrataparāmarśaḥ |
satkāyadṛṣṭyavacchedo dharmamātrekṣaṇādyataḥ / duḥkhābhisamaye tacca taddṛggheyaiva so 'pyataḥ // abhidh-d_272 //
yadā khalvasya dharmeṣu dharmamātrabuddhirutpannā bhavatyanityāḥ, duḥkhāḥ, śūnyāḥ, anātmānaśca dharmā iti tadaiva satkāyadṛṣṭyavacchedo bhavati, tatpravartitā cāntargrāhadṛṣṭiḥ, tatropāttasyā api samudghāta iti | tatra dharmadarśanamanityādyanyatamākāraṃ yasmādduḥkhābhisamayamātrādbhavatyata etad dṛṣṭidvayaṃ dukhadarśanaheyameveti siddham ||
atha ya ete catvāro viparyāsāḥ- "anitye nityam" evamādayaste kiṃ svabhāvāḥ ? tadārabhyate-
dvayaṃ dṛṣṭiparāmarśādekaḥ satkāyadṛṣṭitaḥ / antargrāhārdhamanyastu viparyāsaḥ prakalpyate // abhidh-d_273 //
tatra tavat | dṛṣṭiparāmarśātsukhaśuciviparyāsau prakalpyete | satkāyadṛṣṭerātmadṛṣṭiviparyāsaḥ, antargrāhadṛṣṭyardhātnityaviparyāsaḥ prakalpyata (jaini_235) iti | nanu satkāyadṛṣṭerardhātprāpnoti ? na | dṛṣṭyantaratvāt | śāśvatadṛṣṭerucchedadṛṣṭirdṛṣṭyantaram | puruṣameva tu svatantraṃ kartāraṃ vaśinamātmavādī manyamāno mamedamityabhyupagacchati tasmādātmadṛṣṭirevāsau | yadi ca mametyetad dṛṣṭyantaraṃ syānmayā mahyamityevamādyapi dṛṣṭyantaraṃ syāt | tasmādahaṃkāraparyāyā evaite draṣṭavyāḥ |
nanu ca sarve kleśā viparyāsāḥ viparītapravṛtatvāt ? tatkimucyate catvāra iti ? naiṣa doṣaḥ | yasmāt
nitīraṇasamāropaviparītapravṛttitaḥ / viparyāsoktireṣveva dṛgvaśāt cittasaṃjñayoḥ // abhidh-d_274 //
viparītato nitīraṇātsamāropādekāntaviparyāsācca | na hyetadanyeṣāṃ kleśānāṃ samastamasti | mithyādṛṣṭyucchedadṛṣṭī yadyapi nitīrayataḥ, ekāntaviparyaste ca, na tu samāropike dravyanāśapravṛttatvāt | śīlavrataparāmarśo naikāntaviparītaḥ kāmavairāgyādisaṃbhavāt | anye kleśā na santīrakāḥ | iti catvāra eva |
nanu ca sūtra uktam- "ānitye nityamiti saṃjñāviparyāsaḥ, cittaviparyāso dṛṣṭiviparyāsa evaṃ yāvadātmani" iti dvādaśa bhavanti | naiṣa doṣaḥ | nahi saṃjñācitte nitīrake | tasmāccaturṣveva dṛṣṭisvabhāveṣu viparyāsoktiḥ | 'dṛgvaśāt cittasaṃjñayoḥ'; taduktiriti | saṃjñā hi lokakāryavyavahārapatitā darśanavaśādviparyastamālambananimittamudgṛhṇāti | cittaṃ ca tadvaśānuvartīti tayoreva grahaṇam | loke 'pi viparyastasaṃjño viparyastacittaścocyate na viparyastavedano viparyastacetana iti ||
atha kiṃ dṛṣṭyanuśayavat mānānuśayasyāpi kaścidbhedo 'sti ? vidyata ityāha | kathamityādarśyate-
sapta mānavidhāstribhyo nava mānavidhāstridhā / tridhātyunnamanādibhyaḥ svotkarṣādyasti nāstitā // abhidh-d_275 //
tadasya ślokasya saṃkṣepavistāravyākhyāprabhedo 'yamādaryate | tatra tāvatkarmasvakatāsāmarthyasaṃmugdhasya yena kenacidvastunā cittasyonnatirmānaḥ | pratidyamānaḥ saptadhā bhavati mānaḥ, atimānaḥ, mānātimānaḥ, asmimānaḥ, abhimānaḥ, ūnamānaḥ, mithyāmānaśca | eteṣāṃ prapañco yathā prakaraṇeṣu |
nanu punarjñānaprasthāne navamānavidhā uktāstadyathā- "śreyānahamasmīti mānavidhā | sadṛśo 'hamasmīti taddṛṣṭisaṃniśritaiva mānavidhā | sadṛśāddhīno 'hamasmīti mānavidhā | asti me śreyānasti me sadṛśo 'sti me hīnaḥ, nāsti me śreyo nāsti me sadṛśo nāsti me hīnaḥ" iti |
tatra śreyānahamasmīti satkāyadṛṣṭisanniśritā atimānavidhā | sadṛśo 'hamasmīti taddṛṣṭisanniśritaiva mānavidhā | hīno 'hamasmīti taddṛṣṭisanniśritaivonamānavidhā | asti me śreyānityūnamānavidhā | asti me sadṛśa iti mānavidhā | asti me māna iti mānātimānavidhā | nāsti me śreyāniti mānavidhā | nāsti me sadṛśa ityatimānavidhā | nāsti me hīna ityūnamānavidhā | iti evametā navamānavidhāstribhyo mānebhyo vyavasthāpyante mānāmimānonamānebhyaḥ |
ta ete saptamānāḥ sarve 'pi darśanabhāvanāheyāḥ sthavirakṣemakasūtrokteḥ- "asti me eṣu pañcasūpādānaskandheṣvasmīti māno 'prahīṇaḥ" iti ||
kiṃ punaryadbhāvanāheyamaprahīṇaṃ sarvaṃ tadāryasya samudācarati ? netyāha | prahīṇamapi hi kiñcitsamudācarati | tadyathā śraddhādīni pañcendriyāṇi middhaṃ duḥkhendriyaṃ cakṣurādyaṣṭakaṃ ceti | aprahīṇamapi khalu kiñcinna samudācarati | tadyathā
vadhādiparyavasthānaṃ kaukṛtyamaśubhaṃ vidhāḥ / vibhavecchā ca nāryasya jāyante hetvabhāvataḥ // abhidh-d_276 //
yena khalu kleśaparyavasthānena saṃcitya prāṇivadhādattādānakāmamithyācāramṛṣāvādānadhyāpadyetaitadvadhādyaprahīṇamapi na samudācarati bhāvanāheyatvāt | kaukṛtyaṃ cākuśalaṃ na samudācarati | mānavidhāśca nava na samudācaranti | vibhavatṛṣṇāpi bhāvanāprahātavyāpi satī na samudācarati | 'ca'śabdādbhavatṛṣṇāyāśca kaścitpradeśaḥ | aho vatāhamairāvaṇaḥ syāṃ nāgarājā aho vatāhamasurendraḥ syāṃ vaimacitrādiḥ | aho vatāhamuttareṣu kuruṣu janma labheyetyevamādi |
kiṃ punaratra kāraṇaṃ yadete 'prahīṇāḥ khalvapi santo nāryasya samudācaranti ? śūnyatāyāḥ subhāvitatvātkarmaphalasaṃbandhayukteśca viditatvāt, dṛṣṭipuṣṭatvācca ||
tatra mānavidhā asmimānaśca satkāyadṛṣṭipuṣṭāḥ | vadhādiparyavasthānaṃ mithyādṛṣṭipuṣṭam | vibhavatṛṣṇocchedadṛṣṭipuṣṭā | bhavatṛṣṇāpradeśaḥ śāśvatadṛṣṭipuṣṭaḥ | iti vidhādayastatpoṣakakleśābhāvādāryasya notsahante santānamadhyāroḍhum | kaukṛtyamapi cākuśalamavītarāgasyāryasyāprahīṇaṃ na cāsya tatsaṃbhavati cikitsāsamutthitatvāditi ||
athānuśayāḥ sarvatragāḥ kasmātkleśanikāyā vyavasthāpyante ? tadārabhyate- duḥkhātsamudayāccaiva sarvagānāṃ vyavasthitiḥ / duḥkhasamudayadarśanaprahātavyāḥ khalvanuśayāḥ sarvagāḥ | yasmāt taddṛṣṭiheyajātīnāṃ sarvāsāṃ dvipadasthiteḥ // abhidh-d_277 // dvayoḥ khalu nikāyayoḥ duḥkhasamudayākhyayostaddarśanaheyāṇāṃ vakṣyamāṇānāṃ kleśānāmubhayatra labdhapratiṣṭhatvāt ||
kiṃ punaḥ sarve duḥkhasamudayaheyāḥ na heyāḥ sarvatragāḥ ? netyāha | kiṃ tarhi ?
kāṅkṣā pañca dṛśo 'vidyā tadvyāmiśrātha kevalāḥ / sapta sarvatragā duḥkhāddhenorebhyaścatuṣṭayam // abhidh-d_278 //
saptadṛṣṭayo dve vicikitse tābhiśca saṃyuktāvidyā āveṇikī ca (jaini_240) dviprakārā ityekādaśānuśayā dhātau dhātau svadhātubhūmisarvatragā jñeyāḥ | sakalasvadhātubhūmyālambanatvāt | ete ca paripiṇḍya trayastriṃśatsarvatragā bhavanti ||
ete punaḥ sarvatragāḥ dravyato daśa caikaśca nāmnā sapta tu te matāḥ / tisṛṇāmapyavidyānāṃ dvayośca vicikitsayorekanāmatvāt |
atha kasmādrāgapratighamānā na sarvatragāḥ ? taducyate- rāgapratighamānāstu paricchedapravartinaḥ // abhidh-d_279 // ete khalu svalakṣaṇakleśāḥ pratikleśamanavayavaṃ cālambyotpadyate | tasmānna sarvagāḥ ||
vicikitsādyāstu
prakārāntaravartitvātsakṛtsarvasvabhūgatiḥ / dhātvantarāvalambitvātpūrvoktā eva sarvagāḥ // abhidh-d_280 //
atra punaḥ navordhvadhātukāsteṣāmādyā dṛṣṭidvayādṛte / satkāyāntargrāhadṛṣṭī hitvānye nava visabhāgadhātusarvatragāḥ |
kiṃ punaranuśayā eva sarvatragāḥ ? netyāha | kiṃ tarhi ? teṣāṃ sahabhuvo dharmāḥ prāptivarjyāśca sarvagāḥ // abhidh-d_281 // ye sarvatragānuśayasahabhuvo vedanādayo dharmāḥ, jātyādayaśca te 'pi sarvatragāstadekaphalatvāt ||
teṣāṃ punaraṣṭānavatīnāmanuśayānāṃ kati sāsravālambanāḥ katyanāsravālambanāḥ ? tadārabhyate-
kāṅkṣāmithyādṛgābhyāṃ ca miśrāvidyātha kevalā / nirodhamārgadṛggheyāḥ ṣaḍete nirmalekṣiṇaḥ // abhidh-d_282 //
nirodhamārgadarśanaheyā mithyādṛṣṭivicikitsā tatsaṃprayuktā cāvidyā sahāveṇikyāvidyayā | ityete dhātau dhātau ṣaḍanuśayā anāsravālambanāḥ | śeṣāḥ sāsravālambanāḥ ||
athaite nirmalālambanāḥ kati katyuparamamālambyante, kati bhūmipratipakṣaṃ ca ? taducyate-
svabhūmereva nirvāṇaṃ mārgasthannavabhūmikaḥ / taddṛśyaviṣayo 'nyo 'nyo hetutvāddhetubhāvataḥ // abhidh-d_283 //
svabhūminirodha eva nirodhālambanānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāmālambanam | kāmāvacarāṇāṃ kāmāvacaranirodhaḥ | evaṃ yāvadbhavāgrabhūmikānāṃ bhavāgrasyaiva | mārgālambanānāṃ tu kāmāvacarāṇāṃ sarva eva svabhūmikāḥ kleśāḥ mārga ālambanam | yo 'pyasau rūpārūpyapratipakṣaḥ, rūpārūpyāvacarāṇāmapyaṣṭamūmikānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ navabhūmi- ko 'nvayajñānapakṣyo mārga ālambanaḥ | kiṃ punaḥ kāraṇaṃ mithyādṛṣṭyā nirodhaḥ paricchinna ālambyate, na mārgeṇa ? taducyate | 'hetutvāddhetubhāvataśca |'; mārgo hi parasparahetukaḥ, na tu nirodha ityasti viśeṣaḥ ||
atha kasmādrāgapratighamānā dṛṣṭiśīlavrataparāmarśo ca nānāsravālambanā iṣyante ? tatrāpadiṣyate-
na rāgaḥ śaktyahetutvānna dveṣo 'naparādhataḥ / namāno 'tipraśāntatvānna bhāvatvād dṛśo 'parāḥ // abhidh-d_284 //
tatra rāgastāvadyadyanāsravālambanaḥ syānnirvāṇābhilāṣapravṛttatvātkuśaladharmacchandavat, na yogināṃ varjanīyaḥ syāt | dveṣo 'pyapakāravastunyutpadyate, mokṣastu sarvaduḥkhoparamādupakārī | māno 'pyapraśāntatvādunnatilakṣaṇaḥ, nirmalāstu dharmāstadapaghātinaḥ | parāmarśī ca yadyanāsravālambanau syātāṃ samyagdṛṣṭitvaṃ pratipadyeyātām | tasmātpūrvoktā evānuśayā nirmalagocarāḥ ||
athaiteṣāmaṣṭānavateranuśayānāṃ katyālambanato 'nuśerate kati saṃprayogataḥ ?
