Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti
- Tác giả
- Vimalamitra
- Thông tin
- GRETIL — P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4).CC BY-NC-SA 4.0
Vimalamitra: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti
abhidharmadīpaḥ
vibhāṣāprabhāvṛttisahitaḥ |
prathamo 'dhyāyaḥ |
prathamaḥ pādaḥ |
om svasti | namaḥ sarvajñāya | yo duḥkhahetuvyupaśāntimārgaṃ pradarśayāmāsa narāmarebhyaḥ / atra ṣaṣṭhīsamāsaparigrahe sati mārgasatyaṃ pradhānam | tathā coktam- "mārgavidahaṃ mārgasya ..........." iti vistaraḥ | taduktaṃ bhavati- yo devamanuṣyebhyo mārgaṃ pradarśitavāniti |
samāhāralakṣaṇadvandvaparikalpe tu caturṇāmapyāryasatyānāṃ prādhānyam | tathā coktam- "idaṃ duḥkhasatyamiti bhikṣavaḥ pūrvamananuśruteṣu dharmeṣu dharmacakṣurudapādi" iti vistaraḥ | taduktaṃ bhavati- yo devamanuṣyebhyaścatvāryāryasatyāni pradarśitavāniti |
tatra duḥkhasatyamekavidhamabhinirvṛttisvābhāvyāt | tathā coktam- "duḥkhā hi bhikṣavo bhavābhinirvṛttiḥ" iti | jātyādyaṣṭaprakāraṃ vā phalabhūtā (jaini_2) vā pañcopādānaskandhāḥ | athavā paurvāntikaṃ pañcāṅgamaparāntikaṃ dvyaṅgaṃ tadubhayamabhisamasya saptāṅgam |
samudayasatyamekavidhaṃ tṛṣṇānirdeśāt | dvividhaṃ karmakleśātmakatvāt | pañcāṅgāni vā paurvāntikāparāntikāṅgasaṃgrahāt, hetubhūtā vā pañcopādānaskandhāḥ |
nirodhasatyamekaprakāramapratisandhijanmanirodhāt | satyadvayaprahānṇabhedād dvividham, sopadhinirupadhiśeṣadhātubhedādvā | triprakāraṃ vā prahāṇavirāganirodhadhātubhedāt | catuṣprakāraṃ vā catuṣphalabhedāt |
mārgasatyamekaprakāraṃ samyagdṛṣṭinirdeśāt | dviprakāraṃ vā sāsravānāsrabhedāt, darśanabhāvanābhedādvā | triprakāraṃ śīlasamādhiprajñāskandhabhedāt catuṣprakāraṃ vā prayogāmārgādibhedāt | pratipadbhedādvā | aṣṭaprakāraṃ samyagdṛṣṭyādyaṅgabhāvāt |
ityetāni catvāryāryasatyāni parijñeyaprahātavyasākṣātkartavyabhāvayitavyānīti bhagavān pradarśayāmāsa narāmarebhyasteṣāṃ satyadarśanabhavyatvāttadarthamudbhūtatvāt | atastāneva mārgapradarśanakarmaṇābhipretān | atasteṣu saṃpradānābhidhāyinī caturthī | taṃ satpathajñaṃ praṇipatya buddhaṃ śāstraṃ kariṣyāmyabhidharmadīpam // abhidh-d_1 // 'tam'; iti yaḥ prativiśiṣṭaviśeṣaṇaparichinnayacchabdacodanayā parigṛhītaḥ sa tacchabdena pūrvaprakṛtāpekṣopajanitayacchabdasaṃbandhena saṃspṛśyate | saṃścāsau panthāśca satpathaḥ | athavā satāṃ panthāḥ satpathaḥ | taṃ satpathaṃ jānīta iti satpathajñaḥ | 'taṃ satpathajñaṃ praṇipatya'; iti kāyavāṅmanaskarmabhirabhyarthyetyarthaḥ |
'buddham'; iti viśiṣṭaviśeṣaṇaparicchinno 'pi buddhānusāripudgalapratipattyarthaṃ sākṣātpratītapadārthakena nāmnāpadiśyate buddha iti | atra buddhaśabdasya prasiddhiḥ budherakarmakatvavivakṣāyāṃ kartari kto bhavati | sarve vā jñānārthā gatyarthā iti karmakartari ktavidhānam | abhidhānalakṣaṇatvācca kṛttaddhitasamāsānāmacodyam | dṛṣṭaṃ cedaṃ buddha ityabhidhānaṃ kartari loke prayujyamānam | tadyathā nidrāvigame padārthānubodhe 'vidyānirāse ca vibuddhaḥ prabuddho devadatta iti | evaṃ bhagavānapyavidyānidrāvigamāt, sarvārthāvabodhācca buddho vibuddhaḥ prabuddha ityucyate | yathā vā paripākaviśeṣāt svayameva buddhaṃ padmamevaṃ bhagavānapi prajñādiguṇaprakarṣaparipākād buddho vibuddhaḥ prabuddha iti | sarvaśiṣṭaprayogācca | dṛṣṭo hyatra śiṣṭaprayogaḥ | yathoktaṃ vyāsena |
"etadbuddhvā bhaved buddhaḥ kimanyad buddhalakṣaṇam" iti |
tasmādaśiṣṭacodyeṣvanādaraḥ |
atra punaḥ ślokasya pūrvārdhe parārthasaṃpādakaṃ vaiśāradyadvayaṃ pradarśitam | tṛtīye pāde svārthasampaddyotakaṃ vaiśāradyadvayamāviṣkṛtam | na hyakṣīṇāsravaḥ (jaini_4) śakto mārgamākhyātumiti | na cāsamyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmānabhisaṃboddhumalamiti | kathaṃ punareta
digātmāno vaiśeṣikaparikalpitā asattvādeva naiva nityāḥ nānityāḥ | asattvaṃ pūrvamāviṣkṛtam |
sāṃkhyīyamapi pradhānaṃ na nityam | kutaḥ ? traiguṇyasya
sattvādyananyathābhāve vyaktābhāvaḥ prasajyate / tadvikārādvikāritvaṃ prakṛtestadabhedataḥ // abhidh-d_2 //
yadi sattvādayo guṇāḥ nānyathā bhavanti hrāsavṛddhibhāvena, na tarhi kiñcittebhyo vyaktamutpadyate | athānyathā bhavanti, anityāstarhi prāpnuvanti | karmavaśādadoṣa iti cet, atra brūmaḥ |
na karma svakatotsargāt
yadi pratipuruṣaṃ karmāṇi buddhipūrvāṇyabuddhikṛtāni vā pradhāne vidyante sādhāraṇapradhānakalpanāvaiyarthyaṃ tarhi prāptamiti | kiñca,
jñavyaktātmakatā malāḥ / prākpakṣe muktyabhāvaśca dvitīye 'nye 'pyupaplavāḥ // abhidh-d_3 //
yadi tāni karmāṇi puruṣātmakāni nanvevaṃ sati mokṣābhāvaḥ prāpnoti | puruṣanityatve karmanityatvaprasaṅgāt | caśabdāt puruṣakartṛtvādidoṣāśca | 'dvitīye 'nye 'pyupaplavāḥ |'; prādhānātmakapakṣa ete ca doṣāḥ prasajantyanye 'pi copaplavāḥ sādhāraṇatvādakṛtābhyāgamānirmokṣaprasaṅgāt | tasmāt trīṇyeva ca sarvajñābhihitānyasaṃskṛtāni nityānīti siddham |
vyākhyātāḥ aṣṭau padārthāḥ- saṃskṛtāḥ pañca, trayaścāsaṃskṛtāḥ | etāvaccaitatsarvaṃ yaduta saṃskṛtaṃ cāsaṃskṛtaṃ ceti |
taccaitadāyatanadhātuvyavasthānena vyavasthāpyate |
dvādaśa khalvāyatanāni | cakṣurādīni dharmāyatanāntāni |
aṣṭādaśa dhātavaḥ | cakṣurdhātū rūpadhātuścakṣurvijñānadhāturyāvanmanodhāturdharmadhāturmanovijñānadhāturiti |
tatra tāvat
rūpaskandho hi netrādyā daśāyatanadhātavaḥ / dharmasaṃjñe trayaskandhāḥ sāvijñaptirdhruvatrayāḥ // abhidh-d_4 // manaḥsaṃjñakamanyo 'pi saptavijñānadhātavaḥ / iti |
kaḥ punarāyatanadhātvarthaḥ ? taducyate | āyadvāraṃ hyāyatanaṃ dhāturgotraṃ nirucyate // abhidh-d_5 // taduktaṃ bhavati- cittacaitasikākhyamāyametāni tanvantītyāyatanāni | yasmātsapta cittadhātavaścatvāraścārūpiṇaḥ skandhā ebhyaścatuṣpratyayātmakebhyaḥ pratāyante tadutpattiṃ vā pratyāyante tasmādāyatanāni |
dhātvarthastu gotrārthaḥ | taduktaṃ bhavati- ekasmiṃñccharīraparvate 'ṣṭādaśa (jaini_6) dharmagotrāṇi- iti | dhruvadvayasyāpyatra pratinidhisthānīyāḥ prāptayo gotrabhūtā vidyante | ākāśaṃ ca sarvabhūtabhaumikarūpādhāramiti tadapyatrāstīti | svalakṣaṇadhāraṇādvā taddhātutvam |
atha kasmāddvādaśāyatanānyaṣṭādaśa ca dhātavaḥ pṛthaṅnirucyante ? nanvanyataranirdeśādgatārthametaditi | atrocyate |
yogarūpyānukūlyāderdvādaśāyatanīṃ muniḥ / buddhyādyekatvadhīhānyai dhātūṃścāṣṭādaśoktavān // abhidh-d_6 //
skandheṣu hi dṛśyamāneṣu yoginorasarvajñeyapratibimbakānyupatiṣṭhanti | dhātuṣvapi saptacittadhātupratibimbakāni sādṛśyād duravadhārāṇi bhavanti | dhātuskandhavyavasthā cāyataneṣūkteṣvabhihitakāraṇā bhavanti sulakṣā ceti dhātudeśanā | tadūrdhvaṃ skandhaprajñaptiḥ | yathoktam- "cakṣuḥ pratītya rūpaṃ cotpadyate cakṣurvijñānam | trayāṇāṃ sannipātāt sparśaḥ | sahajā vedanā cetanā" iti | tasmādāyatanāni dhātūnāṃ yoniḥ, dhātavaḥ skandhānāmiti |
'buddhyādyekatvadhīhānyai dhātūṃścāṣṭādaśoktavān |'; sapta vijñānadhātavo hi deśyamānā buddhyaikatvagrāhaṃ nivartayanti | piṇḍaikātmagrāhaṃ ca nivartayanti |
vaibhāṣāḥ punarāhuḥ- "rūpasaṃmūḍhānāmāyatanadeśanā | cittacaittasaṃmūḍhānāṃ skandhadeśanā | rūpacittasaṃmūḍhānāṃ dhātudeśanā | tīkṣṇendriyāṇāṃ vā skandhadeśanā | madhyendriyāṇāmāyatanadeśanā | mṛdvindriyāṇāṃ dhātudeśanā | evaṃ saṃkṣiṃptamapyavistararucīnām |"
athavā 'buddhyaikatvādidhīhānyai dhātūṃścāṣṭādaśoktavān |'; ye khalu buddhyaikatvamadhyavasitā (jaini_7) manasaścetanāyāṃ vā rūpacittaikatvaṃ vā teṣāṃ mamatva buddhinirāsārthamaṣṭādaśadhātūnuktavāniti |
kaḥ punarayaṃ ṣaḍbhyo vijñānakāyebhyo 'nyo manodhātuḥ ? na khalu kaścidanyaḥ | kiṃ tarhi ? ṣaṇṇāmanyo nyatantratvātkāraṇaṃ yaddhi tanmanaḥ / svaviṣayālambanakriyāpekṣayā vijñānāntarotpādanādiśaktyapekṣayā caikasya vijñānasya tridhā nirdeśaḥ kriyate- 'manaścittaṃ vijñānaṃ ca'; ityanāgatasyātītasyāpi bhūtabhāvinyā saṃjñayā vyapadeśaḥ | evaṃ sati "aṣṭādaśadhātavastraiyadhvikāḥ" ityabhidharmagrantho 'pyanulomito bhavati | sūtre 'pi coktam- "yatpunastadbhavati cittamiti vā mana iti vā" iti vistaraḥ | tadevaṃ vyācakṣāṇena bhavatā nityaṃ karaṇaṃ mano 'nityaścātmā kartā'; iti pratiṣiddhaṃ bhavati |
atha kasmāttadeva cakṣurvijñānādīnāṃ pañcānāmapyāśrayatvena noktamiti ?
atra brūmaḥ- rūpyarūpāśrayāstitvātpañcānāṃ rūpyudāhṛtaḥ // abhidh-d_7 // cakṣurādīnāmasādhāraṇatvāditi |
atha yaduktam- 'sasaṃprayogā sahasaṃgraheṇa iti | kau punarimau saṃgrahasaṃprayogāvityetadapadiśyate | skandhāyatanadhātūnāṃ svātmanā saṃgrahaḥ smṛtaḥ / kṣaṇaparamāṇujātisaṃkhyānāṃ pratyekaṃ yathāyogaṃ saṃgraho veditavyaḥ | kasmāt ?
svātmanā nityamaviyogāt
tasmād dravyātmasaṃgrahaḥ | sacchabdanimittaṃ hi sato bhāvaḥ sattā dravyaṃ prakṛtyarthaḥ | dravyātmasaṃgrahaḥ pratyayārthaḥ, satkriyā vopacārasattārūpā | vaiśeṣikasattā tu nobhayamarthāntaratvāt | na hyarthāntaraṃ svātmopapadyate | kiñca, svātantryāt | niruktyapabhraṃśācca | nahi ghaṭena sattotpādyate | āvaraṇābhāvāttannityatvābhyu pagamācca | niruktyapi bhraśyate- sattāyogātsantī ti | syānmālyādivatsattāvānvā kriyāvaditi | yastvayaṃ saṃgravastvādiṣu saṃgrahaḥ proktaḥ sa kādācitkatvād gauṇo mantavyo na mukhyaḥ |
saṃprayogastu samatvaṃ cittacaitasām // abhidh-d_8 // pañcabhiḥ samālambane prayujyanta iti | samprayuktāścittacaitasā eva dharmā nānya iti ||
atha ya ete sūtrāntareṣu skandhāyatanadhātusaṃśabditā dharmāḥ śrūyante te kimeṣveva saṃgrahaṃ gacchanti, āhosvinneti ? atrocyate |
tadākhyā ye 'nyasūtroktāsteṣāmeṣveva saṃgraham / brūyācchāstranayābhijño buddhyāpekṣya svalakṣaṇam // abhidh-d_9 //
tatra tāvacchīlaskandhādīnāṃ pañcānāṃ skandhānāṃ śīlaskandho rūpaskandhena saṃgṛhītaḥ | śeṣāḥ saṃskāraskandhena | daśa kṛtsnāyatanānyapyalobhasvābhāvyādaṣṭānāṃ dharmāyatanena | saparivāṇāṇi tu manodharmāyatanābhyāṃ pañcaskandhasvabhāvatvāt | (jaini_10) antye dve kṛtsnāyatane catuḥskandhasvabhāvatvāt, manodharmāyatanābhyām |
dhātūnāmapi ṣaḍ dhātavaḥ | tebhyaścatvāraḥ spraṣṭavyadhātūnām, pañcamo rūpadhātūnāṃ, ṣaṣṭhaḥ saptabhiścittadhātubhiḥ || anyonyasaṃgraho jñeyaḥ skandhādīnāṃ yathāyatham / rūpaskandhasya daśasvāyatanadhātuṣu rūpiṣu saṃgraho veditavyaḥ | dharmāyatanadhātupradeśena trayāṇāmapi skandhānāṃ yathāyogadharmāyatanadhātubhyām | antyasya tu manaāyatanasya saptabhiścittadhātubhiriti ||
atha kasmādasaṃskṛtaṃ skandhairasaṃgṛhītam ? brūmaḥ | nādhvasvapatanādibhyo nityānāṃ skandhasaṃgrahaḥ // abhidh-d_10 // ādiśabdānniṣkriyatvaskandhalakṣaṇaviyuktatvācceti ||
dharmaskandhasahastrāṇāmaśīterapi saṃgrahaḥ / jñeyo 'vataraṇeṣveva taiḥ sanmārgāvatāraṇāt // abhidh-d_11 //
aśītiḥ khalvavataraṇasahasrāṇi yairvineyāḥ sanmārgamavatāryante ||
kiṃ punasteṣāmekaikasya pramāṇam ? brūmaḥ | atrācāryāṇāṃ bhedaṃgatā buddhayaḥ | kecidāhuḥ dharmaskandhapramāṇaṃ tu satyāderekaśaḥ kathā / satyadhyānasamādhisamāpattivimokṣapratītyasamutpādaskandhādīnāmekaśaḥ kathā dharmaskandhaḥ | rāgādicaritapratipakṣo dharmaskandha ityācāryakam | tatsatattvaṃ tu keṣāñcidvāṅnāmāpīṣyate paraiḥ // abhidh-d_12 // yeṣāṃ tāvadvāksvabhāvaṃ buddhavacanaṃ teṣāmaśītidharmaskandhasahastrāṇi rūpaskandhaikadeśena saṃgṛhītāni | yeṣāṃ punarnāmasvabhāvaṃ teṣāṃ saṃskāraskandhasaṃgṛhītāni | ayaṃ tvāgamaḥ- "jīvato bhagavato vāṅnāma svabhāvaṃ buddhavacanaṃ gauṇamukhyanyāyena | parinirvṛtasya tu nāmasvabhāvameva, na vāksvabhāvam, brahmasvaratvānmunīndrasya, lokavācāṃ tatsādṛśyānupapatteḥ ||"
kasmātpunarete ṣaḍ dhātavaḥ pṛthagucyante ? yasmādete
sattvaprajñaptyupādānaṃ maulaṃ ṣaḍdhātavo matāḥ / proktāstadbhedato yasmādasmimāno nivartate // abhidh-d_13 //
ete hi ṣaḍdhātavo garbhāvakrāntikāle maulaṃ sattvadravyaprajñaptyupādānam | katham ? yasmādayaṃ kāyākhyaḥ samucchrāyaḥ pṛthivīdhātunā khakkhaṭalakṣaṇena sandhārito bhūtāntaravṛttyudreko 'sthisnāyunakhadantaromādisaṃcayaḥ | abdhātunā dravasnehalakṣaṇena śleṣmarudhirādimayenābhiṣyanditasaṃśleṣitabhūtāntaraḥ | tejodhātunoṣṇasvabhāvena paripācitakledadaurgandhaḥ | vāyunā ca preraṇātmakena saṃcāritabhojanarasadhātuviṇmūtraśleṣmapittasaṃcayaḥ | nabhodhātunā ca mukhanāsikākarṇādicchidrajanitabhojanapānādipraveśaniṣkramaṇakriyaḥ | vijñānadhātunā vastūpalabdhilakṣaṇena vāyudhātukriyādhyāsinotpāditasaṃjanitāṅgapratyaṅgaceṣṭo maulaṃ sattvadravyamityupacaryate | indriyāṇi cakṣurādīni khalvatra bhūtagrahaṇena gṛhyante, caitasikā vijñānagrahaṇeneti prādhānyād bhūtacittagrahaṇam |
kimarthaṃ punareta eva dhātuṣaṭkamupadiṣṭam ? yasmādasya bhedāt 'asmimāno nivartate'; | katham ? ṣaḍdhātuprabhedādātmadṛṣṭinirāsaḥ | tannirāsādasmimānasamuddhātaḥ ||
'satkāyadṛṣṭipuṣṭatvāt'
ityatra punaḥ
kliṣṭameva hi vijñānaṃ
vijñānadhāturabhipretam | kasmāt ? draṣṭavyaṃ janmani śrayāt / yasmādete ṣaḍdhātavo janmano niśrayabhūtāstasmāt | 'kliṣṭameva vijñānaṃ'; atra draṣṭavyam |
kaḥ punarayamākāśadhāturanyaḥ punaḥ pṛthagākāśāt ? taducyate | khadhātuḥ pṛthagākāśādrūpāyatanasaṃgrahāt // abhidh-d_14 // ākāśaṃ hi dharmāyatanasaṃgṛhītaṃ nityaṃ ca | ākāśadhātustu cākṣuṣo rūpāyatanasaṃgṛhītaḥ, ālokatamaḥsvabhāvo varṇaviśeṣo vātāyanacchidrādyabhivyaktarūpaḥ | tatpunaḥ
nabhaḥ khalu nabho dhātorāsanno hetureṣa tu / bhūtānāṃ tāni tajjasya rūpasyaitattu cetasaḥ // abhidh-d_15 //
uktaṃ hi bhagavatā- "pṛthivyapsu niśritā | āpo vāyau | vāyurākāśe | ākāśaṃ tu nityatvātsvapratiṣṭhitam" iti |
yadi khalu svapratiṣṭhamākāśaṃ kasmāttarhyuṃktam- ākāśamāloke sati prajñāyate |" brūmaḥ | naiṣa doṣaḥ | ādheyenādhāraprajñāpanāt | sarvasya khalu saṃskṛtasya mūrtikriyāpratilambhe gaganamādhāraḥ | athavākāśadhāturatrākāśaśabdenoktaḥ | sa hi brāhmaṇaḥ praṣṭā tasminnākāśadhātāvākāśasaṃjñītyata evoktamāloke sati prajñāyate | na cākāśamāloke sati prajñāyate, (jaini_14) anidarśanatvāt | eṣa akāśadhāturbhūtānāmāsanno niśrayaḥ | tāni tu tajjasyopādāyarūpasya | tadapi vijñānasya | vijñānamadhicaitasikānāṃ viprayuktānāṃ ca dharmāṇām | ata ākāśaṃ trailokyapratiṣṭhā | tadabhāve trailokyamapratiṣṭhitamanādhāraṃ, na prajñāyeta | tasmādākāśaṃ jagadutpattipralayanimittaṃ na nārāyaṇa iti siddham | gatametat ||
idānīṃ vaktavyam | ṣaṇṇāmadhyātmikānāṃ dhātūnāṃ ko 'nukramaḥ ? brūmaḥ |
pratyakṣavṛttiryattatprāgaprāptagrāhyato 'pi yat / tato 'pi yaddavīyo 'rthaṃ paṭiṣṭhamitarādapi // abhidh-d_16 //
pratyakṣavṛttīni khalu cakṣurādīni pañca prāguktāni | tebhyo 'pyaprāptagrāhiṇī dve prāgukte | tayorapi yadya(dda)vīyo 'rthaṃ tatprāguktam | prāptagrāhiṇāṃ tu 'paṭiṣṭhamitarādapi'; yatpaṭutaraṃ tatprāguktamiti ||
abhidharmadīpe vimāṣāprabhāyāṃ vṛttau prathamādhyāsya dvitīyaḥ pādaḥ ||
prathamādhyāye
tṛtīyapādaḥ |
idamidānīṃ vaktavyam | ya ete 'ṣṭādaśadhātavaḥ, eṣāṃ kati sanidarśanāḥ katyanidarśanāḥ ? kati sapratighāḥ katya pratidhāḥ ? kati vyākṛtāḥ katyavyākṛtā iti ? ata idaṃ pratāyate ||
sanidarśana ādyārthaḥ
ādyasya cakṣurdhātoryortho rūpadhātvākhyaḥ sa sanidarśanaḥ | saha nidarśanena nirdiṣṭa iti kṛtvā | nidarśanaṃ vāsya saṃbandhi vidyata iti sanidarśanaḥ || mūrtāḥ sapratighā daśa / saptacittadhātūndharmadhātuṃ ca hitvā daśānye mūrtā dhātavaḥ 'sapratighā daśa'; |
pratigho nāma pratighātaḥ | sa ca trividhaḥ | āvaraṇaviṣayālambanapratighātaḥ | tatrāvaraṇapratighātaḥ svedeśe parasyotpattipratibandhaḥ | sa tu mūrtānāmeva saṃsthānavatāṃ paramāṇūnāṃ digdeśanirdeśyānāṃ dharmāṇām | yathā hastohastena pratihanyate upalo vopalena | viṣayapratighātaścakṣurādīnāṃ viṣayiṇāṃ rūpādiṣu sveṣu viṣayeṣu pratighātaḥ | yasya yasmin vṛttiḥ sannipātalakṣaṇā kāritrākhyā ca sa tasmin pratihanyate tato 'nyatrāvṛtteḥ | ālambanapratighātaścittacaittānāṃ sveṣvālambaneṣu pratighātaḥ ||
kaḥ punarviṣayālambanayorviśeṣaḥ ? yasminyasya kāritraṃ sa tasya viṣayaḥ | yaccittacaittairgṛhyate tadālambanam | tadihāvaraṇapratighātena daśānāṃ sapratighatvamanyonyāvaraṇāt |
'ye dharmā viṣayapratighātena sapratighā āvaraṇapratighātenāpi te'; iti ? catuṣkoṭikaḥ | prathamā koṭiḥ- saptacittadhātavodharmadhātupradeśaśca yaḥ saṃprayuktaḥ | dvitīyā- pañca viṣayāḥ | tṛtīyā- pañcendriyāṇi | caturthī- dharmadhātupradeśaḥ saṃprayuktakavarjaḥ |
'ye viṣayapratighātena sapratighā ālambanapratighātenāpi te'; iti paścātpādakaḥ- ye tāvadālambanapratighātena viṣayapratighātenāpi te syuḥ | viṣayapratighātena, nālambanapratighātena pañcendriyāṇi |
"yatrotpitsormanasaḥ pratighātaḥ śakyate paraiḥ kartum | tatsapratighaṃ jñeyaṃ viparyayādapratighamiṣṭam ||"
iti bhadantakumāralātaḥ |
uktāḥ sapratighāḥ ||
kuśalādayo 'bhidhīyante | anyatra rūpaśabdābhyāṃ ta evāvyākṛtā matāḥ // abhidh-d_17 // ta eva daśāvyākṛtā rūpaśabdadhātuvarjāḥ | tau hi triprakārau kuśalākuśalāvyākṛtau ||
śeṣāstridhā
saptacittadhātavo hi triprakārāḥ | dharmadhātuśca | saṃprayuktastriprakāraḥ, viprayukto 'saṃskṛtaśca | yathāśāstraṃ kaścit triprakāraḥ kaścidekaprakāraḥ saṃbhavato draṣṭavyaḥ |
kaḥ punaḥ kuśalārthaḥ ? śikṣitārthaḥ kuśalārthaḥ pravīṇavat | vipākahetāvaupamiko draṣṭavyaḥ | evamakuśalo 'pi avyākṛtastūbhayapakṣāvyākaraṇādavyākṛta ityabhiprāyaḥ ||
kati kāmadhātupratisaṃyuktāḥ kati yāvadapratisaṃyuktā iti | tadidamārabhyate |
iha sarve 'pi
kāmadhātau sarve 'pyaṣṭādaśa vidyante |
rūpadhātau caturdaśa / rasagandhau savijñānau dhātū hitvā
gandharasadhātū tadvijñānadhātū ca hitvā | ārūpye trayontimāḥ // abhidh-d_18 // agrapaścāntimaḥ smṛtaḥ | antāścetyupasaṃkhyānam | paścimā manodhātumanovijñānadhātudharmadhātava evamārūpyadhātau santi ||
kati sāsravāḥ katyanāsravāḥ
sāsravānāstravā antyāstrayaḥ
anantaroktāstatra sāsravāḥ duḥkhasamudayasatyasaṃgṛhītāḥ | anāsravāstu mārgasatyāsaṃskṛtasaṃgṛhītāḥ || śeṣāstu sāsravāḥ / pañcadaśadhātavaḥ sāsravāḥ, āsravasaṃyogitvavyavakīrṇatvāṅgabhāvebhyaḥ |
kośakārastvāha- "anuśayānuśayanātsāsravāḥ |" tadetadabrahma | na | niruktānuśayārthāparijñānāt | niruktāparijñānaṃ tāvat | anuśayānuśayanāt sānuśayāḥ |
na sāsravā na yāvadoghāḥ | āsravā hi ābhavāgrādyāvadavīcimupādāya cittasantatiṃ strāvayanti svayaṃ ca sravantītyāsravāḥ | anuśayāstvanuśerate | kleśāḥ kliśnanti | granthā grathnanti | saṃyojanāni saṃyojayanti | oghāḥ apaharanti | iti svakriyādvāreṇaiteṣu vargeṣvetā nairuktyasaṃjñā niviśanta ityeṣā vyākhyānītirjyāyasī |
anuśayārtho 'pi yadi puṣṭyarthastena mārganirvāṇālambaneṣu mithyādṛṣṭyādiṣu poṣotkarṣadarśanāt, nirvāṇamārgayorapi rūpādivat sāsravatvaprasaṅga iti | gatametat ||
kati savitarkāḥ kati savicārā iti vistaraḥ | sālambaprathamāḥ pañca sopacārāstrayastridhā // abhidh-d_19 // sālambanānāṃ dhātūnāṃ ye prathamāḥ pañca te savitarkāḥ savicārāḥ | 'trayastridhā'; | ye tvantyāstrayaste tredhā | savitarkāḥ savicārāḥ | vicāramātrāścāvitarkāḥ | avicārāśca | kāmadhātau prathame ca dhyāne vitarko naiṣu triṣu prakāreṣu praviśati | sa khalvavitarko vicāramātraśca ||
atrāha- yadi pañcavijñānakāyāḥ savitarkāḥ savicārāḥ kathaṃ tarhi avikalpā ityucyante ? brūmaḥ
