Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti

Tác giả
Vimalamitra
Thông tin
GRETIL — P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4).CC BY-NC-SA 4.0

ke punaste kleśamalāḥ kāni vā paryavasthānāni ? tatra tāvat- mūlakleśamalāstvanye ṣaḍupakleśasaṃjñitāḥ / ta ime ucyante- śāṭhyopanāhapradāśamāyāmadaviheṭhanāḥ // abhidh-d_372 // tatra cittakauṭilyaṃ śāṭhyaṃ cittasyānṛjutā vakrībhāvaḥ | upanāhaḥ pratighaniṣyando vairānubandhakṛdrandhrāvadhānatā | santoṣyamānasyāpyadharmadṛḍhagrāhitā pradāśaḥ | parābhisandhānāya mithyopadarśanakārī paravañcanāmāyā | cittasmayo madaḥ | saturūpakulabalabhogayauvanārogyaparijanasaṃpattisaṃrāgajaḥ pramādāspadaṃ vividhendriyavibhramotpādajanakaḥ | sattvavyāpādo vihiṃsā viheṭhanetyarthāntaram | uktāḥ ṣaṭ kleśamalāḥ ||

daśa paryavasthānānyucyante |

mrarkṣyerṣyāhryanapatrāpyastyānamiddhoddhavakrudhaḥ / mātsaryaṃ kukṛtatvaṃ ca daśadhā paryavasthitiḥ // abhidh-d_373 //

ete hyanubandhādārḍhyānnānuśayāḥ | na hyeṣāmanubandhadārḍhyamastyanuśayāstu dṛḍhānubandhāḥ | tasmādetāni kālāntaramātraṃ cittaparyavasthāpanāt paryavasthānānītyucyante |

avadyaṃ chādayataḥ cittāpalepo mrakṣaḥ, cittaṃ mrakṣayatīti mrakṣaḥ | parasampattyamarṣaṇamīrṣyā | akāryaṃ kurvataḥ svātmānamavekṣyālajjanāhrīḥ | (jaini_309) paramapekṣyālajjanānapatrāpyam | kāyākarmaṇyatā styānaṃ tandrīparyāyavacanam | kāyacittākarmaṇyatā middhaṃ cittābhisaṃkṣepaḥ svapnākhyaḥ, sa tu kliṣṭa eva paryavasthānam | cittāvyupaśāntirauddhatyam | parāpakāranimittodbhavo 'parityāgayogena caṇḍībhāvaḥ krodhaḥ | svavastunyāgraho mātsaryam, matto mā saredetaditi niruktiḥ | kukṛtabhāvaḥ kaukṛtyam | ityenāni daśa paryavasthānāni ||

athaiṣāmupakleśamalaparyavasthānānāṃ kaḥ kasya rāgādermūlakleśasya niṣyandaḥ ? tadidamārabhyate || ebhyo 'nunayaniṣyandā āhrīkyauddhatatādayaḥ / ime khalūpakleśāḥ rāganiṣyandāḥ | yaduta- ahrīkyauddhatyamadamātsaryakuhanālapanānaimittikatānaiṣpeśikatā lābhena lābhasya niścikīrṣatā pāpecchatā mahecchatecchasvitā kāmajñātijanapadavitarkapāpamitratādayaḥ |

tatrāhrīkyānapatrāpyamadā vyākhyātalakṣaṇāḥ | lābhasatkārayaśolobhādabhūtaguṇadarśanārthamīryāpathavikalpakṛccaittaviśeṣaḥ kuhanā | lābhādyarthameva guṇapriyālapanakṛllapanā | upakaraṇārthitvanimittadarśanakṛccaittaviśeṣo naimittakatā | paraguṇavaddoṣavacananiṣpeṣaṇakṛdeva caitasiko naiṣpeṣikatā | labdhalābhakhyāpanenānyalābhaniścakīrṣaṇatā lābhena lābhasya niścikīrṣatā | parairabhūtaguṇasambhāvanecchā pāpecchatā | lābhasatkāraparivāraprārthanā mahecchatā |

lobhātparairbhūtaguṇasambhāvanecchā icchasvitā | kāmarāgapratisaṃyukto vitarkaḥ kāmavitarkaḥ | jñātisnehaparītasya tadāvāhavivāhakṛṣivaṇigrājasevādīnāṃ gṛhasandhāraṇamupajīvanopāyānāṃ rājataskarādibhayapraśamanopāyānāṃ ca vitarkāṇāṃ vitarkaḥ jñātivitarkaḥ | paryāptajīvitopakaraṇāparituṣṭasya lokamitratā, chandarāgāpahṛtacetasasteṣāṃ janapadānāṃ bhūmiramaṇīyatāsubhikṣakṣematāpracuragorasekṣuvikāragodhūmaśālyādīnāṃ vitarkaṇājjanapadavitarkaḥ śīladṛṣṭyācāravipannānāṃ ratikṛtā saṃsevā pāpamitratā | mrakṣānapatrapāstyānamiddhādyā mohasaṃbhavāḥ // abhidh-d_374 // tatra 'mrakṣānapatrapāstyānamiddhāḥ'; | 'ādi'grahaṇāllayaḥ, amanasikārodanādaratā, daurvacasyaṃ tandrī bhaktāsamatetyevamādayaḥ |