sarvago 'nuśayaḥ kṛtsnāmanuśete svadhātugaḥ / svāmālambanato bhūmiṃ svanikāyaṃ tvasarvagaḥ // abhidh-d_285 //
dvividhāḥ khalu sarvagāḥ | svadhātubhūmisarvagāḥ, visabhāgadhātubhūmisarvagāśca | asarvagā api dvividhāḥ | sāsravālambanāḥ, anāsravālambanāśca | tatra te ye 'nuśayāḥ svadhātubhūmisarvatragāste sakalāmeva pañcaprakārāṃ svadhātubhūmimālambanato 'nuśerate | ye tvasarvatragāḥ sāsravālambanāste svabhūmau svanikāyamālambanato 'nuśerate | duḥkhadarśanaprahātavyāḥ duḥkhadarśana prahātavyameva nikāyaṃ yāvadbhāvanāprahātavyā bhāvanāprahātavyameveti ||
ālambanataśca asvīkārādvipakṣatvānnordhvabhūmārgagocaraḥ / ālambanato 'nuśerata iti vartate | kiṃ kāraṇam ? anyabhūmikasyānāsravasya ca vastunaḥ 'asvīkārādvipakṣatvā'cca | ātmadṛṣṭitṛṣṇābhyāṃ hi svīkṛte vastunyanuśayo 'nuśayitumutsahate | anāsrave tu vastunyūrdhvabhūmike ca pravṛttireva satkāyadṛṣṭitṛṣṇayornāstīti na tatrānuśerate | saṃprayogiṇi tu svasminnahīne saṃprayogataḥ // abhidh-d_286 // anuśerata ityadhikṛtam | yo yena dharmeṇānuśayaḥ saṃprayuktaḥ sa tasminsaṃprayogiṇi saṃprayogato 'nuśerate yāvadaprahīṇo bhavatīti 'tu'; śabdo viśinaṣṭi | tataścedamapi siddhaṃ bhavati- anāsravālambanā visabhāgadhātubhūmyālambanāśca saṃprayogata evānuśerate | sāsravālambanāḥ svabhūmāvālambanataḥ saṃprayogataśceti ||
kutaḥ punarete 'nuśayā ucyante ? taducyate | prāgāviṣkṛtametatprasaṅgāgataṃ na tu sūtritamiti | tadidānīṃ sūtragataṃ pradarśyate |
dhātrīvastramalanyāyaiḥ khacarāmbucarakramaiḥ / ete 'nuśerate yasmāttasmādanuśayāḥ smṛtāḥ // abhidh-d_287 //
itaśca,
svairiṣṭādibhirākāraiḥ paramāṇukṣaṇeṣvapi / yato 'nuśerate caite tataścānuśayā matāḥ // abhidh-d_288 //
tatra rāgastāvadiṣṭākāreṇa khaṇḍakṣīrabhakṣaṇavat | dveṣastvaniṣṭākāreṇa kāñjikakodravaudanabhakṣaṇavadityevamādi | paramāṇuṣu kṣaṇeṣu ca sūkṣmeṣvekeṣvapyanuśerata ityanuśayāḥ | niruktanyāyena pūrvaṃ vā prāptimutsṛjya paścātsamudācārato 'nuśerata ityanuśayāḥ | anyat pūrvameva vyākhyātamiti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau pañcamasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
pañcamādhyāye
dvitīyapādaḥ |
athaiṣāmaṣṭānavateranuśayānāṃ katyakuśalāḥ katyavyākṛtāḥ ? tadārabhyate-
ādyaṃ dṛṣṭidvayaṃ kāme nivṛtāvyākṛtaṃ matam / dhātudvaye tu sarve 'pi nivṛtāvyākṛtā malāḥ // abhidh-d_289 //
kāmadhātau tāvat | satkāyāntargrāhadṛṣṭī tatsaṃprayuktāvidye nivṛtāvyākṛte | satkāyadṛṣṭistāvaddānaśīlabhāvanābhiraviruddhatvātkuśalamūlasamucchedavairodhikatvācca nākuśalā | viparītākāratvānna kuśalā | tṛṣṇāvadakuśaleti cet | na | tṛṣṇāprakarṣe sarvākāryapravṛttidarśanā t | antargrāhadṛṣṭirapi janmocchedapravṛttatvānnirvāṇavirodhinī saṃvegānukūlā ceti nākuśalā | yathoktaṃ bhagavatā- "yeyaṃ dṛṣṭiḥ sarvaṃ me na kṣamata itīyaṃ dṛṣṭirasaṃrāgāya na saṃrāgāya" iti | tathoktam- idamagryaṃ bāhyakānāṃ dṛṣṭikṛtānāṃ yaduta no ca syānna ca me syānna bhaviṣyāmi na me bhaviṣyati" iti | rūpārūpyadhātvoḥ (jaini_246) 'sarve 'pi nivṛtāvyākṛtā malāḥ |'; samādhisamāpattyupahatatvāt na śaknuvanti nivartayitum | kuśalāstu dharmā avyābādhaphalatvādvipākaṃ janayitumutsahante ||
kāmeṣvakuśalāḥ śeṣāḥ
satkāyāntargrāhadṛṣṭitatsaṃprayuktāvidyāvarjitāḥ kleśāḥ kāmadhātāvakuśalāḥ, savyābādhaphalanirvartakatvāt |
ebhyaḥ punaḥ katyakuśalamūlāni kati neti ? taducyate-
rāgadveṣatamāṃsyataḥ / trīṇyevāśubhamūlāni pañcakāraṇayogataḥ // abhidh-d_290 //
ye dharmā akuśalāścākuśalamūlaṃ ca darśanabhāvanāheyāśca pañcaprakārāśca ṣaḍvijñānakāyikāśca ta evākuśalamūlānīṣyante ||
kiṃ punaryathākuśalāni anuśayānāṃ mūlāni santyevamavyākṛtānāmapi santīti ?
avyākṛtadvayasyāpi trīṇi mūlāni tatsamāḥ / avidyā dhīśca tṛṣṇā ca na kāṅkṣāmānadṛṣṭayaḥ // abhidh-d_291 //
"trīṇi khalvavyākṛtamūlāni, avyākṛtāvidyā tṛṣṇā prajñā" iti kāśmīrāḥ | hetvartho hi mūlārthaḥ | anivṛtāvyākṛtā ca prajñā hetutvena vartata ityasāvapyavyākṛtamūlam | vicikitsā nāvyākṛtamalam | na ca mānaḥ || calatvādūrdhvavṛttitvādavyāpitvādyathākramam / calā hi vicikitsā pratiṣṭhārthaścamūlārthaḥ | ūrdhvavṛttirunnatalakṣaṇo mānaḥ, adhogamanavṛttīni ca mūlāni | na caitau kleśau ṣaḍvijñānakāyikau | tasmādavyāpitvānna mūleṣu vyavasthāpyete |
avyākṛtāḥ tṛṣṇādṛṣṭimānāvidyā iti bahirdeśīyakāḥ, dhyāyisūtrokteḥ | trayo hi dhyāyinaḥ- tṛṣṇādṛṣṭimānottaradhyāyibhedāt | sarve ca te 'vidyāvaśādbhavantīti catvāryeva iti |
etacca na te | kasmāt ? sūtrasyārthāparijñānādaheturdhyāyicodanāt // abhidh-d_292 // na khalveṣā dhyāyitritvacodanāvyākṛtamūlanirdeśaparā | kiṃ parā tarhyeṣā ? yogināṃ vipattidhyānādhimokṣavyāvṛttipareti pūrvoktameva sādhuḥ ||
atha yāni sūtre caturdaśāvyākṛtavastūnyuktāni, kiṃ tāni kuśalākuśalapakṣāvyākaraṇādavyākṛtavastūni ? netyāha | kiṃ tarhi ? sthāpanīyatvāt |
praśnavyākaraṇānyākhyaccatvāri vadatāṃ varaḥ / śiṣyāṇāṃ vādaśikṣārthaṃ sthitīnāṃ ca catuṣṭayīm // abhidh-d_293 //
trīṇi khalu kathāvastūnyārabhya catvāri vyākaraṇānyāvabudhya catasraśca sthitīravagamya vigṛhya sabhāyāṃ pañcabhiravayavaiḥ svapakṣaṃ pratiṣṭhāpya vādaḥ karaṇīyo nāto 'nyathā ityatra viniścayāt ||
kāni punastāni catvāri vyākaraṇāni ? kāśca tāścatasraḥ sthitayaḥ ? tadavadyotyate-
ekāṃśākhyaṃ vibhajyākhyaṃ pṛcchākhyaṃ sthāpyameva ca / maraṇaprasavotkarṣajīvadravyānyatādivat // abhidh-d_294 //
tatraikāṃśavyākaraṇam- kiṃ yaḥ kaścijjāyate sarvosau mriyate? omiti vācyam | atha yaḥ kaścinmriyate sarvosau jāyata iti ? vibhajya vyākartavyam- kṣīṇāsravo na jāyate 'nyaḥ sarvoṃ jāyate | kiṃ manuṣyo viśiṣṭo 'tha hīna iti ? paripṛcchya vyākartavyam- kānadhikṛtya pṛcchasi ? devāṃstiryagādīnvā ? yadi devānārabhya hīna iti vācyam | atha tiraścaḥ śreṣṭha iti vyākartavyam | kimanyaḥ skandhebhyaḥ puruṣo vānanya iti ? eṣa praśnaḥ sthāpanīyaḥ, sadasatoranyānanyatvavyākaraṇāyogāt, khapuṣpasaugandhyadaurgandhyavyākaraṇavat ||
sthitayaścatasro nirdiśyante |
sthānavāditvasaṃjñaikā parikalpāhvayā parā / anyā pratipadākhyānyā jñānavāditvasaṃjñitā // abhidh-d_295 //
kaściddhi vādī sthānāsthāne saṃbhavāsaṃbhavākhye saṃtiṣṭhate kaścinna saṃtiṣṭhate | prathamaḥ kathyaḥ, dvitīyastvakathyaḥ | parikalpe saṃtiṣṭhate, yaḥ parikalpite dṛṣṭānte dārṣṭāntikārthe prasādhake saṃtiṣṭhate, sa ca kathyo yo na santiṣṭhate so 'kathyaḥ | evaṃ pratipadi jñānavāditāyāṃ yaḥ santiṣṭhate sa kathyate | yastu na saṃtiṣṭhate sa durmatirakathyate |
idamidānīṃ vaktavyam | atha kenānuśayena kasminvastuni saṃyuktaḥ ? tatra tāvadvastu kṣetravastvādipañcaprakāram | tadiha saṃyogavastvadhikṛtaṃ veditavyam | tad dvividhamāśrayālambananaiyamyena prakāranaiyamyena ca |
tatrāśrayālambananaiyamyena tāvaccakṣurvijñānakāyikairanuśayaiḥ, rūpeṣvālambanataḥ saṃyuktaḥ | tatsaṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | te ca manodharmāyatane | evaṃ yāvatkāyavijñānikairyathāviṣayamālambanataḥ, tatsaṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | manovijñānakāyikairdvādaśasvāyataneṣvālambanataḥ | saṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | ityāśrayālambananiyamaḥ |
prakāranaiyamyena tu duḥkhadarśanaprahātavyaiḥ sarvatragaiḥ pañcasu nikāyeṣvālambanataḥ saṃyuktaḥ | tatsaṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | asarvatragaistu svanaikāyikeṣvālambanataḥ | saṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | ityevaṃ sarvatra yathāsaṃbhavaṃ vaktavyam ||
athedānīmatītānāgatapratyutpannanaiyamyena kaḥ pudgalaḥ kasminvastuni katamenānuśayena saṃyuktaḥ ? tadidamudbhāvyate-
mānapratighasaṃrāgairvartamāno 'jjhitakriyaiḥ / jātā yatrāprahīṇāśca saṃyuktastatra vastuni // abhidh-d_296 //
ete hi mānapratigharāgāḥ svalakṣaṇakleśāḥ sadvastuviṣayatvāt | sāmānyalakṣaṇakleśāstu dṛṣṭivicikitsādyāḥ | ata ete mānādayo 'tītāḥ pratyutpannāśca yasminvastunyutpannā na ca prahīṇāstasminvastuni taiḥ saṃprayukto veditavyaḥ | nahyete sarvasya sarvatrotpadyante svalakṣaṇakleśatvāt ||
ajātairmānasairetaiḥ sarvatrānyaiḥ svakādhvikaiḥ / sarvatrājaistathā śeṣaiḥ saṃyuktā skandhasantatiḥ // abhidh-d_297 //
yathā prahīṇā iti vartate | yasya khalu yo 'tītaḥ kleśaprakāraḥ prahīṇo 'nāgato 'pi | ato ye mānarāgadayo nāgatā na prahīṇāstaiḥ sarvasmiṃstraiyadhvike vastuni saṃyuktaḥ | tadālambanānāmutpattisaṃbhavānmānasānāṃ ca traiyadhvaviṣayatvāt | ato 'nyai rāgādibhiranāgatairanāgata eva vastuni saṃyukto 'tītairatīta eva pratyutpannaiḥ pratyutpanna eva | mānasebhyo hyanye pañcavijñānakāyikāḥ | tataḥ siddhaṃ bhavatyatītapratyutpannairapi mānasairasvādhvike 'pi vastunyaprahīṇaiḥ saṃyuktaḥ syānna ca kevalaṃ mānasairevānāgatairebhiḥ sarvatra | kiṃ tarhi ? pañcavijñānakāyikairapi | anutpattidharmikaistu pañcavijñānakāyikaiḥ sarvatra traiyadhvikairvastuni saṃyuktaḥ, tadviṣayasyātītānāgatapratyutpannatvāt | sāmānyakleśaistu dṛṣṭivicikitsāvidyākhyaistraiyadhvikairapi sarvasmiṃstraiyadhvike vastuni saṃyuktaḥ, teṣāṃ sāmānyakleśatvādyāvadaprahīṇā ityanuvartate |