nirvikalpaguṇasvārthāḥ
guṇaḥ svārtho yeṣāṃ te bhavanti 'guṇasvārthāḥ'; | ete hi asmārādanirūpaṇāt / avikalpā ityucyante | etau hi pradhānau vikalpau traiyadhvikadharmaviṣayau | (jaini_20) yogināṃ kṛtākṛtakarmāntapratyavekṣaṇā cittarakṣaṇe smṛtiḥ pradhānī bhavati | dharmasvasāmānyalakṣaṇahetuphalasaṃbandhādiṣu pravicayākhyaḥ prajñāsvabhāvaḥ prādhānyamanubhavati | atra tu manobhaumī smṛtiḥ pūrvo dvitīyo dhīrnirūpikā // abhidh-d_20 // 'manobhaumī'ti vartate | pañcānāṃ vijñānakāyānāṃ jātibadhirapuruṣarūpadarśanavadvṛttiḥ | tatrāpi ca smṛtiḥ samāhitā cāsamāhitā ca anusmṛtivikalpaḥ, ālambanābhilapanatulyatvāt | prajñā tvasamāhitaivābhinirūpaṇā vikalpaḥ, samāhitāyāḥ prakāraviśeṣanirūpaṇābhāvāt, pūrvanirūpitopalakṣaṇamātravṛttitvācca ||
athaiṣāṃ ṣaṇṇāṃ vijñānakāyānāṃ kataradvijñānaṃ kiyadbhiḥ savikalpakam ? tadidamāviṣkriyate | vijñānapañcakaṃ kāmeṣvekena savikalpakam / svabhāvavikalpena |
tasmādanyat tribhiḥ
manovijñānaṃ kāmeṣu tribhiḥ savikalpakam | dhyāne prathame cāsamāhitam // abhidh-d_21 // prathame hi dhyāne yadasamāhitaṃ manovijñānaṃ tat tribhireva |
dvābhyāmavyagraṃ
yatpunaḥ samāhitaṃtaddvābhyāmevābhinirūpaṇavikalpamapāsya | ekena cakṣuḥśrotratvagāśrayam / yatpunaścakṣuḥśrotratvagāśrayaṃ vijñānaṃ prathame dhyāne tadekenaiva |
dvābhyāṃ taduparivyagraṃ
dvitīyādiṣu dhyāneṣu dvābhyāṃ vyagramiti vartate | ekenaiva samāhitam // abhidh-d_22 // anusmṛtivikalpenaiva | evaṃ yāvadbhavāgram ||
idamidānīṃ vaktavyam | kutra kasya ṣaṭprakāraṃ vijñānaṃ kuśalādivikalpakaṃ bhavati ? tadidamabhidharmagahvaraṃ prastūyate |
ucchinnaśubhabījasya darśanaṃ savikalpakam / kuśalaṃ nāsti vijñānamanyatra pratisandhitaḥ // abhidh-d_23 //
iha tāvaducchinnakuśalamūlasya pañca rūpondriyāśrayabalotpannaṃ darśakaṃ vijñānaṃ kuśalaṃ na vidyate, anyatra kuśalamūlapratisandhānāt |
kāmebhyo vītarāgasya bālasyāhānidharmiṇaḥ / dvidhāpyakuśalaṃ nāsti
darśakaṃ ca manovijñānaṃ ca yadyaparihāṇadharmā bhavati | kliṣṭaṃ cāryasya nottamam // abhidh-d_24 // na cāryasyordhvabhūmyālambanaṃ kliṣṭaṃ vijñānaṃ vikalpakamasti ||
kiñca, nākliṣṭāvyākṛtaṃ kiñcidūrdhvabhūmivikalpakam / na cānivṛtāvyākṛtaṃ kiñcidūrdhvabhūmivikalpakamasti | kliṣṭaṃ vikalpakaṃ cāpi nāstyadhobhūmigocaram // abhidh-d_25 // na ca kliṣṭaṃ vijñānamadharabhūmyālambanaṃ vikalpakamasti |
tridheha dvayamāryasya
iha kuśalākuśalāvyākṛtaṃ darśakaṃ ca manovijñānaṃ ca vikalpakamasti | rāgiṇaḥ saśubhasya ca / avītarāgasyāpyanucchinnakuśalamūlasya pṛthagjanasya trividhaṃ dvayamasti | na śubhaṃ nāpi ca kliṣṭaṃ dvitīyādiṣu darśakam // abhidh-d_26 // vijñānamastīti ||
idamidānīṃ vaktavyam | kathamasatyātmani śāśvate tadguṇe ca saṃskāre smṛtihetāvasati pratikṣaṇavinaśvareṣu ca vijñāneṣu ca parasparākṛtasaṃketeṣu pūrvānubhūto 'rthaḥ smaryate ? tadapadiśyate | yadyapi dattottara eṣa vādaḥ, tathāpīdaṃ śāstrānugatamārabhyate |
prayogādaṅgasānnidhyātsabhāgatvācca santateḥ / prāgvijñānānubhūte 'rthe cetasyutpadyate smṛtiḥ // abhidh-d_27 //
praṇidhānānubhavajñānapāṭavasātatyakāritvābhyāmasahakāritvābhyāmasahakārikāraṇasānnidhye santatyānukūlebhyaḥ pūrvavijñānānubhūte rūpādau vastuni smṛtirutpadyate |
ātmamanaḥsaṃyogātsaṃskārāpekṣā tadutpattiriti cet | na | ātmamanaḥ- saṃyogaḥ saṃskārāṇāṃ śaśaviṣāṇavadasiddhatvānnityasyāsyātmanaḥ saṃskārāṇāmanupapatteḥ | saṃskārasaṃyogaśca sakalātmavyāpitve pradeśavṛttyabhyupagamadoṣācca | tasmāt suṣṭhūktaṃ prayogādaṅgasānnidhyādibhyaḥ smṛtirutpadyate paramārthasaṃvṛttiviṣayā ||
etadviparyayāt māndyātkleśarogābhibhūtitaḥ / jñātapūrveṣu vismṛtiḥ saṃprajāyate // abhidh-d_28 //
idamidānīṃ vicāryate | duḥkhadarśanaheyādinā pañca prakāreṇa vijñānena yadanubhūtaṃ tatkatamena smaryate ? tadidaṃ prastūyate |
dṛṣṭaṃ dvitricatuḥpañcaprakāreṇāpi cetasā / smaryate sattadanyaiśca nānyo 'nyaṃ vyoghadṛkkṣaye // abhidh-d_29 //
sarvāṇi khalu duḥkhadarśanādiheyāni pañcaprakārāṇi paramparānubhūtaṃ smaranti | ayaṃ tvatra niyamaḥ- 'nānyo 'nyaṃ vyoghadṛkkṣaye |'; nirodhamārgadarśanaprahātavyānubhūtaṃ tu nānyo 'nyaṃ smṛtipratiniyatālambanatvāt | śeṣāstu trayaḥ prakārāḥ sambhinnālambanatvānna pratiṣidhyante ||
vijñānānāṃ tu pañcānāṃ yadekenānubhūyate / tatsmaryate 'pi cānyena
manovijñānenetyarthaḥ | tena khalvitarairapi // abhidh-d_30 // manovijñānenāpi yadanubhūtaṃ tat ṣaḍbhirapi smaryate ||
atha dvādaśānāṃ cittānāṃ ko 'rthaḥ kenānubhūtaḥ katibhiḥ smaryate ? dvādaśacittāni | kāmāvacarāṇi kuśalādīni catvāri | rūpāvacarāṇi trīṇyanyatrākuśalāt | evamārūpyāvacarāṇyetānyeva trīṇi | śaikṣamaśaikṣaṃ ca | smṛtirapi tatsaṃprayuktā dvādaśavidhaiva |
tatra kiṃ kenānubhūtaṃ tad dvādaśabhirapi smaryate ? kāmāvacarakuśalānubhūtaṃ tad dvādaśavidhayā smarati | evamakuśalena | tannivṛtāvyākṛtānubhūtamaṣṭavidhayā smarati | kāmāvacaryā sarvayā | rūpārūpyāvacaryayānyatra nivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtāyāḥ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca | evamanivṛtāvyākṛtena | rūpāvacarakuśalānubhūtaṃ sarvābhiḥ smarati | tannivṛtāvyākṛtānubhūtaṃ daśabhiranyatra kāmāvacaranivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyām | tadanivṛtāvyākṛtānubhūtaṃ daśabhiranyatrārūpyāvacaranivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyām | ārūpyāvacaraḥ kuśalānubhūtaṃ daśabhiranyatra kāmāvacaranivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyām | tannivṛtāvyākṛtānubhūtaṃ navabhiranyatra kāmāvacaraṃ nivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyām | rūpāvacarāccānivṛtāvyākṛtāt | evamanivṛtāvyākṛtena | śaikṣānubhūtamekādaśabhiranyatrakāmāvacaranivṛtāvyākṛtādevamaśaikṣeṇeti | saṃkṣepārthastvayaṃ ślokaiḥ pradarśyate |
dvyavyākṛtānubhūtaṃ yaccittaṃ dvādaśakādiha / vyārūpyarūpanivṛteḥ smaryate 'ṣṭābhireva tat // abhidh-d_31 //
kāmadhātau nivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyāṃ yadanubhūtaṃ tadaṣṭābhiḥ smaryate | rūpārūpyāvacare dve nivate hitvā | śekṣamaśaikṣaṃ caivamanivṛtāvyākṛtena |
rūpārūpyāptanivṛtaśubhābhyāṃ tu krameṇa yat / kāmāptāvyākṛte hitvā smaryate daśakena tat // abhidh-d_32 //
kāmāvacaranivṛtāvyākṛte hitvā |
rūpe tvanivṛtākhyena dṛṣṭamavyākṛtena yat / ārūpyāvyākṛte hitvā tadanyaiḥ smaryate punaḥ // abhidh-d_33 //
yatkhalu rūpadhātau anivṛtāvyākṛtenānubhūtaṃ tadārūpyāvyākṛte hitvā tadanyairdaśabhiḥ smaryate ||
ārūpyāvyākṛtajñātaṃ yaśceto navakena tat / kāmāptāvyākṛte hitvā rūpāptānivṛtaṃ tathā // abhidh-d_34 //
gatametadaupodghātikaṃ prakaraṇam | prakṛtamevābhidhīyatām ||
ya ete 'ṣṭādaśadhātava eṣāṃ kati sālambanāḥ katyanālambanāḥ katyupāttāḥ katyanupāttāḥ kati saṃcitāḥ katyasaṃcitāḥ ? tadidamārabhyate | cittākhyāḥ sapta sālambā dharmākhyaḥ saṃprayuktakaḥ / sālambanā iti vartate | śeṣāstvanālambanā viṣayāgrahaṇāt ||
amūrtā dhvaninā sārdhamanupāttāḥ
ya ete saptacittadhātavo dharmadhātvardhena sahoktāste śabdena sahānupāttāḥ | ato 'nye nava dvidhā // abhidh-d_35 // ye santānādhirohiṇaḥ pratyutpannāścakṣurādayastadavinirbhāgiṇaśca rūpādayaḥ | śeṣāstvanupāttāḥ | niścetanatvādanātmabhāvaparyāpannatvācca | śeṣā ye bāhyāḥ kāyendriyasaṃtānavyatirekavartinaste 'nupāttā iti siddham ||
kati bhūtāni kati bhautikāḥ ? tatrāpyucyate |
spṛśyaṃ dvidhā
atra bhūtāni catvāri bhautikaṃ ca gurutvādisaptaprakāram | sadharmāṃśāḥ saha tā nava bhautikāḥ / saha dharmadhātvaṃśenāvijñaptyākhyena 'saha tā nava bhautikāḥ'; ||
evaṃ kati mūrtāḥ ?
daśa sāvayavā mūrtāḥ
śeṣāstvamūrtāścakṣurvijñānadhātvādayaḥ | ta eva daśa saṃcitāḥ // abhidh-d_36 // paramāṇusaṃghātā ityarthaḥ | ta evāṣṭau cakṣurvijñānadhātvādayo hitvā śeṣā daśa saṃcitāḥ ||
kati cchettāraḥ kati cchedyāḥ, kati dagdhāraḥ kati dāhyāḥ, kati tolayitāraḥ kati tolyāḥ ? tadidamatrocyate |
rūpagandharasasparśāścchetṛcchedyātmakā matāḥ / dāhakāstolakāścaite dāhyāstolyāsta eva vā // abhidh-d_37 //
'vā'; śabdo matavikalpārthaḥ | keṣāñcittejodhātureva dagdhā gurutvameva tolyam ||
kati vipākajāḥ katyaupacayikāḥ ? pañca rūpīndriyātmāno vipākopacayātmakāḥ / vipākakāraṇahetvadhīnajanmatvāt naiṣyandikāni cakṣurādīni pañca na vidyante | mṛtasya vipākajavyatiriktatanniṣyandābhāvāt | tatra vipākahetorjātā vipākajāḥ, madhyapadalopaṃ kṛtvā gorathavat |
amūrtā naupacayikāḥ
saptacittadhātavo dharmadhātuścāmūrtā naiṣyandikavipākajāstu vidyante sabhāgavipākahetubalotpatteḥ |
tridhā śeṣāḥ
rūpadhātvādyāścatvārastriprakārā ye kāyendriyasahavartinaste tridhā | bāhyāḥ te dvidhā | dhvanirdvidhā // abhidh-d_38 // śabdastu vipākajo nāstītyāgamaḥ | yuktirapīcchātastatpravṛtteḥ ||
idānīmidamucyate | yaścakṣurdhātunā samanvāgataḥ samanvāgamaṃ pratilabhate cakṣurvijñānadhātunāpi saḥ ? yo vā cakṣurvijñānardhātunā cakṣudhātunāpi saḥ ? āha | nātraikāṃśaḥ | yasmāt cakṣustadupalabdhiśca pṛthagvā saha vāpnuyāt / cakṣurdhātuṃ tāvallabhate na cakṣurvijñānadhātum | kāmadhātau krameṇa cakṣurindriyaṃ pratilabhamānaḥ, ārūpyadhātucyutaśca dvitīyādiṣu dhyāneṣūpapadyamānaḥ | syāccakṣurvijñānadhātunā na cakṣurdhātunā | dvitīyādiṣu dhyāneṣūpapannaścakṣurvijñānamasaṃmukhīkurvāṇaḥ | tataścyutaścādhastādupapadyamānaḥ | ubhābhyāmapi- ārūpyadhātucyutaḥ kāmadhātau brahmaloke copapadyamānaḥ | nobhābhyām- etānākārān sthāpayitvā |
yaścakṣurdhātunā samanvāgataḥ cakṣurvijñānadhātunāpi saḥ ? catuṣkoṭikāḥ | prathamā- dvitīyādiṣu dhyāneṣūpapannaścakṣurvijñānamasaṃmukhīkurvāṇaḥ | dvitīyā- kāmadhātāvalabdhavihīnacakṣuḥ | tṛtīyā- kāmadhātau labdhāvihīnacakṣuḥ prathamadhyānopapanno dvitīyādidhyānopapannaśca paśyan | caturthī- etānākārān sthāpayitvā ||
gatametat | prakṛtamidānīmanuvartyatām | katyādhyātmikāḥ kati bāhyāḥ ?
dvādaśādhyātmikā jñeyāḥ
pañcendriyātmikaḥ saptacittadhātavaśca, ahaṃkārasanniśrayatvāt | "ātmanā hi sudāntena svargaṃ prāpnoti paṇḍitaḥ |" iti | bāhyāṣṣaḍviṣayātmakāḥ // abhidh-d_39 // kati darśanaheyāḥ kati bhāvanāheyāḥ katyaheyāḥ ? tadārabhyate |
trayo 'ntyāstrividhāḥ
manodhāturmanovijñānadhāturdharmadhātavastriprakārāḥ | aṣṭāśītyanuśayasahacariṣṇavastatprāptayaśca darśanaheyāḥ | śeṣā bhāvanāpathasaṃkṣayāḥ / ye sāsravāḥ | ye tvanāsravāste 'praheyā nirdoṣatvāt || na rūpamasti dṛggheyaṃ nākliṣṭaṃ nāvikalpakam // abhidh-d_40 // pṛthagjanatvamiti cet | na | tasyānivṛtāvyākṛtatvāta, samucchinnakuśalamūlavītarāgāṇāmapi tatsamanvāgamāt | āpāyikaṃ ca kāyavākkarmarūpasvabhāvaṃ tadapyāryamārgavirodhitvādvihīnaṃ na tu prahīṇaṃ tasmādubhayaṃ na darśanaheyaṃ satyeṣvavipratipatteḥ | duḥkhadharmajñānakṣāntau pṛthagjanatvaprasaṃgācca |
pañcavijñānakāyā avikalpakāste 'pi na darśanaheyāḥ ||
kati sabhāgāḥ kati tatsabhāgāḥ ? sabhāga eva dharmākhyaḥ śeṣāstūbhayathā smṛtāḥ / dharmadhātuvarjyā anye dhātavo dvidhā | sabhāgāstatsabhāgāśca ||
kaḥ punaḥ sabhāgārthaḥ ko vā tatsabhāgārthaḥ ? sabhāgastatsabhāgatve svakriyābhāktu tulyate // abhidh-d_41 // yaḥ svakriyāṃ bhajate sa sabhāga ityucyate | yaḥ svakriyāvirahitaḥ sa tatsādṛśyamātrabhajamānatvāt tatsabhāga ityākhyāyate |
atra sabhāgastrividhaḥ | adhvasu svakriyābhedena vācyaḥ | evaṃ tatsabhāgaḥ kriyāvirahito vācyaḥ | anutpattidharmakaṃ caturthamiti kāśmīrāḥ ||
kati dṛṣṭiḥ kati na dṛṣṭiḥ ? cakṣuḥ sadharmadhātvaṃśaṃ navadhā dṛṣṭirūcyate / cakṣustāvalloke 'pi dṛṣṭiriti pratītam | dharmadhātorapi pradeśo dṛṣṭisvabhāvo 'ṣṭavidhaḥ kliṣṭākliṭaprajñātmakaḥ | śeṣastu na dṛṣṭiḥ | pāñcavijñānakī prajñā na dṛṣṭiranitīraṇāt // abhidh-d_42 // nitīrikā hi dṛṣṭayo vicāraṇāśrayāt | sā tvavikalpikā jaḍasvabhāvā | atyalpamidamucyate | manovijñānabhaumyanirāsādisaṃprayuktā na dṛṣṭirityupasaṃkhyātavyam ||
kathaṃ punaretāḥ prajñāḥ paśyanti ? tadidamāviṣkriyate |
sameghāmegharātryahnordṛśyaṃ cakṣuryathekṣate / kliṣṭākliṣṭadṛśau tadvacchaikṣāśaiṃkṣe ca paśyataḥ // abhidh-d_43 //
yathā sameghāyāṃ timirapaṭalāvaguṇṭhitacandranakṣatracakraprāyāṃ rajanyāṃ rūpāṇi dṛśyante tathā kliṣṭāḥ pañcadṛṣṭayo jñeyaṃ paśyanti | yathā tu vigatarajāṃsi niśākarakiraṇāṃśukāvaguṇṭhitāyāṃ triyāmāyāṃ rūpāṇi dṛśyante, tathā laukikī samyagdṛṣṭiḥ paśyati | yathā tu meghapaṭalāvaguṇṭhite divākarakiraṇānudbhāsite divase rūpāṇi dṛśyante tadvacchaikṣī dṛṣṭiḥ paśyati | yathā tu dravyakanakarasāvasekapiñjaradinakarakiraṇaprotsāritatimirasaṃcaye divase cakṣuṣmato devadattasya rūpaṃ cakṣurīkṣate, tathā buddhānāmarhatāṃ prajñācakṣuravidyākleśopakleśamaladūṣikātimirapaṭalavarjitaṃ jñeyaṃ paśyatīti |
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau prathamasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||
prathamādhyāye
caturthapādaḥ |
āha | yaduktam- cakṣurdarśanamaṣṭaprakārā ca prajñā dṛṣṭiriti | atha vijñānaṃ paśyatyatha na paśyati ? yadi paśyati daśadharmā dṛṣṭisvabhāvā bhavanti | atha na paśyati dārṣṭāntikapakṣastarhyujjhito bhavati | devā enaṃ grahīṣyanti grahītavyaṃ cenmaṃsyante |
yattūktaṃ daśadharmā dṛṣṭisvabhāvāḥ prāpnuvantītyatra vijñānasya mukhyadarśanakalpanāpratiṣedhamupariṣṭāt kariṣyāmaḥ | idaṃ tu vaktavyam | cakṣuścakṣurvijñānaprajñāsāmagrīṇāṃ kaḥ paśyati ? kutaḥ saṃśaya iti cet | sarvatra doṣadarśanāt | yadi tāvaccakṣuḥ paśyati yāvatkāyaḥ spṛśati tato yugapat sarvaviṣayopabhogaprasaṃgaḥ | atha cakṣurvijñānaṃ paśyati kastarhi vijānāti ? vyavahitamapi kiṃ na paśyati, apratighatvāt ? atha prajñā paśyati śrotravijñānādiṣvapi prajñā vidyata iti tatrāpi darśanaprasaṃgaḥ | atha cakṣurādisāmagrī paśyati sāpi khalu cakṣurādisāmagryaṅgavyatiriktā svabhāvakriyābhāvānna vidyate |
cakṣurādisāmagryaṅgānāmapi pratyekaṃ darśanaśaktikriyābhāvo 'ndhaśatavadityasattvam | sarvasāmagrīṇāṃ sarvakāryakaraṇāpattitvāt, viśeṣābhāvāt |
hetupratyayasāmagrīṃ pratītya kriyāmātraṃ vijñānamutpadyata iti cet | na | janikartṛbhāve janmakriyāsvātantryānupapatteḥ, naśyādivat | hetupratyayānāṃ paratantrāṇāṃ svātmanyavasthitānāṃ nirātmakānāṃ nirātmakakaraṇaśaktyayogāt |
kiñca, vijñeyābhāve vijñānānupapatteḥ, dāhyadahanavat |
kiñca, vijñānakriyāśritābhāve tadabhāvāccitrakuḍyavat | janmanāśayorddharmidharmatve viruddhānāmanyataropapattirvināśasya vā sajātihetutvaprasaṃgaḥ | yajjātyanuvṛttistadbījamiti cet | na | kuśalākuśalādicittanirodhe bījatvānupapatteḥ, sāmagrīpakṣotsargātsāṃkhyamatābhyupagamadoṣācca | teṣāmapi pradhānākhyādbījādekasmānnirapekṣātsarvaṃ saṃbhavati | nimittāntarāpekṣā śaktaśakteriti cet | na | akṣaṇikatvadoṣāt | sarvasāmagryaṅgabījābhyupagame kāryasvabhāvādivaicitryaprasaṃgaḥ | tasmānnirdoṣaḥ pakṣo vaktavyaḥ | so 'yaṃ prakramyate |
cakṣuḥ paśyati vijñānaṃ vijānāti svagocaram / ālocanopalabdhitvādviśeṣaḥ sumahāṃstayoḥ // abhidh-d_44 //
cakṣurdravyaṃ hi draṣṭṛsvabhāvam | tasya hetupratyayasāmagrīparigrahaprabodhitaśakteḥ rūpadarśanakriyāmātramutpadyate | dravyakriyayoścānyatvaṃ siddhasādhyamānarūpatvānnirapekṣasāpekṣavyapadeśitvācca draṣṭavyam | tatra cakṣurmūrtikriyāvadvijñānādhiṣṭhitaṃ darśanakriyāmārabhate | na vijñānaśūnyam | yathaiva cakṣurvijñānamālocanādhiṣṭhitakriyaṃ vijānāti, na kevalam, paramparānugrahabalāddhyanayoḥ pradīpādipratyayāntaraparigṛhītayoryugapadekasmin viṣaye vṛttilābho bhavati |
yastvetadatipatyaivaṃ kalpayati- 'kāraṇabhūtābhyāṃ prāgutpannābhyāṃ cakṣūrūpābhyāṃ kāryabhūtaṃ vijñānaṃ sahaikasmin kāle nāvatiṣṭhate'; iti tasya sakṣādviṣayānubhavanābhāvādanumānāgamābhāvaprasaṃgaḥ | anubhavajñāne cāsati manovijñānasmṛtigocarābhāvādanutpattiprasaṃgaḥ | niyataviṣayasmaraṇābhāvācca | tasmādvijñānaṃ niyatāśrayālambanalabdhapratiṣṭhaṃ sahakārikāraṇasāmagrīsannipātopajanitakriyaṃ sākṣādviṣayamupalabhate | cakṣurapyālocayati pradīpastatkālamevāvabhāsayati | ya ete vijñānacakṣūrūpādayaḥ svahetusāmagrīprabodhitaśaktayaḥ te viṣayaprativijñaptyālocanāvabhāsanākhyāṃ yugapat saudhīṃ saudhīṃ vṛttiṃ pratipadyanta iti yuktimatī nītiḥ |
tasmātsatsvapyanyeṣu pratyayeṣu darśanakriyāyāścakṣuṣaḥ prādhānyāt, tadevāñjasā paśyatītyucyate | yathā vā devadattaḥ sthālījalajvalanataṇḍulādiṣu satsvapi pāke pravartamāne svasyāmadhiśrayaṇodakāsecanataṇḍalāvapanadarvīparighaṭṭanācāmanisrāvaṇakriyāyāṃ labdhasāmarthyaḥ sādhanasanniyoge ca paraprāptaiśvaryo devadattaḥ prādhānyātpacatātyucyate | yadā punastaṇḍulānāṃ (jaini_33) vikledo vivakṣitaḥ pāko vā tadā jalānalayoḥ prādhānyādvyapadeśo bhavatyambu kledayatyagniḥ pacatīti | tasmātsāmagryāṃ satyāṃ darśane pravartamāne prādhānyāccakṣuḥ paśyatītyucyate | kathaṃ prādhānyamiti cet ? tatprakarṣe darśanaprakarṣāt | tulye hi prathamadhyānacakṣurvijñāne dvitīyādiṣu cakṣuṣprakarṣāddarśanaprakarṣo dṛśyata iti | tasmādyuktam- "cakṣuḥ paśyati nayanaṃ paśyati manasi tu bhaktyā prajñāvṛttirupacaryate manasā paśyati" iti |
tatrayaduktaṃ kośakāreṇa- "kimidamākāśaṃ khādyate | sāmagrayāṃ hi satyāṃ dṛṣṭamityupacāraḥ pravartate | tatra kaḥ paśyati ?" iti | tadatra teta bhadantena sāmagryaṅgakriyāpaharaṇaṃ ? kriyate | abhidharmasaṃmohāṅkasthānenātmāpyaṅkito bhavatyayogaśūnyatāprapātābhimukhyatvaṃ pradarśitamiti ||
kiṃ punarekenāpi cakṣaṣā paśyati, āhosvid dvābhyāmeveti ? nātra niyamaḥ | yasmāt ekasya cakṣuṣaḥ kāryaṃ vijñānamathavā dvayoḥ / iti dvicandradarśanādervijñānasya .......... ||
prāptagrāhīṇi āhosvidaprāptagrāhīṇīti ? taducyate | aprāpyārthaṃ manaścakṣuḥ śrotraṃ ca trīṇyato 'nyathā // abhidh-d_45 // ghrāṇarasanakāyendriyāṇi prāptagrāhīṇītyarthaḥ ||
atra kāṇādaḥ paśyati | nāprāptagrāhīṇīndriyāṇi | cakṣuṣo hi raśmirgatvā paśyati | śrotraṃ tra sarvagataṃ prāpyaiva sarvaṃ śrṛṇoti | taṃ pratīdamucyate | aprāptagrāhiṇaḥ siddhā dūrāsannasamagrahāt / yāvatā hi kālena devadattaḥ svapāṇitalalekhāṃ paśyati tāvataiva candralekhām | na cāyaṃ gatimatāṃ dharmaḥ | gatimanto hi devadattādayo dūraṃ cirādgacchantyāsannaṃ kṣipramiti | na | pradīpavat tatsiddheḥ |
pradīpādiprabhāvaścet
yathā khalu yāvatā kālena pradīpo nediṣṭhaṃ rūpamabhivyanakti tāvatā daviṣṭhaṃ tadvaditi | tatra pratyavasthānam- na samaṃ tatsamudbhavāt // abhidh-d_46 // yadi pradīpo gacchet, tatrāpyeṣa doṣaḥ prasajyeta | prabhādimadhyānteṣu ca tāpaviśeṣadarśanāt tadekatvāsiddhiḥ | tasya punaḥ pratītya yugapat sarvapradīpaprabhāmupādāya rūpaparamāṇūnāmutpattistasyaiṣa doṣo nāsti || sarvagrahaprasaṃgaścennāyaskāntādidarśanāt / yadyaprāptagrāhi cakṣuḥ brahmaloke brahmāṇaṃ kasmānna paśyati ? tatredamucyate | nāyaskāntavattatsiddheḥ | yathā tulye 'pyaprāptākarṣaṇe na prācīno 'yaskānto maṇirudīcīnamayaḥ samākarṣati tadvaditi ||
atra punarvindhyavāsī paśyati sarvagatatvamindriyāṇām | taṃ pratīdamucyate | sarvagatvādadoṣaścennāyogāttilatailavat // abhidh-d_47 // ko hyanunmatto brūyāttileṣu tailaṃ sarvagatamastīti ? tadvakcakṣuḥśrotrādyadhiṣṭhānebhyo bahirindriyāṇi kaḥ kalpayedamūḍhacetāḥ ?