tatra layonāma doṣaguṇatyāgārjanaṃ prati ātmaparibhavajaścittasaṃkocaḥ | kuśalāsamanvāhāra audāsīnyayogeṇāmanasikāraḥ | guṇeṣu guṇavatsu cābahumānavṛttiranādaratā | (jaini_311) dharmānuśāstṛṣu sāsūyitapratimantrakṛddaurvacasyam | jṛmbhikodgamādakṣivartmastambhanidrāspadaḥ caittaviśeṣaḥ styānākhyā tandrī | kuśalapakṣānukūlabhojanasamatāprativedhaścetaso bhaktāsamatā || kaukṛtyaṃ vicikitsotthaṃ krodhādyā dveṣasambhavāḥ / kaukṛtyaṃ khalu yathoktalakṣaṇaṃ vicikitsāsamutthitam | krodhādyā dveṣaniṣyandāḥ | 'ādi'śabdādīrṣyākṣāntyupanāhapradāśasaṃrambhādayaḥ |

tatrerṣyā pūrvoktalakṣaṇā | sahyāsahiṣṇutākṣāntiḥ | randhrāvadhānānivṛttirupanāhaḥ | saṃtoṣamānasyāpyadṛḍhagrāhitā pradāśaḥ | parānvimardiṣataḥ pāṇipādauṣṭhakapolaśarīrakampayonirbhrāntamanasaḥ kṣobhaḥ saṃrambhaḥ | nimittamātreṇa sātatyaviheṭhanakṛcchṛṅgī | nistanato 'bhīkṣṇavivādakṛtyaṃ stambhanatā | kāmyānviṣayānanusmarato rativiparītamanasaḥ pravṛttiraratiḥ | cittāpaiśalyamanārjavatā | vyāpādārtha prayukto vitarko vyāpādavitarkaḥ | vihiṃsāsaṃprayukto vitarkaḥ vihiṃsāvitarkaḥ | pramādastambhamārdva(?)kṣya māyāśāṭhyavijṛmbhikāḥ // abhidh-d_375 //kāyaduṣṭhūlatādyāśca jñeyā vyāmiśrasambhavāḥ / tatra doṣapravaṇasya guṇānabhisaṃmukhyaṃ pramādaḥ | pūjārheṣvasaṃnatiḥ stambhaḥ | parānurodhātpāpānuvṛttikṛccaitto mārdvakṣyam(?) | parābhisandhānāya mithyopadarśanakṛccaitto māyā | cittakauṭilyaṃ śāṭhyam | kleśasamutthitaḥ kāyasyānamanavinamanakṛccaitto vijambhikā | kleśakṛtā vividhālambanasaṃjñā nānātvasaṃjñāḥ | ativīryabhaktāsamatānirjātakāyavaiṣamyābādhaḥ kāyadauṣṭhulyam | kalyāṇamitrāṇāṃ guṇeṣvananuśikṣā asabhāgānuvartanatā | kleśasamutthā parasampadvitarkaṇā, parodayapratisaṃyukto vitarkaḥ | ityevamādayo vyāmiśrasamutthitā draṣṭavyāḥ | pradāśo dṛkparāmarśaniṣyandaḥ śaṭhatā dṛśaḥ // abhidh-d_376 // pūrvoktalakṣaṇaḥ pradāśaḥ parāmarśaniṣyandaḥ | śāṭhyaṃ dṛṣṭisamutthitamiti ||

atha kaḥ kleśaḥ kayā vedanayā saṃprayujyate ? tadidamārabhyate- saumanasyena rāgasya saṃprayogaḥ sukhena ca / rāgaḥ khalu sukhasaumanasyābhyāṃ saṃprayuktaḥ | dveṣasya daurmanasyena duḥkhena ca nigadyate // abhidh-d_377 // saṃyoga iti vartate | pratighaḥ khalu duḥkhadaurmanasyābhyāṃ saṃprayuktaḥ ||

sarvairmohasya

mohasya tu pañcabhirapīndriyaiḥ saṃprayogaḥ | vittibhyāṃ caitasībhyāmasaddṛśaḥ / mithyādṛṣṭirhi daurmanasyasaumanasyābhyāṃ saṃprayujyate, pāpakarmaṇāṃ puṇyakarmaṇāṃ ca yathākramam |

kāṅkṣā ca daurmanasyena

sāṃśayito hi niścayākāṅkṣī daurmanasyena saṃbadhyate | śeṣāṇāṃ sumanastayā // abhidh-d_378 // śeṣāstvanuśayāḥ- catasro dṛṣṭayaḥ, mānaśca | harṣākāravṛttitvātsaumanasyena saṃprayuktāḥ ||