kathaṃ punargamyate 'tītādiṣu vastuṣu rāgādaya utpadyante taiśca tatra saṃyukto bhavatīti ? sūtrādeva hi | bhagavatoktam- "trayaśchandarāgasthānīyā dharmāḥ | atītāśchandarāgasthānīyā dharmāḥ, anāgatapratyutpannāḥ | atītāṃśchandarāgasthānīyāndharmānpratītyotpadyate cchandaḥ | utpanne cchande saṃprayuktastairdharmairvaktavyo (jaini_254) na visaṃyuktaḥ |" tathā- "yasmin rūpe 'tītānāgatapratyutpanne utpadyate 'nunayo vā pratigho vā |" ityevamādi |
kaḥ punaratra saṃyujyate ? yadā śūnyāḥ sarvasaṃskārāḥ, nityena dhruveṇa śāśvatenāvipariṇāmadharmeṇātmanātmīyena vā ? yathoktam- "asti karmāsti vipākaḥ kārakastu nopalabhyate ya imāṃśca skandhān pratinikṣipyānyān skandhān pratisaṃdadhātītyanyatra dharmasaṃketāt" iti vistaraḥ |
tatra pratisamādhānam- 'saṃyuktā skandhasantatiḥ |'; skandhasantatau hi skandhalakṣaṇasantānaikatvābhimānāt, saṃṣṛtyā sattvasaṃjñaptirityadoṣaḥ ||
trayātpunaretasmāt- dvayamevātra niṣpannaṃ tṛtīyaṃ tūpacārataḥ / vastusaṃyo nākhyaṃ dvayaṃ paramārthato vidyate sattvākhyastu tṛtīyo 'rthaḥ saṃvṛtyā vidyata iti |
kutaḥ punaretad dvayaṃ paramārthato vidyate ? taducyate- sadasaddhetutā yasmānmadhyasthaiśca parigrahāt // abhidh-d_298 // śubhāśubhaphalaṃ karmanaiyamyād guṇadoṣaphalaniyamyatā | kiñca, 'madhyasthaiśca parigrahāt |'; madhyasthā ucyante vītakleśāḥ | taiḥ śubhaṃ ca śubhato 'śubhaṃ cāśubhataḥ, guṇāśca guṇataḥ doṣāśca doṣataḥ parigṛhītaḥ | tatphalaṃ ceṣṭamiṣṭataḥ parigṛhītamaniṣṭaṃ cāniṣṭataḥ | iti siddhaṃ dvayaṃ pariniṣpannaṃ tṛtīyaṃ tūpacārata iti |
yuktaṃ tāvadidam | yadidaṃ pratyuktaṃ vastuhetupratyayātpratītyotpannaṃ paramārthato vidyate pratyātmavedanīyatvāt, tadālambanāśca rāgādayaḥ dravyataḥ santīti | yatpunaridamuktamatītānāgate vastuni traiyadhvikairanuśayaiḥ saṃyukta iti tadetatsāhasamāhopuruṣikamātram | kaḥ punaretadatītānāgatādi dravyato 'bhivāñcchatītyāhābhidhārmikāḥ ||
catvāraḥ khalviha pravacane vādinaḥ | katame catvāraḥ ? tadapadiśyate-
sarvamasti pradeśo 'sti sarvaṃ nāstīti cāparaḥ / avyākṛtāstivādīti catvāro vādinaḥ smṛtāḥ // abhidh-d_299 //
tatra sarvāstivādasyādhvatrayamasti sa dhruvatrayamiti | vibhajyavādinastu dārṣṭāntikasya ca pradeśo vartamānādhvasaṃjñakaḥ | vaitulikasya ayogaśūnyatāvādinaḥ (jaini_258) sarvaṃ nāstīti | paudgalikasyāpi avyākṛtavastuvādinaḥ pudgalo 'pi dravyato 'stīti |
atra punaḥ
ebhyo yaḥ prathamo vādī bhajate sādhutāmasau / tarkābhimāninastvanyeyuktyāgamabahiṣkṛtāḥ // abhidh-d_300 //
yaḥ khalveṣa prathamo vādī sarvāstivādākhyaḥ, eṣa khalu yuktyāgamopapannābhidhāyitvātsadvādī | tadanye bādino dārṣṭāntikavaitulikapaudgalikāḥ na yuktyāgamābhidhāyinaḥ, tarkābhimāninaste | mithyāvāditvādete lokāyatikavaināśikanagnāṭapakṣe (jaini_259) prakṣeptavyāḥ | ityataśca sarvaṃ sarvagatamupadarśayiṣyāmīti ||
kaḥ punarayaṃ sarvāstivādī sādhutāṃ bhajate ? tadidamavadyotyate | eṣa khalu vādī
icchatyadhvatrayaṃ yasmāt kṛtyataśca dhruvatrayam / sarvāstivāda ityuktastasmādādyaścaturvidhaḥ // abhidh-d_301 //
khalveṣa sarvāstivādaścaturdhā bhedaṃ pratipannaḥ | katham ? tadārabhyate-
bhāvāṅkānyathikākhyau dvāvavasthānyathiko paraḥ / anyathānyathikaścānyaḥ, tṛtīyo yuktivādyataḥ // abhidh-d_302 //
tatra bhāvānyathiko bhadantadharmatrātaḥ | sa hyevamāha- dharmasyādhvasu pravartamānasyānāgatādibhāvamātramanyathā bhavati | na dravyānyathātvam | yathā suvarṇasya kaṭakādisaṃsthānāntareṇa kriyamāṇasya pūrvasaṃsthānanāśe suvarṇanāśaḥ | kṣīrasya vā dadhitvena pariṇamato yathā rasavīryavipākaparityāgo na varṇasyeti | tadeṣa vārṣagaṇyapakṣabhajamānatvāttadvargya eva draṣṭavyaḥ | yasmāt eṣo 'vasthitasya dravyasya jātilakṣaṇasya samudāyarūpasya vānyathānyathāvasthānalakṣaṇaṃ pariṇāmamicchati |
lakṣaṇānyathiko bhadantaghoṣaka iha paśyatyatīto dharmo 'tītalakṣaṇena yukto 'nāgatapratyutpannalakṣaṇābhyāmaviyuktaḥ, evamanāgatapratyutpannāvapi | yathā puruṣaḥ (jaini_260) ekasyāṃ striyāṃ rakto 'nyāsvaviraktaḥ | tadasyāpyadhvasaṃkaro bhavatyekasya dharmasya trilakṣaṇayogābhyupagamāt | eṣo 'pi puruṣakāraṇi(?)vāgurāyāṃ praveśayitavyaḥ |
avasthānyathiko bhadantavasumitraḥ | sa khalvāha- dharmo 'dhvasu pravartamāno 'vasthāmavasthāṃ prāpyānyathānyathāstīti nirdiśyate | avasthāntaraviśeṣavikārātsvabhāvāparityāgācca | yathā nikṣepavartikaikāṅkavinyastaiketyucyate, saiva śatāṅke śataṃ sahasrāṅke sahasramiti |
anyathānyathiko bhadantabuddhadevaḥ | sa brūte | dharmo 'dhvasu pravartamānaḥ pūrvāparamavekṣyānyathā cānyathā cocyate | naivāsya bhāvānyathātvaṃ bhavati dravyānyathātvaṃ vā | athaikā strī pūrvāparamapekṣya mātā cocyate duhitā ca | tadvaddharmo 'nāgatapratyutpannamapekṣyātīta ityucyate | tathetaro 'pītaradvayamapekṣyeti |
asyāpyekasyātītasyādhvanaḥ pūrvottarakṣaṇadvayamapekṣyādhvatritvāpattidoṣaprasaṅgaḥ |
tadebhyaścaturbhyaḥ sarvāstivādebhyastṛtīyaḥ sthaviravasumitraḥ pañcaviṃśatitattvanirāsī paramāṇusaṃcayavādonmāthīca | ityato 'sāveva yuktyāgamānusāritvādāptaḥ prāmāṇika ityadhyavaseyam |
bhadantabuddhadevo 'pi tīrthyapakṣyabhajamānatvānna parigṛhyate |
bhadantaghoṣako 'pyadhvasaṃkaravāditvādekaikasyādhvano 'dhvatrayalakṣaṇabhāgbhavati |
ityatastṛtīya evāpadoṣaḥ | yasmāt-
kāritreṇādhvanāmepa vyavasthāmabhivāñchati / tatkurvanvartamāno 'dhvā kṛte 'tīto 'kṛte paraḥ // abhidh-d_303 //
ye khalu bhagavatoktāḥ svabhāvasiddhāstraiyādhvikā dharmā atītānāgatapratyutpannāsteṣāmayamācāryaḥ kriyādvāreṇāvasthābhedamicchatyajahatsvarūpo hetusāmagrīsannidhānaprabodhitaśaktiḥ | kriyāvān hi saṃskāro vartamāna ityucyate | sa eva tyaktakriyo 'tīto 'nupāttakriyo 'nāgataḥ | ityevaṃ ca sati kālatrayasyaikādhikaraṇyamekādhiṣṭhānavyāpāraparicchedyatvaṃ copapannam | anyathaikadravyajātinimittābhāve vaiyadhikaraṇye sati kālatrayasaṃbandhābhāvaḥ prāpnuyāditi |
atrāha codakaḥ- na, atītānāgatasyārthasya prajñaptyā vyapadeśasiddheḥ | na, paramārthadravyābhāve niradhiṣṭhānaprajñaptivyapadeśānupapatteḥ | vartamānāpekṣyastadvyapadeśa iti cet | na | vartamānasvarūpasthitiśaktikriyābhāve sattvānupapatteḥ, sadasatorapekṣāsaṃbandhābhāvācca | sattvalakṣaṇamidānīmeva dyotyate atītādīnāṃ padārthānām-
buddhyā yasyekṣyate cihnaṃ tatsaṃjñeyaṃ caturvidham / paramārthena saṃvṛtyā dvayenāpekṣayāpi ca // abhidh-d_304 //
yasya khalvarthavastunaḥ svabhāvasiddhasvarūpasyāviparītākārayā dharmopalakṣaṇayā paricchinnaṃ lakṣaṇamupalakṣyate tatsaddravyamityucyate | tatpunaḥ sat pratibhidyamānaṃ caturvidhaṃ bhavati |
paramārthena yannityaṃ svabhāvena saṃgṛhītaṃ na kadācitsvamātmānaṃ jahāti, viśiṣṭajñānābhidhānāpauruṣeyaviṣayisaṃbandhaṃ tatparamārthasadityucyate |
yatpunaranekaparamārthasatyapṛṣṭhena byavahārārthaṃ prajñaptirūpatayā nirdiśyate tatsaṃvṛtisat | tadyathā dhaṭapaṭavanapugdalādikam |
kiñcidubhayathā | tadyathā pṛthivyādi | kiñcitsattvā pekṣayā pitṛputraguruśiṣyakartṛkriyādi ||
atha yadidamuktaṃ dravyasanto 'tītānāgatādhvasthā dharmā iti tadāgamayuktyanabhidhānādabhidhānamātram | tasmādāgamayuktibhyāmupapādyo 'yamartha ityata idaṃ pratijñāyate-
sadatītāsamutpannaṃ buddhoktervartamānavat / dhīnāmagocaratvacca tatsattvaṃ vartamānavat // abhidh-d_305 //
uktaṃ hi bhagavatā- "asti bhikṣavo 'tītaṃ rūpaṃ nocedatītaṃ rūpaṃ abhaviṣyanneme sattvā atīte rūpe samarañjyantaḥ | yasmāttarhyastyatītaṃ rūpaṃ tasmādime sattvā atīte rūpe saṃrañjyante |" evamanāgatapratyutpannaṃ ceti vācyam | vibhaktipratirūpako 'yaṃ nipāta iti cet | na | vartamāne 'pi tatprasaṅgāt | kriyāvacanena cottarapadena pūrvasya kriyāvacanasyaiva padasya sāmānādhikaraṇyāt |
punaścoktaṃ bhagavatā- "rūpamanityamatītānāgatam, kaḥ punarvādaḥ pratyutpannasya ? evaṃdarśī śrutavānāryaśrāvako 'tīte rūpe 'napekṣo bhavatyanāgataṃ rūpaṃ nābhinandati | pratyutpannasya rūpasya nirvide virāgāya nirodhāya pratipanno bhavati | atītaṃ cedrūpaṃ nābhaviṣyanna śrutavānāryaśrāvako 'tīte rūpe 'napekṣo 'bhaviṣyat; yasmāttarhyastyatītaṃ rūpaṃ tasmācchrutavānāryaśrāvakaḥ atīte rūpe 'napekṣo bhavati" iti vistaraḥ |
tathoktam- yacchāriputra karmābhyatītaṃ kṣīṇaṃniruddhaṃ vigataṃ vipariṇataṃ tadastīti | taccet karma śāriputra nābhaviṣyannehaikatīyastaddhetoḥ tatpratyayādapāya durgativinipātaṃ kāyasya bhedānnarakeṣūpapatsyate" iti vistaraḥ | (jaini_266) tadāhitacittabhāvanāṃ sandhāya vacanādadoṣa iti cet | na | uktottaratvāt | uktottaro hyeṣa vādaḥ | kiṃ tilapīḍakavatpunarāvartase ?