idaṃ vaktavyam | yatra kāye sthitaścakṣuṣā rūpāṇi paśyati kiṃ tāni kāyacakṣūrūpavijñānāni ekabhaumāni, āhostidanyabhaumikānyapi ? sarveṣāmaniyamaḥ | tatra kāmadhātūpapannasya tāvat svena cakṣuṣā svāni rūpāṇi paśyataḥ sarvaṃ svabhaumam | tasyaivāsya dhyānacakṣuṣā svarūpāṇi paśyataḥ kāyarūpe svabhūmike dvayaṃ prathamāddhyānāt | prathamadhyānabhūmīni paśyato rūpāṇyapi tatratyāni | dvitīyadhyānacakṣuṣā samīkṣamāṇasya kāyarūpe svabhūmike, cakṣurdvitīyād dhyānāt, vijñānaṃ prathamāt | prathamadhyānabhūmīni paśyato vijñānarūpe prathamāddhyānāt, kāyaḥ kāmāvacaraḥ, cakṣurdvitīyāddhyānāt | dvitīyadhyānabhūmīni paśyataścakṣūrūpe dvitīyadhyānabhūmike kāyaḥ kāmāvacāro vijñānaṃ prathamadhyānāt | evaṃ tṛtīyacaturthadhyānabhūmikena cakṣuṣā tadbhūmikādharabhūmikāni rūpāṇi paśyato vijñātavyam | prathamadhyānopapannasya svena cakṣuṣā svānarūpāṇi paśyataḥ sarvaṃ svabhūmikam | adharāṇi rūpāṇi paśyatastrayaṃ svabhūmikaṃ rūpāṇi kāmāvacarāṇi | dvitīyadhyānacakṣuṣā svāni rūpāṇi paśyatastrayaṃ svabhūmikaṃ cakṣurdvitīyāt | kāmāvacarāṇi paśyataḥ kāyavijñāne svabhūmike, kāmāvacarāṇi rūpāṇi, cakṣurdvitīyāt | dvitīyadhyānabhūmīni paśyataścakṣūrūpe tadbhūmike śeṣaṃ svabhūmikam evaṃ tṛtīyādidhyānacakṣuṣā yojyam | dvitīyādidhyānopapannasya svaparacakṣurbhyāṃ svaparabhūmikāni rūpāṇi paśyato yathāsaṃbhavaṃ draṣṭavyam ||
niyatastvayam-
na hyūrdhvaṃ cakṣuṣaḥ kāyo na rūpaṃ nākṣijaṃ manaḥ / vijñānasya tu netrārthastau ca kāyasya savaṃtaḥ // abhidh-d_48 //
pañcabhaumāni kāyacakṣūrūpāṇi dvayoḥ savitarkasavicārayorbhūmyoścakṣurvijñānam | tatra yadmūmikaḥ kāyastadbhūmikamūrdhvabhūmikaṃ vā cakṣurbhavati na tvadhobhaumikam | yadbhūmikaṃ cakṣustadbhūmikamadharabhūmikaṃ vāsya rūpaṃ gocarī bhavati nordhvabhūmikam | evaṃ cakṣurvijñānaṃ nādharime cakṣuṣi saṃmukhībhavati | asya tu cakṣurvijñānasya rūpaṃ sarvato viṣayībhavati | kāyasyāpyubhe rūpavijñāne sarvato bhavata iti ||
evaṃ
nopariṣṭācchru teḥ kāyo na śabdo na svakaṃ manaḥ / vijñānasya tu nihrādastau ca kāyasya sarvataḥ // abhidh-d_49 //
ghrāṇādīnāṃ punaḥ
trayāṇāṃ trīṇyapi svāni
kāyagandhādiviṣayavijñānāni svabhūmikānyeva | utsargasyāyamapavādaḥ kriyate | tanorvijñānamapyadhaḥ / kāyaspṛṣṭavye svabhūmike eva | kāyavijñānaṃ tu keṣāñcidadharabhūmikam | yathā dvitīyādidhyānopapannānāmiti |
manastvaniyataṃ
samāpattyupapattikāleṣu kāyasya sarvato bhāvāt | traikālikādhvanirmuktasarvadharmaviṣayitvāt ||
kimarthaṃ punarayamalpārthaḥ sumahāgranthasandarbhavidhirārabhyata iti ? (jaini_37) kośakṛdācaṣṭe- nahyatra kiñcitphalamutprekṣyata iti | taṃ pratīdaṃ phalamādarśyate | tatra khalu yogivaiśvarūpyaṃ pradarśitam // abhidh-d_50 // etadvaiśvarūpyaṃ yogināṃ yadanyataḥ kāyo 'nyataścakṣuranyataḥ rūpamanyato vijñānaṃ gṛhītvā paśyanti | vibhūni ca śarīrāṇi nirmāya manojavayā ṛddhyā gatvā buddhā bhagavanto yathecchaṃ lokadhātvantareṣu vineyānāṃ buddhakāryaṃ kurvaṃti | divyābhyāṃ cakṣuḥśrotrābhyāṃ rūpāṇi dṛṣṭvā śabdāṃśca śrutvā yathecchaṃ yugapadanekāni pāñcagatikāni śarīrāṇi nirmāyānekagatidhātvantareṣu vineyakāryaṃ kurvantīti |
gatametat prāsaṅgikaṃ prakaraṇam ||
idamadhunā vācyam | skandhopādānaskandhayoḥ kaḥ prativiśeṣaḥ ? taducyate | skandhāstribhiḥ satyaiḥ saṃgṛhītāḥ | yasmāt
sāsravānāsrāḥ skandhā ye tūpādānasaṃjñitāḥ / sāsravā eva te jñeyāstatsācivyakriyādibhiḥ // abhidh-d_51 //
kāraṇairiti vākyādhyāhāraḥ | tasmādupādānaskandhāḥ satyadvayasaṃgṛhītāḥ | nirodhasatyaṃ tu skandhalakṣaṇānupapatteḥ skandhalakṣaṇavyatiriktamiti draṣṭavyam ||
adhvādyāḥ skandhaparyāyāḥ
adhvānaskandhāḥ saṃskṛtāḥ kathāvastvityevamādayaḥ | dharmādyā vastunaḥ sataḥ / sat vastu dharmo dravyamāyatanaṃ dhāturityevamādayaḥ | ye tu sāsravasaṃjñāste proktā duḥkhādināmabhiḥ // abhidh-d_52 // duḥkhaṃ loko bhavaḥ samudaya ityevamādibhirnāmabhiḥ śabdayante ||
atha kasmāccakṣuḥśrotraghrāṇānāṃ dvitve satyekadhātutā ? tadārabhyate-
svātmyagocarakāryāṇāmekatvādekadhātutā / cakṣurādidvibhāve 'pi
trayāṇāmapi khalveteṣāmekasvabhāvatvādekagocaratvādekakāryatvācca dvitve 'pi satyekādhipatyaṃ caikadhātutā ca nirvartete | dvyutpattiḥ karmatritvaśāt // abhidh-d_53 // ye tu kathayanti "śobhārthaṃ tu dvayodbhavaḥ" iti teṣāṃ ślīpadagaṇḍaprabhṛtīnām atiśobhārthamutpattirityāpannam ||
idamidānīṃ vācyam | cakṣurādikāraṇasāmagrīsannidhāne sati cakṣurvijñānotpattau kasmāccakṣuḥśrotrādivijñānamityucyate ? tatra visarjanaṃ kriyate-
asādhāraṇavaiśiṣṭyādaiśvaryādāntaraṅgayataḥ / satyapyanekahetutve vijñānaṃ tairviśeṣyate // abhidh-d_54 //
cakṣurādīndriyaviśeṣādvijñānaviśeṣo dṛṣṭaḥ | cakṣurādīnāṃ ca caturbhiḥ kāraṇairīśitvaṃ dṛṣṭam | asādhāraṇakāraṇatvena cāntaraṅgya iti ||
atrāha | atha kasmāt sarvapadārthānāṃ dravyasvabhāvatve nirvāṇameva paramārthato dravyamityucyate yato dharmadhātureva tadyogāddravyavānityākhyāyate | kasmācca sarvasaṃskṛtānāṃ kṣaṇikatve sati traya evāntyā dhātavaḥ kṣaṇikā ityucyante ? tadubhayaṃ pradarśyate |
nityatvātkuśalatvācca nirvāṇaṃ dravyamañjasā / sāradravyena tenaiko dharmākhyo dravyavānmataḥ // abhidh-d_55 //
prathamaṃ nirmalaṃ cittamasābhāgyātkṣaṇaḥ smṛtaḥ / tenādbhutakṣaṇenaite kṣaṇikāḥ paścimāstrayaḥ // abhidh-d_56 //
kiṃ punarete cakṣurādayastulyaṃ viṣayaṃ gṛhṇanti, āhosvinnyūnamavikaṃ vā ? tadāviṣkriyate- ghrāṇaṃ jihvā ca kāyaśca tulyārthagrāhyadastrayam / dvayoścakṣuḥśrotrayoraniyama ityākhyātaṃ bhavati ||
kiṃpunareṣāṃ cakṣurvijñānādīnāṃ sahaja evāśrayaḥ, āhosvidatīto 'pi ? taducyate |
paścimasyāśrayo 'tītaḥ
manovijñānasya kriyāvato nityamāśrayo 'tītaḥ | pañcānāṃ taiḥ sahāpi ca // abhidh-d_57 // pañcānāṃ vijñānakāyānāṃ taiḥ sahāpi cātītaśceti 'ca'śabdāt |
evaṃ catuṣkoṭika ārabhyate | ye dharmā vijñānaniśrayāḥ samanantarā api te ? praśnaścatuṣkoṭikaḥ | niśraya eva cakṣurādayaḥ | samanantarā eva vedanādayaḥ | ubhayaṃ samanantaraniruddhaṃ vijñānam | nobhayametānākārān sthāpayitvā ||
idamidānīmabhidharmasarvasvaṃ kośakārakasmṛtigocarātītaṃ vaktavyam | athaiṣāmaṣṭādaśānāṃ dhātūnāṃ katamaṃ niśrayaṃ niśrityānāsraveṇa mārgeṇa katamo dhāturnirudhyate !
niśritya khalvanāgamyaṃ niśrayāṃścaturo 'tha vā / anāsraveṇa mārgeṃṇa cakṣurdhāturnirudhyate // abhidh-d_58 //
navasu bhūmiṣu khalvanāsravo mārgaḥ | cakṣurdhātustu pañcabhūmikaḥ | tatra prajñāvimuktasyālabdhadhyānasyāryasyānāgamyaṃ niśritya cakṣurdhāturnirudhyate | nirodhamārgajñānātmakasya tridhātupratipakṣatvāddhyānalābhinaḥ punaścaturo niśrayānniśritya dhyānāntarikāyāḥ prathamena grahaṇāt || anāgamyaṃ tu niśritya gandhadhāturnirudhyate / dhyānālābhinastannirodhāt | manodhāturanāgamyaṃ yadi vā saptaniśrayāt // abhidh-d_59 // catvāri dhyānāni trīṃścārūpyān, tasya traidhātukatvāt || anāgamyaṃ tathaivādyaṃ cakṣurvijñānasaṃjñakaḥ / nirudhyata iti vartate | tasya kāmaprathamadhyānasamāpannatvāt | dharmadhātorvicitratvādyathāyogaṃ vinirdiśet // abhidh-d_60 // dharmadhātuḥ khalu kaścitkāmāvacara eva yathā pratighādayaḥ | kaścitkāme prathamadhyānayoryathā vitarkavicārādayaḥ | kaścitkāme prathamadvitīyadhyānayoryathā prītiḥ | kaścitkāme tṛtīyadhyānayoryathā sukhendriyam | kaścittraidhātuko yathā jīvitendriyādayaḥ | ata ucyate 'yathāyogaṃ vinirdi śet | evamanyānapi dhātūnanenaiva yathoktena nyāyena 'yathāyogaṃ vinirdiśet'; iti ||
idamidānīmanyadvaktavyam | yadā pṛthagjanaścakṣurdhātuṃ rūpāptaṃ parijānāti tadā katamāddhātorvairāgyamāpnoti ? kati ca kutratyānanuśayān jahāti ? kāni ca saṃyojanāni paryādāya jahāti ? tadāviṣkriyate-
cakṣurdhātuṃ hi rūpāptaṃ parijānan pṛthagjanaḥ / kṛtsnādrūpamayāddhātorvairāgyamadhigacchati // abhidh-d_61 //
tasmādanuśayāndhātorekatriṃśajjahāti ca / paryādatte na kiñcittu saṃyojanamasau tadā // abhidh-d_62 //
anuśayānāṃ hi dhātuparicchedo na saṃyojanānām | rūpavairāgyamāpnoti jahātyanuśayatrayam / satkāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsākhyaṃ rūpadhātuparyāpannam | tadā saṃyojanaṃ tvāryaḥ paryādatte na kiñcana // abhidh-d_63 // anuśayatrayaṃ kataradāryo jahāti bhavarāgamānāvidyākhyam ? bhāvanāprahātavyaṃ saṃyojanaṃ tu na dhātuparicchinnamiti na kiñcittadā jahāti ||
cakṣurvijñānadhātuṃ tu parijānaṃstameva ca / parijānātyavaśyaṃ ca brahmalokādvirajyate // abhidh-d_64 //
na tu saṃyojanaṃ kiñcitparyādatte tadā hyasau / gandhadhātuṃ rasākhyaṃ ca parijānan pṛthagjanaḥ // abhidh-d_65 //
kāmavairāgyamāpnoti dhruvaṃ hyanuśayānapi / tadā jahāti ṣaṭtriṃśadvartisaṃyojanatrayam // abhidh-d_66 //
kāmāvacarācchaṭtriṃśadanuśayāñjahāti | trīṇi ca saṃyojanāni pratighasaṃyojanamīrṣyāmātsaryasaṃyojane ca | gandharasadhātūparijānan pṛthagjanaḥ ||
āryastu kāmavairāgyaṃ karotyanuśayānapi / caturaḥ parijānāti
pratighakāmarāgamānāvidyākhyān bhāvanāheyān || paryādatte 'pi ca trayam // abhidh-d_67 // pratigherṣyāmātsaryasaṃyojanākhyam || parijānanmanodhātumārūpyebhyo virajyate / ārya iti vartate |
jahātyanuśayāṃstrīṃśca
rāgamānāvidyākhyān | paryādatte trayaṃ tathā // abhidh-d_68 // etadeva ||
parijānankhalu prīrti tāmeva prajahātyasau / ābhāsvarācca vairāgyaṃ yāti hanti tu nāsravān // abhidh-d_69 //
tasyāstaduparyabhāvāt |
parijānansukhaṃ yogī prajahāti tadeha ca / śubhakṛtsnācca vairāgyaṃ yāti kleśānna hanti tu // abhidh-d_70 //
sukhendriyasya tatīyādhyānāduparyabhāvādakṛtsnadhātūnna kleśāñjahāti ||
gamatetatprayojanāgataṃ prakaraṇam | prakṛtamevocyatām | athaiṣāṃ dhātūnāṃ ke kati vijñānavijñeyāḥ ? tadārabhyate-
dvivijñeyāḥ guṇāḥ pañca
pañcarūpādiguṇākhyā dhātavaścakṣurādivijñānamanovijñānavijñeyāḥ | śeṣā manovijñānavijñeyāḥ ||
kati hetuḥ kati na hetuḥ ? tadākhyāyate- hetuḥ sarve kṣarākṣarāḥ / sarvadharmā hi kāraṇahetusvabhāvāḥ | kṣarāstu yathāyogaṃ cintyāḥ ||
katīndriyātmakāḥ ? kati nendriyasvabhāvāḥ ? tadāviṣkriyate- anyatra dharmadhātvardhācchaḍbāhyā nendriyātmakāḥ // abhidh-d_71 // arthādāyātamādhyātmikāḥ sarve dhātavaḥ | bāhyāḥ pañcarūpaśabdagandharasasparśadharmadhātoścārdhaṃ nendriyasvabhāvaṃ jīvitendriyaśraddhādisukhādipañcakavarjamiti |
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau prathamo 'dhyāyaḥ |
dvitīyo 'dhyāyaḥ
prathamaḥ pādaḥ |
dvāviṃśatiprakārasya kṛtsnasyendriyaparvaṇaḥ / saṃkṣepeṇābhidhāsyante dharmā nirvacanādayaḥ // abhidh-d_72 //
cakṣurādīnyājñātāvīndriyaparyantāni khalvindriyāṇi etāvānindriyagrāmo na bhūyānnālpīyān |
uktaṃ hi bhagavatā- "dvāviṃśatirindriyāṇi katamāni dvāviṃśatiḥ ? cakṣurindriyaṃ śrotrendriyaṃ yāvadājñātāvīndriyam" iti |
tasyendriyarāśernirvacanānukramadhātubhūmyādiprakārabhedāḥ saṃkṣepeṇābhidhāyiṣyanta iti ||
kiṃ punardravyato dvāviṃśatirindriyāṇyatha nāmataḥ ? tadidamākhyāyate-
nāmnā dvāviṃśatistāni dravyato daśa sapta ca / yasmānnānyaddvayaṃ kāryātsukhādinavakatrayam // abhidh-d_73 //
kāyendriyapradeśa eva hi kaścitstrīpuruṣendriyākhyaṃ labhate, viśiṣṭakliṣṭavijñānasaṃnniśrayabhūtatvāt | śraddhādīnāṃ ca navānāṃ samudāyeṣu triṣvanājñātamājñāsyāmīndriyāditrayākhyāḥ ||
anye punaḥ paśyanti-
nāmasallakṣaṇābhāvāttannāmnaḥ sārthakatvataḥ / trayāṇāṃ vargavṛttitve 'pyarthamabhyeṣyate paraiḥ // abhidh-d_74 //
yatkhalu saṃvṛtisatyasya lakṣaṇaṃ tatteṣāṃ nāsti kriyāpauruṣyadvāreṇa tacchabdapravṛtteḥ, laukikāgradharmavat | sārthakatvāttannāmno 'rthavattatkhalvetannāmneti ||
strīpuruṣendriyasyāpi-
viśiṣṭabuddhihetutvādādhipatyaviśeṣataḥ / kāyendriyādviśiṣṭatvaṃ dvayornetrendriyādivat // abhidh-d_75 //
yathaiva hi cakṣurādīni kāyendriyaviśiṣṭāni viśiṣṭabuddhijanakatvādādhipatyaviśeṣācca, tadvadanayorapīti ||
kaḥ punarindriyārthastadārabhyate- aiśvaryārtho vipaścidbhirindriyārtho 'bhidhīyate / keṣu punarartheṣu keṣāmīśitvam ? vayaṃ tāvatpaśyāmaḥ-
svārthavyaktiṣu pañcānāṃ
cakṣurādīnāṃ pañcānāṃ svārthaprakāśanakriyāyāmādhipatyaṃ samaviṣamamārgālocanādityarthaḥ | caturṇāṃ tvarthayordvayoḥ // abhidh-d_76 // jīvitamanastrīpuruṣendriyāṇāṃ pratyekamarthadvaye | tatra tāvajjīvitendriyasya nikāyasabhāgasaṃbandhasandhāraṇayoḥ | manaindriyasyāpi saṃkleśavyavadānayoḥ | yathoktam- "cittasaṃkleśāt sattvāḥ saṃkliśyante cittavyavadānahetorviśuddhyante" (jaini_46) iti | punarbhavasaṃbandhavaśibhāvānuvartanayorvā | punarbhavasaṃbandhe tāvadyathoktam- "gandharvasya tasmin samaye dvayościttayoranyataratsaṃmukhībhūtaṃ bhavatyanunayasahagataṃ vā pratighasahagataṃ vā |" tathā "vijñānaṃ cedānanda mātuḥ kukṣiṃ nāvakrāmet" iti | vaśibhāvānuvartane yathoktam- "cittenāyaṃ loko nīyate" iti vistaraḥ |
strīpurūṣendriyayorapi sattvotpattivikalpanayorādhipatyam | sattvotpattau tāvat, prāyastadadhīnatvāttadutpatteḥ | sattvavikalpe 'pi tadvaśāt | prāthamakalpikānāṃ ca sattvānāṃ ceṣṭā strīpuruṣasvarācārādivikalpabhedāt | svagocaropalabdhyādāvīśitvamapare viduḥ / paurāṇāḥ punarācāryāḥ kathayanti- "cakṣurādīnāṃ pañcānāṃ pratyekaṃ caturṣvartheṣvādhipatyam | cakṣuḥśrotrayostāvadātmabhāvaśobhāyāmandhabadhirayorakāntarūpatvāt | ātmabhāvaparikarṣaṇe, dṛṣṭvā śrutvā ca viṣayavivarjanāt | cakṣuḥśrotravijñānayoḥ sasaṃprayogayorūtpattau | rūpadarśanaśabdaśravaṇayoścāsādhāraṇakāraṇatve | ghrāṇajihvākāyānāṃ tvātmabhāvaśobhāyāṃ (jaini_47) pūrvavat | ātmabhāvaparikarṣaṇe, taiḥ kabaḍīkārāhāraparibhogāt | anyat prāgvat |
caturṇāṃ punaḥ strīpuruṣajīvitamanaindriyāṇāṃ dvayorarthayoḥ | strīpuruṣendriyayostāvat- sattvabhedasattvavikalpayoḥ | sattvabhedaḥ strīpuruṣa iti | vikalpabhedo 'pi saṃsthānavacanagamanādi prāgvat | saṃkleśavyavadānayorvā | tadviyutavikalpānāṃ saṃvarāsaṃvarādīni na bhavanti | tadvatāṃ tu saṃvaraphalaprāptiḥ |
jīvitendriyamanaindriyayorapyarthadvaye pūrvavat || svārthavijñāna evānya āhuḥ paṇḍitamāninaḥ // abhidh-d_77 // kośakārādayaḥ punarāhuḥ- "svārthopalabdhāveva cakṣurādīnāṃ pañcānāmādhipatyam |" tadetadvaibhāṣikīyameva kiñcidgṛhītam | nātra kiñcit kośakārakasya svakarṣasvakaṃ darśanam | vaibhāṣaireva svārthopalabdhirukteti ||
dārṣṭāntikasya hi sarvamapratyakṣam | pañcānāṃ vijñānakāyānāmatītaviṣayatvādyadā (jaini_48) khalu cakṣūrūpe vidyete tadā vijñānamasat | yadā vijñānaṃ sat, cakṣūrūpe tadāsatī, vijñānakṣaṇasthityabhāve svārthopalabdhyanupapatteśca || kleśotpattau sukhādīnāṃ śraddhādīnāṃ guṇāptiṣu / sukhādīnāmapi pañcānāmindriyāṇāṃ rāgādikleśotpattāvādhipatyam | yathoktam- "vedanāpratyayā tṛṣṇā" iti | "sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśete" iti vistaraḥ | śraddhādīnāṃ punaraṣṭānāṃ sarvaguṇotpattau prabhutvamiti |
vaibhāṣāḥ punarāhuḥ "saṃkleśavedanābhiḥ" | tathā hyuktam- "sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśete" iti vistaraḥ |
vyavadāne śraddhādīnāṃ pañcānāṃ taiḥ kleśān viṣkambhya mārgotpādanāt | yathoktam- "śraddheṣīkāsaṃpanno baladhairyasmṛtidauvārikasaṃpannaḥ samāhitacitto vimucyate prajñāśastreṇāryaśrāvakaḥ sarvāṇi saṃyojanāni saṃchinatti" ityādi |
anājñātamājñāsyāmīndriyādīnāṃ tu trayāṇāmuttarottarāṅgabhāve nirvāṇe cādhipatyamiti ||
kaḥ punareṣāmindriyāṇāmanukramaḥ ? brūmaḥ- phalasaṃkleśasaṃbhāraviśuddhitvādanukramaḥ // abhidh-d_78 // prākkarma phalaṃ tāvadaṣṭau vipākajatvāttasmāttāni pūrvamuktāni | tasmin vipāke sati saṃkleśasukhādibhiḥ | pañcabhirmārgasaṃbhāraśraddhādibhiḥ | viśuddhiranāsravaistribhiḥ ||
kasmāt punardvāviṃśatireva yathā parikīrtitānyuktāni na bhūyāṃsi nālpīyāṃsīti ? tadapadiśyate-
sattvākhyā sattvavaicitryaṃ dhṛtiḥ kleśodbhavaśca yaiḥ / mārgopāyaḥ phalaprāptisteṣāmindriyatā matā // abhidh-d_79 //
sattvākhyā khalu pravartate cakṣurādiṣu manaḥparyanteṣu ṣaṭsu | etaddhi maulasattvadravyam | sattvavaicitryaṃ dvābhyāṃ strīpuruṣendriyābhyām | dhṛtirjīvitendriyeṇa | kleśodbhavaḥ pañcabhirvedanābhiḥ | mārgopāyaḥ śraddhādibhiḥ | phalaprāptistribhirantyaiḥ | ityetasmādeṣāmindriyatā matā ||
sparśāśrayodbhavādhārasaṃbhogatvāccaturdaśa / svargāpavargahetutvāt tadanyadvendriyāṣṭakam // abhidh-d_80 //
tatra sparśāśrayaścakṣurādīni ṣaḍindriyāṇi | prādurbhāvaḥ strīpuruṣendriyāmyām | ādhāro jīvitendriyeṇa | saṃbhogo vedanābhiḥ pañcabhiḥ | atastāvaccaturdaśoktāni | svargopapattinimittāni śraddhādīni pañca | apavargakāraṇāni trīṇyanājñātamājñāsyāmīndriyādīni ata etāvantyeva ||
yadyādhipatyārtha indriyārthaḥ kasmācchandasparśamanaskārasaṃjñācetanāmahābhaumānāṃ satyādhipatye nendriyatvam ? uktaṃ hi bhagavatā- "chandamūlakāḥ sarvadharmāḥ sparśajātīyāḥ manaskāraprabhāvāḥ |" saṃjñācetanayośca saṃkleśavyavadānayorādhipatyamuktameva kuśalacetanāyāśca | evaṃ kleśānāmapi saṃsārahetupravartane ādhipatyam | nirvāṇasya ca dharmāgryatve kasmānnendriyatvam ? tadidamucyate-
chandaṃ vīryāṅgabhūtatvāt sparśo vittyanubṛṃhaṇāt / saṃjñā prajñābhibhūtatvānnendriyaṃ munirabhyadhāt // abhidh-d_81 //
chando hi kartukāmatā sā ca vīryāṅgabhūtā | vīryaṃ tu sākṣāt kriyayābhisaṃbadhyate | tadevendriyamuktam | sparśo 'pi "sparśapratyayā vedanā" iti tadutpattau parikṣīṇaśaktiḥ | saṃjñāpi prāyo 'pi (prāyo) lokavyavahārapatitā | sā prajñayā paramārthaikarasayābhibhūteti nendriyamuktā ||
śraddhādīnāṃ vidāṃ caiva doṣaḥ śuddhau malodaye / pradhānatvānmanaskāro nendriyaṃ samudāhṛtam // abhidh-d_82 //
yoniśo manasikāraḥ khalu śraddhādīnāṃ saṅgībhavati | ayoniśo manasikāro 'pi vedanādīnāṃ rāgādisaṃprayuktānāmiti so 'pi nendriyam || saṃbhāvanānukūlatvādadhimokṣo 'pi nendriyam / adhimokṣo 'pi śraddhopakārīti nendriyam || kālāntaraphalotpādasaṃdehābhyāṃ na cetanā // abhidh-d_83 // cetanāyāḥ khalvapi kālāntareṇa phalamiti tasya nāsati phale śaktirāvirbhavati | lokopi tasyāḥ phalasattvāvināśaṃ dṛṣṭvā vipratipannaḥ | kaścid brūte nirhetukaṃ phalamiti kaścidīśvarakṛtaṃ kaścidadṛṣṭādihetukamiti | cetanāyāḥ phalamanabhivyaktamiti | īśitvaṃ bhagavatā jānānenāpyatastasyāstrailokyakāraṇatve 'pi sati cetanā nendriyeṣu vyavasthāpitā ||
kuśalamahābhaumebhyo 'pi
nāpramādo 'pyasau vīryāt, na hrīḥ prāgalbhanigrahāt / nopekṣā nāpi cālobho vīryaśraddhābhibhūtitaḥ // abhidh-d_84 //
apramādastāvadvīryasya bhāṇḍāgārikasthānīyaḥ | vīryaṃ kuśalān dharmānupājeyati satān rakṣati | hrīrapi vaiśāradyasapatnabhūtā navavadhūrivāpragalbhā | tasyāḥ kuta ādhipatyam ? upekṣāpi śraddhābhibhūtā | alobhaśva vīryavirodhīti nendriyam || na prasrabdhirvidautkaṭyādvinindyatvācca nāsravāḥ / prasrabdhiḥ khalu vedanāyāḥ vṛttiprādhānyenābhibhūtā | sāpi nendriyam | akuśalānāmapi dharmāṇāṃ vinindyatvāttu nāsravāścaṇḍālarājavat ||
viprayuktānāmapi
jātyādayo na pārārthyāt
paratantrā hi jātyādayo dharmāḥ paricārakavat teṣāṃ kutaḥ prabhutvam ? niṣkriyatvānna nirvṛtiḥ // abhidh-d_85 // nirvāṇamapi niṣkriyamasatphalaṃ satkriyāśca dharmāḥ phalavanta ādhipatyayuktā iti bhagavatā nirvāṇaṃ nendriyaṃ vyavasthāpitamiti | nātra kiñcidupasaṃkhyeyaṃ nāpyapaneyamiti ||
lakṣaṇamidānīmindriyāṇāṃ vaktavyam | tatra cakṣurādīnāmuktam | jīvitaśraddhādīnāṃ saṃprayuktaviprayukteṣūcyamāneṣu vakṣyate | duḥkhādīnāṃ tvadhunocyate | kāyasya bādhanaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ tu cetasaḥ / bādhanamiti vartate || sukhaṃ ca sumanastā ca sātaṃ śārīramānasam // abhidh-d_86 // sātamiti prahlādanāparyāyaḥ | vaiśiṣṭyānmānasaṃ sātaṃ sukhaṃ kvacidudāhṛtam // abhidh-d_87 // tṛtīye dhyāne mānasaṃ sātaṃ sukhamityudāhṛtaṃ bhagavatā pañcendriyasukhātiśayatvāt | saumanasyaṃ tu prītisvabhāvaṃ sā ca tṛtīyadhyāne nāstīti sukhaṃ ca tatroktamiti |..........