upekṣayā tu sarveṣām

sarve 'pyaviśeṣeṇānuśayā upekṣayā saṃprayujyante | pravāhacchedakāle khalu kleśānāmavaśyamupekṣā saṃmukhībhavati | kāmāptānāmayaṃ vidhiḥ / kāmāvacarāṇāṃ khalvanuśayānāmeṣa vidhiḥ draṣṭavyaḥ | ito 'nyadhātujānāṃ tu pratibhūmyantaraṃ svakaiḥ // abhidh-d_379 // yasyāṃ yasyāṃ bhūmau yāvantīndriyāṇi santi tatrāpi cāturvijñānakāyikāścāturvijñānakāyikairmanobhūmikā manobhūmikaireva yathāsaṃbhavam ||

uktāḥ kleśānāmindriyasaṃprayogaḥ | upakleśānāmucyate-

īrṣyayā daurmanasyena kaukṛtyasya tathā krudhaḥ / pradaṣṭeścopanaddheśca vihiṃsāyāstathaiva ca // abhidh-d_380 //

daurmanasyena khalvīrṣyākaukṛtyakrodhapradāśopanāhavihiṃsāḥ saṃprayujyante || mātsaryaṃ daurmanasyena saumanasyena kasyacit / prārthyamāno hyaprayacchan parasya jahrīyamāno durmanāyate | kecitpunaḥ vyācakṣate- saumanasyena saṃprayujyate lobhānvayatvena harṣākāravartitvāt | dvābhyāṃ māyā tathā śāṭhyaṃ mrakṣo middhaṃ tathaiva ca // abhidh-d_381 // daurmanasyasaumanasyābhyāṃ māyāśāṭhyamiddhāni saṃprayujyante | kadāciddhi sumanāḥ paraṃ vañcayate | kadāciddurmanāḥ | evaṃ yāvatsvapīti || madastu sumanaḥskandhasukhābhyāṃ saṃprayujyate / tṛtīye dhyāne sukhenādhastātsaumanasyenordhvaṃ copekṣayā | 'tu'śabdasya viśeṣaṇatvādayaṃ viśeṣo labhyate | āhrīkyamanapatrāpyaṃ styānauddhatye ca pañcabhiḥ // abhidh-d_382 // pañcabhirapīndriyaiḥ āhrīkyānapatrāpyastyānauddhatyāni saṃprayujyante | eṣāṃ caturṇāṃ paryavasthānānāmakuśalamahābhūmikatvāt kleśamahābhaumikatvācca ||

idamidānīṃ vaktavyam | ka eṣāṃ kiṃ prahātavyaḥ ? yāni tāvaddaśa paryavasthānāni tebhyaḥ- āhrīkyamanapatrāpyaṃ styānamiddhaṃ tathoddhavaḥ // abhidh-d_383 // ..........abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau pañcamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||

..........pañcamodhyāyaḥ samāptaḥ ||

ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ

prathamaḥ pādaḥ..... ..............rvaudārikam | atastutpūrvam | tato vedanāsmṛtyupasthānaṃ dvābhyāṃ sthūlataraṃ vedanāskandhavat | tataḥ cittasmṛtyupasthānaṃ rūpādiprativijñaptisvābhāvyātsulakṣam | dharmāstu saṃjñācetanādyā saṃprayuktāḥ, prāptyādayaḥ viprayuktāḥ, saṃskṛtāśca paramasūkṣmāstasmādante dharmasmṛtyupasthānam | ata evotpattikramopi tathaiva |

prāyeṇa hi sattvāḥ rūpādyupabhogaratatvāt mokṣavimukhā bhavanti vedanābhinanditvāt, sā cābhinandanā cittasyādāntatvāt | taccādāntatvaṃ rāgādibhiḥ | śraddhādibhiśca dāntatvaṃ bhavati |

catuṣṭvamapi caturviparyāsapratipakṣatvāt | aśucau śucisaṃjñāviparyāsapratipakṣo hi kāyaparīkṣā | duḥkhe sukhasaṃjñāviparyāsapratipakṣo vedanāparīkṣā | anitye nityasaṃjñāviparyāsapratipakṣaścittaparīkṣā, cittasya laghuparivartitvāt | anātmanyātmasaṃjñāviparyāsapratipakṣo dharmaparīkṣā | dharmasmṛtyupasthānasya vaicitryādekātmasaṃjñāviparyāso nivartate | 'ādi'śabdāccaturāhārapañcaskandhapratipakṣatvādyathāyogam ||

sa tadānīṃ yogācāraḥ samastālambināntyena tānvettyadhruvatādibhiḥ / sambhinnālambanaṃ hi dharmasmṛtyupasthānaṃ tricatuṣpañcaskandhālambanatvāt | (jaini_317) pañcaskandhālambanameva tu sāmānyālambanamiti nirdiśyate | tena tu catvāryapi smṛtyupasthānānyabhisamasyānityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataśceti caturbhirākāraiḥ pratyavekṣate | tataḥ punaryogī kāyaṃ paramāṇusaṃghātakṣaṇasantānabhedena prabhidya paramāṇuśaḥ kṣaṇaśaśca nirīkṣate | kalalādīnāṃ vā bījādyaśucyaṅgāni pṛthaṅmiśrībhūtāni ca yogī rūpāṇi nimitteṣu paśyati | tadūrdhvaṃ tasyānityatvādibhiḥ sāmānyalakṣaṇena yathāyogaṃ sarvadharmakajātīyatvādhimokṣe satyahaṃkāramamakāraviṣkambhanaprahāṇaṃ bhavati | tanprahāṇādrāgādayopi doṣāḥ śrutacintāmayābhyāṃ jñānābhyāṃ viṣkambhyante |