kiñca, bhāvanābhāvyamānacittayoḥ svarūpaśaktikriyānupapatteḥ puṣṭavāsitatailavat, anyānanyatvādivakṣyamāṇadoṣācca |
paramārthaśūnyatāsūtrādasaditi cet | na | tadarthāparijñānāt | tata evānāgatādyastitvasiddheśca | tatraitat syāt- paramārthaśūnyatā sūtre bhagavatā (jaini_267) vispaṣṭamanāgatādināstitvaṃ pradarśitam | tatra hyaktam- "cakṣurūtpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati, nirudhyamānaṃ na kvacitsaṃnicayaṃ gacchati" iti vistaraḥ | atītānāgatasadbhāve cāgatigatidoṣābhyupagamaḥ prāpnotīti |
etacca na | kutaḥ ? sūtrārthāparijñānāt | ata evānāgatādyastitvasiddheśca |
sūtrasya tāvadayamarthaḥ | yaduktam- "cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati, nirudhyamānaṃ na kvacitsaṃnicayaṃ gacchati" iti tadvedoktavādavidhipratiṣedhārthaṃ sāṃkhyamatavyudāsārthaṃ ca |
vede hyaktam- "pañcatvamāpadyamānasya cakṣurādityādāgataṃ punastatraiva prativigacchati | śrotramākāśam | ghrāṇaṃ pṛthivīm | jihvā āpaḥ | kāyo vāyum | manaḥ salilaṃ somamityarthaḥ |" tatpratiṣedhārthaṃ bhagavānavocat- "cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati" iti vistaraḥ |
sāṃkhyāḥ khalvapyācakṣate- "cakṣuṣpradhānādāgacchati tatraiva ca punarvigacchati" iti | tannirāsārtha ca bhagavānavocat- "cakṣarutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati |" adeśapradeśasthāḥ khalvanāgatātītaparamāṇvavijñaptisaṃjñitā dharmāḥ iti tadāgamanagamanānupapattiḥ |
kastarhi vākyārtha |- "abhūtvā bhavati | bhūtvā ca prativigacchati" iti ? dvividhaṃ hi cakṣurdravyasadeva paramārthasato yadaprabuddhamubhayam(?) | anyatprabuddhamanu(- ddhamu ?)pāttakriyam | pūrvaṃ taddhetūnpratītya kriyāmupādatte prabudhyata ityarthaḥ | upāttakriyaṃ ca dvitīyam | taddhi kriyāmujjhatprativigacchatītyuktaṃ bhavati |
sāṃkhyamataniṣedhārthaṃ vā | sāṃkhyānāṃ khalvekaṃ kāraṇaṃ nityaṃ svāṃ jātimajahattena tena vikāraviśeṣātmanā bhūtvā bhūtvānyenānyena kāryaviśeṣātmanā pariṇamatīti | tatpratiṣedhārthaṃ bhagavānavocat- "cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati nirudhyamānaṃ na kvacitsaṃnicayaṃ gacchati" iti | cakṣurabhūtvā vartamāne 'dhvani kṣaṇamātraṃ kriyārūpamādaya tyaktvā punaradarśanaṃ gacchati |
kiñcānyat, ata evānāgatāstitvasiddheḥ | yaduktamasminneva sūtre cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati" ityatraitadādarśitam | sadidaṃ cakṣurantaraṅgabahiraṅgakāraṇasāmagrīsannidhānopādhivaśena kriyāmupādadānaṃ na kutaścidāgacchati | kutaḥ punastatsattvamiti cet | mukhyasattāviṣṭe kartari śānacovidhānānnirudhyamānavaditi | tasmād durvihitavetāḍotthānavat sautrāntikaiḥ svapakṣopaghātāya sūtrametadāśrīyate |
evaṃ tāvadāgamātsiddhamadhvatrayāstitvam |
yuktito 'pi- 'dhīnāmagocaratvācca tatsattvaṃ vartamānavat |'; tadākārayā khalu buddhyā yasyārthasya svasāmānyalakṣaṇaṃ paricchidyate, yaśca buddhoktanāmakāyadharmakāyābhyāmabhidyotyate sa paramārthato vidyate | katham ? vartamānacakṣūrūpādivat | jñānajñeyābhidhānābhidheyasaṃbandhaḥ khalvakṛtakaiti śiṣṭāḥ pratipadyante ||
asadālambanāpi buddhirastīti cet | atrāpadiśyate- nāsadālambanā buddhirāgamādupapattitaḥ / āgamastāvat- "cakṣuḥ pratītya rūpaṃ cotpadyate cakṣurvijñānaṃ yāvanmanaḥ pratītya dharmāṃścotpadyate manovijñānam | etāvaccaitatsarvamasti" ityuktaṃ bhagavatā | tatra manovijñānaṃ traiyadhvikāsaṃskṛtadharmaviṣayāyama, pañcavijñānakāyāḥ pratyutpannapañcaviṣayālambanāḥ | na tu kvacidasadālambanamuktaṃ nāpi tadastīti tadviṣayabuddhyabhāvaḥ |
tathoktam- "yaduta loke nāsti tadahaṃ drakṣyāmi" iti vistaraḥ | (jaini_270) tathā- "trayāṇāṃ sannipātaḥ sparśaḥ | sahajātā vedanā" iti vistaraḥ | etenābhidhānābhidheyasaṃbandhaḥ pratyuktaḥ | tadevaṃ sati sūtre 'sminmadhyamāpratipatpradarśitā | yaduta- kenacitprakāreṇa śūnyāḥ saṃskārāḥ mithyāparikalpitena puruṣālayavijñānābhūtaparikalpādinā | kenacidaśūnyāḥ, yaduta- svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇābhyāmiti | yathā kātyāyana sūtre- "lokasamudayaṃ jñātvā yā loke nāsti tā sā na bhavati | lokanirodhaṃ jñātvā yā loke 'sti tā sā na bhavati itīmau dvāvantau parityajya madhyamayā pratipadā tathāgato dharmaṃ deśayati |" na caitad dva yamastināstitvākhyamekādhikaraṇaṃ virodhādupapadyate na ca niradhiṣṭhānam | nāpi khapuṣpaśūnyādhiṣṭhitam |
yuktirapi | jñānajñeyābhidhānābhidheyasaṃbandhasyākṛtakatvāt | nāstiśaśaviṣāṇamityasya jñānasyābhidhānasya cāsadviṣayatvamiti cet | tatra brūmaḥ- anyāpekṣye 'tha saṃbandhaprtiṣedho 'śvaśṛṅgayoḥ // abhidh-d_306 // yo 'yaṃ nāsti śaśaviṣāṇādipratiṣedho 'sya tarhi kiṃ pratiṣedhyam ? yadyasadālambanā buddhirnāstyabhidhānaṃ vā nirabhedheyamiti ? atrāpadiśyate | 'anyāpekṣye 'tha saṃbandhapratiṣedhaḥ |'; kāryakāraṇādistrividhaḥ saṃbandho 'tra goviṣāṇādiṣu pūrvadṛṣṭaḥ śaśaviṣāṇādiṣu pratiṣiddhyate | śaśaśiromātrakākāśadhātusaṃbandhadarśanādyadi śaśaśirasyapi viṣāṇama viṣyattadvadevopalapsyata | na copalabhyate | tasmātsaṃbandhāntarāpekṣaṃ śaśaviṣāṇaśabdagaḍumātraṃ nañā saṃbandhyantarasaṃbandhabuddhyapekṣeṇāvadyotyate, na tu kiñcidabhidhānamabhidheyaṃ vā pratiṣedhyātmanā śrīyata iti siddhaṃ sarvā buddhiḥ sadviṣayeti |
etenājātaṃ dhvastaṃ ca goviṣāṇaṃ pratyuktam | gośiromātramākāśadhātuveṣṭitaṃ dṛṣṭvā janiṣyate dhvastaṃ vā goviṣāṇamiti draṣṭavyam |
trayodaśāyatanapratiṣedhabuddhiviṣayād astitvādasadālambanā buddhirastīti cet | na | bhagavataiva vāgvastumātrametaditi nirṇītatvāt | uktaṃ hi bhagavatā hastatālopame sūtre- "etāvatsarvaṃ yaduta cakṣū rūpaṃ ca yāvanmano dharmāṃśca | yaḥ kaścidetad dvaya pratyākhyāyānyad dvayaṃ jñeyamabhidheyaṃ vā (jaini_272) kalpayet vāgvastumātramevāsya syāt | pṛṣṭo vā na saṃprajānīyāduttare vā saṃmohamāpadyeta | yathāpi tadaviṣayatvāt |" iti |
kiñca, astiśaśaviṣāṇābhidhānābhidheyavannāstyuktirapi vāgvastumātraṃ viṣāṇākhyābhidheyārthasaṃbandhavihīnam | etena ṣaṣṭhaḥ skandhaḥ pratyuktaḥ | kiñca, pañcaskandhaviṣayaviparītajñānapratiṣedhāt | alātacakrabuddhipratiṣedhavat, dvicandrabuddhipratiṣedhavacca | uktaṃ hi bhagavatā- "ye kecidātmeti samanupaśyantaḥ samanupaśyanti sarve ta imāneva pañcopādānaskandhānsamanupaśyantaḥ samanupaśyanti" iti skandhaviṣaye caiṣā nityātmadravyabhrāntirityavadyotyate |
kiñca, nañaḥ sadasatpratiṣedhyaviṣayatvānupapatteśca | santaṃ tāvadarthaṃ na pratiṣeddhum samarthaḥ | yadi hi santamarthaṃ śaknuyātpratiṣeddhuṃ na rājāno hastyaśvaṃ bibhṛyurna santi dasyava ityevaṃ brūyuḥ | ityukte dasyūnāmabhāvaḥ syāt | na caitadasti | athāsantaṃ pratiṣedhayati, tenābhāvapratiṣedhādbhāva eva syāditi | tasmānnaño na goviṣāṇādiḥ nāpi śaśaviṣāṇādiḥ pratiṣidhyate | kiṃ tarhi | śaśākāśadhātusaṃbandhabuddhyapekṣeṇa goviṣāṇādidravyāsaṃbandhabuddhayo 'vadyotyante | siddhā sadālambanaiva buddhiḥ | evamanyatrāpi |
rūpādau vastuni kṣīṇe satyevotpadyate matiḥ / sā jñānasyāsanākārā śāstustathānyacittavat // abhidh-d_307 //
rūpādau khalvapivastunyabhyatīte satyeva buddhirutpadyate | na hyasadālambanā buddhirutpadyate | sadālambanā buddhirastītyupapāditam | na ca no dravyaṃ vinaśyatītyuktam | yadetada rūpādidravyaṃ pūrvānubhūtaṃ tadeva tatsmṛtyā gṛhyata ityupariṣṭādapi sādhayiṣyāmaḥ |
yā tarhi niruddhadevadattānusmṛtirdhaṭānusmṛtirvā sā kathaṃ jāyate ? atītānāga tayordevadattaghaṭaprajñaptyupādānayoriti | atra brūmaḥ | sāpi khalu sāvidyāsyāsadākārotpadyate sthāṇvādau puruṣādibuddhivat | niravidyasya tu śāstustattvākārā bhavati rūpādidharmamātrabuddhireva | (jaini_273) tadyathā paracittavidaḥ svalakṣaṇākārā buddhirutpadyate | tatsāmarthyopādhivaśenānyathāpi jānīte | tadvattatsāmarthyeṇa bhāvinīṃ bhūtāṃ ca saṃjñāṃ rūpādiṣu devadattaghaṭalakṣaṇāṃ pratipadyata iti ||
itaśca sadatītānāgatam- harṣotpādabhayodvegasmṛtyutpattyaṅgabhāvataḥ / atītānāgataṃ hi mitramamitraṃ vā manasi kṛtvā harṣotpādabhayādayo 'bhyupajāyante | te cānimittā na bhavitumarhanti | katham ? vartamānavat | | tadyathā sati vartamāne mitre 'mitre vā harṣabhayādayo bhavanti nāsatīti tadvat |
kiñca, sāṅgasya śaktyabhivyakteḥ sadīpaghaṭarūpavat // abhidh-d_308 // vidyamānasya khalvanāgatasya vastuno 'tītapratyutpannasahakārikāraṇasāmagrīgṛhītasya śaktimātramāvirbhavati | katham ? 'sadīpaghaṭarūpavat |'; tadyathā tamasi vidyamānasya ghaṭarūpasya svātmodbhāvanaśaktiḥ pradīpādikāraṇasāmagrīsannidhāne sati bhavati tadvaditi | itaścāstyanāgatam || janīhākartṛ sādhyatvātpañcabhāvavikāravat / tadyathā asti vipariṇamate vardhate kṣīyate vinaśyatīti sati mukhyasattāviṣṭe kartari ete pañca bhāvavikārā bhavanti | tadvajjāyata ityayamapi ṣaṣṭhaḥ bhāvavikāraḥ sati mukhyāviṣṭe kartari bhavitumarhatīti | kiñca jāyamānatā sattā naśyatā nāsāmānādhikaraṇye satyananyatāpattisaṅkaradoṣaprasaṅgāt | vaiyadhikaraṇyābhyupagame saṃbandhābhāvādekatra tadvyapadeśānupapattiḥ | kiñca, jāyamānatādikriyābhāve 'stitvāyogāt | katham ? śaśaviṣāṇavaditi | upacārasatteti cet | na | mukhyasattāyāṃ satyāmupacārasadbhāvāt, vakṣyamāṇadoṣācca |
itaścāsti- sataḥ kriyāṅgatādṛṣṭervikāryaprāpyakarmavat // abhidh-d_309 // tadyathā vikārye karmaṇi sati karaṇaṃ dṛṣṭaṃ kāśātkaṭī karoti | prāpye ca karmaṇi sati grāmaṃ gacchati devadattaḥ sūryaṃ ca paśyatīti gamanadṛśikriye sati karmaṇi bhavataḥ | tadvannirvartye 'pi karmaṇi mukhyadravyāstitve sati devadattakartṛkā ghaṭakriyopapadyata iti ||