......... bhaumam tadapadiśyate- ṣaṭsu bhūmiṣu vijñeyaṃ nīrajaskādyamindriyam / anājñātamājñāsyāmīndriyaṃ ṣaṭṣu bhūmiṣu, caturṣu dhyāneṣvanāgamye dhyānāntarikāyāṃ ca | tadanye nirmale tvakṣe draṣṭavye navabhūmike // abhidh-d_88 // ājñendriyamājñātāvīndriyaṃ ca navasu bhamiṣu- āsveva ṣaṭṣu triṣu cādyāsvārūpyabhūmiṣu ||
atha kāni dvāviṃśatirindriyāṇi kāni rki prahātavyāni ? dudāhriyate-
daurmanasyaṃ dvihātavyaṃ
darśanabhāvanāprahātavyam | manovittitrayaṃ tridhā / manaindriyaṃ sukhasaumanasyopekṣāśca darśanabhāvanāheyāścāheyāśca |
navābhyāsapraheyāṇi
cakṣurādīni jīvitāvasānānyaṣṭau duḥkhendriyaṃ ca |
dvidhā pañca
śraddhādīni bhāvanāheyānyaheyāni ca | sāsravānāsravāt | na tu trayam // abhidh-d_89 // trīṇyanāsravāṇyapraheyānyeva nirdoṃṣatvāt ||
yadi tarhi śraddhādīni sāsravānāsravatvātpraheyāni cāpraheyāni ca dvidhā bhavanti, trayamevānāsravam | idaṃ tarhi sūtraṃ kathaṃ nīyate ? yaduktaṃ bhagavatā- (jaini_54) "yasyemāni pañcendriyāṇi sarveṇa sarvaṃ na santi tamahaṃ bāhyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmi" iti ?
anāsravādhikārādajñāpakametat | anāsravāṇi khalvadhikṛtyaitaduktam | yasmādāryapudgalavyavasthānaṃ kṛtvā "yasyemāni" iti bhagavānavocat | pṛthagjano vā dvividhaḥ | ābhyantaraścāsamucchinnakuśalamūlaḥ, bāhyaśca samucchinnakuśalamūlaḥ | tamadhikṛtyoktam- "bāhyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmi" iti | "sarveṇa sarvāṇi" iti vacanādvā 'yasya laukikānyapi na santi'; ityākūtam | bāhyamityaśākyaputrīyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitamityāryadharmavipakṣāvasthitam | anyathā hyevamavakṣyat- 'yasyemāni pañcendriyāṇi na santi tamahaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmi'; iti | uktaṃ hi- "santrasanti sattvā loke jātā loke vṛddhāstīkṣṇendriyā api madhyendriyā api mṛdvindriyā api" ityapravartita eva dharmacakre | punaścoktam- "yāvaccāhameṣāṃ pañcānāmindriyāṇāṃ samudayaṃ cāstaṅgamaṃ cāsvādaṃ cādīnavaṃ ca niḥsaraṇaṃ ca yathābhūtaṃ (jaini_55) nāpyajñāsiṣaṃ na tāvadahamasmātsadevakāllokāt" iti vistaraḥ | na cāyamanāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ parīkṣāprakāraḥ |
vayaṃ tvatremamāgamaṃ brūmaḥ- "trīṇīmāni śrāddhasya śraddhāliṅgāni" iti vistaraḥ | kathaṃ kṛtvā jñāpakam ? śraddhāyāṃ hyasatyāmāryāṇāṃ darśanakāmatā na bhavet | saddharmaśrotukāmatā ca, vigatamātsaryeṇa cetasā agāramadhyavastukāmatā ca | yasya ca pṛthagjanasyaitānīndriyāṇi na santi sa sarvathā bāhyapṛthagjano bhavati kuśaladharmopaniṣaddhetuvaikalyāt | tasmātsāstravāṇīti siddham ||
uktaḥ prakārabhedaḥ | lābha idānīṃ vaktavyaḥ | katīndriyāṇi kasmin dhātau vipākaḥ prathamato labhyate ? tadidamārabhyate | pūrvaṃ kramodbhavaiḥ kāme vipāko labhyate dvayam / kāmadhātau kramodbhavaiḥ - aṇḍajajarāyujasaṃsvedajaiḥ pūrvaṃ indriyadvayaṃ labhyate | kāyendriyaṃ jīvitendriyaṃ ca | etaddhi dvayaṃ tasmin śukraśoṇitabindau prathamaṃ vipākajaṃ bhavati | kliṣṭatvāttu na manaupekṣendriye vipākaḥ |
anyaiḥ ṣaṭ sapta vāṣṭau vā
aupapādukaiḥ punaḥ ṣaṭ | cakṣurādīni pañca jīvitendriyaṃ ca | yadyavyañjanā bhavanti yathā prāthamakalpikaḥ | sapta punaryadyekavyañjanā yathā devādiṣu | aṣṭau vā yadyubhayavyañjanā bhavanti yathāpāyeṣu | evaṃ tāvat kāmadhātau |
ṣaḍ rūpe
rūpadhātau punaḥ ṣaḍindriyāṇi vipākaḥ prathamato labhyante | cakṣurādīni pañca jīvitendriyaṃ ca | antye tu jīvitam // abhidh-d_90 // ārūpye jīvitendriyaṃ vipāko labhyate | ukto lābhaḥ ||
tyāgo vaktavyaḥ | so 'yamāviṣkriyate-
mriyamāṇairnirodhyante trīṇyante
jīvitam, manaḥ, upekṣā ceti | aṣṭau tu madhyame / rūpadhātau mriyamāṇairaṣṭau nirudhyante | tāni ca trīṇi, cakṣurādīni ca pañca | daśāṣṭau nava catvāri kāme pañca śubhāni vā // abhidh-d_91 // ubhayavyañjanairdaśa nirodhyante | tāni cāṣṭau strīpuruṣendriye ca | ekavyañjanairnava | avyañjanairaṣṭau | sakṛnmaraṇe khalveṣa nyāyaḥ | krameṇa tu mriyamāṇaiścatvāri nirodhyante kāyajīvitamanaupekṣendriyāṇi | na hyeṣāṃ pṛthaṅnirodhaḥ | epa ca vidhiḥ kliṣṭāvyākṛtacittasya maraṇe draṣṭavyaḥ | kuśale tu citte sarvatra śraddhādīni pañcādhikāni | evamārūpyeṣvaṣṭau, rūpeṣu trayodaśa | ityevaṃ vistareṇa gaṇayitavyāni ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau dvitīyasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
dvitīyādhyāye
dvitīyapādaḥ |
indriyaprastāve sarva indriyadharmā vicāryanta ityataḥ pṛcchati | athaiṣāṃ kuśalānāmindriyāṇāṃ katareṇendriyeṇa kataracchrāmaṇyaphalaṃ prāpyata iti ? tadidaṃ prastūyate- ādyantalābho navabhiḥ saptāṣṭābhiśca madhyayoḥ / yā khalveṣā catuṣphalamayī mālā tasyāḥ prathamaṃ strotaāpattiphalamantyamarhattvaṃ madhye sakṛdāgāmyanāgāmiphale | tatrādyāntayoḥ phalayornavabhirindriyairlābhaḥ | strotaāpattiphalasya tāvat- śraddhādibhiḥ pañcabhirājñāsyāmīndriyājñendriyābhyāmekamanayorānantaryamārgād, dvitīyaṃ vimuktimārgādveditavyam | prathamena kleśaprāpticchedo dvitīyena visaṃyogaprāptyākarṣaṇam | manaupekṣendriyābhyāṃ ceti | arhattvasya punaḥ śraddhādibhirājñāsyāmīndriyavarjjaiḥ, manaindriyeṇa sukhasaumanasyopekṣendriyāṇāṃ cānyatamena |
'saptāṣṭābhiśca madhyayoḥ |'; sakṛdāgāmyanāgāmiphalayoḥ punaḥ saptabhiraṣṭābhirnavabhiśceti 'ca'śabdāt | tatra sakṛdāgāmiphalaṃ tāvadyadyānupūrviko labhate, sa ca laukikena mārgeṇa tasya saptabhirlābhaḥ | pañcabhiḥ (jaini_58) śraddhādibhiḥ, manaupekṣendribhyāṃ ca | atha lokottareṇa mārgeṇa tasyāṣṭābhiḥ, ājñendriyamaṣṭamaṃ bhavati | atha bhūyovītarāgaḥ prāpnoti, tasya navabhiryaireva strotaāpattiphalasya | anāgāmiphalaṃ yadyānupūrvīkaḥ prāpnoti, sa ca laukikena mārgeṇa, tasya saptabhiryathā sakṛdāgāmiphalasya |
atha lokottareṇa, tasyāṣṭābhistathaiva | atha vītarāgaḥ prāpnoti, tasya navabhiryathā strotaāpattiphalasya | tasya tu niśrayaviśeṣāt sukhasaumanasyopekṣendriyāṇāmanyatamadbhavati | yadāpyayamānupūrviko navame vimuktimārge dhyānaṃ praviśati laukikena mārgeṇa, tadāpyaṣṭābhirindriyairanāgāmiphalaṃ labhate | tasya navame vimuktimārge saumanasyamaṣṭamaṃ bhavati, ānantaryamārge tūpekṣendriyameva | nityamubhābhyāṃ hi tasya prāptiḥ | atha lokottareṇa praviśati, tasya navabhirājñendriyaṃ navamaṃ bhavati ||
yattarhyabhidharme paṭhyate- "arhatphalasyaikādaśabhiḥ" iti | tatkathamucyate 'navabhistasya prāptiḥ'; iti ? naiva doṣaḥ | yasmāt- ekādaśabhirāptistu phalasyāntyasya hānitaḥ // abhidh-d_92 // parihāya parihāyāyaṃ samayavimukto 'rhanniśrayaviśeṣātpunarlabhate | kadācit tṛtīyaṃ dhyānaṃ niśritya | kadācid dvitīyaṃ prathamaṃ vā | kadāciccaturthamanāgamyaṃ vā | ityatastisṛṇāṃ vedanānāṃ saṃbhavādekādaśabhiruktam ||
athaiṣāṃ trayāṇāṃ kāmarūpārūpyadhātūnāṃ kataradhātubhūmyālambanena mārgeṇa katarasya dhātoḥ parijñānaṃ bhavatīti ? tadāvirbhāvyate | svasya dhātoḥ parijñānaṃ svavipakṣadṛśā pathā // abhidh-d_93 // svavipakṣadṛśā ca mārgeṇānāsraveṇa parijñānaṃ bhavati | tatra svadhātudṛśā tāvad duḥkhasamudayālambanena, svavipakṣadṛśā nirodhamārgālambanena traidhātukaparijñānaṃ bhavati | sāsraveṇa tvānantaryamārgeṇa saṃgṛhītena sannikṛṣṭādhobhūmiviṣayeṇordhvasannikṛṣṭabhūmyālambanena ca vimuktimārgasaṃgṛhītenādhobhūmiparijñānaṃ bhavati | ānantaryamārgāṇāmadhobhūmiviṣayatvādvimuktyākhyānāmūrdhvabhūmyālambanatvācca | anāsravāṇāṃ tūbhayeṣāmekabhūmigocaratvāditi |
atha katibhīrindriyaiḥ kāmadhātuparijñānaṃ katibhī rūpārūpyadhātuparijñānamiti ? tadidaṃ pratāyate-
kāmadhātuparijñānaṃ prāyaḥ saptabhiriṣyate / samalairnirmalaistvarthairaṣṭābhirabhidhīyate // abhidh-d_94 //
kāmadhātostāvat- sāsravaiḥ saptabhiḥ parijñānaṃ bhavati prahāṇamityarthaḥ | pañcabhiḥ śraddhādibhiḥ manaupekṣendriyābhyāṃ ca | prāyo grahaṇātsaumanasyendriyeṇāpi kasyacitsamāpattyabhiprāyasya yogino maulabhūmipraveśāt | anāsravaistvindriyairaṣṭābhiḥ | ebhireva saptabhirājñedriyeṇa ca | prāyo vacanātsaumanasyendriyeṇa ca navamena || rūpadhātuparijñānamiṣṭaṃ daśabhirindriyaiḥ / pañcabhiḥ śraddhādibhiḥ, mana indriyeṇa, tisṛbhirvedanābhiḥ, niśrayaviśeṣādājñendriyeṇa ca || antyadhātuparijñānamekādaśabhirucyate // abhidh-d_95 // yathoktairdaśabhirājñātavadindriyeṇa ca | ubhābhyāṃ tasya parijñānamekaṃ vajropamasamādhisahacaram, dvitīyaṃ kṣayajñānasahagatamiti ||
idamidānīṃ vaktavyam- kaḥ katibhirindriyaiḥ samanvāgata iti ? tatra tāvadayaṃ niyamaḥ- sarvasattvāstridhātusthā upekṣāyurmano 'nvitāḥ / ebhistribhiḥ sarvasattvāḥ samanvāgatāḥ |
tvakstrītvavyañjanaiḥ kāme
kāmāvacarāḥ sattvāḥ kāyapuruṣastrīndriyairebhiḥ pūrvāktaśca | rūpiṇaścakṣurādibhiḥ // abhidh-d_96 // rūpiṇaḥ khalu sattvāścakṣurādibhistribhiścopekṣāyurmanobhiḥ || kāminaḥ khalu duḥkhena tadrāgī durmanastayā / avītarāgaḥ kāmadhātau duḥkhadaurmanasyābhyāṃ samanvāgataḥ | ūrdhvajastu sukhenāryaḥ śubhāhvādharajau tathā // abhidh-d_97 // ūrdhvajo rūpārūpyadhātuja āryaḥ sukhena samanvāgataḥ | anāsraveṇa śubhakṛtsnaparīttaśubhāpramāṇaśubhāḥ kliṣṭākliṣṭena ||
prītyābhāhvādharodbhūtau
ābhāsvareṣūpapannastadadharajaśca prītyā samanvāgataḥ | śubhaiḥ sa śubhamūlakaḥ / śraddhādibhiḥ pañcabhiḥ kuśalairanucchinnakuśalamūlaḥ sarvatra samanvāgataḥ |
śaikṣābhyāṃ mokṣamārgasthau
dvābhyāṃ śaikṣābhyāṃ indriyābhyāṃ darśanabhāvanāmārgasthau || aśaikṣo 'rhan svamārgagaḥ // abhidh-d_98 // atha niyamena kaḥ katibhirindriyaiḥ samanvāgata iti ? tadidamupadarśyate- upekṣāyurmanoyukto 'vaśyaṃ trayasamanvitaḥ / ebhireva tribhiḥ | na hyeṣāmanyonyena vinā samanvāgataḥ | śeṣairaniyamaḥ |
tatra tāvaccakṣurādibhiḥ saptabhirārūpyopapanno na samanvāgataḥ | kāmadhātau ca yenāpratilabdhavihīnāni | sukhendriyeṇa caturthadhyānādyupapannāḥ pṛthagjanāḥ, saumanasyena tṛtīyādyupapannāḥ pṛthagjanāḥ, sukhendriyeṇa rūpārūpyopapannāḥ, daurmanasyena kāmavītarāgaḥ, śraddhādibhirniḥśubhaḥ, anāsravaestribhiḥ pṛthagjanā na samanvāgatāḥ |
caturbhiḥ kāyasukhavān
yaḥ kāyendriyeṇa so 'vaśyaṃ caturbhistaiśca tribhiḥ kāyendriyeṇa ca | yo 'pi sukhandriyeṇa sa caturbhiḥ- taiśca tribhirupekṣādibhiḥ sukhendriyeṇa ca | cakṣuṣmānapi pañcabhiḥ // abhidh-d_99 // 'api'śabdācchotraghrāṇajihvendriyairveditavyam | yaścakṣurindriyeṇa so 'vaśyaṃ pañcabhiḥ- upekṣājīvitamanorūpendriyaiścakṣuṣā ca ||
strīndriyādyanvito 'ṣṭābhiḥ
taiśca saptabhiḥ strīṃndriyeṇa ca | ādigrahaṇāt puruṣendriyadaurmanasyaśraddhādīnāṃ grahaṇaṃ veditavyam | tadvānapi pratyekamaṣṭābhiḥ- taiśca saptabhiḥ puruṣendriyeṇa cāṣṭamena | ebhiśca kāyajīvitamanobhiścatasṛbhirvedanābhiḥ, daurmanasyendriyeṇa ca | śraddhā dibhistaiśca pañcabhirupekṣājīvitamanobhiśca | duḥkhī yuktastu saptabhiḥ / yo duḥkhena sa saptabhiḥ- kāyajītimanobhiścatasṛbhirvedanendriyairdaurmanasyaṃ hitvā, tadvītarāgasya nāstīti |
ekādaśabhirantyābhyāṃ
dvābhyāmantyābhyāṃ yukto 'vaśyamekādaśabhiḥ, pratyekaṃ sukhasaumanasyopekṣājīvitamanaḥśraddhādibhirājñendriyeṇa ca | evamājñātavadindriyeṇa tena taiśceti | sapta ṣaḍbhistadādyavān // abhidh-d_100 // prathamena tvanāsraveṇa yaḥ samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ trayodaśabhirmanojīvitakāyendriyaiścatasṛbhirvedanābhiḥ śraddhādibhistena ceti ||
atha sarvabahubhiḥ kiyadbhiḥ samanvāgatāḥ ? taducyate-
tridvīpanarakotpannā mithyātvaniyatā api / bahubhiḥ hyekānnaviṃśatyā svalpairaṣṭābhiranvitāḥ // abhidh-d_101 //
antarābhavikapretatiryakśraddhānusāriṇaḥ / tryadhikairdaśabhiryuktā daśabhirvā navādhikaiḥ // abhidh-d_102 //
svalpaistrayodaśabhī rūpabhiḥ pañcabhiḥ śraddhādibhiśca jīvitamanaupekṣābhiśca | nārakasya tūcchinnaśubhabījasya cakṣurādīni pañcaikaṃ vyañjanaṃ vedanāśca pañca jīvitaṃ manaśca | tiraścāṃ nāstyucchedaḥ | ya ihocchinatti so 'vaśyamavīciṃ gacchati | tena natra narake śraddhādyā na santi | pañca cakṣurādīni pañca ca vedā, ekaṃ vyañjanaṃ jīvitaṃ manaśceti trayodaśa bhavanti | syurbahubhiścāntarābhavikādyāḥ pṛthagjanāstrīṇyamalāni hitvaikānnaviṃśatibhiḥ, āryāstu śraddhānusāriṇo dve amale hitvaikaṃ ca vyañjanamityekānnaviṃśatibhireva samanvāgatāḥ ||
samyaktvaniyatā ye tu ye ca śraddhādhimuktikāḥ / ta ekādaśabhiryuktā daśabhirvā navādhikaiḥ // abhidh-d_103 //
tatra samyaktvaniyatā āryā ityarthaḥ | te pañcabhiḥ śraddhādibhirmanojīvitābhyāṃ ca tisṛbhirvedanābhirekena cānāsraveṇa | sarvaprabhūtaiḥ punarekānnaviṃśatibhirekaliṅgadvyamalavarjitaiḥ ||
prajñāvimuktanāmārhat kāyasākṣyubhayāhvayāḥ / akṣaikādaśakopetā yadi vāṣṭādaśānvitāḥ // abhidh-d_104 //
sarvālpairekādaśabhiḥ śraddhādibhiḥ sukhasaumanasyopekṣājīvitamanobhirekena cānāsraveṇa | bahubhistvaṣṭādaśabhiḥ, dve anāsrave daurmanasyamekaṃ ca vyañjanaṃ hitvā || kāmadevā mṛtāḥ svalpairdaśabhiḥ saptakādhikaiḥ / anāsravatrayaṃ hitvā daurmanasyaṃ ca | tatratyaḥ pṛthagjano yadi vairāgyaṃ gacchati sa devarṣirbhavati | ekaṃ ca vyañjanaṃ hitvā pariśiṣṭaiḥ saptadaśabhiḥ samanvāgataḥ | ta evaikonaviṃśatyā yuktā bahubhirindriyaiḥ // abhidh-d_105 // dve anāsrave hitvaikaṃ ca vyañjanam | atrāpi hi satyāni dṛśyante || dvirdhyāna jāstu sarvālpairdaśabhiḥ pañcakādhikaiḥ / prathamadvitīyadhyānopapannānāṃ pṛthagjanānāṃ duḥkhadaurmanasye hitvā dve ca vyañjane trīṇi cāmalāni, pañcadaśabhiḥ samanvāgamaḥ | daśabhiḥ sacatuṣkaistu śubhakṛtsnāḥ samanvitāḥ // abhidh-d_106 // śubhakṛtsneṣu pṛthagjanasya saumanasyaṃ ca hitvā caturdaśabhiḥ samanvāgamaḥ | bṛhatphalā hi atyalpaistrayodaśabhiranvitāḥ / bṛhatphaleṣu pṛthagjanasya sukhaṃ ca hitvā duḥkhādīni pūrvoktāni trayodaśa bhavanti | yuktāḥ ṣoḍaśabhistvete sarvabhūribhindriyaiḥ // abhidh-d_107 // yadyāryā bhavanti teṣāṃ sukhasaumanasyābhyāmanāsravābhyāṃ samanvāgama iti ṣoḍaśa bhavanti || aṣṭābhirdaśabhiḥ saikairārūpyāḥ svalpabhūribhiḥ / svalpairaṣṭābhiḥ | pṛthagjanasyāṣṭāḥ svalpāni bhavanti | pañca śraddhādīni, jīvitaṃ manaupekṣā ca | bahubhirekādaśabhirāryasya samanvāgamaḥ | pañcabhiḥ śraddhādibhiḥ, dvābhyāṃ sukhasaumanasyābhyāmanāsravābhyām, jīvitamanaupekṣendriyaiścaturbhiranāsraveṇa caikena | sadevakauravāḥ sattvāstrayodaśabhiranvitāḥ //
abhidh-d_108 // pañcabhiḥ śraddhādibhiḥ pañcabhiḥ sukhādibhiḥ, kāyamanojīvitaiśca tribhiḥ || aṣṭābhirniḥśubho yukto daśabhirvā trayādhikaiḥ / ucchinnaśubhamūlo niḥśubhaḥ sarvālpairaṣṭābhiḥ samanvāgataḥ | sukhādibhiḥ pañcabhiḥ kāyajīvitamanobhiśca | sarvaprabhūtaistu trayodaśabhiryathoktairaṣṭābhiścakṣurādibhiścaturbhirekena ca vyañjanena | dviliṅgāḥ paścimaiḥ svalpairviśatyāpyekayā param // abhidh-d_109 // ubhayavyañjanastrayodaśabhiḥ svalpaiḥ sukhādibhiḥ kāyajīvitamanobhiḥ śraddhādibhiśca pañcabhiḥ | cakṣurādīnāmalabdhavihīnatvādaniyamaḥ | sarvabahubhistvekonaviṃśatibhistrīṇyamalānyapāsya | samāpto 'yaṃ matsyakagranthasamudraḥ |
vyākhyāta indriyāṇāṃ dhātugatiprabhedapradarśanāgatānāṃ vistareṇa prabhedaḥ | adhunā tu momāṃsyate | kimete saṃskṛtā dharmā yathā bhinnasvabhāvāḥ, evaṃ bhinnotpādā atha niyatasahotpādā api kecidvidyanta iti ? vidyanta ityāha |
tatra saṃkṣepeṇa pañcemā dharmajātayaḥ- rūpaṃ cittaṃ caitasikāścittaviprayuktā asaṃskṛtaṃ ca |
tatrāsaṃskṛtaṃ nodeti na ca vyeti |
rūpiṇāṃ tu dharmāṇāmayaṃ niyamaḥ-
saptadravyāvinirbhāgī paramāṇurbahirgataḥ / kāmeṣvekādhikaḥ kāye dvyadhikaścakṣurādiṣu // abhidh-d_110 //
sarvasūkṣmaḥ khalu rūpasaṃskāropādānasaṃcayabhedaparyantaḥ paramāṇuriti prajñāpyate | sa tu saptadravyāvinirbhāgī caturbhirbhūtaistribhiścopādāyarūpaistribhistribhirvā bhūtaiścaturbhiścopādāyarūpairavinirbhāgavartyasāvaṣṭama iti |
kośakārastvāha- "sarvasūkṣmo rūpasaṃghātaḥ paramāṇuḥ" iti | tena saṃghātavyatiriktaṃ rūpamanyadvaktavyam | yadi nāsti saṃghāto 'pi nāsti | ataḥ siddhaṃ 'sarvasūkṣmaṃ rūpaparamāṇuḥ'; iti ||
kāyedriyasahagastvaṣṭābhiścakṣurādisahito navabhiḥ || evaṃ rūpe 'pi vijñeyo hitvā gandharasadvayam / rūpadhātau bahirgataḥ pañcadravyāvinirbhāgī gandharasau hitvā | kāyasahagatastu ṣaḍbhiścakṣurādiṣu saptabhiravinirbhāgibhiḥ | yadā punassaśabdakaḥ sa saṃdhāto jāyate, tadā sarvatra yathokteṣu śabdo 'dhiko gaṇayitavyaḥ |
atra punarmahābhūtāni sarvopādāyarūpāśrayabhāvaprādhānyāccatasro dravyajātayo vivakṣyante | upādāyarūpadhātucatuṣṭayaṃ tu ghaṭādidravyaprajñaptinimittatvādāyatanagaṇanayā gaṇyata iti vivakṣitāparijñānānnāsti codyāvakāśaḥ ||
arūpiṇāṃ punaḥ
cittaṃ caitasikaiḥ sārdhaṃ
avinirbhāgeṇa jāyata iti vartate | saṃskṛtaṃ tu svalakṣaṇaiḥ // abhidh-d_111 // sarva hi saṃskṛtaṃ svalakṣaṇaiḥ saha jātyādibhirutpadyata iti veditavyam ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau dvitīyasyaadhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||
dvitīyādhyāye tṛtīyapādaḥ |
yaduktaṃ caitasikāstu sahotpadyanta iti tadabhidhīyatām | ke punaste caitasikā dharmāḥ ?