katamena punaratra smṛtyupasthānena kleśātyantakṣayo bhavati ? brūmaḥ | kleśātyantakṣayo 'ntyena saṃbhinnālambanena vā // abhidh-d_384 // saṃsargasmṛtyupasthānena khalu 'saṃbhinnālambanena atyantakleśaprahāṇaṃ kriyate | 'vā'; śabdo vikalpārthaḥ ||

yasmāt- asaṃbhinnārtha viṣayaṃ trayametad dvidheṣyate / sāsravānāsravabhedāt | tataḥ punaḥ skandhānanityādinā tasyaivaṃ paśyataḥ sākṣādudayavyayadarśanam // abhidh-d_385 //skandheṣu jāyate paścāccakrabhramarikādivat / eṣā ca smṛtyupasthānakuśalamūlaniṣṭhā | tasya khalvanityākāramabhyasyataḥ sarvasaṃskāreṣu pratikṣaṇamudayavyayadarśanamutpadyate, 'cakrabhramarikādivadi'ti | sa pratītyasamutpādaṃ skandhānāṃ pratyavekṣate // abhidh-d_386 // tasya pratikṣaṇaṃ utpādavyayaṃ paśyataḥ evaṃ bhavati- kathaṃ caite saṃskārāḥ santānena pravartante nocchidyante | sa pratītyasamutpādaṃ paśyati traiyadhvikānāṃ saṃskārāṇāṃ hetuphalasambandhaniyamāvasthitānām | tataḥ punaḥ pratītyasamutpādam ||

satyeṣu pātayitvataṃ tadā kaścitparīkṣate / tadanityatvaduḥkhatve samavetya tataḥ punaḥ // abhidh-d_387 //

ekaikamaṅgaṃ satyeṣu pātayitvānityato duḥkhataśca pratyavekṣya

akartṛkānnirīhāṃśca pratyayādhīnasaṃbhavān / dṛṣṭvā sarveṣvanātmeti tattvākāraṃ niṣevate // abhidh-d_388 //

tatra svatantrakartṛvirahitvācchūnyānpaśyati svavaśena vinā sahakāribhiḥ pratyayaiḥ kriyākaraṇāt, parādhīnajanmatvāccānātmānaṃ paśyati 'dṛṣṭvā sarveṣvanātmeti tattvākāraṃ niṣevate'; ||

tadabhyasyataḥ anadhiṣṭhātṛkatvaṃ ca pāratantryaṃ ca paśyataḥ / na hyatra kaścitpuruṣo vā parameṣṭhī veśvaraḥ svatantraścaikaśca vidyate, paratantrajanmaprasarā eva sarvasaṃskārāḥ svasāmānyalakṣaṇādhiṣṭhitasvabhāvāḥ, iti parīkṣyamāṇasya sarvadharmeṣu nairātmye sthirā buddhiḥ pravartate // abhidh-d_389 // yathoktam-

"sarvadharmā anātmānaḥ paśyati prajñayā yadā | tadā nirvidyate duḥkhādeṣa mārgo viśuddhaye || "

atha kasmādiha śūnyākāro na deśitaḥ ? taducyate-

svabhāvenāviśūnyatvād dharmamudrā udāhṛtā / taduktyā ca taduktatvācchūnyākāro na deśitaḥ // abhidh-d_390 //

na khalu saṃskārāḥ svabhāvena śūnyāḥ pṛthivyaptejovāyuprabhṛtīnāṃ kāṭhinyādilakṣaṇasya dhṛtyādikriyāyāśca pratyakṣatvāt | rāgādīnāṃ doṣāṇāṃ śraddhādīnāṃ ca guṇānāṃ cittamālyaśuddhikaraṇasāmarthyāt | teṣāṃ ca sāmarthyaṃ yathā dravyāṇāṃ harītakīcitrakadantīprabhṛtīnāṃ rasavīryavipākaprabhāvādidarśanāta sasvabhāvaprabhāvāḥ sarvadharmāḥ dharmamudrāyāśca 'śūnyākāro'; noktaḥ | tasmādihāpi nocyate | athavātaduktyā ca tadukteḥ |'; anātmākāroktyā ca śūnyatāpyuktā bhavati ||

tadevaṃ nairātmye sthiramatiḥ

gotradvārasamūhādīn dhātvādīnāṃ yathāyatham / svasādhāraṇacihnābhyāṃ sadatopaparīkṣate // abhidh-d_391 //

dhātvāyatanaskandheṣu svasāmānyalakṣaṇaparicchinneṣu

pratiskandhaṃ tatastasya svābhāvyādiṣu tattvataḥ / krameṇa jāyate paścātkauśalaṃ sthānasaptake // abhidh-d_392 //