sāṃkhyaḥ paśyati- vidyamānameva jāyate | tadyathā kṣīre vidyamānaṃ dadhi, kāryakāraṇayorekatvāt | taṃ pratyapadiśyate- dvitīyaṃ janma jātasya vastuno nopapadyate / yadi khalu kṣīre dadhyādayo vikārāḥ santi bīje cāṅkurādayaḥ śukraśoṇite ca kalalādayaḥ, teṣāṃ jātānāṃ kṣīrādivajjanma punarna yujyate | yathā ca na yujyate tathā pūrvamevāviṣkṛtam |
vaiśeṣiko manyate- kapāleṣvavidyamānaṃ ghaṭadravyaṃ tantuṣu cāvidyamānaṃ paṭadravyaṃ kapālatantusaṃyogādutpadyate | gauṇyā ca kalpanayā viprakṛtā(ṣṭā ?)vasthāviṣayā janikartṛ sattā vyapadiśyata iti | asyāpyavayavidravyaṃ sahāvayavaiḥ pūrvameva vihitottaram | yatpunaruktamupacārasattayā janikartopadiśyata ityatra brūmaḥ- mukhyasattā guṇābhāvādgauṇī sattā na vidyate // abhidh-d_310 // na hi mukhyasattāyāṃ guṇābhāve 'vayavābhāve vā kāraṇeṣu prāgutpattyabhāve vā kāryasattopacāro yujyate ||
kasmāt ? sādharmye sati tadvṛttervyāhāraṃ madhuroktivat / tadyathā madhuravāgdevadatta iti vāci mādhuryaguṇayuktasya guḍadravyasya madhuno vā sādharmyamabhilaṣaṇīyatā vidyate ityato vāci mādhuryaśabdaḥ prayujyate | kanyāmukhe ca candrakāntisādṛśyaṃ dṛṣṭvā candraśabdaḥ prayujyate | vāhīke ca jāḍyasādharmyādgośabdaḥ prayujyate- gaurayaṃ vāhīka ityevamādi | na ca tathā kaścidaguṇāvayavagandho 'pi tantuṣu tatsaṃyoge vā prāgutpattyabhāve nirātmanaḥ kāryasyāstīti | na ca kāryaṃ kiñcidīṣatkṛtamupapadyate | niṣṭhāsattaikakālābhyupagamāt | prāgavyapadeśyaṃ vastumātraṃ viprakṛtaṃ jāyata iti cet | na | uktottaratvāt | mama tu candrakoṭīprakāśalakṣaṇo dṛṣṭānto vidyate | āviṣṭaliṅgamukhyasya janmeṣṭaṃ dārakādivat // abhidh-d_311 // ayaṃ hi janirabhiniṣkramaṇādivacano nāsatprādurbhāvavacanaḥ | katham ? 'dārakādivat'; | tadyathā dārako mukhyasattāviṣṭo mātṛkukṣerniṣkramaṇe jāyata ityucyate | tadvadatrāpīti |
dārṣṭāntikaḥ khalu brūte- kāraṇaśaktiṣu nirātmakajanikartrupacāraḥ pravartate | taṃ prati brūmaḥ-
syātkhapuṣpaiḥ khamutphullaṃ syāñjaṭālaśca darduraḥ / svabhāvo yadi bhāvanāṃ prāgabhūtvā samudbhavet // abhidh-d_312 //
na hyasataḥ kasyacicchaśaviṣāṇāderutpādo bhavati nairātmyāviśeṣasarvāsadutpattiprasaṅgāt | (jaini_275) taddhetukānāṃ ca jāyamānajātanaśyatkāleṣvātmāstitvasthitaśaktīnāmanupapatteḥ | kāraṇānāṃ ca kāryātmakatvāt prāgutpatterasattvam, asattvādanupapattidoṣāpattiḥ | kutaśca nābhāvo bhāvībhavati ? sthitiśaktikriyāyogāt ||
kathamayoga iti cet | tadāviṣkriyate-
sthitiśaktiparityaktāndharmānnāśānvitodayān / vada somya kathaṃ yāti pratītyā vastu vastutām // abhidh-d_313 //
iha khalu bhavatāmahetuko vināśaḥ sarvotpattimatāṃ nityasaṃnihitaḥ | tasmiṃśca sati janmasthitiśaktikriyā na vidyante, virodhāt | tāsvasatīṣu kāraṇamapi caiva vinaṣṭam | tadasminnasati kiṃ pratītya asannirātmakaṃ vastu vastutāṃ yātītyācakṣva | kathaṃ te kāryaṃ kāraṇaṃ vopapadyate ? satāṃ hi saṃjñāsaṃjñijñānajñeyakriyākāraṇahetuphalādīnāmanyonyāpekṣaprajñapteḥ | atha tavābhāvo na kaścidasti bhāvavirodhī, kathaṃ tarhi sa bhāvo naṣṭa ityucyate ? tasmādbhavato vāṅmātrametat, mama tu vidyamānayorevopakāryupakārakabhāvo yuktaḥ |
yasmāt-
loke dṛṣṭaḥ satoreva parasparamanugrahaḥ / tadvadevopaghāto 'pi nāśvaśṛṅgāhipādayoḥ // abhidh-d_314 //
anugrahopaghātayośca kāryakāraṇasaṃbandhopacāraśca satoreva bhavatītyāstanandhayebhyaḥ prasiddhametat, nāsatoḥ na ca sadasatoriti ||
vaitulikaḥ kalpayati- yatpratītyasamutpannaṃ tatsvabhāvānna vidyate / yatkhalu nisvabhāvaṃ nirātmakaṃ hetūnpratītya jāyate tasya khalu svabhāvo nāsti | na hi tatkāraṇeṣu pratyekamavasthitaṃ nāpi bhāgaśo nāpyanyatra kvacit | nāpi hetusamudāye tadrūpābhāvāt | yacca na kvacidasti tatkatamena svabhāvenotpatsyata iti nāsti svabhāvaḥ | yasya ca nāsti svabhāvaḥ tatkathamastītyucyate ? tasmādalātacakravannisvabhāvatvāt sarvadharmā nirātmāna iti |
taṃ pratyapadiśyate- na vidyate svabhāvādyadvidyate tattato 'nyathā // abhidh-d_315 // brahmodyametat- yatpratītyasamutpannaṃ tatsaṃvṛtyātmanā vidyate vanasaṃghādivat | yatparamārthato vidyate taraya pratītyāvasthāśaktimūrtikriyādimātramutpadyata iti ||
tasya tarhi hetavo vidyamānasya kamupakāraṃ kurvantīti ? atrābhidhīyate | na khalu dravyasvabhāvāstitvaṃ prati kañcidupakāraṃ kurvanti | na ca svabhāvasyāpekṣya prajñaptiḥ | kiṃ tarhi ?
prakurvanti daśāmātraṃ hetavo vastunaḥ sataḥ / rājatvaṃ rājaputrasya sātmakasyaiva mantriṇaḥ // abhidh-d_316 //
tadyathābhijātasya rājaputrasya vidyamānasya mantriṇaḥ sabalasamudayāḥ parigrahānugrahamātreṇopakurvanto rājatvaṃ kurvantyevamanāgatasya vastunaḥ sato hetupratyayāḥ sametya lakṣaṇamātraṃ vartamānākhyamaiśvaryādhipatyaṃ kurvantītyavaboddhavyam ||
anye punarvarṇayanti-
dharmāṇāṃ sati sāmagrye sāmarthyamupajāyate / citānāṃ paramāṇūnāṃ yadvadātmopalambhane // abhidh-d_317 //
yathā khalu paramāṇusaṃcayaścakṣuṣā gṛhyate, pratyekaṃ paramāṇavo na gṛhyante, tathā kāraṇasāmagrye sati dharmāṇāṃ kriyāsāmarthyamupajāyata iti draṣṭavyam |
bhadantakumāralātaḥ paśyati- vātāyanapraviṣṭasyāntaḥpārśvadvaye 'pi truṭayaḥ santi | raśmigatasya tu darśanamasya truṭe raśmipārśvagāstvanumeyāḥ | etena vyākhyātaṃ dharmāṇāmadhvayordvayorastitvam | prāpya jñānātiśayaṃ munayaḥ paśyanti, tāstu dhīrhi trikajā ||
yastu manyate 'tītaṃ karmābhāvībhavatyanāgataṃ ca na vidyate taṃ pratyapadiśyate-
karmātītamasadyasya phalaṃ bhāvi karotyasat / vyaktaṃ vandhyāsutastasya jāyate vyantarātmajāt // abhidh-d_318 //
na hi bhavato vartamānakālāstitvamupapadyate, atītānāgatahetuphalābhāvāt, vandhyāvyantaraputrajanmavat ||
atra pratyavatiṣṭhante dārṣṭāntikāḥ- na brūmaḥ sarvathātītaṃ na vidyate | kiṃ tarhi ? dravyātmanā na vidyate prajñaptyātmanā tu saditi | tatra pratisamādhīyate-
nāmasallakṣaṇābhāvād dravyasatyāṅkasiddhitaḥ / anāgatābhyatītasya nāsti prajñaptisatyatā // abhidh-d_319 //
sopādānaṃ hi sarvaṃ prajñaptisat | na ca vartamānamupādānamupapadyate | anāgatābhyatītasya tasmānnirupādānasya prajñaptyabhāvādasadetat |
yadi tarhyanāgataṃ cakṣurādidravyaṃ vidyate kasmānna paśyati na dṛśyate na vijānāti ? na vyaktaṃ kāritrābhāvāditi ||
tadatra kośakāraḥ praśnayati-
ko vighnaḥ
yadi cakṣurvidyate kiṃ na paśyati ? vayaṃ brūmaḥ-
aṅgavaikalyam
dṛṣṭaṃ hi pradīpādyaṅgavaikalye vartamānasyāpi cakṣuṣo rūpādarśanam |
sa pratyācaṣṭe- sarvasya sadāstitve kuto 'ṅgavaikalyam ? vayamācakṣmahe- na tatsarvāstitā sadā / traiyadhvikāni khalvatrāṅgāni vivakṣitāni | tatra keṣāñcidasāṃnidhyaṃ bhavati tadvaikalyātkāritraṃ na karotīti |
sa pratyācaṣṭe-
tatkathaṃ
kiṃ lakṣaṇātkāritraṃ tato vā dravyāt, kimanyadāhosvidananyaditi ? tatra vayaṃ prativadmaḥ-
śrūyatāṃ sadbhyaḥ
chātrāsanamadhyāsya na hi sarvajñapravacanagāmbhīryaṃ sadevakenāpi lokena śakyaṃ tarkamātreṇāvaboddhum | yasmātsomya- durbodhā khalu dharmatā // abhidh-d_320 // tathāpi tu śrūyatām ||
vartamānādhvasaṃpātāt sāmagryāṅgaparigrahāt / labdhaśakteḥ phalākṣepaḥ kāritramabhidhīyate // abhidh-d_321 //
anāgatasya khalu dharmasya vartamānādhvasaṃpātādantaraṅgavahiraṅgasāmagryāṅgaparigrahāt labdhasāmarthyasya dharmasya yaḥ phalākṣepastatkāritramityucyate | sā ca vartamānakālā vṛttiḥ kāritramityākhyāyate | tatra yo brūte 'nanyatkāritramiti tasya dravyasvabhāvaparityāgaḥ prasajyate ||
śāstre tu khalu-
na vartamānatā rūpamatītājātatā na ca / yato 'to nādhvasaṃcārād rūpātmānyathateṣyate // abhidh-d_322 //
yadi dravyātmano nānyathātvaṃ kiṃ tarhi hetūn pratītya jāyate ? brūmaḥ-
avasthā jāyate kācidvidyamānasya vastunaḥ / tathā śaktistathā velā tathā sattā tathā kriyā // abhidh-d_323 //
tatrāvasthāśaktipracayakriyāpekṣā dravyavaśā śaktiḥ kriyāpekṣākṛtaṃ sāmarthyam | kriyānāgataphalā | dravyavṛttirvelā kālo vartamānākhyaḥ | mūrtiḥ paramāṇupracayaviśeṣaḥ | sattā prabodhākhyaṃ prajñaptisatyam | iti sarvametadantaraṅgabahiraṅgakāraṇasāmagrīsannidhānāpekṣāsaktasvarūpam ||
atra sarvāstivādavibhraṣṭirvaituliko nirāha- vayamapi trīn svabhāvān kalpayiṣyāmaḥ | tasmai prativaktavyam-
parikalpairjagadvyāptaṃ mūrkhacittānurañjibhiḥ / yastu vidvanmanogrāhī parikalpaḥ sa durlabhaḥ // abhidh-d_324 //
te khalvete bhavatkalpitāstrayaḥ svabhāvāḥ pūrvameva pratyūḍhāḥ | evamanye 'pyasatparikalpāḥ protsārayitavyāḥ | ityetadaparamadhvasaṃmohāṅkanāsthānaṃ kośakārakasyeti |
gatametatprāsaṅgikaṃ prakaraṇam | śāstramevānuvartatām ||
vyākhyātamidaṃ yasminvastuni yaiḥ kleśairyadavasthairyaḥ saṃyuktaḥ | idamidānīṃ vaktavyam | yadvastvaprahīṇaṃ saṃyuktaḥ sa tasminvastuni ? yasmi vā vastuni saṃyukto 'prahīṇaṃ tasya tadvastu ? yattāvadvastvaprahīṇaṃ saṃyuktaḥ sa tasminvastuni | syādvastuni saṃyukto na ca tadvastvaprahīṇaṃ yathā tāvaddarśanamārge | anyasarvatragairbaddhaḥ prahīṇe duḥkhadṛkkṣaye / duḥkhajñāne utpanne samudayajñāne cānutpanne duḥkhadarśanaprahātavyaṃ vastu prahīṇaṃ bhavati | tasminprahīṇe 'pi samudayadarśanaprahātavyo 'prahīṇaḥ, tadālambanaiḥ sarvatragaiḥ saṃyuktaḥ |
bhāvanāmārge 'pi- prahīṇe prākprakāre 'pi śeṣaistadavalambibhiḥ // abhidh-d_325 // navānāṃ prakārāṇāṃ yo yaḥ prakāraḥ pūrva prahīṇastasminprahīṇe 'pi śeṣaistadavalambibhiḥ kleśaiḥ saṃyukto vijñātavyaḥ ||
atha kasminvastuni katyanuśayā anuśerate ? atra cālambananiyama eva tāvaddarśayitavyaḥ | katamo dharmaḥ katamasya vijñānasyālambanam ? tata eva tadvispaṣṭaṃ gamyate- amuṣminvastuni iyanto 'nuśayā anuśerata iti | tadidamabhidharmagahvaraṃ pratāyate-