te pañcaprabhedāḥ- mahābhaumāḥ, kuśalamahābhaumāḥ, kleśamahābhaumāḥ, akuśalamahābhaumāḥ, parīttakleśamahābhaumikāśca | mahatī cittabhūmireṣāmiti ta ime mahābhaumāḥ | bhūmirgatirityarthaḥ | eva sarvatra vigrahaḥ kāryaḥ |
tatra tāvanmahābhaumā nirdiśyante |
daśadharmā mahābhaumā vitsaṃjñācetanāsmṛtiḥ / chandaḥ sparśo 'dhimokṣaśca dhīḥ samādhirmanaskṛtiḥ // abhidh-d_112 //
ete daśadharmāḥ sarvasyāṃ cittabhūmau traidhātukyāmanāsravāyāṃ ca samagrā bhavanti |
tatra vedanā sukhādistrividho 'nubhavaḥ | trividhaṃ saṃveditamiti paryāyaḥ | iṣṭāniṣṭobhayaviparītaviṣayendriyavijñānasannipātajā dharmayoniḥ kāyacittāvasthā viśeṣaḥ prahlādyupatāpī tadubhayaviparītaśca tṛṣṇāheturvedanetyucyate |
nimittanāmārthaikyajñā saṃjñā vitarkayoniḥ |
cittābhisaṃskāraścetanā |
cittavyāpārarūpā smṛtiḥ | cittasyārthābhilapanā kṛtakartavyakriyamāṇakarmāntāvipramoṣalakṣaṇā |
chandaḥ kartukāmatā vīryāṅgabhūtaḥ |
viṣayendriyavijñānasannipātajā cittasya viṣayaspṛṣṭiḥ, caitasikadharmo jīvanalakṣaṇaḥ sparśaḥ |
cittasya viṣaye 'dhimuktiradhimokṣo rucidvitīyanāmā cittasya viṣayāpratisaṃkocalakṣaṇaḥ |
dhīḥ prajñā dharmasaṃgrahādyupalakṣaṇasvabhāvā |
cittasyaikāgratā samādhiścittasthitilakṣaṇaḥ |
cittasyābhogo manaskāraḥ pūrvānubhūtādisamanvāhārasvarūpaḥ |
sūkṣmaḥ khalu cittacaittānāṃ viśeṣo duravadhāro rūpiṇīnāmeva tāvadoṣadhīnāṃ bahurasānāmindriyagrāhyo 'pi rasaviśeṣo duravadhāraḥ, kimaṅga punaramūrtānāṃ (jaini_71) cittacaitasikānāṃ dharmāṇāmekakalāpavartināṃ buddhigamyaḥ ? sa tu hetuphalasvabhāvairmatimadbhirabhyūhya iti ||
kuśalamahābhaume bhavāḥ kuśalamahābhaumāḥ | te punaḥ
śraddhāpekṣāpramādaśca prasrabdhirhrīrapatrapā / mūlavīryamahiṃsā ca śubhabhūkā daśasmṛtāḥ // abhidh-d_113 //
tatra śraddhā cetasaḥ prasādo guṇiguṇārthitvābhisaṃpratyayākāraḥ, cittakāluṣyāpanāyī | tadyathodakaprasādako maṇiḥ sarasi prakṣiptaḥ sarvaṃ kāluṣyamapanīyācchatāmutpādayati tadvaccittasarasi jātaḥ śraddhāmaṇiriti |
apramādaḥ kuśaladharmabhāvanā tadavahitatetyarthaḥ |
prasrabdhiścittakarmaṇyatā | kāyaprasrabdhirapyasti | sā tu tadānukūlyādbodhyaṅgaśabdaṃ labhate | tadyathā prītiḥ | prītisthānīyāśca dharmāḥ prītibodhyaṅgamuktaṃ bhagavatā | samyagdṛṣṭisaṃkalpavyāyāmāśca prajñānukūlyāt prajñāskandha ityuktāḥ | tadvatkāyakarmaṇyatā cittakarmaṇyatā bodhyaṅgāvāhakatvāttacchabdenoktā |
upekṣā cittasamatā cittānābhogaḥ saṃskārānimittābhogamadhyupekṣānimittapravaṇatā |
hrīḥ svātmāpekṣā | akāryakaraṇe lajjā |
apatrāpyantu parāpekṣā |
dve tu kuśalamūle alobhādveṣau | amohastu prajñāsvabhāvatvānmahābhaumeṣūkta iti na gaṇyate |
vīrvaṃ kuśalākuśaladharmotpādanirodhābhyutsāhaḥ, saṃsāranimagnasya cetaso 'bhyunnatirityarthaḥ |
avihiṃsā sattvāviheṭhanā |
uktāḥ kuśalamahābhaumāḥ ||
styānaṃ pramattirāśraddhyamālasyaṃ mūḍhiruddhatiḥ / kliṣṭe ṣaṭ
tatra
styānaṃ kāyacittākarmaṇyatā |
pramādaḥ kuśalānāṃ dharmāṇāmabhāvanā | bhāvanāvipakṣabhūto dharmaḥ |
āśraddhyaṃ cittāprasādaḥ, cittakāluṣyamityarthaḥ | guṇeṣu guṇavatsu cāsaṃpratyayo 'narthitvaṃ ca |
kausīdyaṃ cittasyānabhyutsāhaḥ |
mūḍhiravidyānukārāsaṃprakhyānarūpā |
auddhatyaṃ cittasyāvyupaśamaḥ |
uktāḥ ṣaṭ kleśamahābhaumāḥ |
abhidharme tu daśa paṭhyante- "āśraddhaym, kausīdyam, muṣitasmṛtitā, cetaso vikṣepaḥ, avidyā, asaṃprajanyam, ayoniśo manasikāraḥ, mithyādhimokṣaḥ, auddhatyam, pramādaśca" iti |
tatra muṣitasmṛtivikṣepāsaṃprajanyāyoniśomanasikāramithyādhimokṣāḥ pañcamahābhaumeṣu paṭhitāḥ | kliṣṭākliṣṭānāmubhayeṣāṃ smṛtyādisvābhāvyāditīha na pṛthaggaṇyante | tasmāt ṣaḍeva kleśamahābhaumāḥ | aśubhe tu dve āhrīkyamanapatrapā // abhidh-d_114 // akuśale tu cetasi āhrīkyamanapatrāpyaṃ ca dvau dharmāvakuśalamahābhaumikau bhavataḥ | tatrāhrīkyaṃ hrīvipakṣabhūto dharmaḥ | anapatrāpyamapatrāpyasyeti | akāryaṃ kurvāṇasyālajjā svātmano 'hrīḥ | parebhyo 'lajjā anapatrāpyamityapare |
parīttakleśamahābhaumā nirdiśyante | māyāśāṭhyamadakrodhavihiṃserṣyāpradaṣṭayaḥ /sūkṣmopanāhamātsaryāṇyalpakleśabhuvo daśa // abhidh-d_115 // ete hi kleśā bhāvanāheyenāvidyāmātreṇa manobhūmikenaiva saṃprayujyante | eṣāṃ tu lakṣaṇamupakleśacintāyāṃ pañcame 'dhyāye 'bhidhāyiṣyate ||
kathaṃ punaridaṃ vijñāyate cittādarthāntarabhūtāścaitasikāḥ ? cittameva hi tadvedanādināmabhirvyapadiśyata ityevaṃ ceṣyamāne buddhasūtramanulomitaṃ bhavati | yaduktaṃ bhagavatā- "ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣavaḥ puruṣapudgalaḥ" ityatra vijñānadhāturevoktaḥ | tasmānnārthāntarabhūtāścaitasikā iti bhadantabuddhadevaḥ | taṃ pratīdamabhidhīyate-
pṛthivyādi yathā dravyaṃ nīlādiguṇayogataḥ / taistairviśeṣyate śabdaiścaittayogānmanastathā // abhidh-d_116 //
yathā hi pṛthivīdhāturabdhāturvā rūparasagandhādyupādāyarūpairviśeṣyate | nīlā grāvāṇaḥ, nīlamudakaṃ madhurā drākṣā madhurāḥ kharjūrā madhurataro guḍa ityevaṃ sukhitaṃ cittaṃ duḥkhitaṃ cittaṃ samāhitaṃ cittaṃ sotsāhaṃ kusīdaṃ mūḍhaṃ raktaṃ dviṣṭamityevamādibhiḥ śabdaiścaitasikairdharmairyogādviśeṣyate | sādhyasamatvādayuktamiti cet | na | uktottaratvāt | vihitamatra- bhūtabhautikānyatvacintāyāmuttaramiti | tasmādviśeṣapratyayānāmanākasmikatvātsiddhamanyatvaṃ caitāsikānāmiti |
itaśca cittacaitasikānyatvam-
bhūtabhautikanānātvaṃ svarūpehākṛtaṃ yathā / tathaiva cittacaittānāṃ pṛthaktvamupadhāryatām // abhidh-d_117 //
yathā khalu bhūtānāṃ bhautikasya ca rūpasya svabhāvabhedāt, kriyābhedāccānyatvam; tathā cittasya caittānāṃ ca svabhāvakriyābhedādanyatvaṃ draṣṭavyam ||
yathā saṃbandhisaṃbandhādvikāro 'mbhasi lakṣyate / tathā saṃsargisaṃsargāccetovikṛtirīkṣyatām // abhidh-d_118 //
yathā khalu vahniharītakīguḍalavaṇādidravyasaṃbandhādvikāro 'mbuni dṛśyate, uṣṇamamblaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lavaṇamiti | tadvaccaitasikasaṃbandhāccittamapi sukhitaṃ duḥkhitaṃ prasannamabhyunnataṃ sālokaṃ sāndhakāramiti |
sūtre 'pi cānyatvamuktam- "saṃjñā ca vedanā ca caitasika eṣa dharmaḥ" iti ||
idamidānīṃ vaktavyam | yugapadutpannānāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ kathaṃ caitasikā dharmā ityucyante ? ko vā dharmārthaḥ? tadapadiśyate-
guṇo viśeṣaṇaṃ dharmo mātrāvṛttistathāśrayī / ityevamādayaḥ śabdāḥ pradhānāpekṣavṛttayaḥ // abhidh-d_119 //
pradhānaṃ hi dravyaṃ viśeṣyabhūtamapekṣya guṇadharmaviśeṣeṇa mātrāvṛttayaḥ śabdāḥ pravartante | ki punaratra pradhānam ?
cittaṃ pradhānameteṣāṃ
kuta iti cet | vastumātragrahādibhiḥ / vastūpalabdhimātraṃ hi cittaṃ tenopalabdhe vastuni saṃjñāsmaraṇe lakṣaṇānusmaraṇābhinirūpaṇādayo viśeṣāḥ saṃjñāprajñāsmṛtyādibhirgṛhyante | 'ādi'grahaṇādatrātmābhiniveśādrājasthānīyatvācca | kiñca, bījaṃ caitatpravṛttīnāṃ śuddhisaṃkarayorapi // abhidh-d_120 // uktaṃ hi bhagavatā- "cittasaṃkleśātsattvāḥ saṃkliśyante | cittavyavadānahetorviśudhyante" iti | tasmātpradhānaṃ cittam | yathoktam-
"dūraṅgamamekacaramaśarīraṃ guhāśayam | ye cittaṃ damayiṣyanti te mokṣyante mārabandhanāt ||"
tatra dūraṅgamaṃ śāstuḥ sarvalokadhātusthavineyakāryakaraṇāt | ekacaraṃ yugapad dvitīyacittābhāvāt | aśarīraṃ mūrtyabhāvāt, kriyāmātrānumeyasvabhāvatvācca | guhāśayaṃ śarīrabalena | tadvṛttivyakteriti | tasya dharmāḥ saṃprayogiṇaścaitasikā iti |
vyākhyātāḥ pañcaprakārāścaittāḥ | anye 'pi cāniyatāḥ paṭhyante- vitarkavicārakaukṛtyamiddhādayaḥ |
tatredaṃ vaktavyam | kasmiṃścitte kati caittā bhavanti ?
kāmāvacaraṃ tāvat pañcaprakāraṃ cittam | kuśalam, akuśalaṃ dvividhamāveṇikamanyatkleśasaṃprayuktaṃ ca | avyākṛtaṃ dvividhaṃ nivṛtānivṛtāvyākṛtākhyam ||
tatra tāvatkāmāvacaraṃ cittamavaśyaṃ savitarkasavicāram | atastat
abhyudgacchati kāmāptaṃ dharmairdvādaśabhiḥ saha / akliṣṭāvyākṛtaṃ cittaṃ raśmivāniva raśmibhiḥ // abhidh-d_121 //
kāmāvacaramanivṛtāvyākṛtaṃ cittaṃ daśabhirmahāmaumairvitarkavicārābhyāṃ ca sahāvaśyamudeti || tathāṣṭādaśabhiścittairnivṛtaṃ jāyate manaḥ / satkāyāntagrāhadṛṣṭisamprayuktaṃ cittaṃ kāmadhātau nivṛtāvyākṛtam | tatrāṣṭādaśa caitasikā bhavanti | daśamahābhaumāḥṣaṭ kleśamahābhaumāḥ vitarkavicārau ca | dṛṣṭirnādhikā pūrvavat | dvāviṃśatyā sahāvaśyaṃ śubhaṃ bhavati mānasam // abhidh-d_122 // daśamahābhaumāḥ daśakuśalamahābhaumāḥ vitarkavicārau ca || cetasossaha viṃśatyā cittamutpadyate 'śubham / yadakuśalaṃ cittamāveṇikaṃ tatra viṃśatiścaittāḥ- daśamahābhaumāḥ ṣakleśamahābhaumā dvāvakuśalamahābhaumau vitarko vicāraśca | āveṇikaṃ nāma cittaṃ yatrāvidyaiva kevalā nānyaḥ kleśo 'sti rāgādiḥ |
dṛṅmohamātrayuktaṃ yat
dṛṣṭiyukte 'pyakuśale viṃśatirya evāveṇake | nanu ca dṛṣṭiradhikā ? nādhikā, prajñāviśeṣa eva hi kaścid dṛṣṭirityucyate | sa ca mahābhaumeṣu paṭhitaḥ |
kaḥ punarayaṃ vitarkaḥ ko vā vicāraḥ ? vitarko nāma cittaudāryalakṣaṇaḥ saṃkalpadvitīyanāmā viṣayanimittaprakāravikalpī saṃjñāpavanoddhatavṛttiḥ, audārikapañcavijñānakāyapravṛttihetuḥ | vicārastu cittasaukṣmyalakṣaṇo manovijñānapravṛttyanukūlaḥ | ityetau dvau dharmau kāmāvacare cetasi sarvasminniyamenotpadyete |
tadidamatisāhasaṃ vartate yadviruddhayorapi dvayordharmayorekatra citte samavadhānaṃ pratijñāyate | na hyetalloke dṛṣṭaṃ yadviruddhayorekatra sahāvasthānamiti kośakāraḥ |
tatra kecidāhuḥ- sarpiryathāpsu niṣṭhyūtaṃ nātiśyāyate nātivilīyate, evaṃ vitarkavicārayogāccittaṃ nātisūkṣmaṃ bhavati nātyudāramityubhayorapi tatra vyāpāraḥ | evaṃ tarhi nimittabhūtau vitarkavicārāvaudāryasūkṣmatayoḥ prāpnuto yathāpaścātaśca sarpiṣaḥśyānatvavilīnatvayorna punastatsvabhāvau |
anye punarāhuḥ- vāksaṃskārā vitarkavicārāḥ sūtre 'bhihitāḥ |
"vitarkya vicārya vācaṃ bhāṣate nāvitarkyāvicārya" iti | tatra ya audāryāste vitarkāḥ | ye sūkṣmāste vicārāḥ | yadi caikatra citte 'nyo dharma audāriko 'nyaḥ sūkṣmaḥ ko 'tra virodha iti ? na virodho yadi jātibhedaḥ syāt | ekasyāntu jātau mṛdvadhimātratā yugapanna saṃbhavati | jātibhedo 'pyasti sa tarhi vaktavyaḥ | durvaco hyasau | ato mṛdvadhimātratayā vyajyate | naivaṃ vyakto bhavati | pratyekaṃ jātīnāṃ mṛdvadhimātratvāt |
tadidamandhavilāsinīkaṭākṣaguṇotkīrtanakalpaṃ codyamārabhyate | yadanavabudhya tallakṣaṇaṃ codyavidhiḥ mithyā pratāyate | tayorhi yathoktalakṣaṇayorekasmiṃścetasi sadbhāvamātraṃ pratijñāyate na yugapad vṛttyudrekatālābhaḥ | yathā vidyavidyayoḥ saṃśayanirṇayayośceti tūṣṇīmāsva | mā vidvadbhiravajīhasaḥ svamātmānam |
sā punardṛṣṭistriprakārā mithyādṛṣṭyādyā veditavyāḥ | krodhādyaistvadhikaṃ vadet // abhidh-d_123 // krodhādyaistūpakleśairadhikaṃ bhavati | sa ca krodhādirupakleśo 'dhikaḥ | kleśaiśca saṃprayuktaṃ rāgapratighamānavicikitsābhiśca yuktaṃ cittaṃ tena ca kleśādhikaṃ bhavatītyekaviṃśatirbhavanti ||
sarvatra saṃbhavānmiddhaṃ yatra syāttatra nirdiśet / tadvadeva ca kaukṛtyamadhikaṃ gaṇayetkvacit // abhidh-d_124 //
yatra middhaṃ tatra tadevādhikaṃ gaṇayet | yatrāpi tadevādhikamiti ya eṣa kāmadhātau caittānāṃ niyama uktastataḥ ||
sāśubhaṃ middhakaukṛtyaṃ rūpadhātau na vidyate / dhyānāntare vitarkaśca vicāraścāpi nopari // abhidh-d_125 //
na kiñcidakuśalaṃ middhaṃ kaukṛtyaṃ ca prathamadhyānādau vidyate | tena tatra pratighaśāṭhyamadamāyāvarjyāśca krodhādayaḥ, āhrīkyānapatrāpye ca na santi | ya eva prathame dhyāne santi ta eva 'dhyānāntare', 'vitarkaśca na vidyate | pūrvoktāśca na santīti 'ca'śabdāt | vicāraścāpi nopari |'; dhyānāntarāttūparivicāraścāpi nāsti pūrvoktāśca | 'ca'śabdāt māyā śāṭhyaṃ ca nāstīti gamyate |
brahmaṇo hi yāvacchāṭhyaṃ paṭhyate, parṣatsaṃbandhāt | sa hi svasyāṃ parṣadi aśvajitā bhikṣuṇā praśnaṃ pṛṣṭaḥ "kutra tāni catvāri mahābhūtānyapariśeṣaṃ nirudhyante" ityaprajānan kṣepamakārṣīt- "ahamasmi brahmā mahābrahmā īśvaraḥ kartā nirmātā sraṣṭā sṛjaḥ pitṛbhūto bhāvānām" iti | gatamidam ||
idaṃ vaktavyam | saṃprayuktāḥ saṃskārāḥ kasmāducyante ? tadārabhyate |
saṃprayuktaḥ saṃskāraḥ samatā yasya pañcadhā / viprayuktaśca boddhavyaḥ samatā yasya nāstyasau // abhidh-d_126 //
pañcabhiḥ samatābhiḥ saṃprayuktāḥ saṃprayuktāḥ | tāḥ punarāśrayālambanākārakāladravyasamatākhyāḥ | "yathaiva hyekaṃ cittamevaṃ caittā apyekaikāḥ" iti vistaraḥ | yasya punaretāḥ samatā na vidyante sa viprayukta iti ||
codakaḥ- kaścidrūpaṃ tarhi viprayuktaṃ prāpnoti, asaṃskṛtaṃ ceti ? saṃpratyucyate |
viśiṣṭānāmasadbhāvātprasaṃgo nāsti rūpiṇām / saṃskāragrahaṇāccaiva khādīnāṃ na prasajyate // abhidh-d_127 //
viśiṣṭena khalu niyogena rūpiṣu saṃjñā sanniviśanta iti teṣvaprasaṃgaḥ | saṃskāragrahaṇācca khādiṣu viprayuktasaṃjñā na pravartata iti siddham ||
ke punaste viprayuktāḥ saṃskārāḥ ? kiyanto veti ? nahi vayameteṣāṃ svabhāvamupalabhāmahe | nāpi kṛtyam | nacaite dharmā loke prasiddhā nāpi buddhavacane | na vedādiṣu śāstreṣviti | tadatropavyāhrīyate-
prāptyādayastu saṃskārā viprayuktāstrayodaśa / āptoktisvakriyāliṅgā liṅgameṣāṃ gadiṣyate // abhidh-d_128 //
yattāvat svabhāvakriyābhāvāditi | tadatrobhayamabhidhāyiṣyate | yadapi buddhavacane na paṭhyanta iti | tatrāpyāptavacanaṃ sārvajñaṃ vyāhariṣyate | yatta loke na vedādiṣu paṭhyanta iti taccodyam | ye khalu sarvajñaviṣayā dharmāḥ pratisaṃvillābhināṃ buddhivṛttiviṣayamāyāntyāryamaitreyasthaviravasumitrācāryāśvaghoṣapramukhānāṃ ca bodhisattvānāṃ buddhiprasādavidhāyinastejolpānāṃ stanandhayabudvīnāmabhidharmaparīkṣamativṛttīnāṃ ca kathaṃ sāndhakāreṣu manassu gocaratāmāyāntīti ||
tatra tāvat rāptiḥ samanvitirlabdhirdharmavattā vyavasthitiḥ // abhidh-d_129 // prāptarnāma samanvāgamo lābha iti paryāyaḥ | sarvathā bhāvāñchabdaireva śabdānācaṣṭe | yathaiṃva khalu prāptirityetacchabdagaḍumātraṃ śrūyate tathaiva samanvāgamo lābha ityetadapi padadvayaṃ vāgvastumātramiti na paryāyanāmnā lakṣaṇamudyotitaṃ bhavati | tasmādavyabhicāri tatprasādhakaṃ liṅgamucyatām | ime brū maḥ | śrotramavadhatsva manaścaikāgratāyāṃ sanniyuktvā | 'dharmavattā vyavasthitiḥ |'; dharmāḥ khalu tridhā kuśalāḥ.........