"rūpaṃ yathābhūtaṃ prajānāti rūpasamudayaṃ rūpanirodhaṃ rūpanirodhagāminīṃ pratipadaṃ rūpasyāsvādaṃ rūpasyādīnavaṃ rūpasya niḥsaraṇamevaṃ yāvadvijñānasya |" uktaṃ hi bhagavatā- 'saptasthāne kuśalo bhikṣuḥ trividhārthopaparīkṣī kṣipramevāsravakṣayaṃ karoti" iti ||

abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau ṣaṣṭhasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||

ṣaṣṭhādhyāye

dvitīyapādaḥ |

tasyedānīṃ yoginaḥ smṛtyupasthānādiṣu kuśalamūleṣu dṛṣṭapūrvaṃ jñeyaṃ satyākāravyavasthānenānucitaśrutacintāmayākārasamudācāranyāyena

nirmathnataḥ krameṇāsya duḥkhasatyabhavāraṇim / śraddhāvīryasahāyasya tattvajñānānalārthinaḥ // abhidh-d_393 //

ākārapatitaṃ jñānaṃ tataḥ śamaniyāmakam / bhāvanāmayamūṣmākhyaṃ jāyate sānuvartakam // abhidh-d_394 //

tatkhalūṣmagataṃ prakarṣitatvāt ṣoḍaśākāram, pratisatyaṃ caturākāratvāt, sāmānyaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ bhaviṣyasyāryamārgāgnernimittabhūtaṃ dhūmāgnivat | tasmiṃśca labdhe śamaḥ pratyāsannībhavati | atastat 'śamaniyāmakaṃ bhāvanāmayam'; iti | dhyānasaṃvarāśritasamādhibalena dṛḍhībhāvāccittaṃ bhāvayati campakapuṣpatilatailavaditi | 'sānuvartakaṃ'; ca pañcaskandhasvabhāvaṃ nairātmyabuddhiparitoṣāccānuskandhaśaḥ prasāda utpadyate- skandhamātrakamevedaṃ satkāyadṛṣṭervastubhūtaṃ nātrātmāstyātmīyaṃ vā ||

tatastathaiva mūrdhāno mithyādṛṣṭyupaghātinaḥ / ūṣmabhyo 'dhikasāmarthyādratnaśraddhāvivardhinaḥ // abhidh-d_395 //

tadūrdhvaṃ tato mūrdhānastathaiva ṣoḍaśākārāḥ | teṣāṃ punarayaṃ viśeṣaḥ | (jaini_322) mithyādṛṣṭiśaktyupaghātitvam, tadupaghātāt kuśalamūlāni na samucchindanti | ūṣmabhyo 'dhiko viśeṣaḥ ratnatrayaśraddhāvivardhinaśca | teṣu khalvadhimātreṇa buddhādiṣu ratneṣu triṣvākārataḥ prasādo 'bhivardhate, na skandhaśaḥ, prāgevoṣmagateṣu tadbuddhiparitoṣāt | mūrdhasū.............. ........netvasminnubhayatrāpi paścimā // abhidh-d_396 // vinyāse vivardhane caiva dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannaṃ tadeva cānāgataṃ bhāvyate || bhāvyate skandhadṛktvādau na tannirvāṇadarśinaḥ / na khalu skandhoparamadarśinaḥ skandhamatirbhāvyate | ākārāṃstulyajātīyān sarvatrātra tu nirdiśet // abhidh-d_397 // yādṛśāḥ pratyutpannāstādṛśā evānāgatā bhāvyante ||

draṣṭavyānyatarā tābhyaḥ pratyutpannā vivardhane / catasṛbhyastvanyatamā pratyutpannā vivardhane // abhidh-d_398 //

anāgatāstu bhāvyante catasro 'pyatra niścayāt / mokṣe 'ntye saṃmukhībhūtāḥ samagrāḥ khalvanāgatāḥ // abhidh-d_399 //

nirodhe tu pratyutpannaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ catvāri tvanāgatāni bhāvyante || ākārāḥ khalu sarvepi bhāvyante gotralābhataḥ / gotrāṇi khalu labdhāni nirodhasatyato 'tra ṣoḍaśāpyākārā bhāvyante | gotralābhe tu vijñeyā sabhāgākārabhāvanā // abhidh-d_400 // prathamayoḥ satyayoḥ gotrāṇi ālambanāni | tenātra na visabhāgākārabhāvanā ||

sarvatrākiraṇe mūrdhno nirodhākiraṇaidhane / dharmākhyāḥ saṃmukhībhūtāścatasraḥ khalvanāgatāḥ // abhidh-d_401 //

mūrdhākāravinyāse 'nirodhākiraṇaidhane'; ca dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannam, catvāryanāgatāni bhāvyante ||