dharmāḥ ṣoḍaśa vijñeyāḥ pratyekaṃ tribhavātmakāḥ / pañcadhā nirmalāścaiva vijñānāni tathaiva ca // abhidh-d_326 //
dharmāstāvat kāmarūpārūpyadhātuṣu pratyekaṃ pañcaprakārā duḥkhādidarśanaheyā apraheyāśca nirmalā iti ṣoḍaśa bhavanti | evaṃ vijñānāni draṣṭavyāni ||
tatra tāvadābhidhārmiko 'nyaiḥ pṛṣṭaḥ-
dhātvāyatanasatyeṣu prakāreṣu ca lakṣayet / dharmasaṃgrahavijñānajñānānuśayacoditaḥ // abhidh-d_327 //
dharmasaṃgrahavijñāne vā pṛṣṭo dhātvāyatanaskandheṣu pātayitvā lakṣayet | (jaini_284) jñāneṣu pṛṣṭaḥ satyeṣu pātayitvā lakṣayet | anuśayeṣu pṛṣṭaḥ prakāreṣu pātayitvā nirdiśet | evamasaṃmūḍho vyākarotīti ||
tatra tāvat | vijñāneṣu ṣoḍaśadharmāścodyante | kasya vijñānasya katame dharmā gocarā iti ? tadāviṣkriyate-
saduḥkhahetudṛggheyāḥ kāmāptā bhāvanākṣayāḥ / svakatrayaikarūpāptivirajāścittagocarāḥ // abhidh-d_328 //
kāmāvacarāḥ khalu duḥkhasamudayadarśanabhāvanāprahātavyā dharmāḥ pratyekaṃ pañcānāṃ vijñānānāṃ gocarībhavanti | katameṣāṃ pañcānām ? sveṣāṃ trayāṇāṃ kāmāvacarasya duḥkhadarśanaprahātavyasya vijñānasyālambanam | samudayadarśanaprahātavyasya sarvatragasaṃprayuktasya | bhāvanāprahātavyasya kuśalasya | ekasya ca rūpāptasya bhāvanāprahātavyasya kuśalasyānāsravasya ceti | evaṃ samudayadarśanabhāvanāprahātavyāvapi vaktavyau ||
eta eva trayo dharmāḥ ātmīyādhastrayaikordhvanirmalānāṃ tu rūpajāḥ / rupāvacaro hi duḥkhadarśanaprahātavyo dharmaḥ aṣṭānāṃ vijñānānāmālambanam | svakatrayasyādharatrayasyordhvaikasyāmalasya ca | svadhātukasya trayasya pūrvavat | adharadhātukasya tu kāmāvacarayorduḥkhasamudayadarśanaprahātavyavisabhāgadhātvālambanayoḥ | bhāvanāprahātavyasya ca kuśalasya ūrdhvaikasyārūpyāvacarasya bhāvanāprahātavyasya kuśalasyānāsravasya ca | evaṃ samudayadarśanabhāvanāprahātavyau vācyau | ārūpyāptāstridhātvāptatrikanirmalagocarāḥ // abhidh-d_329 // ārūpyāvacarāsta eva trayo dharmāḥ, daśānāṃ vijñānānāmālambanam | traidhātukānāṃ pratyekaṃ trayāṇām, eṣāmevānāsravasya ca | ityevaṃ tāvat traidhātukāḥ duḥkhasamudayadarśanaheyābhāvanāheyāśca dharmā uktāḥ || sarve svādhikavijñeyāḥ samaniryāṇadṛkkṣayāḥ / sarva eva traidhātukāḥ nirodhamārgadarśanaheyāḥ svanaikāyikādhikacittagocarā vijñātavyāḥ | kāmāvacaro hi nirodhadarśanaprahātavyo dharmo duḥkhadarśanaprahātavyādivat pañcānāṃ vijñānānāmālambanam | svanaikāyikasya cānirodhadarśanaprahātavyasyeti ṣaṇṇām | evaṃ mārgadarśanaprahātavyo 'pi veditavyaḥ | rūpāvacarau nirodhamārgadarśanaprahātavyau pūrvavadaṣṭānāṃ vijñānānāṃ pratyekamālambanaṃ svanaikāyikasya cādhikasyeti navānām | evamārūpyāvacarau pūrvavaddaśānāṃ svanaikāyikasya cādhikasyetyekādaśānāmālambanaṃ bhavataḥ | uktāḥ pañcadaśadharmāḥ | niṣkleśāstribhavāptāntyatrayanirmalagocarāḥ // abhidh-d_330 // traidhātukānāṃ pañcānāṃ prakārāṇāṃ pratyekaṃ ye 'ntyāstrayaḥ prakārā nirodhamārgadarśanabhāvanāheyākhyāḥ, teṣāṃ navānāmanāsravasya ceti | evamanāsravā dharmā daśānāṃ vijñānānāmālambanaṃ bhavanti ||
punaraṣyeṣa evārthapiṇḍaḥ ślokenāvadyotyate-
kāmāptaṃ pañcaviṣayo rūpāptaṃ tvaṣṭagocaraḥ / ārupyāptaṃ daśānāṃ tu daśānāmeva cāmalam // abhidh-d_331 //
duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyānuśayasaṃprayuktaṃ vijñānaṃ traidhātukamanāsravaṃ ca pañcāṣṭadaśadaśavijñānagocaram | evameṣāṃ ṣoḍaśānāṃ dharmāṇāmetāni ṣoḍaśacittāni traidhātukāni pañcaprakārāṇyanāsravaṃ ca vyavasthāpyānuśayakāryaṃ yojayitavyam |
tatra tāvatkāmāvacaraduḥkhadarśanaprahātavyā dharmā daśānuśayāḥ, tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ salakṣaṇānulakṣaṇāḥ aprāptiprāptiprāptayaḥ | ete dharmā viṣayaḥ pañcānāṃ vijñānānām, duḥkhadarśanaprahātavyasya sarvasya vijñānasya, samudayadarśanaheyasya sarvatragasaṃprayuktasya, bhāvanāheyasya kuśalasyākliṣṭasya, dvividhasya kuśalasāsravasyāvyākṛtasya ca, rūpāvacarasyākliṣṭasya kuśalasāsravasya, akliṣṭasyāvyākṛtasya ca kuśalasyoṣmagatādivimokṣāpramāṇādisaṃprayuktasya | avyākṛtasya tu vipākajasya manobhaumasya sukhasaumanasyopekṣāsaṃprayuktasyānāsravasya ca duḥkhadharmajñānasamudayadharmajñānatatkṣāntisaṃprayuktasya vijñānasya |
tatrānāsrave vijñāne na kecidanuśayā anuśerate | sāsrave tu tatra tāvat-
kāmāptamūrdhvadharmārthe vijñāne svabhuvastrayaḥ / rūpāptā bhāvanāheyāḥ sarvagāścānuśerate // abhidh-d_332 //
kāmāptaduḥkhadarśanaprahātavye vijñāne kāmāvacarā duḥkhasamudayabhāvanāheyāḥ sarve 'nuśerate | rūpāvacare tvakliṣṭe kāmāvacaradharma gocarā eva rūpāvacarāḥ sarvatragāḥ, bhāvanāheyāścānuśerate ||
catvāraḥ parivṛtte sve rūpāptāḥ khalvapi trayaḥ / ārūpyāvacarāḥ sārdhaṃ sarvagairbhāvanākṣayāḥ // abhidh-d_333 //
parivṛtte tu khalvālambanālambane vijñāna ityarthaḥ | pūrvakāḥ kāmāvacararūpāvacarā yathoktāḥ | kenādhikībhavanti ? kāmāvacarastāvaccaturtho nikāyo mārgadarśanaprahātavyaḥ | kathaṃ kṛtvā ? yattadduḥkhasamudayajñānaṃ tatkṣāntisaṃprayuktaṃ vijñānaṃ kāmāvacaraduḥkhadarśanaheyadharmālambanam | tatkhalvālambanaṃ mārgadarśanaheyamithyādṛṣṭivicikitsāvidyāsaṃprayuktasya vijñānasya | (jaini_287) tasminvijñāne te 'nāsravālambanāḥ saṃprayogato 'nuśerate | sāsravālambanāḥ ālambanataḥ | evaṃ kāmāvacarāścatvāro nikāyā bhavanti |
rūpāvacare vijñāne sarvatragasaṃprayukte tvasarvatragālambate(?) | evaṃ rūpāvacarāstrayo nikāyā bhavanti | tasya tu caturthadhyānabhaumasyākliṣṭasya vijñānasya kāmadhātvālambanasyoṣmagatavimokṣāpramāṇā śubhādisaṃprayuktasyopekṣopavicārasaṃyuktasya vijñānasyālambanam | tatpunarākāśānantyāyatanasāmantakena kuśalenālambyate | atastatrārūpyāḥ sarvatragā bhāvanāheyāścānuśerate | uktaṃ duḥkhadarśanaprahātavyam | tadvadeva dvitīye 'pi pañcame 'pi tathaiva ca / evaṃ samudayadarśanabhāvanāprahātavyayorapi vijñānayorthathoktayordraṣṭavyam | ayaṃ tu viśeṣaḥ | duḥkhe duḥkhadarśanaheyāḥ sarve, samudayasarvatragāśca | samudaye tu samudayadarśanaheyāḥ sarve, duḥkhadarśanaheyāśca sarvatragāḥ | anyatsarvaṃ samānam | sāsravālambanāḥ sve ca tṛtīye 'pyanuśerate // abhidh-d_334 // nirodhadarśanaprahātavyaṃ tṛtīyaṃ vijñānam | tatrāpyete ca trayo nirodhadarśanaheyāśca sāsravālambanāḥ || parivṛtte tu kāmāptāḥ saṃskṛtārthāvalambinaḥ / parivṛtte tu vijñāne kāmāvacarāścatvāro nikāyāḥ, nirodhadarśanaheyālambanāśca sāsravālambanāḥ | ye hyanāsravālambanāste nirvāṇālambane vijñāne 'nuśerate, na vijñānālambane |
śeṣaṃ pūrvavadākhyeyam
pūrve catvāro nikāyāḥ, duḥkhasamudayamārgabhāvanāheyāścānuśerata ityarthaḥ | caturthe 'pi tṛtīyavat // abhidh-d_335 // caturthe 'pi khalu mārgadarśanaheye vijñāne kāmāvacarāstrayo mārgadarśanaheyāśca sāsravālambanā rūpāvacarāḥ savatragā bhāvanāheyāśca || parivṛtte tu kāmāptāścatvāro 'nyatra pūrvavat / parivṛtte tu khalu vijñāne kāmāvacarāścatvāro nirodhadarśanaheyaṃ (jaini_288) muktvā | rūpāvacarāstrayo duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ | ārūpyāḥ sarvatragāḥ bhāvanāheyāśca | samāptaṃ kāmāvacaraṃ vijñānam || rūpāpte prathame 'dhastāt trayaḥ sve khalvapi trayaḥ // abhidh-d_336 //ārūpyāḥ sarvagāḥ sārdhaṃ bhāvanāpathasaṃkṣayaiḥ / rūpāvacare prathame khalu vijñāne kāmāvacarāstrayo duḥkhasamudayavisabhāgadhātvālambanāḥ saṃprayogataḥ | asarvatragāstvālambanato bhāvanāheyāśca sve ca trayaḥ | eta evārūpyāḥ sarvatragā bhāvanāheyāśca |
parivṛtte trayo 'dhastāt
duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ | catvāraśca svadhātutaḥ // abhidh-d_337 // mārgadarśanaheyāśca duḥkhasamudayānvayajñānakṣāntisaṃprayukte vijñāne || ārūpyāptāśca catvāro nikāyā anuśerate / duḥkhasamudayayoḥ mārgadarśanamithyādṛṣṭyādisaṃprayuktacittālambanatvāt | tadvadeva dvitīye 'pi pañcame 'pi tathaiva ca // abhidh-d_338 // dvitīye 'pi khalu kāmāvacararūpāvacarāstrayo duḥkhasamudayabhāvanāheyāḥ | ārūpyāḥ sarvagā bhāvanāheyāśca || sāsravālambanāḥ sve ca tṛtīye 'pyanuśerate / yathā nirdiṣṭa iti | parivṛtte tu rūpāptāḥ saṃskṛtārthāvalambinaḥ // abhidh-d_339 // nirodhadarśanaheyā asaṃskṛtālambanān muktvā || anyattu pūrvavajjñeyaṃ caturthe 'pi tṛtīyavat / kāmāvacarāḥ trayo duḥkhasamudayabhāvanāheyākhyāḥ, ārūpyāvacarāścatvāraḥ, nirodhākhyaṃ muktvā | 'caturthe 'pi'; mārgadarśanaheye 'tṛtīyavat'; draṣṭavyam | yathā tṛtīye sāsravālambanāḥ svanaikāyikā adhikībhavanti, tathā caturthe 'pi sve sāsravālambanā adhikībhavanti |
tṛtīyavatparāvṛtte
catvāro duḥkhasamudayamārgadarśanabhāvanāheyākhyāḥ rūpāvacarāḥ, kāmāvacarāsrayaḥ, ārūpyāvacarāścatvāro nirodhadarśanaheyaṃ muktvā | mārgācca trayaḥ | samāptaṃ rūpāvacaram | ārūpyādye nibodhayet // abhidh-d_340 //sve trayaḥ kāmadhātvāptā rūpāptāśca trayastrayaḥ / sve trayo duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ kāmāptāḥ eta eva | rūpāptāśca eta eva trayaḥ | rūpāptavatparāvṛtte dvitīye pañcame tathā // abhidh-d_341 // parāvṛtte 'pi trayo nirodhamārgadarśanaheyau hitvā | rūpyārūpyāścatvāro nirodhadarśanaheyaṃ muktvā ||
yathā prathame dvitīye pañcame ca, tṛtīye khalvapi sve ca sāsravārthāvalambinaḥ / tṛtīye 'pi khalveta eva 'sve ca sāsravārthāvalambinaḥ'; | parāvṛtte svadhātvāptāḥ saṃskṛtārthāvalambinaḥ // abhidh-d_342 // parāvṛtte khalu sarve '; 'rūpyāvacarā asaṃskṛtālambanānmuktvā || anyattvādyavadākhyeyaṃ caturthe 'pi tṛtīyavat / kāmāvacararūpāvacarāḥ pūrvavadākhyātavyāḥ | 'caturthe 'pi tṛtīyavat |'; sve sāsravālambanāstvatrādhikī bhavanti | ādyavattu parāvṛtte vijñāne nirdiśed budhaḥ // abhidh-d_343 // parāvṛtte khalu vijñāne ādyavatkāmāvacarāstrayaḥ, nirodhamārgadṛggheyau hitvā | rūpāvacarāścatvāraḥ, nirodhadarśanaheyaṃ muktvā | aprahātavyadharmālambane vijñāne nirodhamārgadarśanaheyānāsravālambanasaṃprayukte | tatra traidhātukāstrayo 'nuśerate | ālambanālambanaṃ tu duḥkhasamudayamārgadarśanabhāvanāheyeta nikāyenālambate | nirodhadarśanaheyena ca sāsravālambanenālambyate | tatra saṃskṛtālambanāścatvāro nikāyāḥ, nirodhālambanaṃ muktvā | te hi nirvāṇālambane vijñāne nānuśerate, vijñānālambane tu ||