............rūpe 'pi kuśalayā vijñaptyā vartamānayā yāvadvijñāpayati, atītayā ca samanvāgataḥ | śrutacintāmayānāṃ ca samāpattidvayasya ca // abhidh-d_130 // śrutacintāmayānāmapi | sahajā paścād bhavati dvayoścācitta samāpattyossaha paścād bhavatīti |
niḥkleśasaṃskṛtāpūrvaṃ śubhānāṃ tu rajasvatām / ādilābhe saha prākca tadūrdhvaṃ vā tridheṣyate // abhidh-d_131 //
anāsravāṇāṃ ca skandhānāṃ, anucitānāṃ ca kuśalasāsravāṇāṃ na pūrvajā | eṣāmeva yattoktānāṃ 'tadūrdhvaṃ tu tridheṣyate |'; yadā tena saṃmukhībhūtā tadā dvidhaiveti vartate || kliṣṭāṇāṃ kuśalānāṃ ca tadanyeṣāṃ tridhā matā / kliṣṭāṇāṃ ca skandhānāṃ traiyadhvikī prāptiḥ | 'kuśalānāṃ ca tadanyeṣāṃ'; tebhyo 'nāsravebhyastebhyaścānucittebhyaḥ kuśalasāsravebhyo 'nyeṣāṃ kuśalasāsravāṇāṃ traiyadhvikyeva | nivṛtāvyākṛtā jñānanirmāṇamanasāṃ tathā // abhidh-d_132 // traiyadhvikīti vartate || nirvāṇasyādito lābhe nityasyānyasya sarvadā / nirvāṇasya tatprathamato lābhe dvaiyadhvikyeva | anāgatavartamānālabdhasyātītāpi | 'nityasyānyasya sarvadā |'
ajā tavartamānā ca
apratisaṃkhyānirodhasyānāgatavartamānaiva nityam | kadācittu tridheṣyate // abhidh-d_133 // yena labdhastasya traiyadhvikītyuktametat |
vyākhyāte prāptyaprāptī ||
sabhāgatā vaktavyā | keyaṃ sabhāgatā nāma ? nahīha pravacane tīrthyaparikalpitasāmānyaviśeṣapadārthagandho 'pyasti | tatkeyaṃ tadabhyāsagateti ? tadidaṃ pratāyate | ekārtharuciheturyaḥ sattvānāṃ sa sabhāgatā / sabhāgatā nāma dravyam | sattvānāmekārtharuciḥ sādṛśyahetubhūtam | nikāyasabhāga ityasya śāstrasaṃjñā | sā punarabhinnā bhinnā ca | abhinnā sarvasatvānāṃ sattvasabhāgatā | sā pratisattvaṃ sarveṣvātmasnehāhāraratisāmyāt | bhinnā punasteṣāmeva sattvānāṃ dhātubhūmigatiyonijātistrīpuruṣopāsakabhikṣuśaikṣāśaikṣādīnāmekārtharucitvabhedapratiniyamahetuḥ | tasyāṃ khalvasatyāṃ sarvāryānāryalokavyavahārasaṃkaradoṣaḥ prasajyeta | tasyāṃ tu satyāmeṣa doṣo na bhavatītyasti sabhāgatā nāma dharmaḥ, 'ekārtharucihetuḥ'; iti |
syāccyavetopapadyeta na ca svasabhāgatāṃ vijahyāt, na ca pratilabheteti ? catuṣkoṭikaḥ | prathamā kauṭiḥ- yataścyavate tatravopapadyamānaḥ | dvitīyā- niyāmamavakrāman, sa hi pṛthagjanasabhāgatāṃ vijahātyāryasabhāgatāṃ pratilabhate | tṛtīyā- gatisaṃcārāt | caturthī- etānākārān sthāpayitvā |
atha pṛthagjanatvasyāsyāśca kaḥ prativiśeṣaḥ ? pṛthagjanasabhāgatā khalūktarūpā | pṛthagjanatvaṃ tu sarvānarthakarabhūtamiti sumahāṃstadviśeṣaḥ | āptavacanenāpi tadanyatvasiddhiḥ | uktaṃ hi bhagavatā- "sa ceditthatvamāgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ pratilabhate" iti | na caivaṃ pṛthagjanatvaṃ pratilabhyate vā tyajyate vā |
siddhā sabhāgatā | kośakāraḥ punastāṃ vaiśeṣikaparikalpitajātipadārthena samīkurvan vyaktaṃ pāyasavāyasayorvarṇasādharmyaṃ paśyatīti ||
atha kimidamāsaṃjñikaṃ nāma ? tadapadiśyate | āsaṃjñikaṃ vipāko yaccittopacchedyasaṃjñiṣu // abhidh-d_134 // asaṃjñisattveṣu deveṣūpapannānāṃ yaccittopacche didharmāntaraṃ viprayuktaṃ vipākajamutpadyate tadāsaṃjñikaṃ nāma | yena tatropapannānāṃ cittamanāgate 'dhvani kālāntaraṃ sannirudhyate, notpattuṃ labhate | tatpunarekāntena vipākajasvabhāvam | kasya vipākaḥ ? asaṃjñisamāpatteḥ pūrakasya karmaṇaḥ | keṣu punastat ? devanikāyeṣu bhavati | tadāha- "asaṃjñiṣu | asaṃjñisattvā nāma devā bṛhatphaladevanikāyasaṃgṛhītā dhyānāntarikāvat |" kiṃ punaste naiva kadācit saṃjñino bhavanti ? bhavantyutpattikāle cyutikāle ca | "prakṛṣṭamapi kālaṃ sthitvā sahasaṃjñotpādātteṣāṃ sattvānāṃ tasmāt sthānāccyutirbhavati" iti sūtrapāṭhaḥ | te ca tato dīrghasvapnavyutthitā iva cyutvā kāmadhātāvupapadyante, nānyatra | tadupapannānāmavaśyaṃ kāmāvacarāparaparyāyavedanīyakarmasadbhāvāt | yathottarakauravāṇāṃ devopapattivedanīyaṃ karmeti ||
kā punarasāvasaṃjñisamāpattiriti ? tadapadiśyate- śubhāsaṃjñisamāpattirdhyāne 'ntye cittarodhinī / āsaṃjñikamavyākṛtam | vipākaphalatvāt | iyaṃ tu śubhā | sā punariyaṃ 'dhyāne 'ntye'; caturthadhyānasaṃgṛhītetyarthaḥ | 'cittarodhinī', yathaiva tatphalaṃ cittasannirodhi tathaiveyamapi cittasaṃrodhinī | cittagrahaṇācca caittānāmanuktasiddhirādityāstagamane kiraṇāstagamanavat |
kimarthaṃ punaretāṃ yoginaḥ samāpadyante ?
niḥsṛtīcchāpravṛttitvāt
te hi nissaraṇasaṃjñāpūrvakeṇa manaskāreṇa tāṃ samāpadyante mokṣakāṅkṣayā | sā punariyam-
nāryasya
āryā hi tāmapāyasthānamiva manyante | pṛthagjanāstu kecinmokṣasthānamiti |
kiṃ punariyamupapattyā vā vairāgyeṇa vā labhyate ? netyāha | kiṃ tarhi ? āpyā prayogataḥ // abhidh-d_135 // yatnena tāmutpādayatīti || nirodhākhyā tu vijñeyā vijihīrṣorbhavāgrajā / nirodhasamāpattirapi cittacaittānāṃ dharmāṇāṃ kañcitkālamutpattisannirodhinī | sā punariyaṃ vihārasaṃjñāpūvakeṇa manasikāreṇa nirvāṇasadṛśaṃ sukhamanubhavitukāmairyogibhiḥ saṃmukhīkriyate | 'bhavāgrajā'; ceyaṃ samāpattiḥ | śubhāryasya prayogāpyā dvivedyāniyatā matā // abhidh-d_136 // dvayoḥ kālayorvedyā 'dvivedyā'; | upapadyavedanīyā cāparaparyāyavedanīyā ca | aniyatavedanīyā ceyam | yo hyetāmutpādya parinirvāti sa nāsyā vipākaṃ pratisaṃvedayate | tasyā hi bhavāgre catuskandhako vipāko vipacyate | āryaścaitāmutpādayituṃ śaknoti nānāryaḥ | ucchedabhīrutvācchāśvatadṛṣṭiprahāṇādāryamārgavalotpādanācca | āryasyāpi ceyaṃ prayogalabhyā na vairāgyalabhyeti |
atra punaḥ kośakāraḥ pratijānīte- "sacittikeyaṃ samāpattiḥ" iti | (jaini_94) "samāpatticittameva hi taccittāntaraviruddhamutpadyate | yena kālāntaramanyasya cittasyāpravṛttimātraṃ bhavati | tadviruddhāśrayāpādanāt sāsau samāpattiriti prajñāpyate |"
tadetadabauddhīyam | kutaḥ ?
cetaścatuṣṭayāyogādāgamādupapattitaḥ / nirveditamanobhāvātsiddhyatīyamacittikā // abhidh-d_137 //
bhavāgre khalu catvāri cittāni vidyante | vipākajaṃ nivṛtāvyākṛtaṃ kuśalamupapattilābhikaṃ prāyogikaṃ ca | tebhyaścaturbhyaḥ kataraccittaṃ yannirodhasamāpannasyānyacittanirodhītyucyate ?
tatra tāvadvipākajaṃ tatratyāṃ .............................
".............dharme pratipattyevājñāmārādhayati | nāpi maraṇakālasamaye | bhedācca kāyasyātikramya devān kabaḍīkārabhakṣānanyatamasmin divye manomaye kāya upapadyate | sa tatropapannaḥ abhokṣṇaṃ saṃjñāveditanirodhaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca | asti caitatsthānamiti yathābhūtaṃ prajānāti" iti |
atra sthavira udāyī sthaviraśāriputramidamavocat- "mā tvamāyuṣmannevaṃ vocaḥ |" sa hi manyate sma bhāvāgrīkīyaṃ samāpattirdivyaśca manomayaḥ kāyaścaturthadhyānabhūmika ukto bhagavatā tatkathametadupapatsyate | tadetad bhadantodāyinā parihāṇimajānānenābhidharmasaṃmūḍhena pratyuktaḥ sa bhagavatā paramābhidhā makeṇāvasādanārthamabhihitaḥ- "tvamapi mohapuruṣa śāriputreṇa bhikṣuṇā sārdhaṃ gabhbhīre 'bhidharme saṃlapituṃ manyase ?" iti
nikāyāntarīyāścaturthadhyānabhūmikāmapi nirodhasamāpattimicchanti | teṣāṃ vinā parihāṇyā siddhatyetatsūtram | etadeva tu na siddhyati- caturthadhyānabhūmikāpyasāvastīti | katham ? "navānupūrvasamāpattayaḥ" (jaini_97) iti sūtre vacanāt | prāptakāmavaśitvāttu santaḥ paścādvilaṃdhyāpi vyutkrāntasamāpattiṃ samāpadyanta iti ||
vyākhyāte samāpattī |
gatiprajñaptyupādānamāyuścittoṣmaṇoḥ sthitiḥ / āgamādyuktitaścaiva dravyatastatsadiṣyate // abhidh-d_138 //
āyurjīvitamityanarthāntaram | uktaṃ hyabhidharme- "jīvitendriyaṃ katarat ? traidhātukamāyuḥ" iti | tatpunaḥ 'gatiprajñaptyupādānaṃ'; vipākajasvabhāvatvāt | uktaṃ hi sūtre- "nirvṛtte vipāke nāraka iti saṃkhyāṃ gacchati | evaṃ yāvannavasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagasaṃkhyāṃ gacchati" iti | na cānyadindriyaṃ vipākajaṃ traidhātuka vyāpyasti yajjanmaprabandhāvicchedena vartamānaṃ gatiprajñaptyupādānaṃ syāt, anyatra jīvitendriyāt |
tatpunarastīti kathaṃ gamyate ? āgamādyuktitaśca | āgamastāvadayam-
"āyuruṣmātha vijñānaṃ yadā kāyaṃ jahatyamī | apaviddhastadā śete yathā kāṣṭhamacetanam ||"
sarvaṃ hi jīvitendriyaṃ kāmadhātāvavaśyaṃ kāyendriyoṣmasahacariṣṇu | tattvavaśyaṃ vijñānasahavarti nāpi cakṣurādīndriyasahavarti | rūpadhātau tu sarvaṃ kāyādipañcendriyasahavarti | na tvavaśyaṃ cittasahacariṣṇa | ārūpyadhātau tu sarvaṃ vijñānasahavarti, anyatra nirodhasamāpatteḥ |
jīvitendriyaṃ gatiprajñaptyupādānamastīti dravyam | anyathā hi kuśalanivṛtte cetasi nirmale vādhobhaume tadgatiprajñaptyupādānavipākajaṃ kiṃ kalpyeta yatsadbhāvādasau tato na pracyutaḥ syāt ? na ca śakyaṃ pratijñātumanāsravāṇāmadhobhūmivijñānabījaṃ tadgatisaṃjñaptyupādānaṃ kalpayitum, anāsravasya cittasya samucchedāya pravṛttatvāt | na cānyadvijñānaṃ tadbhaumaṃ śakyaṃ kalpayituṃ manovijñānadhātuvyatiriktasyānākāramālambanasya vijñānasyāprasiddhatvāt | manodhāturiti cet | na | manovijñānadhātorevāvasthāntare tannāmaprajñapteḥ | yuktirapi- cakṣurādivattadādhipatyaviśeṣāt |
"samādhibalena karmajaṃ jīvitāvedhaṃ nirvartyāyuḥ saṃskārādhiṣṭhānajam, āyurna vipākaḥ" iti kośakāraḥ | tatra kimuttaramiti ? na tatrāvaśyamuttaraṃ (jaini_99) vaktavyaṃ yasmānnaitatsūtre 'varati, vinaye na saṃdṛśyate, dharmatāṃ ca vilomayati | (jaini_100) tasmād bālavacanavadadhyupekṣyametat |
kathaṃ tāvatsūtre nāvatarati, vinaye na saṃdṛśyate ? sūtre hyaktam- "asthānamanavaka śo yatprahāṇahetorvā upakramahetorvā apakvaṃ paripācayet, paripakvaṃ vā anyena nayena nayet" iti vistaraḥ |
vinaye 'pi "niyatavedanīyaṃ triprakāraṃ karma sadevakenāpi lokena na śakyaṃ vyāvartayitum" iti parigrahaḥ |
abhidharme 'pi sarvāparimitamāyurākṣipyate | tasyāpakṣālāḥ kālasthānāntarāvasthānādiṣu niyamyante | ityevaṃ tāvadāgamādapetaṃ nottarārham |
tathāpi tu yuktimaduttaramucyate | yadi bhagavān samādhibalena svecchayāpūrvaṃ sattvaṃ savijñānakaṃ sendriyamutpādayet, svātmano vā jīvitamanākṣiptaṃ prākkarmabhiryogabalenākṣipet, tato buddho bhagavānnārāyaṇīkṛtaḥ syāt apūrvasattvanirmāṇāt | sa ca kāruṇikatvānneva parinirvāyāt, śāsanasambhedasaṃdehāṃśca cchindyāt | tasmādvaitulikaśāstrapraveśadvāramārabdhaṃ tena bhadantenetyadhyupekṣametat |
atha kimāyuḥkṣayādeva maraṇaṃ bhavatyāhosvidanyathāpi ? prajñaptyāmuktam- "astyāyuḥkṣayānmaraṇaṃ na puṇyakṣayādibhiḥ? catuṣkoṭikaḥ | prathamā koṭiḥ- āyuviṃpākasya karmaṇaḥ paryādānāt | dvitīyā- bhogavipākasya | tṛtīyā- ubhayoḥ | turthī- viṣamāparihāreṇa |
jñānaprasthāna uktam- "āyuḥ santatyupanibaddhaṃ vartata iti vaktavyam ? sakṛdutpannaṃ tiṣṭhatīti vaktavyam ? āha- kāmāvacarāṇāṃ sattvānāmasaṃjñisamāpattiṃ nirodhasamāpattiṃ vā samāpannānāṃ santatyupanibaddhaṃ vartata iti vaktavyam | samāpannānāṃ santatyupanibaddhaṃ vartata iti vaktavyam | samāpannānāṃ rūpārupyāvacarāṇāṃ ca sattvānāṃ sakṛdutpannaṃ tiṣṭhatīti vaktavyam ||"
kaḥ punarasya bhāṣitasyārthaḥ ? yasyāśrayopaghātādupadhātastatsantatyadhīnatvāt prathamam | yasyāśrayopaghāta eva nāsti tadyathotpannāvasthānād dvitīyam | sāntarāyaṃ prathamaṃ nirantarāyaṃ dvitīyamiti kāśmīrāḥ | tasmādastyakālamṛtyuḥ |
sūtra uktam- "catvāra ātmabhāvapratilambhāḥ | astyātmabhāvapratilambho yatrātmasaṃcetanā krāmati na parasaṃcetanā" iti catuṣkoṭikaḥ | ātmasaṃcetanāvakrāmati kāmadhātau krīḍāpramoṣakāṇāṃ devānāṃ manaḥpradoṣakāṇāṃ ca devānām | teṣāṃ hi praharṣamanaḥpradoṣābhyāṃ tasmātsthānāccyutibhaṃvati, nānyathā | buddhānāṃ ceti vaktavyam, svayaṃmṛtyutvāt | parasaṃcetanaiva krāmati garbhāṇḍāgatānām | ubhayam- anyeṣāṃ kāmāvacarāṇāṃ prāyeṇa | nobhayam- sarveṣāmantarābhavikānāṃ rūpārūpyāvacarāṇāmekatīyānāṃ ca kāmāvacarāṇām | tadyathā nārakāṇāṃ ca darśanamārgamaitrīnirodhasamāpattisamāpannānāṃ rājarṣijinadūtajinādiṣṭaprabhṛtīnāṃ sarveṣāṃ ca caramabhavikānāṃ bodhisattvānāṃ mātustadgarbhāyāścakravartinaśca tadgarbhāyāḥ |"
vyākhyātaṃ jīvitendrim ||
saṃskṛtalakṣaṇānīdānīṃ vyākhyāyiṣyante | tāni punaḥ kāni kiyanti veti ? tadupavyākhyāyate- jātiḥ sthitirjarānāśaḥ saṃskṛtāṅkacaṣṭatuyī / etāni khalu catvāri saṃskṛtalakṣaṇāni bhagavatābhidharme 'bhihitāni | etānyeva vineyaprayojanavaśāt sūtre sthityanyathātvamekīkṛtya trīṇyuktāni | gāthāyāṃ tvebhyo 'ṅgadvayaṃ sāmarthyādgamyamānamantarṇīya pradarśyate | sthitirhi dharmāyogamicchantī taddharmamupaguhyāvatiṣṭhate | sā ca tathā pravartamānā lokasya cittonnativiśeṣaṃ janayati | tato bhagavatānyathātvākhyayā (jaini_105) jarayā sahoktā śrīriva kālakarṇyānubaddhā saṃvegānukūlā bhaviṣyatītyeṣo 'rthaviṣayo dṛśyate | tasmāccatvāri | itaśca- catvāri sthitināstitve hetutvādyaprasiddhitaḥ // abhidh-d_139 // yadi hi dharmasya sthitirna syāt, tasyātmanyavasthitasya hetvākhyaḥ śaktiprabhāvaviśeṣo na syāt | anityatāgrastasya ca notpaktiśaktirityataśca kriyāṃ na kuryāt | kriyābhāvātphalābhāvaḥ syāt | phalārthaścāyamārambhaḥ | tasmādāstikairnāstikapakṣaṃ vikṣipya sthitiḥ pratigṛhyata iti siddham ||
catvārīti na siddhyanti jarābhāvāt | bhavatu sthitiḥ, jarā tu sarvathā na yujyate | katham ? uktaṃ hi-
"tathātvena jarāsiddhiranyathātve 'nya eva saḥ | tasmānnaikasya bhāvasya jarā nāmopapadyate ||"
taṃ pratīdamucyate-
śaktihānerjarāsiddhiḥ
unmiṣito hi dharmo jāyate hṛṣitaḥ phalamākṣipatīti | tasya yadi jarasā śaktirna vihanyeta sa dvitīyamapi phalamākṣipeta | na ca śaknotyākṣeptum | tasmādgamyate kaścijjarākhyaḥ śatruastaṃ jarjarīkṛtyopahṛtasāmarthyamanityatāpiśācyāḥ samarpayatīti yuktamuktam 'śaktihānerjarāsiddhiḥ'; iti | naitadyuktamuktaṃ pariṇāmadoṣaprasaṅgāt | evaṃ laghvācakṣāṇena bhavatā sāṃkhyīyaḥ pariṇāmo 'bhyupagato bhavati | nābhyupagataḥ, yasmāt- nānyatvāt pariṇāmitā / anya eva hi no jarākhyo dharmo, anyaśca dharmī | sāṃkhyasya tvavasthitasya dharmiṇaḥ svātmabhūtasya dharmāntarasyotsargaḥ svātmabhūtasya cotpādaḥ pariṇāma iti |
kathaṃ punaḥ kṣaṇikasya dharmasya śaktihānirbhavati ? evam- yasmādasyājahadātmakasya- ekakāritranāśābhyāṃ śaktihāniḥ prasiddhyati // abhidh-d_140 // yena khalu dārḍhyenopeto yamekaṃ phalamākṣipate, yadi tenaiva yuktaḥ syād dvitīyamapyākṣipet | na cainaṃ śaktimantamanityatā hiṃsyāt | tasmād gamyate 'nyathībhūto 'yamanityatāvyāghrīmukhaṃ praviśati | ityekaṃ phalamākṣipya naśyatītyuktametat- 'ekakāritranāśābhyāṃ śaktihāniḥ prasiddhyati |'
na prasiddhyati, nirhetukatvādvināśasya | ye hyarthatmāno hetumantaste khalvanityā dṛṣṭāḥ | katham ? aṃkuravat | na vināśasya vināśo 'sti, tasmādahetukaḥ | kiñca, ye cārthātmānaḥ paścādbhavanti teṣāṃ pūrvaheturasti tadyathā bhasmano bījādisaṃyogaḥ | na ca vināśasya heturasti | tasmādasau na paścādbhavatīti | tatra yaduktaṃ jātasya sthityanyathātvamapekṣya vināśo bhavatīti tadayuktam | atra pratyavasthānam-
sati janmani tadbhāvād dravyakāritranāśataḥ / āgamādupapatteśca vināśo 'pi sahetukaḥ // abhidh-d_141 //
saheturvināśa iti sthāpanā | kutaḥ ? 'sati janmani tadbhāvāt |'; uktaṃ hi bhagavatā- "asmin satīdaṃ bhavati | yāvadavidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ |" sati cotpattimati vināśo bhavati | tasmātsahetukaḥ | yasya punarahetukastasya prāgapi janmanaḥ so 'stīti janmaiva na syāt, viruddhānāmanyataropapatteḥ | tayoravirodhādvā tadvyapadeśānupapattiratāddharmyaṃ ca saṃskārāṇāmiti |
dharmanāstitvamātraṃ vināśa iti cet | na | tadastitvapūrvakatvāt | astitvapūrvakaṃ hi tannāstitvamiti tadapi sahetukam | nāsti kiñcittaditi cet | na | astitvavirodhānupapatteḥ | kiñca, bhāvavirodhitve satyabhāvasya bhavatāpatteḥ | avirodhitve bhāvanityatvaprasaṃgādubhayābhāve vāṅmātratvāt | kā caiṣā vāco yuktiḥ sati ca bhavati tadviśeṣyaścātadvirodhī (jaini_108) ca | na ca kiñcidityevaiṣā vācoyuktirasaṃbaddhā | nirarthikā caiṣā vācoyuktiḥ | ataste bhāvābhāvo vāgvastumātram | pratiṣedhasāmarthātpratiṣedhyo bhāvo 'stīti cet | nāsti | śaśaviṣāṇavacchabdo gaḍumātratvātpratiṣedhadvayārthānupapatteśca | kiñca, kāritramātranāśācca | viruddhapratyayasānnidhye kriyāmātraṃ hi nodeti, naśyati | tasmānnānarthavān vināśaśabdaḥ | kutaśca ? āgamādupapatteśca |
uktaṃ hi bhagavatā- "utpannānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ nirodhāya" iti | tathoktam- "ihaikatīyaḥ prāṇātipātiko bhavati" iti vistaraḥ | tathā- "tisraḥ saṃvartanyo 'nalajalānilākhyā yābhiḥ krameṇa yāvacchubhakṛtsnā vinaśyante" iti | tathā- "jātipratyayaṃ jarāmaraṇam" iti |
upapattirapi | janmano 'pyahetukatvaprasaṃgāt | yadi khalvasati sadbhāve 'pyahetuko vināśaḥ, janmāpyahetukaṃ bhavatviti | tatsamarthahetusāmagrīsannidhāne janmadarśanāt, tatsahetukatvamiti cet | na | tadvināśe tulyatvāttasyāpi samarthahetusāmagryantarasannidhānābhyupagamāt |
vyākhyātāni lakṣaṇāni ||
nāmakāyādayo vaktavyāḥ | na khalu vaktavyāḥ | na hi te śabdādanye vidyante, svabhāvakriyābhāvāditi | tadupadarśanārthamidamārabhyate |
vākchabdādhīnajanmānaḥ svārthapratyāyanakriyāḥ / saṃjñādyaparanāmānastrayo nāmādayaḥ smṛtāḥ // abhidh-d_142 //
viprayuktāḥ khalu nāmādayaḥ saṃskāraskandhasaṃgṛhītāḥ | vāk tu rūpaskandhasaṃgṛhītā vāggīrniruktirityarthaḥ | te ca tadadhīnotpattayo niruktyadhīnārthapravṛttayaśca (jaini_109) jñānavadarthasya pratinidhisthānīyāḥ | niruktiḥ nāma saṃjñā | nārthānāmekasaṃjñatvāt | yathā tu cakṣurvijñānakāyādayaḥ pañcarūpādyāyattavṛttayaḥ, tadvatte 'pi 'vākchabdādhīnajanmānaḥ'; | ataścoktam- "vāṅ nāmni pravartate, nāmārthaṃ dyotayati |" iti | vācā saha kacaṭatapādayo jāyante tayā nidhīyanta iti | prativarṇānuvartinīnāṃ vācāṃ sāvayavatve 'pi sati tadabhidhānānupapattiriti cet | na | śabdabhedasaṃcayasya pratyayatve tadabhidhānasāmarthyopapatteḥ |
kiñca, kriyayā ca tadastitvaṃ nirdhāryate | kā ca setyucyate | svārthapratyāyanaṃ kriyā | svaṃ svamarthaṃ pratyāyayatyapauruṣeyatvānnāmārthasaṃbandhasyaiṣa teṣāṃ kṛtāntaḥ |
te punarnāmasaṃjñādyaparanāmānaḥ |
tatra nāmaparyāyaḥ saṃjñākaraṇaṃ yathā ghaṭa iti |
padaparyāyo vākyam | yathā ghaṭo dṛśyata iti | yena kriyāguṇakālaviśeṣā gamyanta iti kvacit | "yāvadbhirarthavadbhiḥ padairvivakṣitārthaparipūrirbhavati tāvatāṃ samūhaḥ padam" ityābhidharmikāḥ |
vyañjanaparyāyo 'kṣaraṃ yathā ka ityetadakṣaraṃ niravayavamamūrtamapratighaṃ rūpalakṣaṇavimuktaṃ traikālikārthapratyāyanasamarthaṃ manovada pratihatagamanamiti |
na, asiddhatvāt | na khalu vākchabdādanye nāmādayaḥ siddhyanti | vākchabda evārtheṣu saṃjñākartṛkṛtāvadhiḥ smṛtyā gṛhītāvayavasamudāyaḥ śroturarthaṃ pratyāyayatīti kimanyairnāmādibhiḥ parikalpitaiḥ ? tatredaṃ pratyavasthīyate- anye nāmādayaḥ śabdādaprāptārthaprakāśanāt / śabdo hiparamāṇusaṃcayaḥ | sa prāpyārthaṃ prakāśayet, pradīpavat | nājātadhvastasvargādideśasthānarthān prāptuṃ śaknoti | tasmātpratipadyasva na śabdo 'rthaṃ pratyāyatīti | itaśca kramayaugapadyapratyāyanāsaṃbhavāt | katham ? balvajavat | iha hi bahūni balvajadravyāṇi pratyekamasamarthāni saṃbhūya rajjvātmanāvasthitāni dārvādyākarṣaṇakriyāsāmarthyopetāni bhavanti | na caivaṃ vākyātmānaḥ śabdāḥ buddhyupagṛhotāvayavasamudāyasaṃkṣepāḥ kramalabdhajanmānaḥ pratyekamarthapratyāyanasamarthāḥ, nāpi saṃbhūya pratyāyayanti, saṃbhūyānavasthānād balvajavat | tasmātkramayaugapadyātpratyāyanāsaṃbhavānna śabdāḥ kañcidarthaṃ pratyāyayantīti siddham |
itaśca, pratyāyyapratyāyakādisaṃbandhānupapatteḥ | katham ? pradīpavat | tadyathā pradīpastamasi ghaṭādipratyāyyapratyāyakaśaktiyukto ghaṭadarśanārthibhirupādīyate na ca kaścicchabdaḥ kasmiṃścidarthe kenacitsaṃbandhiviśeṣeṇa niyatavṛttiḥ, yastaṃ gṛhītvā pratyāyayemeti |
tatra tāvat | na pradīpasyeva pratyāyyapratyāyakasaṃbandho 'sti | akṛtasaṃketasyāpratyāyanāt | nāpi saṃyogākhyaḥ saṃbandho 'sti sadasatostadanupapatteḥ | guṇatvācceti kasmiścinna samavāyākhyaḥ | ata evākāśaguṇatvācceti kaścit | tasmātpratyāyyapratyāyanādisaṃbandhānupapatteḥ yadagadiṣma na śabdo 'rthaṃ pratyāyayatīti tatsamyagabhyadhāmeti |
sāmayikaḥ śabdo 'rthapratyāyanaliṅgamiti cet | na | sādhyatvādvitarkavicārādhīnajanmanaḥ śabdasya kramayaugapadyapratyāyanānupapatteśca | prativarṇaviṣayā smṛtiḥ pratyāyayatīti cet | na | tatsamānadoṣatvātpūrvapakṣotsargatvācca | saṃskāra iti cet | na | asiddhatvāduktottaratvācca | yādṛcchikasaṃvṛttiśabdamātrābhyupagame vakṣyamāṇadoṣaprasaṃgācceti |
kiṃ punarete nāmakāyādayo nityā āhosvidanityā iti ?