ākārāḥ sakalāstatra bhāvyante gotralābhataḥ / sarvābhyo 'nyatarotpannāḥ satyatrayavivardhane // abhidh-d_402 //

anāgatāścatasrastu bhāvyante tatra niścayāt / ākārāḥ sakalā jñeyāḥ kṣāntivinyasane śṛṇu // abhidh-d_403 //

sarvatrāntyāḥ samutpannāścatasraḥ khalvanāgatāḥ / ākārāḥ sakalāstatra bhāvyante cāpyanāgatāḥ // abhidh-d_404 //

pratyutpannāgryadharmeṣu dharmākhyā smṛtyupasthitiḥ / anāgatāstu bhāvyante catastrasteṣu niścayāt // abhidh-d_405 //

ākārāḥ khaluḥ catvāro dṛṅmārgasadṛśatvataḥ / yathoṣmakiraṇe tadvad draṣṭavyaṃ dṛṣṭivartmani // abhidh-d_406 //

antyāṃ mārgānvayajñāne pratyutpannāṃ vinirdiśet / catasro 'nāgatāstadvat ṣoḍaśākārabhāvanāḥ // abhidh-d_407 //

tadūrdhvamapi cāryasya sarvāpūrvaguṇodaye / śrutacintāmayaṃ hitvā sūkṣmasūkṣmaṃ vyapohya ca // abhidh-d_408 //

evaṃ tāvadāryasya smṛtyupasthānabhāvanā draṣṭavyā ||

bālasyārambhamārge tu caturbhūmivinirjayaiḥ / bhūtāmanyatarāṃ tābhyaścatasraḥ khalvanāgatāḥ // abhidh-d_409 //

ānantaryapathe muktāvantyāṃ sarvāstvanāgatāḥ / antye dhyāne prayogādimārgeṣvaṣṭāsu pūrvavat // abhidh-d_410 //

tisrastu navame vidyāt maulabhūmipraveśataḥ / sāmantakaprayoge tu catasro 'ntyāthavā bhavet // abhidh-d_411 //

divyākṣiśrutyabhijñāyāṃ vimokṣādau tathaiva ca / prathamāṃ saṃmukhībhūtāṃ catasraḥ khalvanāgatāḥ // abhidh-d_412 //

paracitte tṛtīyā tu catasraścāpyanāgatāḥ / prāṅnivāsāpramāṇānāmantyāṃ sarvāstvanāgatāḥ // abhidh-d_413 //

ārūpyāṇāṃ vimokṣāṇāṃ tisṛbhyo 'nyatamāṃ vadet / saṃmukhe nāma jātāstu tisra eva vinirdiśet // abhidh-d_414 //

ārūpyakṛtsnayostvantyāṃ pratyupannāmudāharet / tisraḥ khalvasamutpannāḥ kathayanniyamena tu // abhidh-d_415 //

āryasya khalu vairāgyaprayoge kṣepaṇe pi ca / sarvebhyo 'nyatarābhūtāścatasraścāpyanāgatāḥ // abhidh-d_416 //

ānantaryapathe muktāvantyāḥ sarvāstvanāgatāḥ / ṛdhyādau tu guṇāḥ sarvamanāryasyaiva nirdiśet // abhidh-d_417 //

antyapūrvanivāsādau ca dharmapratisaṃvidi / tathāparasamādhyādāvaraṇāyāṃ tathaiva ca // abhidh-d_418 //

ārūpyākhyavimokṣādau saṃjñāsūkṣmodaye tathā / sarvābhyo 'nyatarābhūtāścatasraḥ khalvanāgatāḥ // abhidh-d_419 //

brūyāttu sūkṣmasūkṣme 'ntyāṃ bhūtāṃ tisrastvanāgatāḥ / samāseneyamākhyātā smṛtyupasthānabhāvanā // abhidh-d_420 //

nirvedhabhāgīyānadhikṛtya etannirvedhabhāgīyaṃ caturdhā bhāvanāmayam / paramārthadakṣiṇīyabhikṣusaṅghapraveśadvārabhūtatvāt bhāvanāmayaṃ na śrutamayaṃ cintāmayam | kutaḥ punarupapattiprātilambhikaṃ bhaviṣyatītyetacca sandhāya (jaini_328) bhagavatoktam- "cyutau batemau mohapuruṣāvasmāddharmavinayādyatra nāmānayoḥ mohapuruṣayorūṣmagatamapi nāsti" iti | taccaitatsarvam ṣaḍbhaumaṃ ṣoḍaśākāraṃ pañcaskandhā vināptibhiḥ // abhidh-d_421 // 'ṣaḍbhaumaṃ'; darśanamārgavato, 'ṣoḍaśākāraṃ'; darśanamārgavat sānuparivartakaṃ | 'pañcaskandhaṃ vināptibhiḥ |'; prāptayaḥ khalu noṣmāgatādisvabhāvāḥ | tatsvābhāvye (jaini_329) hi tāsāmāryasyoṣmagatādisaṃmukhībhāvaḥ syāt | na ceṣyate | satyadarśanasamaṅgino dṛṣṭasatyasya vā satyadarśanaprayogasaṃmukhībhāve prayojanābhāvāditi |