samāptāni ṣoḍaśacittāni | teṣu cānuśayanidaśaḥ kṛtaḥ | adhunā cakṣurindriyādīnāṃ vaktavyaḥ | so 'yamupadiśyate-
bhāvanāpathahātavyo nikāyaḥ sarvagaiḥ saha / anuśete dvidhātvāpto vyārūpyāścakṣurindriye // abhidh-d_344 //
cakṣurindriye khalu bhāvanāheyāḥ sarvatragāścānuśayāḥ kāmāvacararūpāvacarā anuśerate | evaṃ yāvatkāyendriye cakṣurdhātau rūpadhātau cakṣurvijñānadhātau yāvadvistareṇa kāyavijñānadhātau yāvadrūpaskandhe vācyam ||
adhunā cakṣurindriyālambane vijñāne vaktavyāḥ-
nikāyāḥ kāmarūpāptāścakṣurindriyagocare / duḥkhahetudṛgabhyāsaprahātavyāstrayastrayaḥ // abhidh-d_345 // ārūpyā bhāvanāheyāḥ sarvagāścānuśerate / cakṣurindriyālambane khalu vijñāne kāmāvacararūpāvacarāḥ duḥkhasamudayadarśanabhāvanāprahātavyāḥ, ārūpyāvacarāśca bhāvanāprahātavyāḥ, sarvatragāścānuśerate | parivṛtte tu catvāraḥ samadṛkkṣayavarjitāḥ // abhidh-d_346 // cakṣurindriyālambanālambane tu vijñāne catvāro nikāyā anuśerate | nirodhadarśanaheyaṃ hitvā | taddhi cakṣurindriyālambanaṃ vijñānaṃ sarvatra saṃprayuktam | tadapyālambanaṃ sarvatragāṇām | evaṃ trayaḥ parāvṛtte |
dviṣparāvṛtte tu cakṣurindriyaṃ khalvālambanaṃ duḥkhasamudayadharmajñānakṣāntisaṃprayuktasya cittasya | tatpunarālambanaṃ kāmāvacaramārgadarśanaprahātavyam | mithyādṛṣṭivicikitsāvidyātatsaṃprayuktānāṃ vijñānānām | teṣu vijñāneṣvanāsravālambanāḥ saṃprayogataḥ, sāsravālambanāstvālambanato 'nuśerate | evaṃ caturtho nikāyo vardhate mārgadarśanaheyaḥ | tadevaṃ sati kāmāvacarāścatvāraḥ, ārūpyāvacarāścatvāraḥ, sarve 'bhisamasya traidhātukāścatvāro bhavanti |
ākāśānantyāyatanasya khalu kuśalasya cakṣurindriyamālambanam | tatrārūpyāḥ sarvatragā bhāvanāheyāścānuśerate | tatrāpi sarvatragasaṃprayukte cetasi asarvatragā vardhanta iti trayo bhavanti | duḥkhasamudayālambanajñānakṣāntisaṃprayuktasya ca vijñānasya cakṣurindriyamālambanam | tadārupyamārgadarśanaprahātavyasya mithyādaṣṭyādisaṃprayukttasya vijñānasyālambanam | tatra te 'nāsravālambanāḥ saṃprayogataḥ, sāsravālambanāḥ ālambanataḥ | evamārūpyāvacarā api catvāro nikāyā bhavantīti ||
duḥkhendriye tu kāmāptaḥ svaireva saha sarvagaiḥ / tadgocare tu vijñāne nikāyā anuśerate // abhidh-d_347 //
kāmāpannāstrayo rūpāḥ sarvagābhyāsasaṃkṣayāḥ / paravṛtte tu catvāraḥ kāmāptā anuśerate // abhidh-d_348 //
trayo rūpabhavādantyādbhāvanāheyasarvagāḥ / sakalā dviṣparāvṛtteścatvāraścānuśerate // abhidh-d_349 //
sukhendriye tadālambe citte tadgocare 'pi ca / kāmādyāptāḥ yathāyogaṃ sarvagāścānuśerate // abhidh-d_350 //
tatra tāvat | sukhendriyaṃ saptavidham | kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyam, rūpāvacaraṃ pañcaprakāram, anāsravaṃ ceti | tadetatsamāsato dvādaśavidhasya vijñānasyālambanaṃ bhavati | kāmāvacarasya catuṣprakārasya anyatra nirodhadarśanaheyāt, rūpāvacarasya pañcaprakārasya, ārūpyāvacarasya dviprakārasya mārgadarśanabhāvanāheyasya anāsravasya ca | idaṃ dvādaśavidhaṃ sukhendriyālambanaṃ vijñānam | tatra yathāyogaṃ kāmāvacarāścatvāro nikāyāḥ rūpāvacarāḥ saṃskṛtāvalambanāḥ, ārūpyāvacarau dvau nikāyau, sarvatragāścānuśayā anuśerata iti |
tatpunaḥ sukhendriyālambanaṃ vijñānaṃ yasya cittasyālambanaṃ taccittaṃ sukhendriyā lambanālambanam | tasmin katyanuśayānuśerate ? tatkhalu sukhendriyālambanaṃ (jaini_292) dvādaśavidhaṃ cittaṃ katamasya vijñānasyālambanam ? tasyaiva ca dvādaśavidhasyārūpyāvacarasya ca bhūyo dviprakārasya duḥkhasamudayadarśana prahātavyasya | idaṃ caturdaśavidhaṃ sukhendriyālambanaṃ vijñānam | tatrārūpyāvacarau duḥkhasamudayadarśanaheyau vardhayitvā kāmāvacarā ārūpyāvacarāśca catvāro nikāyāḥ, rūpāvacarāśca saṃskṛtālambanā anuśayānuśerata iti 'yathāyoga'- vacanāt, 'api'śabdācca draṣṭavyam ||
tridhātusaṃgṛhītāstu sakalā manaindriye / tadālambini vijñāne sarvasaṃskṛtagocarāḥ // abhidh-d_351 //
manaindriye khalu sarvatraidhātukāḥ ye 'pi te nirvāṇālambanāste 'pi saṃprayogataḥ | manaindriyālambanaṃ khalu vijñānaṃ saṃskṛtālambanam | atastatra saṃskṛtālambanāste 'nuśayā anuśerate |
saṃskṛtālambanā eva parivṛtte 'nuśerate / viśeṣo dviḥparāvṛttau vidyate 'tra na kaścana // abhidh-d_352 //
pūrvanītyā vātra parivṛtte 'nuśayakāryaṃ boddhavyam | dviṣparāvṛtte 'pyatra na kaścidviśeṣa iti draṣṭavyam ||
adhunā ṣoḍaśānāṃ cittānāṃ kasya cittasya samanantaraṃ kati cittānyutpadyanta ityupadiśyate |
duḥkhaṃ darśanaheyādeścittāccittāni kāminaḥ / bhavatyanantaraṃ ṣaḍ vā tasyorddhvaṃ pañca pañca vā // abhidh-d_353 //
kāmadhātūpapannasya duḥkhadarśanaheyādeścittādanantaraṃ svabhūmikāni pañca, ṣaṣṭhaṃ ca bhāvanāprahātavyaṃ prathamadhyānasāmantakāt | sa yadā kāmadhātoścyutvā rūpadhātāvupapadyate tasya tatratyāni pañca bhavanti | evamārūpyeṣūpapadyamānasyārūpyāṇi pañca bhavantīti ||
rūpadhātūpapannasya cittāni tu vinirdiśet / ekaṃ vā pañca vā ṣaḍ vā sapta vā yadi vā daśa // abhidh-d_354 //
tatra 'ekam'; vītarāgasyoparisāmantakādbhāvanāmayam | 'ṣaḍ'; vītarāgasya kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyaṃ nirmāṇacittaṃ prathamadhyānaphalam | 'pañca'; svabhaumāni | 'sapta vā'; uparisāmantakādbhāvanāprahātavyaṃ kuśalaṃ sāsravam | 'daśa vā'; rūpebhyaḥ pracyutasya kāmarūpeṣūpapadyamānasyeti ||
ārūpyadhātujātasya cittānīmāni lakṣayet / svadhātukāni pañcaiva cyutikāle daśānyataḥ // abhidh-d_355 //
rūpakāmeṣūpapadyamānasya tatratyāni daśa bhavanti | svāni pañca pañcānyataḥ | gatametat ||
idānīṃ vaktavyam | atha yadidaṃ sānuśayaṃ cittamuktaṃ tatkatham ? ityatrābhidhīyate-
sācivyādanuśāyitvāccittaṃ sānuśayaṃ matam / dvidhā vā kliṣṭamakliṣṭamekadhaivāpadiśyate // abhidh-d_356 //
dvābhyāṃ khalu prakārābhyāṃ cittaṃ sānuśayamucyate | sācivyabhāvenānuśāyitvena ca | tatra kliṣṭaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ sānuśayaṃ yadaprahīṇakleśam | akliṣṭaṃ punarekadhā sācivyabhāvanaiveti | tatra kliṣṭaṃ cittamanuśayaiḥ saṃprayuktairaprahīṇaiḥ sānuśayaṃ tadālambanaiścāprahīṇaiḥ |
kathamiha yo 'nuśayo yena cittena saṃprayuktaḥ sa khalvaprahīṇastasmiṃścitte 'nuśete ? yāvaddhi tadanuśayānuprāptiviśeṣeṇa sā cittasantatiravaṣṭabdhā cādhiṣṭhitā ca bhavati, niṣyandaphalasya cānāgatasya tasyāṃ cittasantatau sabhāgaheturutpattaye kṛtāspado bhavati, tāvadasāvanuśayastaśmiṃścetasyanuśeta ityucyate | tasya punaḥ kleśāśīviṣasya prāptidraṃṣṭrāvabhaṅge kṛte vidyamāno 'pi san kleśastasmiṃścetasyanarthānutpādanāt sannapi saṃprayogataḥ nānuśeta ityucyate | (jaini_294) nityaṃ ca tadālambanato kāritrākaraṇāt, tasminnālambane mārgavidūṣaṇākāradūṣite ālambanato 'pi nānuśeta ityucyate | na tu kadācinmuñjeśīkāvaduddhṛtya śakyate tasmāt kleśaḥ cittātpṛthakkartuṃ nirnāśayituṃ vā svālambanādvā vimukhīkartum | uktaṃ hi- "yo dharmo yasya dharmasyālambanaṃ kadācitsa dharmastasya dharmasya nālambanam ? āha- na kadācit" iti | atastaccittaṃ sahāyabhāvena sānuśayaṃ sahāyabhāvasyāparityāgāt | na tvanuśayabhāvena sānuśayaṃ tatrānarthānutpādanāt |
kataratpunaścittaṃ sānuśayam ? traidhātukaṃ pratyekaṃ pañcaprakāram | punaḥ pratyekaṃ dvidhā bhidyate | sarvatragāsarvatragasāsravā nāsravālambanakliṣṭākliṣṭabhedaiḥ |
tatra duḥkhadarśanaprahātavyaṃ satkāyadṛṣṭisaṃprayuktam | tayā ca satkāyadṛṣṭyā tatsaṃprayuktayā cāvidyayā sahāyabhāvena cānuśayāne ca sānuśayam | śeṣaiḥ svanikāyikaiḥ samudayadarśanaprahātavyaiśca sarvatragairanuśayabhāvenaiva | śeṣarnobhayathā | evaṃ sarvaiḥ duḥkhadarśanaprahātavyaṃḥ samudayadarśanaprahātavyaiśca saṃprayuktaṃ cittaṃ yathāyogamabhyūhitavyam |
nirodhadarśanaprahātavyaṃ mithyādṛṣṭisaṃprayuktam | tathaiva tatsaṃprayuktayā cāvidyayobhayathā | śeṣaiḥ svānikāyikasāsravālambanaiḥ sarvatragaiścānuśayabhāvenaiva | svānikāyikānāsravālambanaistadanyaiśca nobhayathā | evamanyairnirodhadarśanaprahātavyaiḥ mārgadarśanaprahātavyaiśca yathāsaṃbhavaṃ vaktavyam |
bhāvanāprahātavyaṃ rāgasaṃprayuktam | tenaiva tatsaṃprayuktayā cāvidyayobhayathā | śeṣairbhāvanāprahātavyaiḥ sarvatragaiścānuśayairbhāvanairvā | anyairnobhayathā | evamanyadbhāvanāheyasaṃprayuktamapi yathāyogaṃ vācyam |
akliṣṭantu svānikāyikaiḥ sarvatragaiścānuśayabhāvenaiva sānuśayamiti ||
kaḥ punareṣāmanuśayānāṃ pravṛttyanukramaḥ ? taducyate | mohastāvat sarvakleśāgraṇī, tasmātkleśapuroyāyinaḥ |
mohātsatkāyadṛktasyā antagrāhekṣaṇaṃ tataḥ / kāṅkṣāmithyekṣaṇaṃ tasyāḥ śīlāmarśastato dṛśaḥ // abhidh-d_357 //
rāgaḥ svadṛśi mānaśva dveṣo 'nyatra pratāyate / jñeyaḥ pravṛttibāhulyādevameṣāmanukramaḥ // abhidh-d_358 //