anityāste tu vijñeyāḥ
tu śabdo 'nityatvavādaviśeṣa | rtho hetuḥ | ka iti cet | so 'yamucyate- sāpekṣārthavibhāvanāt // abhidh-d_143 // katham ? jñānavat | tadyathā jñānaṃ cakṣurādīn hetūnapekṣyārthaṃ vibhāvayati tadvannāmādayo 'pi ghoṣādīn hetūnapekṣyārthaṃ pratyāyayanti | tasmātsāpekṣapratyāyanādanityā iti ||
yadi tarhi nāmādayo 'rthaṃ pratyāyayanti, tatkathamidaṃ sadbhirapyucyate- 'śabdo 'rthaṃ pratyāyayati'; iti ? tadatrābhidhīyate-
svarūpaṃ vedayaṃścchabdo vyañjanādīni ca dhruvam / arthapratyāyakaḥ prājñarbhaktikalpanayocyate // abhidh-d_144 //
āñjasā hi vāṅ nāmni pravartate nāmābhilapatotyarthaḥ | nāma tvarthaṃ dyotayatīti prativarṇānuvartino vāk khalu nāmābhilapanto svañca rūpamudbhāvayantī santānena pravartamānā guṇakalpanayārthaṃ pratyāyayatītyapadiśyate | na tvarthaḥ śabdavācyo dyotyo vā |
itaśca na śabdo 'rthaṃ pratyāyayati | yasmāt- paramāṇusvabhāvatvād ghoṣaikatvaṃ na yujyate / "edaitau kaṇṭhatālavyau" iti pratijñāyate | na caikasyāṇuvacanasya viśliṣṭasthānadvaye vṛttirupapadyate | paramāṇusaṃghātasya tūpapadyate | paramāṇavo 'pi pratyekaṃ na pratyāyayanti, digbhāgāstitvanāstitve tadabhāvācceti | samudāyo 'pi madhyasthairapratyāyanānumānādantadvayenāpi na pratyāyayatītyadhyavasīyate | (jaini_112) na cārthāntaraṃ samudāyibhyaḥ samudāyo 'sti | sa kathamarthaṃ pratyāyayiṣyatīti | atītavarṇasamudāyastvantyavarṇāpekṣo manobuddhyopagṛhītasvarūpaḥ saṃbandhinyarthe buddhimutpādayan pratyāyayatīti yuktarūpo vyapadeśaḥ |
atra mīmāṃsakavaiyyākaraṇau pratyācakṣāte | nāsiddhatvāt | na khalu śabdasya paramāṇumayatvaṃ siddham | tasmādanuttarametat | tau pratyabhidhīyate |
tādātmyaṃ pratighātitvāt
pratihanyate khalu śabdaḥ prākārabhittyādiṣu tasmātpratighātī śabda iti | na | asiddham | siddhasādhanādasiddheḥ | yatkhalu bhavatā pratighātitvenāprasiddhaṃ paramāṇumayatvaṃ sādhyata ityasadetat | tatredaṃ pratyavasthīyate | tatsiddhirvaraṇādibhiḥ // abhidh-d_145 // ālāṅgalagrāhebhyaḥ siddhametadgarbhagṛhāntargatena pihite kavāṭe 'bhihanyamānāḥ paṭahāḥ dhmāpyamānāśca śaṃkhā na śrūyante | hūṇanāḍonirghoṣeṇa ca nagaraprākārāṇi pātyante | tasmātsiddhena jālmajenāsiddhasya sādhanamidamāviṣkriyate nāsiddheneti |
yadapyucyate sphoṭaḥ śabdo dhvaniḥ śabdaguṇa iti tatrāpadiśyate- sphoṭākhyo nāparo ghoṣācchabdo nityaḥ prasiddhyati / tasmāddhdhaniḥ śabdaḥ sphoṭa ityanarthāntaram | yathā hastaḥ karaḥ pāṇiriti lokaprasiddhametat | tasmāt- kramavṛtterna śabdena kaścidartho 'bhidhīyate // abhidh-d_146 // iti prāgāviṣkṛtametat | tanmā pramoṣīḥ ||
yadapyucyate vaiyākaraṇaiḥ śabdo buddhinirgrāhya eṣa vaiśeṣikairapi śrotragrāhyaḥ, śabdasyānyatve 'pi ca śabdatvādayaḥ śrotreṇa gṛhyanta iti | tayoridamucyate-
na śrutyā śrūyate śabdastadanyā ca gatiḥ śruteḥ / yo brūyātsa svamātmānaṃ vidvadbhirapahāsayet // abhidh-d_147 //
iti | tasmātpratītapadārthako loke dhvaniḥ śabdaḥ | tataścānye nāmādayaḥ sarvārthaviṣayā iti sthāpanā | pratidyotyaṃ yathāyogaṃ niyatāniyatāśca te / tatra ya āryayā niruktyā nirucyante dvādaśāyatanaviṣayāste niyatābhidheyasaṃbandhāḥ, laukikyāśca kecinniyatābhidheyā nirucyante | ubhaye 'pyete kṛtasaṃketasyārthaṃ pratyāyayanti | ye tu yathecchaṃ pitrādibhiḥ kriyante nāmakāyādibhiste hyaniyatā yadṛcchikā ityucyante | tadyathā ḍitthaḍavitthādayaḥ |
prathamāstu buddhotpāda eva pravartante nānyadeti | uktaṃ hi bhagavatā- "tathāgatānāmutpādānnāmapadavyañjanakāyānāmutpādo bhavati" ityetasmāt- niyatodbhāvanād buddhaḥ sarvajña iti gamyate // abhidh-d_148 // ye hyapaurūṣeyā dhātvāyatanaskandhādyavadyotakāste prathamaṃ buddhaviṣayā eva | tadavabodhācca bhagavānsarvajña ityabhidhīyate | te punarete- sattvākhyāḥ kāmarūpāptā niṣyandāvyākṛtāstathā / sattvākhyā hyete | yaśca dyotayati sa taiḥ samanvāgataḥ | na yo dyotyate | (jaini_114) kāmāptāḥ rūpāptāścaite vākchabdādhīnajanmatvāt | naiṣyandikā anivṛtāvyākṛtāścaiva |
yathā caite nāmādayaḥ tathaiva ca vipākaśca sābhāgyaṃ prāptayo dvidhā // abhidh-d_149 // abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau dvitīyasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||
dvitīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
tṛtīyo 'dhyāyaḥ |
caturthapādaḥ |
................ | dvitīyaṃ dvitīyasyāḥ | tṛtīyaṃ tṛtīyasyāḥ | vāyusaṃvartanyāścaturthadhyānaṃ śīrṣamiti |
atrāha- caturthadhyāne saṃvartanī kasmānna bhavati ? taducyate-
sattvākhyopadravābhāvānna caturthe 'sti sūtrataḥ / vimānasya samatvasya pradhvaṃsānnityatā kutaḥ // abhidh-d_150 //
caturthe khalu dhyāne bāhyādhyātmikā apakṣālā na vidyante tasmānna saṃvartano utpādyate | prathame hi dhyāne vitarkavicāra vagnikalpāvapakṣālabhūtau vidyete | dvitīye prītirapkalpā cetopahāriṇī | tṛtīye dhyāne āśvāsapraśvāsā (jaini_116) vāyvātmakāḥ | ityato yasyāṃ dhyānasamāpattau yathābhūto 'pakṣālastathābhūtena bāhyena vināśaḥ | caturthe tu bāhyo 'pakṣālo na pravartata iti nāsti saṃvartanī | nityaṃ tarhi caturthadhyānaṃ prāpyam | kasmāt ? 'vimānasya samatvasya'; karmakṣayena'pradhvaṃsāt'; iti ||
kathaṃ punaretāḥ saṃvartanyaḥ kayā vānupūrvyā bhavanti ? taducyate | nirantaraṃ tāvat-
sapta tejobhirekādbhirgate 'dbhiḥ saptake punaḥ / tejasā saptakāntyaikā vāyusaṃvartanī tataḥ // abhidh-d_151 //
sapta saṃvartanyastejobhiḥ bhavanti | aṣṭhamo 'pām | evaṃ saptako bhavati | tasmin saptake 'tikrānte punastejasā saptakaḥ | tasminnapyatikrānte vāyusaṃvartanyaikayā nāśo bhavati | sā tu nityaṃ tejasaḥ saptakapṛṣṭhe vāyusaṃvartanī bhavati | ta ete piṇḍena bhavanti ṣaṭpañcāśat tejaḥsaṃvartanyaḥ, saptāpsaṃvartanyaḥ, ekā vāyusaṃvartanī ||
kiṃ punastatra kāraṇaṃ yatpaścādvāyursavartanyekaiva bhavati ? taducyate-
āgneyātsaptakādekaḥ pāvanīkimanantaram / āyuṣparigrahādevaṃ śubhakṛtsnāyuredhanam // abhidh-d_152 //
evaṃ ca kṛtvā prajñaptibhāṣyamanulomitaṃ bhavati- "catuḥṣaṣṭhiḥkalpāḥ śubhakṛtsnānāṃ devanāmāyuṣpramāṇam" iti ||
atha kasmāt pṛthivīsaṃvartanī na bhavati ? tadatra kāraṇamucyate-
vātādidoṣasādharmyātsattvānāṃ tadvināśakāḥ / ādhyātmiketi sārūpyānna bhūsaṃvartanī matā // abhidh-d_153 //
yathā khalu vātapittaśleṣmabhistribhiḥ sattvānāṃ marmacchedaḥ pṛthivīdhātutvalakṣaṇo bhavati tadvadagnijalavāyubhirbhūrūtsādyate | kiñca, ete tadvināśakāḥ .............tannāśāya pravṛttatvāt | kiñca, 'ādhyātmiketi sārūpyācca'; | yathā cādhyātmikyastrisraścittasya tayorbhavanti vitarkavicāraprītyucchvāsapraśvāsalakṣaṇaistathā bāhyā apyupadravā vahnyambhovāyuprakopalakṣaṇā bhavantīti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau tṛtīyasyādhyāyasyacaturthaḥ pādaḥ samāptaḥ ||
tṛtīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
caturtho 'dhyāyaḥ |
prathamaḥ pādaḥ |
atha yaduktaṃ "sattvakarmadvidhākhyena pūritaṃ vāyumaṇḍalam" ityetaducyatām | kāni tāni kiyanti vā karmāṇītyataḥ karmāṇi prastūyante |
sattvopapattihetūnāṃ vipatsaṃpadvidhāyinām / lokavacitryakartṛṇāṃ karma heturitīṣyate // abhidh-d_154 //
dṛśyate khalu sattvānāṃ hīnamadhyopkṛṣṭajātiparigrahāyāmāśrayabhogādisampadvipattiśca | yacca dvividhasya lokasya vicitratā tatra karmāṇi hetuḥ | atasteṣāṃ tattvāni vakṣyāmi | yadapyuktaṃ kāni kiyanti veti tadupavyākhyāyate ||
sūtre dve karmaṇī nidiśyoktam- "dve karmaṇī cetanā karma cetayitvā ca" iti | tāni punastrīṇyuktāni | katham ?
kāyikaṃ vāṅmayaṃ caiva cetanākhyaṃ ca mānasam / karmāṇyetāni lokasya kāraṇaṃ neśvarādayaḥ // abhidh-d_155 //
etāni khalu trīṇi karmāṇi śubhāśubhāni dvividhasyāpi sattvabhājanalokasya hitāhitanimittānyutpattau ca sampattau ca vaicitryasya ca kāraṇam | neśvarakālapuruṣapradhānādayaḥ ||
tatra tāvadyathā neśvaraḥ kāraṇaṃ tathā pūrvamullikhitam, idānīṃ tu vispaṣṭataramāviṣkriyate- vaiśvarūpyātkramotpādāttadvadanyatprasaṅgataḥ / yadi khalveko nityaśceśvaro lokasyotpattisthitipralayakāraṇaṃ syāt, tena khalu kāraṇānuvidhāyitvātkāryasyaitat trayaṃ viruddhaṃ yugapat syāt | na caitad dṛṣṭamiṣṭaṃ vetyasadetat | kiñca lokaścāpyavicitraḥ syāt | yugapaccotpadyeta nagnaḥ kapālapāṇiśca paryaṭettadicchānuvidhāyī ca syāt | na caitadevam | tasmānneśvaraḥ kāraṇam |
grāmādyadhipativiśeṣotkarṣāvasthānādīśvaraprasiddhiriti cet | na | grāmādhikṛtādiha paratantratvānityatvakāryāntaraśaktivighātādidarśanāt, gomayapiṇḍopamasūtrokteśca |
bhāgavatāditannindādarśanācca | bhāgavatādyā hi maheśvaraṃ nindyanto dṛśyante | māheśvarāśca viṣṇumiti |
kāraṇasāpekṣaṃ tapaḥsāmarthyādutpādayatīti cet | tatrāpadiśyate | nānyāpekṣā tapoyogo pakṣahānyādidoṣataḥ // abhidh-d_156 // yadi khalu sahakārikāraṇāpekṣaḥ tapobalalabdhyaiśvaryaśca lokaṃ sṛjati kumbhakārabaddhaṭādīn | na | cevaṃ sati pūrvapakṣotsargaḥ kṛto bhavati | yaduktaṃ nityaścaikaśca svatantraḥ kāraṇamiti taddhīnam | tapobalasāmarthyābhyupagame cānityatvaṃ pāratantryaṃ cābhyupagataṃ bhavati | tadabhyupagamāccānaiśvaryamiti | etena kālapuruṣapradhānādikāraṇaparigrahāḥ pratyūḍhā veditavyāḥ |
yadi khalu karma kāraṇaṃ neśvarādayaḥ kathaṃ tarhi lokastatkāraṇaparigrahaṃ karotīti ? atra brūmaḥ-
karmaṇāṃ bodhyate śaktirvidhikālagrahādibhiḥ / yato 'tasteṣu tācchabdyaṃ gauṇyā vṛttyā prayujyate // abhidh-d_157 //
yathoktam- "vidhirvidhānaṃ niyatiḥ svabhāvaḥ kālo grahā īśvarakarmadaivam | puṇyāni bhāgyāni kṛtāntayogaḥ paryāyanāmāni purākṛtasya ||"
kiñca, yataśca
"grahayogo bhujāspandaḥ svapnaḥ pūrṇaghaṭādayaḥ | sūcayanti nṛṇāmete vṛttilābhaṃ svakarmaṇaḥ ||"
ityato 'pi teṣu tācchabdyaṃ prayujyata iti ||
kathaṃ punareṣāṃ trayāṇāṃ karmaṇāṃ vyavasthānam ? yadyāśrayataḥ, sarveṣāṃ kāyāśritatvādekatvam | svabhāvataścet, vākkarmaivaikaṃ prāptam | samutthānataścet, manaḥkarmaikaṃ prāptam | sarveṣāṃ manasotthāpitatvāt | tribhirapīti vaibhāṣikāḥ ||
te punarete prathame dve karmaṇī pratyekaṃ dviprabhede | katham ? tadapadiśyate-
pūrve vijñaptyavijñaptī
kāyakarma khalu kāyavijñaptiḥ kāyāvijñaptiśca | vākkarmāpi vāgvijñaptirvāgavijñaptiśca | tṛtīyaṃ tu karma- cetanā mānasī kriyā // abhidh-d_158 // uktaṃ hi bhagavatā- "cetanā karma cetayitvā |" tatpunastridhoktam- "kāyakarma vākkarma manaskarma ca" iti |
kiṃ svabhāvaṃ punaridaṃ kāyakarma kiṃ tāvatkāyasvabhāvam ? yathā vākkarma (jaini_122) vāksvabhāvam, āhosvitkāyādanyadyathā manaskarma manasonyadityetadāha | ..............
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau caturthādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ
caturthādhyāye
dvitīyapādaḥ |
..................parābhavantītyapadiśyate |
annamatyagninirdagdhaṃ yathā sthālī ca saṃskṛtā / pāpadṛṣṭestathā śīlaṃ śāṭhyerṣyādikṣatātmanaḥ // abhidh-d_159 //
saṃvṛtsaddṛṣṭyupetāto bhikṣutvaṃ paramārthataḥ / ekasampattu saṃvṛtyā dvayābhāve dvidhāpi na // abhidh-d_160 //
dṛṣṭisampadviśuddhā khalu śaīlasampat 'bhikṣutvaṃ paramārthataḥ | anyataravikalastu saṃvṛtyā bhikṣurbhavati | dvyaṅgavikalastu nāpi saṃvṛtyā nāni paramārthata iti |
yadi khalu vinā saṃvareṇāṣṭau nikāyā na vyavasthāpyante kathaṃ tarhi (jaini_124) bhagavatoktaiḥ- "ekadeśakārī, pradeśakārī, yadbhūyaskārī, paripūrṇakārī" ityatrāpyayamartho dṛśyate ? kaścitkhalvakāryaikadeśaviratikṣamo bhavati | kaścidyāvatsamagradauḥśīlyaviratikṣamaḥ | ityato bhagavānakāryaikadeśaviratyāpyupāsakatvaṃ (jaini_125) śāsti | na hi sarvaśīlavikalaḥ kaściccharaṇagamanecchāmātrakeṇopāsako bhavati ṣaḍaṅgoṣadhaikadvyaṅgavaikalyopayogavaditi |
atha yaduktam- "buddhaṃ dharmaṃ saṃghaṃ śaraṇaṃ gacchati" iti tatka ete buddhādayaḥ ? tadidamabhidhīyate-
vigatāvaṇe jñāne buddhoktermukhyakalpanā / tadāśraye phale cāpi vijñeyā guṇakalpanā // abhidh-d_161 //
dvividhaḥ khalu buddhaḥ saṃvṛtyā paramārthataśca | tatra paramārthato yathoktaṃ śāstre- "yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati kimasau śaraṇaṃ gacchati ? tānevāsau buddhakārakānaśaikṣāndharmāñcharaṇaṃ gacchati | te hi buddhaśabdapravṛttinimittacihnam |" iti | tebhyo 'pi nirāvaraṇaṃ jñānaṃ pradhānaṃ sarvajña iti lokaprasiddha eṣa tāvat pāramārthiko buddhaḥ | saṃvṛtyāpi 'tadāśraye'; dvātriśatā lakṣaṇairaśītyā cānuvyañjanairvirājite rūpakāye 'pi buddhākhyeti | tatphale ca balavaiśāradyamahākaruṇādiṣu buddhoktiriti |
śāśvatatvaśubhatvābhyāṃ sarvānarthanivṛttitaḥ / mukhyakalpanayā tadvaddharmo nirvāṇamucyate // abhidh-d_162 //
nityāvikṛtasvalakṣaṇadhāraṇāttatprāptānāṃ cātyantadhāraṇe nirvāṇaṃ pāramārthiko dharmaḥ | guṇakalpanathā tu pratyekabuddhabodhisattvasantāniko mārgaḥ | trīṇi ca piṭakāni dharmo nirvāṇaprāpakatvāt || āryāḥ śiṣyaguṇāḥ saṃghastathaiva paramārthataḥ / navānāmaśaikṣāṇāmaṣṭādaśānāṃ ca śaikṣāṇāṃ śiṣyāṇāṃ santāne yo mārgaḥ sa pāramārthikaḥ saṃgha ityucyate | saṃvṛtyā tu pṛthagjanakalyāṇakabhikṣusaṃgha ityapadiśyate | etānyo yāti śaraṇaṃ sa yāti śaraṇatrayam // abhidh-d_163 // etānyathoktalakṣaṇān buddhadharmasaṃdhān śaraṇaṃ gacchati 'yo yāti śaraṇatrayam'; iti ||
kiṃ svabhāvāni punaḥ śaraṇagamanāni ? vāgvijñaptitatsamutthadharmasvabhāvāni ||
kaḥ punaḥ śaraṇārthaḥ ? trāṇārthaḥ śaraṇārthaḥ | tadāśrayeṇa sarvaduḥkhātyantavimokṣāt | uktaṃ hi bhagavatā-
"bahavaḥ śaraṇaṃ yānti parvatāṃśca vanāni ca | ārāmāṃścaityavṛkṣāṃśca manuṣyā bhayatarjitāḥ ||
na caitaccharaṇaṃ śreṣṭhaṃ naitaccharaṇamuttamam | naitaccharaṇamāgamya sarvaduḥkhātpramucyate ||
yastu buddhaṃ ca dharmaṃ ca saṃghaṃ ca śaraṇaṃ gataḥ | catvāri cāryasatyāni paśyati prajñayā yadā ||
duḥkhaṃ duḥkhasamutpādaṃ duḥkhasya samatikramam | āryaṃ cāṣṭāṃgikaṃ mārgaṃ kṣemaṃ nirvāṇagāminam ||
etaddhi śaraṇaṃ śreṣṭhametaccharaṇamuttamam | etaccharaṇamāgamya sarvaduḥkhātpramucyate ||" iti |
ata eva śaraṇagamanāni sarvasaṃvarasamādāneṣu dvārabhūtāni, dṛṣṭisaṃpannasya teṣāṃ prarohāt |
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ kāmamithyācārādevopāsakasya viratiḥ śikṣāpadeṣu vyavasthāpitā na sarvasmādabrahmacaryāt ? anyebhyaśca prakṛtisāvadyebhyo mṛṣāvāda eva śikṣāpadeṣu vyavasthāpyate, na pāruṣyādi ? sarvebhyaśca pratipakṣapaṇasāvadyebhyaḥ madyapānādeva viratiḥ śikṣāpadaṃ vyavasthāpitam ? taducyate- mithyācāraḥ satāṃ garhyātparatrākaraṇāptitaḥ /pāpiṣṭhatvānmṛṣāvādo madyapānaṃ smṛtikṣayātū // abhidh-d_164 // kāmamithyācāro hi loke 'tyarthaṃ garhitaḥ | pareṣāṃ dāropaghātādāpāyikatvācca | na tathābrahmacaryam | sukarā ca gṛhasthasya kāmamithyācāravi ratiḥ, duṣkarā tvabrahmacaryāt | āryaścākaraṇasaṃvaraṃ kāmamithyācārādeva janmāntarito 'pi labhate na tvabrahmacaryāt |
mṛṣāvādo 'pi bhagavatā pāpiṣṭhatvādrāhulamuddiṣya paramenādareṇoktaḥ- "yasya rāhula mṛṣāvāde nāsti lajjā nāsti kaukṛtyaṃ nāhaṃ tasya kiñcidakaraṇīyaṃ vadāmi" iti |
madyapāne 'pi smṛtilopo bhavati, sarvaśikṣāpadakṣobho bhavatītyataḥ pratikṣepaṇasāvadyamapi sanmadyapānaṃ kuśāgreṇāpi bhagavatā nābhyanujñātam ||
idamidānīmucyatām | ya ete trayaḥ prātimokṣadhyānānāsravasaṃvarāḥ kimeṣāṃ yata eko labhyate tataḥ śeṣā apīti ? brūmaḥ- sarvebhyo vartamānebhyo dvividhebhyo 'pi kāmajaḥ / prātimokṣasaṃvaraḥ khalu sarvebhyo maulaprayogapṛṣṭhebhyo vartamānebhyaḥ skandhāyatanadhātubhyaḥ sattvādhiṣṭhānapravattatvāt, nātītānāgatebhyasteṣāmasattvasaṃkhyātatvāllabhyate | 'dvividhebhyo 'pi'; sattvāsattvākhyebhyaḥ, prakṛtipratikṣepaṇasāvadyebhyaśca | trikālebhyastu maulebhyo labhyete bhāvanāmayau // abhidh-d_165 // etau hi maulebhya eva karmapathebhyo labhyete na prayogapṛṣṭhebhyo nāpi prajñaptisāvadyebhyaḥ, sarvakālebhyaśca skandhāyatanadhātubhyo labhyete 'tītānāgatebhyo 'pi |
catuṣkoṭikā cātra bhavati | "santi te skandhāyatanadhātavo yebhyaḥ prātimokṣasaṃvaro labhyate na dhyānānāsravasaṃvarau" iti vistaraḥ | prathamā koṭiḥ- pratyutpannebhyaḥ sāmantakapṛṣṭhebhyaḥ pratikṣepaṇasāvadyācca | dvitīyāatītānāgatebhyo maulebhyaḥ karmapathebhyaḥ | tṛtīyā- pratyutpannebhyaḥ maulebhyaḥ karmapathebhyaḥ | caturthī- atītānāgatebhyaḥ sāmantakapṛṣṭhebhya iti ||
kiṃ punarimau saṃvarāsaṃvarau sarvasattvebhya eva labhyete ? sarvāṅgebhyaḥ sarvakāraṇaiśca ? athāsti kaścidbhedaḥ ? tatra tāvadavaśyaṃ labhyate-
sarvebhyaḥ sattvajātibhyaḥ saṃvaro vāṅgakāraṇaiḥ / sarvebhyo saṃvarāṅgebhyaḥ sattvebhyaśca na kāraṇaiḥ // abhidh-d_166 //
sarvasattvebhyaḥ khalu saṃvaro labhyate na kebhyaścit | aṅgebhyastu vibhāṣā kaścitsarvebhyo labhyate bhikṣusaṃvaraḥ | kaściccaturbhyaḥ | tato 'nyaḥ | karmapathā hi saṃvarābhyāṅgāni | kāraṇairapi kenacitparyāyeṇa sarvaiḥ, kenacidekena |
kathaṃ tāvatsarvairyadyalobhādveṣāmohāḥ kāraṇānīṣyante ? kathamekena yadi mṛdumadhyādhimātrāṇi cittāni kāraṇānīṣyante ? paścimena paryāyeṇa niyamocyate | asti saṃvarasthāyo sarvasattveṣu saṃvṛto na sarvāṅgairna sarvakāraṇairyo mṛdunā cittena madhyenādhimātreṇa vā upāsakopavāsaśrāmaṇerasaṃvaraṃ samādatte | asti sarvasattveṣu saṃvṛtaḥ sarvāṅgaiśca, na tu sarvakāraṇairyo mṛdunā cittena madhyenādhimātreṇa vā bhikṣusaṃvaraṃ samādatte | asti sarvasattveṣu sarvāṅgaiḥ sarvakāraṇaiśca yastrividhena cittena trīnsaṃvarān samādatte | asti sarvasattveṣu sarvakāraṇaiśca na tu sarvāṅgairya upāsakopavāsaśrāmaṇerasavarānmṛdumadhyādhimātraiścittaiḥ samādatte | yastu na sarvasattveṣu syādīdṛśo nāsti yasmātsarvasattvānugatakalyāṇāśaye sthitaḥ saṃvaraṃ pratilabhate nānyathā, pāpāśayasyānuparatatvāt |