āha | ke punaste ṣoḍaśākārāḥ yeṣāṃ bhāvanayā strotaāpanno bhavati ? taducyate | caturbhirākārairanityaduḥkhaśūnyānātmākāraiḥ duḥkhaṃ parīkṣate | tatra bodhisattvādṛte tṛṣṇācaritaḥ prāyo 'nityākāreṇa, kausīdyādhiko duḥkhākāreṇa, ātmīyadṛṣṭicaritaḥ śūnyākāreṇa, ātmadṛṣṭicarito 'nātmākāreṇa |

hetusamudayaprabhavapratyayataḥ samudayam | hetutaḥ ahetudṛṣṭicaritaḥ | samudayataḥ ekakāraṇadṛṣṭicaritaḥ prabhavato nityakāraṇadṛṣṭicaritaḥ | pratyayato 'buddhipūrvakṛtadṛṣṭicaritaḥ |

nirodhaśāntapraṇītaniḥsaraṇato nirodham | ebhiścaturbhirnirodhaḥ | nāsti mokṣa ityevaṃ dṛṣṭicarito nirodhataḥ śarīrādimata ityevaṃ caritaḥ śāntataḥ | viṣayasukhacaritaḥ praṇītataḥ | dhyānādisukhacarito niḥsaraṇataḥ |

mārganyāyapratipannairyāṇikato mārgam | ebhiścaturbhirmārgaḥ | nāsti mokṣamārga ityevaṃ dṛṣṭicarito mārgataḥ | kaṣṭatapobhirityevaṃ dṛṣṭicarito nyāyataḥ | laukikavairāgyamārgacaritaḥ pratipattitaḥ | asakṛllaukikamārgaparihāṇiko nairyāṇikataḥ | ityevamādite(ke?) samaye vyabhicaraṇakāle tvekopi sarvaiḥ (jaini_330) parīkṣate | rogagaṇḍaśalyāghātākārādibhirna tu tairatyantaprahāṇamityataḥ ṣoḍaśaivāryākārā ityucyante | purastāccaitacchlokānugatamevopadarśayiṣyāmi ||

nirvedhabhāgīyebhyaḥ punaḥ

paścāttu khalunirvedha āryamārgāhvayastataḥ / sa yasmānniścito vedhastasmānnirvedha ucyate // abhidh-d_422 //

iti prāgāviṣkṛtametat ||

dharmajñānarucirduḥkhe nirmalaṃ dharmadarśanam / tatastatraivāvadhṛtiḥ dharmajñānamanantaram // abhidh-d_423 //

laukikebhyaḥ khalvagradharmebhyo nirāsravā lokottarā dharmamātrekṣaṇadṛṣṭirutpadyate | (jaini_332) sūtra uktam "laukikāgradharmānantaraṃ samaṃ niyāmamavakrāmati (jaini_333) yadavakrāntau pṛthagjanabhūmiṃ samatikrāmati" iti | tadanantaraṃ duḥkhe dharmajñānaṃ (jaini_334) niścayātmakam | kṣāntyā vā saṃyogaprāptiṃ chinatti jñānena visaṃyogaprāptimāvahatīti (jaini_335) viśeṣaḥ | evaṃ triṣvapi satyeṣu tathaivānvayadhīrdvidhā / dvābhyāṃ dharmajñānakṣāntidharmajñānekṣaṇābhyāṃ samanantaraṃ rūpārūpyāvacare duḥkhe 'nvayajñānakṣāntyanvayajñānekṣaṇamutpadyate | evaṃ triṣvapi satyeṣu draṣṭavyam | atra punaḥ anantyāstatra dṛṅmārgāḥ jñeyāḥ pañcadaśakṣaṇāḥ // abhidh-d_424 // antyakṣaṇaṃ muktvā pañcadaśasvabhāvo darśanamārgaḥ yastvasau sthāpitaḥ sa khalu kṣaṇo 'ntyo bhāvanāmārgāt phalameṣo 'rthasiddhitaḥ // abhidh-d_425 // yogācāryasya khalvabhi............... ................... strotāśceti pañcabhavanti ||

atra punarya eṣa pañcamaḥ sa khalu dhyānāni vyavakīryātaḥ pañcamastvakaniṣṭhagaḥ / śuddhāvāsopapattiḥ khalu dhyānavyavakiraṇaphalā | caturdhārūpyagāmyanyo dṛṣṭanirvāyako 'paraḥ // abhidh-d_426 // ūrdhvagasyānāgāminaḥ pañcadhā bheda uktaḥ | ārūpyagāmī tu caturdhā nirdiśyate pūrvoktebhyaḥ antarāparinirvāyiṇamapāsya | ityete ṣaḍ bhavanti | dṛṣṭadharmanirvāyakaḥ saptama ihaiva janmani yaḥ parinirvāti || punastridhā tridhā kṛtvā trīnato rūpagā nava / ete khalu rūpopagāḥ pañcānāgāminastrayo bhavanti | antaropapadyaparinirvāyiṇamū(nnū ?)rdhvastrotāśca | (jaini_340) dvitīyādyā hi trayo 'nāgāminaḥ sarva evopapadya parinirvāyiṇo bhavanti | anupapannānāṃ parinirvāṇāt | teṣāṃ pratyekaṃ tridhā bhedānnavānāgāmino bhavanti | kathamiti ? antarāparinirvāyiṇastāvadutpatata evādūraṃ gatvopapattyāsannībhūtasya ca parinirvāṇabhedāt | upapadyaparinirvāyiṇaḥ upapadya sābhisaṃskārānabhisaṃskārabhedādūrdhvastrotasaḥ plutādibhedāt | tadviśeṣaḥ punarjñeyaḥ karmakleśākṣabhedataḥ // abhidh-d_427 //