iha tāvad bālasya pañcopādānaskandhātmake duḥkhe saṃmugdhasya phalabhūtān pañcopādānaskandhānajānataḥ satkāyadṛṣṭirūpajāyate | sattvajīvapudgalātmagrāhayogena | tato 'sya tacchāśvatocchedāntagrāhalakṣaṇāntagrāhadṛṣṭiḥ | tasyaivaṃ bhavati- yadi tāvadayaṃ nityo 'vikārī puruṣaḥ kiṃ dharmeṇa yaḥ sukhena nānugṛhyate, duḥkhena vā notpīḍyate | athāyamucchedadharmānityastathāpi kiṃ dharmeṇeti vicārayataḥ kāṅkṣotpadyate | kāṅkṣāpravṛddhyā mithyādarśanamāvahati | tadakāraṇe kāraṇābhiniveśānnihīnaṃ cāgrato grahaṇāt śīlavratadṛṣṭiparāmarśāvākarṣati | tato 'sya 'rāgaḥ svadṛśi mānaśca dveṣo 'nyatra pratāyate |'; tasya khalu mithyādarśanabhūtagrahāvedha śādaśreyasi śreyobuddhyā pravṛttasyānagre cāgryabuddhyabhiniviṣṭasya svapakṣe rāgo bhavati parapakṣe ca dveṣaḥ pravartate | ityataḥ tat 'jñeyaḥ pravṛttibāhulyādevameṣāmanukramaḥ'; ||
vayaṃ tu paśyāmaḥ sadasanmitrayogāttu tadvṛttyaniyamo mataḥ / kalyāṇamitrapāpamitrasaṃsargāddhi prāyeṇa śraddhādīnāṃ guṇānāmeṣāṃ ca kleśānāṃ samudācārapravṛttiḥ ācāryāṇāmabhimateti | sa punareṣaḥ- kleśa utpadyate kaścitsaṃpūrṇaiḥ kāraṇaistribhiḥ // abhidh-d_359 // hetuprayogaviṣayabalaiḥ kaścit tribhirutpadyate | kaścid dvābhyāmiti | (jaini_296) tatra hetubalaṃ sabhāgasarvatragādihetubhāvanāgatotpattaye vartamānaprāptyutsarge meghikādinidarśanāt | prayogabalamapyayoniśo manaskārādisaṃnidhānam | pratyayabalamaparijñātaviṣayābhāsagamanaṃ nidarśanamarhatparihāṇisūtramiti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau
pañcamasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||
pañcamādhyāye
tṛtīyapādaḥ |
atha ya ime bhagavatā traya āsravā ākhyātāḥ- "kāmāsravo bhavāsravo 'vidyāsravaśca |" eṣāṃ kaḥ svabhāvaḥ ? tadidamārabhyate-
vyavidyāḥ sakalāḥ kleśāḥ kāme kāmāsravo mataḥ / styānauddhatye ca hitvordhvaṃ samānatvādbhavāstravaḥ // abhidh-d_360 //
sarve hyete samānā nivṛtāvyākṛtatvādantarmukhapravṛttatvācca | avidyākhyastu mūlatvādavidyā sārvadhātukī / avidyā khalu saṃsāramūlam | uktaṃ hi bhagavatā- "avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ |" tathā- "yāḥ kāścana durgatayo 'smilloke paratra ca |
sarvāstā avidyāmūlikāḥ " iti |
tatra tāvatkāmāsravaḥ ekacatvāriṃśad dravyāṇi | rāgapratighamānāḥ pratyekaṃ pañcaprakāratvāt pañcadaśa bhavanti | vicikitsāḥ catasraḥ | dṛṣṭayo dvādaśa | daśa paryavasthānāni | ityetānyekacatvāriṃśad dravyāṇa kāmāsrava ityākhyāyate |
bhavāsravaḥ catuṣpañcāśad dravyāṇi | rāgamānau viṃśatiḥ | aṣṭau vicikitsāḥ | caturviṃśati dṛṣṭayo 'vidyāṃ hitvā | dve ca paryavasthāne styānauddhatyākhye, paratantratvāt |
avidyāsravaḥ pañcadaśadravyāni | tāni piṇḍenāṣṭottaraṃ dravyaśatamāsravāṇāṃ svabhāvaḥ | tathaughayogā dṛgvarjjaṃ tatpṛthaktvantu pāṭavāt // abhidh-d_361 // kāmāsrava eva khalu kāmaughaḥ kāmayogaśca | dṛṣṭī varjayitvā | dṛṣṭayastu paṭutvātpṛthagogheṣu yogeṣu ca vyavasthāpyante | haraṇaśleṣaṇakāryapradhānabhūtā hi dṛṣṭayaḥ | yathā hi sarve kleśāḥ dṛṣṭivarjyāḥ, apaharanti śleṣayanti ca (jaini_299) tathaivaikākinyo 'pi dṛṣṭaya iti | tadevaṃ sati kāmaugha ekānnatriṃśat dravyāṇi | rāgapratighamānāḥ pañcadaśa | vicikitsāścatasraḥ | daśa paryavasthānānīti |
bhavaugho 'ṣṭāviṃśatirdravyāṇi | rāgamānā viṃśatiḥ | vicikitsā aṣṭau | dṛṣṭyoghaḥ ṣaṭtriṃśad dravyāṇi | avidyaughaḥ pañcadaśadravyāṇi | evameva yogā draṣṭavyāḥ ||
sāvidyā dve upādāne yathāktau dve tu dṛṅmaye / catasro 'pyekamantyaikaṃ kumārgādisamāśrayāt // abhidh-d_362 // śeṣāstraidhātukāstvantye sātmabhāvapravṛttitaḥ / tatra kāmayoga eva sahāvidyayā kāmopādānaṃ catustriṃśad dravyāṇi | rāgapratighamānāvidyā viṃśatiḥ | vicikitsāścatasraḥ | daśaparyavasthānāni |
bhavayoga eva sahāvidyayā ātmavādopādānam, aṣṭātriṃśad dravyāṇi | rāgamānāvidyāstriṃśat | vicikitsā aṣṭau |
dṛṣṭiyogācchīlavrataṃ niṣkṛṣya dṛṣṭyupādānaṃ triśad dravyāṇi | śīlavratopādānaṃ ṣaḍdravyāṇi | kasmātpunaretad dṛṣṭibhyo niṣkṛṣṭam ? 'kumārgādisamāśrayāt |'; mārgapratidvandvabhūtaṃ hyetadubhayapakṣavipralabhbhakaṃ ca | gṛhiṇo 'pi hyanena vipralabdhāḥ anaśanādibhiḥ svargamārgasaṃjñayā | pravrajitā apīṣṭaviṣayavivarjane śuddhipratyāgamanāditi |
'śeṣāstraidhātukāḥ |'; dṛṣṭayo dṛṣṭyupādānam | traidhātukāśca śīlavrataparāmarśāḥ parāmarśopādānam | kāmāsravastu ekadhātukaḥ | bhavāsravastu dvidhātukaḥ | tasmādeva tat 'antyam'; dvayaṃ sārvadhātukameva | 'ātmabhāvapravṛttitaḥ |'; ātmabhāvālambanapravṛttaṃ khalvetaditi |
te khalvete anuśayāḥ saṃyojanādibhiḥ śabdairdarśitāḥ pañcadhā punaḥ // abhidh-d_363 // saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānabhedena pañcadhā bhittvoktāḥ |
nava saṃyojanānyasminnīrṣyāmātsaryameva ca / dravyāmarṣaṇasāmānyād dṛśaḥ saṃyojanadvayam // abhidh-d_364 //
śeṣāṇyanuśayāḥ pañca
nava khalu sayojanāni sūtra uktāni- anunayapratighamānāvidyādṛṣṭiparāmarśavicikitserṣyāmātsaryasaṃyojanāni |
tatrānunayasaṃyojanaṃ traidhātuko rāgaḥ | evamanyāni yathāyogaṃ vaktavyāni | dṛṣṭisaṃyojanaṃ tisro dṛṣṭayaḥ parāmarśasaṃyojanaṃ dve dṛṣṭī |
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ saṃyojaneṣu tisro dṛṣṭayo dṛṣṭisaṃyojanaṃ pṛthaguktam ? dve punardṛṣṭī parāmarśasaṃyojanaṃ pṛthagiti ? taducyate- 'dravyāmarṣaṇasāmānyād dṛśaḥ saṃyojanadvayam |'; aṣṭādaśadravyāṇi khalu tisro dṛṣṭayaḥ | aṣṭādaśaiva dve parāmarśadṛṣṭī | dvayośca nāmasāmānyam | tasmādetad dvayamekaṃ saṃyojanamuktamiti |
punarapyanyatra bhagavānsaṃyojanam
pañcadhā pañcadhā punaḥ / jagādāvarabhāgīyamūrdhvabhāgīyameva ca // abhidh-d_365 // ādyantye dve dṛśau kāṅkṣākāmacchando dvireva yaḥ / tatra pañca saṃyojanānyavarabhāgīyāni | tadyathā- satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vicikitsā kāmacchando vyāpāda iti | ete hi kāmadhātuhitatvādavarabhāgīyā ityucyante | avarā hi kāmadhātūretāni ca tadanuguṇāni | yasmāt dvābhyāṃ kāmānatikrāntiḥ punarānayanaṃ tribhiḥ // abhidh-d_366 // kāmacchandavyāpādābhyāṃ kāmadhātuṃ nātikrāmati | satkāyadṛṣṭyādibhistribhiratikrānto 'pi punarāvartate dauvārikānucarasādharmyāt |
anye punarāhuḥ- tribhiḥ sattvāvaratāṃ nātikrāmati pṛthagjanatvam, dvābhyāṃ dhātvavaratāṃ kāmadhātumiti |
yadā khalu strotaāpannasya paryādāya trisaṃyojanaprahāṇe ṣaṭ kleśāḥ prahīṇāḥ kimarthaṃ tisro dṛṣṭīrapahāya trayamevāha satkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāṃ ca ? taducyate-
dvyekadṛggheyakāryokterdṛṣṭiheyamukhagrahāt / sarvadṛggheyabhāktve 'pi trayametadudāhṛtam // abhidh-d_367 //
pravartakagrahaṇe khalu pravartyamapi gahītaṃ bhavati pradīpālokavat | tatra satkāyadṛṣṭyā tatpravartitāntagrāhadṛṣṭirgṛhītā | śīlavrataparāmarśeṇa dṛṣṭiparāmarśaḥ pravartitaḥ | vicikitsayā mithyādṛṣṭiḥ pravartitā | ato hetugrahaṇātkāryagrahaṇaṃ veditavyam |
athavā trividhā kleśāḥ- ekaprakārāḥ, dviprakārāḥ, catuṣprakārāśca | tatra satkāyadṛṣṭyā ekaprakārā gṛhītāḥ | śīlavrataparāmarśena dviprakārāḥ | vicikitsayā catuṣprakārāḥ gṛhītā bhavantīti ||
vayaṃ brūmaḥ-
sarvānarthanidānatvānmārgapratyarthibhāvataḥ / tathyohāvidhuratvācca trisaṃyojanadeśanā // abhidh-d_368 //
satkāyadṛṣṭiḥ khalu sarvānarthamalānāṃ kleśasya ca bhavatrayasya ca mūlam | atastayotkhātayā sarvānarthavṛkṣasyotsādanaṃ bhavati | mārgasya ca sadbhūtasya pratyarthibhūtaḥ kumārgāvalambī śīlavrataparāmarśaḥ | tena prahīṇena sanmārgeṇa mokṣapurapraveśo bhavati | samyagdṛṣṭyādimārgapratipattipratibandhabhūtā ca vicikitsā | (jaini_304) tayā prahīṇayā samyagdṛṣṭisaṃkalpapuraḥsaro mārgo nirvibandhaḥ pravartate | ityaṣṭāśītyanuśayaprahāṇe 'pi sati trayāṇāmeva grahaṇam |
vaibhāṣāḥ punaḥ paśyanti- mokṣāntarāyāḥ trayodbhāvanāḥ | yathā khalu trayo 'ntarāyā mārgagamane bhavantyagantukāmatānyamārgagrahaṇaṃ mārgabahutvasaṃdehācca mārgagamanāpratipattiḥ | evaṃ mokṣagamane trayo 'ntarāyā bhavanti | satkāyadṛṣṭyā mokṣāduttrāsaṃ gatasyāgantukāmatā bhavati | śīlavrataparāmarśenānyamārgagrahaṇāt mārgavibhrāntiḥ | vicikitsā mārgasaṃśaye sati mārgāpratipattirityeṣāṃ mokṣagamanāntarāyāṇāṃ prahāṇaṃ strotaāpannasya dyotayadbhagavānkleśatrayasyaiva grahaṇamakārṣīditi ||
yathā ca pañcavidhamavarabhāgīyaṃ saṃyojanamuktavāṃstathā pañcordhvabhāgīyānisaṃyojanānyākhyātavān sūtre | dvau rūpārūpajau rāgau mānamohoddhavāstrayaḥ / pañca khalurdhvabhāgīyāni saṃyojanāni | tadyathā- rūparāgaḥ, ārūpyarāgaḥ, auddhatyam, māno 'vidyā ca | eṣāmaprahīṇānāṃ ūrdhvadhātudvayaṃ nātikrāmanti sattvāḥ | samāptaḥ saṃyojanādhikāraḥ |
bandhanānīdānīmucyante | trīṇi bandhanāni | rāgo bandhanaṃ dveṣo moho (jaini_305) bandhanam | ebhistraidhātukāḥ sattvāḥ saṃsāracārake baddhāḥ yathāyogam | kasmātpunaretāni bandhanānītyuktāni ? taducyate- trivedanānuśāyitvād dṛḍhatvādbandhanatrayam // abhidh-d_369 // trivedanāvaśātkhalu bandhanatrayamuktam | tatra sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśerate | duḥkhāyāṃ dveṣaḥ | aduḥkhāsukhāyāṃ mohaḥ | ete ca trayo mūlakleśāḥ ṣaḍvijñānabhaumāḥ pañcaprakārāḥ | tasmādete dṛḍhatvād bandhanaśabdenoktāḥ ||
punaranye bhagavatā sūtre-
dvipakṣagranthanād granthāścatvāraḥ samudāhṛtāḥ / abhidhyākhyāstathā dveṣaḥ parāmarśadvayaṃ tathā // abhidh-d_370 //
tatra gṛhī abhidhyayā viṣayeṣu grathitastadvyāghātakartṛṣu vivādamārabhamāno dveṣeṇānubadhyate | pravrajitaḥ śīlavrataparāmarśagrathitastadapavādaśravaṇādidameva satyamiti satyābhiniveśaparāmarśena dṛṣṭiparāmarśākhyena badhyate | iti catvāro bhavanti ||
uktāḥ kleśāḥ |
upakleśāstu vijñeyāḥ saṃrambhādyā yathoditāḥ / sarve vā caitasāḥ kliṣṭāḥ saṃskāraskandhasaṃjñitāḥ // abhidh-d_371 //
ye tāvatkhalu kleśā upakleśā api te cittopakleśanāt | iha tu paryavasthānakleśamalasaṃgṛhītāḥ kṣudrakavastukoddiṣṭā veditavyāḥ | ye 'pi cānye caitasikāḥ saṃskāraskandhasaṃgṛhītāḥ te 'pyupakleśā ityākhyāyante ||
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