pañcaniyamān kurvan prātimokṣasaṃvaraṃ labhate | sattvāṅgadeśakālasamayamiyamāḥ- amuṣmātsattvādviramāmīti sattvaniyamaḥ | amuṣmādaṅgādityaṅganiyamaḥ | amuṣmindeśa iti deśaniyamaḥ | māsādyāvaditi kālaniyamaḥ | anyatra yuddhāditi samayaniyamaḥ | sucaritamātraṃ tu tatsyādevaṃ gṛhṇato na saṃvaraḥ |
kathamaśakyebhyaḥ saṃvaralābhaḥ ? sarvasattvajīvitānupaghātādhyāśayenābhyupagamāt | uktaṃ yathā saṃvaro labhyate ||
asaṃvaro 'pi sarvasattvebhyaḥ sarvakarmapathebhyaśca na tu sarvakāraṇaiḥ, yugapanmṛdvādicittābhāvāt |
ke punarasāṃvarikāḥ ? aurabhrikāḥ kaukkuṭikāḥ saukarikāḥ śākuntikā (jaini_131) mātsikā mṛgalubdhakāścaurāḥ vadhyaghātakā bandhanapālakā nāgabandhāśvapākā vāgurikāśca | rājāno daṇḍanetāro vyāvahārikāśca nīticalitā asāvarikāḥ | asaṃvare bhavāḥ, asaṃvaro vā eṣāṃ vidyata ityasāṃvarikāḥ ||
uktamidaṃ yebhyaḥ asaṃvaro labhyate | kathaṃ tu tallābha iti noktaṃ tadā rabhyate-
kriyayāsaṃvarapraptiḥ sa hābhyupagamena vā / avijñaptirato 'nyasyāḥ kṣetrāṅgādiviśeṣataḥ // abhidh-d_167 //
dvābhyāṃ kāraṇābhyāmasaṃvaro labhyate | kriyayābhyupagamena vā | kriyayā tatkulīnatatkarmābhyupagamāt | atatkulīnairvayamapyanayā jīvikayā jīviṣyāma iti | śeṣāvijñaptilābhastu kṣetrāṅgaviśeṣāditi | kṣetraṃ vā tadrūpaṃ bhavati yathārāmādipranānamātreṇāvijñaptirutpadyate | yathaupadhikeṣu puṇyakriyāvastuṣu | ādareṇa vā samādatte | buddhamavanditvā na bhokṣya iti | māsārdhamāsabhaktāni vā nityaṃ kariṣyāmītyevamādi | ādareṇa vā tadrūpeṇa kriyāmīhate kuśalāmakuśalāṃ vā yato 'syā vijñaptirutpadyate |
uktametadyathā saṃvarāsaṃvarāṇāṃ pratilambhaḥ ||
tyāga idānīṃ vaktavyaḥ | tatra tāvat-
kāmāptasaṃvaratyāgaḥ śikṣānikṣepaṇādibhiḥ / patanīyarapītyeke tannetyanye tvayogataḥ // abhidh-d_168 //
kāmāptasyāṣṭaprakārasaṃvarasya pañcabhiḥ kāraṇaistyāgaḥ | śikṣānikṣepaṇanikāyasabhāgatyāgobhayavyañjanotpādakuśalasamucchedebhyo niśātyayenāṣṭamasya | tānyetānyabhisamasya pañca bhavanti |
kiṃ punaḥ kāraṇamebhistyāgo bhavati ? samādānaviruddhavijñaptyutpādādāśrayatyāgādāśrayakopanānnidānacchedāttāvadevākṣepācca |
anye punarāhuḥ- caturṇāṃ patanīyānāmanyatamena bhikṣuśrāmaṇerasaṃvaratyāgaḥ |" 'tanna'; iti, 'ayogataḥ'; |
kaḥ punarayogaḥ ? ayogo nāṃśuvidhvaṃsātpaṭadravyaṃ vinaśyati / na hyavayavanāśādavayavivināśo bhavati | avayavirūpaśca prātimokṣasaṃvaraḥ | tasyāvayavakṣobhācchidratvaṃ bhavati mālinyaṃ ca | yathoktaṃ bhagavatā- "duḥśīlo bhavati pāpadharmā |"
sūtravirodhādayuktamiti cedatropadiśanti- sūtre dhvaṃsoktiranyārthā yatherṣyāśaṭhanādiṣu // abhidh-d_169 // bhagavatātra "abhikṣurbhavati" iti śāsanasthityarthaṃ durvṛttavineyāvasādanārthaṃ coktam | yathā- "īrṣyiko bhavati matsarī śaṭho māyāvī mithyādṛṣṭirityevamādidoṣayuktaḥ kaśambakajātīyaḥ pāpabhikṣurnirvāsayitavyaḥ |" na ca cittāvidūṣaṇādabhikṣutvaṃ bhavati vineyaśāsanārthatattvavidbhirityuktam | tadvadatrāpi draṣṭavyamiti |
tasmātpūrvoktalakṣaṇa eva bhikṣurna yathāha kośakāraḥ | saddharmāntarddhito 'nye 'nye nāpūrvāpratilambhataḥ / anye punarbrūvate- saddharmāntardhāne 'pi saṃvaratyāgo bhavati | tattu naivam | yasmādapūrvastadā notpadyate | utpannastu yathoktai reva kāraṇairvinaśyati ||
atha dhyānānāsravasaṃvarayostyāgaḥ katham ? tadidamapadiśyate- bhūsaṃcāreṇa hānyā ca tyajyate dhyānajaṃ śubham // abhidh-d_170 // sarvameva khalu dhyānāptaṃ kuśalaṃ dvyābhyāṃ kāraṇābhyāṃ tyajyate | upapattitto vā bhūmisaṃcārādardhvaṃ vādho vā | parihāṇito vā | samāpatternikāyasabhāgatyāgācceti || tathārūpyāptamāryantu phalāptyakṣavihānibhiḥ / yathaiva rūpāptaṃ kuśalaṃ bhūmisaṃcārahānibhyāṃ tyajyate tathaivārūpyāptam | āryaṃ tu kuśalaṃ tribhiḥ kāraṇastyajyate | phalaprāptitaḥ pūrvako mārgastyajyate | (jaini_135) akṣottāpanena mṛdvindriyamārgaḥ | parihāṇita uttaro mārgaḥ | phalaṃ phalaviśiṣṭo vā | evaṃ tāvatsaṃvarastyajyate | asaṃvaro damaprāptirjīvitotsarjanā dibhiḥ // abhidh-d_171 // tribhiḥ kāraṇairasaṃvaracchedaḥ | saṃvaraprāptitaḥ | yadi saṃvaraṃ samāpadyate dhyānasaṃvaraṃ vā pratilabhate hetupratyayabalenasamādhilābhāttenāsaṃvarastyājyate | pratidvandvabalīyastvāt | maraṇena cāśrayatyāgāt | dvivyañjanotpādena cāśrayavikopanāt | śastrajalatyāge 'pyakaraṇāśayataḥ saṃvaramantareṇāsaṃvaracchedo nāsti | nidānaparivarjanena pravṛddharogānivṛttivat ||
atha saṃvarāsaṃvaravinirmuktā kathamavijñaptistyajyate ? taducyate- cittavegādivicchedairavijñaptistu madhyamā / yena khalvasau prasādakleśavegenāvijñaptirākṣiptā tasya vicchedātsāpi vicchidyate, kumbhakāracakragativat | samādānatyāgādapi vicchidyate | kriyāvicchedādapi vicchidyate | caityavihārakṣetrāderapyarthasya vicchedādvicchidyate | āyuṣo 'pi kuśalamūlānāmapi vicchedādvicchidyate | kāmāptaṃ kuśalaṃ nāma tribhirmūlacchidādibhiḥ // abhidh-d_172 // kāmāvacaraṃ punaḥ kuśalamarūpasvabhāvaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ tyajyate | kuśalamūlasamucchedāt, rūpārūpyadhātūpapattitaśca | pratipakṣodayātkliṣṭaṃ tridhātvāptaṃ vihīyate / kliṣṭaṃ tvarūpasvabhāvaṃ sarvameva pratipakṣodayādvihīyate | yasyopakleśaprakārasya yaḥ prahāṇamārgaḥ, tenāsau saparivāraḥ parityajyate | nānyathā ||
atha keṣāṃ sattvānāmasaṃvaro bhavati keṣāṃ saṃvaraḥ ? tadapadiśyate- sarve kāmeṣu rūpe dvāveko 'rūpiṣu lābhataḥ // abhidh-d_173 // kāmeṣu khalu sarvaśaṇḍhapaṇḍakādīni hitvā kurūṃśca hitvā | devānāmapi saṃvaraḥ | ityato gatidvaye saṃvarāsaṃvarau vidyete | nānyatreti ||
karmādhikārādidānīṃ sū troktoddiṣṭānāṃ karmaṇāṃ nirdeśaṃ kariṣyāmaḥ | uktaṃ hi sūtre- "trīṇi karmāṇi kuśalamakuśalamavyākṛtaṃ ca |" teṣāṃ lakṣaṇamidamucyate-
yadiṣṭaphaladaṃ karma kuśalaṃ tadudāhṛtam / viparyayeṇākuśalamavyākṛtamato 'nyathā // abhidh-d_174 //
yatkhalviṣṭavipākaṃ nirvāṇaprāpakaṃ ca duḥkhaparitrāṇāt, tatkālamatyantaṃ vā, tatkuśalam | niruktirapīyam | niravadyadevamanuṣyastrīrūpanirvartanācchikṣitacitrakararūpanirvartanavat | kuśalamiva kuśalamaupamiko 'yaṃ śabdaniveśaḥ | tadyathā śikṣitaḥ puruṣaḥ kuśānakṣatahasto lunāti sa kuśala iti nirucyate, tadvadanyāmapi kriyāmavikṛtāṃ saṃpādayan kuśala (jaini_137) ityucyate | 'viparyayeṇākuśalam'; uṣṭrolūkādivat | 'avyākṛtamato 'nyathā'; ubhayavipākānirvartanāt ||
anyānyapi trīṇi karmāṇyuktāni | puṇyamapuṇyamānejyaṃ ca | tatra tāvat
kāmāptaṃ prathamaṃ puṇyamapuṇyamaśubhātmakam / ūrdhvabhūmikamānejyaṃ vipākaṃ pratyanejanāt // abhidh-d_175 //
kāmāvacaraṃ hi kuśalaṃ karma puṇyamakuśalamapuṇyamityucyate | ūrdhvabhūmikamānejyam |'; tadūrdhvaṃ dhātudvaye śubhaṃ karmānejyamityucyate | kasmātpunaretadānejyamityuktam ? 'vipākaṃ pratyanejanāt |'; kāmāvacaraṃ hi karma vipākaṃ (jaini_138) prati kampate lavaṇopamasūtraṇyāyena | katham ? avyavasthānāt | anyagatikamapi hyanyasyāṃ gatau vipacyate | tadanyadevanaikāyikaṃ cānyatra devanikāye | yadeva hi pramāṇabalavarṇasukhabhogādisaṃvartanīyaṃ karma deveṣu vipacyeta tadeva kadācidanyapratyayavaśānmanuṣyatiryakpreteṣu vipacyate | karmajāticodaneyaṃ bhagavato vivakṣitā na dravyacodaneti |
atrāha | nanu ca trīṇi dhyānāni señjitānyuktāni bhagavatā- "yadatra vitarkitaṃ vicāritamidamatrāryā iñjitamityāhuḥ" ityevamādi ? samādhyapakṣālāṃsteṣāṃ sandhāyaivamuktam | ānejyānyapi tu tānyuktānyānejyasūtre, ānejyasaṃpreyagāminīṃ pratipadamārabhya ||
punaranyāni trīṇi karmāṇyuktāni- "sukhavedanīyaṃ duḥkhavedanīyaṃ, aduḥkhāsukhavedanīyaṃ ca |" tatra
sukhavedyaṃ śubhaṃ karma dhyānādarvākturīyakāt / upekṣāvedyamanyatra duḥkhavedyantu pāpakam // abhidh-d_176 //
tatra śubhaṃ karma yāvattṛtīye dhyāne sukhavedyamityucyate | etāvatī khalu bhūmiḥ sukhāyā vedanāyāḥ | tadeva caturthadhyānātprabhṛtyupekṣāvedanīyamityucyate | akuśalaṃ tu karma duḥkhavedanīyamityucyate |
kiṃ punarvedanaiva vipākaḥ ? netyāha | prādhāniko 'yaṃ rnirdeśaḥ | sacatuskandhasambhāraṃ hi sukhamabhipretam | dārṣṭāntikānāṃ tu sukhaiva vedanā vipākaḥ cetanaiva ca karma | ābhidhārmikānāṃ tu pañcaskandho vipākahetuḥ pañcaskandhāśca vipāka iti |
kathaṃ punaravedanāsvabhāvaṃ karma sukhavedanīyamityucyate ? sukhāyā vedanāyā hitaṃ sukhavedanīyam | sukhāsyā vedanīyo vipāka iti vā |
kiṃ punaraduḥkhāsukhā vedanā caturthadhyānādadho na vidyate ? na khalu na vidyate | kiṃ tarhi?
adho 'pi madhyamaṃ karma dhyānenāntyepi nirvṛteḥ / yugapattrivipākeṣṭerdhyānāntaravipākataḥ // abhidh-d_177 //
aduḥkhāsukhavedanīyaṃ khalu karma caturthadhyānādadho 'pyasti tṛtīye dvitīye prathame ca dhyāne | parinirvṛte upekṣāyāṃ ca sthitaḥ parinirvāti | kiñca, 'yugapat trivipākeṣṭeḥ |'; uktaṃ hi- "syāt trayāṇāṃ karmaṇāmapūrvācaramo vipāko vipacyeta | syātsukhavedanīyasya rūpaṃ, duḥkhavedanīyasya cittacaitasikā dharmāḥ, aduḥkhāsukhavedanīyasya cittaviprayuktāḥ" iti | ato 'pyastyadhastādaduḥkhāsukhavedanīyaṃ karma | kiñca, 'dhyānāntaravipākataḥ |'; nahi dhyānāntare upekṣāmantareṇa vipāko 'nyā vedanā vipacyate | tatra sukhaduḥkhayorabhāvāt || punaścaturvidhaṃ karma dṛṣṭavedyādibhedataḥ / tadetatkarma samāsato dvividhaṃ, niyatavedanīyamaniyatavedanīyaṃ ca | tatra niyatavedanīyaṃ trividham | dṛṣṭadharmavedanīyamupapadyavedanīyamaparaparyāyavedanīyaṃ ca- ityetat trividhaṃ karma niyatavedanīyam | caturthamaniyatavedanīyam |
tatra dṛṣṭadharmavedanīyaṃ yatraiva janmani kṛtaṃ tatraiva vipacyate | upapadyavedanīyaṃ yad dvitīye janmani | aparaparyāyavedanīyaṃ tasmātpareṇa |
ataḥ punaścaturvidhātkarmaṇaḥ katamena janmākṣipyate? janmanastribhirākṣepo dṛṣṭadharmāhvayādṛte // abhidh-d_178 // na khalu dṛṣṭadharmavedanīyena karmaṇā nikāyasabhāga ākṣipyate ||
atha kasmindhātau kasyāṃ vāṃ gatau katividhaṃ karmākṣipyate ?
caturṇāmapi cākṣepaḥ sarvatra narakādṛte / na tatreṣṭaphalābhāvācchubhaṃ yasmādvipacyate // abhidh-d_179 //
sarveṣu khalu triṣu dhātuṣu sarvāsu ca pañcasu gatiṣu caturṇāmapi karmaṇāmākṣepaḥ kuśalānāmakuśalānāṃ ca | narakānvarjayitvā | narakeṣu hi dṛṣṭadharmavedanīyaṃ kuśalaṃ nākṣipyate | tatreṣṭavipākābhāvādanyat trividhamākṣipyate | kiñca,
notpadyavedyakṛttatra yadviraktaḥ pṛthagjanaḥ / sthiro nāparakṛccāryaścalo 'pi bhavamūlayoḥ // abhidh-d_180 //
yataḥ khalu bhūmerviraktaḥ pṛthagjanaḥ sa ca sthiro bhavatyaparihāṇadharmā sa tatropapadyavedyaṃ karma nākṣipati | trividhamanyatkaroti | āryapudgalastu vītarāgo na ca parihāṇadharmā tatropapadyavedyamaparaparyāyavedanīyaṃ ca karma na karoti | na hyasau bhavyaḥ punaradharimaṃ bhūmimāyātum | aniyataṃ tu kuryād dṛṣṭadharmavedanīyaṃ yatropapannaḥ kāmadhātau bhavāgre ca | parihāṇadharmāpi tvāryaḥ kāmadhātau vītarāgaḥ, bhavāgrādvā, tayorupapadyāparaparyāyavedanīyaṃ karmābhavyaḥ kartum | kiṃ kāraṇam ? phalāddhyasau parihīṇo bhavati | na cāsti phalaparihīṇasya kālakriyeti |
atha kimantarābhavikaḥ karmākṣipati nākṣipati ? ākṣipatītyāha | (jaini_143) tatra kāmāvacaro 'ntarābhavaḥ dvāviṃśatividhaṃ karmākṣipati | pañca garbhāvasthāḥ kalalārbudaghanapeśīpraśākhāvasthāḥ | pañca jātāvasthāḥ | bālyakaumārayuvamadhyamasthavirāvasthāḥ | tā etā niyatāniyatabhedena viṃśatirākṣipyante, ekanikāyatvāt | ata evāntarābhavavedanīyaṃ karma noktam | upapadyavedanīyenaiva tasyākṣepāt ||
kīdṛśaṃ punaḥ karma niyataṃ bhavatyaniyataṃ vā ?
yadārtraraudracittena karmābhīkṣṇaṃ niṣevyate / satkṣetre kriyate yacca phalaṃ tasya niyamyate // abhidh-d_181 //
yadi karma raudreṇa tīvrakleśānugatena cittena kṛtaṃ bhavati, yacca ghanaśraddhāsalilābhyukṣitena kriyate, yacca mṛdvapyabhīkṣṇaṃ niṣevyate, yacca kiñcidguṇavati kṣetre kriyate śubhamaśubhaṃ vā phalaṃ tasya karmaṇo niyamyate ||
atha dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma kīdṛśamityucyate-
kṣetrāśayaviśeṣācca phalaṃ sadyo vipacyate / nirodhavyutthitādau ca sadyaḥ kālaphalakriyā // abhidh-d_182 //
tatra kṣetraviśeṣādyathā da(?) kṣajātakādiṣu | āśayaviśeṣādyathā bakalāta(?) syokṣanirmocanādiṣu |
kīdṛśe punastat kṣetre viśiṣṭaṃ bhavati yatra dṛṣṭe dharme vipāko vipacyate ? buddhapramukhastāvadbhikṣusaṃgho | 'nirodhavyutthitādau ca sadyaḥ kālaphalakriyā |'; pañcasu ca pudgaleṣu kṛtaṃ nirodhasamāpattya raṇāmaitrīdarśanamārgādarhatphalādvyutthiteṣu kārāpakārā dṛṣṭadharmavedanīyaphalā bhavanti | nirodhasamāpatteḥ khalu vyutthitaḥ parāṃ śāntiṃ labhate | nirvāṇasadṛśadharmānubhavanāt | araṇāvyutthitasyāpyapramāṇasattvahitādhyāśayapravṛttā santatirvartate | evaṃ maitrīvyutthitasya | strautaāpannasyāpi nirmalajñānalābhāt | arhato 'pi sarvakleśaprahāṇānnirmalā vartante ||
niyatavipākasya ca karmaṇaḥ śubhāśubhasya yā bhūmistadatyantavairāgyāttatkarma dṛṣṭe dharme vipacyata ityataḥ
tadbhūmyapunarutpatteḥ
dṛṣṭadharmavedanīyaṃ saṃgṛhītaṃ bhavati | kīdṛśaṃ punaretatkarma ? vipākaniyataṃ ca yat / taccaitatkarma vipākaniyataṃ draṣṭavyam |
tacca dṛṣṭaphalaṃ vidyāt
dṛṣṭe dharme khalu tasya vipāko vipacyate | kataratpunaretat ? karmādaḥ paripūrakam // abhidh-d_183 // nākṣepakamiti ||
vipākaḥ khalu vedanāpradhāna ityata idaṃ vicāryate | syātkarmaṇaścaitasikyeva vedanā vipāko na kāyikī ? syātkāyikyeva na caitasikī syādityāha-
kuśalasyāvicārasya caitasikyeva vedanā / vipākaḥ kāyikī tviṣṭā duḥkhavedyasya karmaṇaḥ // abhidh-d_184 //
kuśalaṃ khalvavicāraṃ karma dhyānāntarātprabhṛti yāvadbhavāgram | tasyāvicārasya kuśalasya karmaṇaścaitasikyeva vedanā vipākaḥ | kasmānna kāyikī ? tasyāḥ avaśyaṃ savitarkavicāratvāt | kāyikyeva tvaśubhasya duḥkhavedanāyasya kāyikyeva vedanā vipākaḥ | kasmānna caitasikī ? caitasikaṃ hi daurmanasyaṃ na vipākaḥ |
yattarhi karmavaśātsattvānāṃ cittakṣepaḥ tatsaṃprayuktā vedanā kathaṃ na vipākaḥ ? na hi tatra cittaṃ karmaṇo vipākaḥ | kiṃ tarhi ? yo mahābhūtātāṃ prakopaḥ sa vipākaḥ | tatastajjātaṃ cittaṃ vipākaśabdenopacaryate ||
punaścaturvidhaṃ karmoktam- "asti karma kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākam | asti śuklaṃ śuklavipākam | asti karma kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākam | astyakṛṣṇamaśuklamavipākaṃ karma karmakṣayāya saṃvartate'; iti | tatra
sapākamaśubhaṃ kṛṣṇaṃ sapākaṃ rūpajaṃ sitam / śubhāśubhaṃ dvidhā kāme nirmalaṃ tatprahāṇakṛt // abhidh-d_185 //
aśubhaṃ khalu karma ekāntena kṛṣṇaṃ kliṣṭatvāt | kṛṣṇavipākaṃ cāmanojñavipākatvāt | rūpāptantu śubhamekāntena śuklam, akuśalenāvyavakīrṇatvāt | śuklavipākaṃ ca manojñavipākatvāt |
ārūpyāptaṃ kasmānnocyate ? yatra hi dvividho 'sti vipākaḥ- antarābhavikaścopapattibhavikaśca; trividhasya ca kāyavāṅmanaskarmaṇastatraivoktamiti |
"kāmāptaṃ śuklaṃ kuṣṇaśuklamakuśalavyavakīrṇatvāt, kṛṣṇaśuklavipākaṃ vyavakīrṇavipākatvāt |" santānata etadvyavasthāpitaṃ na svabhāvato na hyevaṃjātīyakamevaṃ karmāsti vipāko vā yatkṛṣṇaṃ ca syācchuklaṃ ca, anyonyavirodhāt | nanu caivamakuśalasyāpi karmaṇaḥ kuśalavyavakīrṇatvātkṛṣṇaśuklatvaṃ prāpnoti ? nāvaśyamakuśalaṃ kuśalena vyavakīryate | kāmadhātau tvasya balavatvātkuśalantu vyavakīryate durbalatvāditi |
anāsravaṃ karmaiṣāṃ trayāṇāṃ karmaṇāṃ kṣayāya prahāṇāya saṃvartate | taddhyakṛṣṇamakliṣṭatvādaśuklaṃ vipākaśuklatābhāvāt | ābhiprāyiko 'pyeṣa śuklaśabdaḥ | uktaṃ tu bhagavatā mahatyāṃ śūnyatāyāmaśaikṣadharmānārabhya- (jaini_147) "ime te ānanda, dharmā ekāntaśuklā ekāntānavadyāḥ" iti | śāstre ca- "śukladharmāḥ katame ? kuśalā dharmā anivṛtāvyākṛtāśca |" iti | avipākaṃ dhātvapatitatvāt pravṛttivirodhācca |
kiṃ punaḥ sarvamanāsravaṃ karma sarvasyāsya trividhasya karmaṇaḥ kṣayāya saṃvartate ? netyucyate | kiṃ tarhi ?
casasro dṛkpathā dṛṣṭau cetanābhāvanāpathāt / ānantaryapathāḥ kāme karmaitatkṛṣṇanāśakṛt // abhidh-d_186 //
navame cetanā yā tu sā kṛṣṇākṛṣṇayāghātinī / antānantaryamārgasthā dhyāne dhyāne sitasya tu // abhidh-d_187 //
tatra darśanamārge tāvaccatasṛṣu dharmajñānakṣāntiṣu kāmavairāgye cāṣṭāsvānantaryamārgeṣu yā cetanā dvādaśaprakārā sā kṛṣṇasya karmaṇaḥ prahāṇakārī | kāmavairāgyānantaryamārgeṇāvaseyā cetanā sā kṛṣṇaśuklakarmakṣayakārī | dhyāne dhyāne tvānantaryamārge paścime yā cetanā caturvidhā sā śuklakarmāpahantrī |
kiṃ punaḥ kāraṇamantyenaivānantaryamārgeṇa kuśalasya karmaṇaḥ prahāṇaṃ nānyena ? na hi tasya svabhāvaprahāṇaṃ prahīṇasyāpi saṃmukhībhāvāt | kiṃ tarhi ? tadālambanakleśaprahāṇāt | ato yāvadeko 'pi tadālambanaḥ kleśaprakāro (jaini_148) 'sti tāvadasya prahāṇaṃ nopalabhyate | taccaitadasat | prahīṇaṃ hi tat, na tu vihīnam | ataḥ samudācaratīti | gatametat ||
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