teṣāṃ punastrayāṇāṃ navānāṃ vā anāgāmināṃ karmakleśendriyabhedādyathāyogaṃ viśeṣo boddhavyaḥ | trayāṇāṃ tāvatkarmataḥ, abhinirvṛtyupapattyaparaparyāyavedanīyakarmopacitatvāt | kleśataḥ mṛdumadhyādhimātrakleśasamudācārāt | indriyato 'dhimātramadhyamṛdvindriyabhedāt ||

yadi tarhi kleśendriyabhedānnavānāgāmino bhavanti, kathaṃ sūtre sapta satpuruṣagatayo deśitāḥ ? tadapadiśyate- ṣaḍdhordhvastrotasā sārdhaṃ saptadhā sadgatirmatā /

dvau khalvatrānāgāminau tridhā tridhā bhittvā ṣaḍdhā vyavasthāpitau | (jaini_342) tṛtīyastūrdhvastrotānākulīkaraṇārthamabhedenaivoktaḥ | iti saptadhā deśitā satpuruṣagatiḥ |

kasmāt punaḥ strotaāpannasakṛdāgāminoḥ satpuruṣagatirna deśitā satpuruṣasūtroddeśe lakṣaṇepi sati taducyate- sati vṛtteranairyāṇāduktaiṣāmeva sadgatiḥ // abhidh-d_428 // yasmādanāgāminaḥ satyeva vṛttirbhavati nāsatī | itarayostu kuśalākuśale vṛttiḥ | yasmāccānāgāmī yato gatastatra na punarāgacchati, tau tu gatāgatī kurvāte tasmāttasyaiva sā gatirdeśitā netarayoriti ||

kiṃ punaḥ parāvṛttajanmāpyanāgāmī satpuruṣagatau vyavasthāpitaḥ ? netyāha | yasmāt- parāvṛttabhavo hyāryo neha dhātvantaropagaḥ / rūpadhātau hi parāvṛttajanmanaḥ āryasya dhātvantaragamane 'sti saṃbhavaḥ | kāmadhātau tu parāvṛttajanmāryo na dhātvantaraṃ gacchati tatraiva janmani parinirvāṇāt |

yaścaiṣa kāmadhātau parivṛttajanmārya uktaḥ eṣa cordhvagatiścaiva nākṣamaṃ cārahānibhāk // abhidh-d_429 // ūrdhvadhātūpapannaḥ ūrdhvagatirārya ityapi kṛtaṃ dvayorapyanayornāstīndriyasaṃcāro na parihāṇiḥ | janmāntaraparivāsenāryamārgasya santatau dṛḍhataraniveśāt, āśrayaviśeṣalābhādāryasya janmāntare rūpārūpyapraveśendriyasaṃcāraparihāṇayo na santi ||

atha yaduktaṃ dhyānavyavakiraṇāditi tatra katamaddhyānamādau vyavakīryate ? antyakāmīryate pūrvaṃ siddhirdvikṣaṇamiśraṇāt / caturthe hi praśrabdhisukhotkaṭaḥ samādhiḥ sarvakarmaṇyo yatastatsaṃmukhībhāvāt, āśrayasyopacaye satyāmṛtābhivṛddhiḥ yena śaknoti dhyānāni vyavakaritum |

kathaṃ punardhyānāni vyakīryante ? ādau tāvadanāsravaṃ pravāhayuktaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate | tasmādvyutthāya tadeva sāsravaṃ pravāhayuktaṃ samāpadyate | (jaini_345) punaśca tadutthitaḥ anāsravaṃ tathaiva sa tān pravāhānhrasitvā yāvatkṣaṇa dvaye tiṣṭhatītyeṣa prayogaḥ |

siddhistu kṣaṇadvayamisraṇāt | yadā tu śaknotyekenāsravakṣaṇānantaramekaṃ laukikaṃ saṃmukhīkartum, ekalaukikakṣaṇāntaraṃ caikamanāsravamayatnena, evamanāsravābhyāṃ sāsravasya miśrīkaraṇānniṣpannā bhavati dhyānavyavakiraṇā |

kimarthaṃ punardhyānavyavakiraṇam ? taducyate- udbhavārthaṃ sukhārthaṃ ca kleśāśaṅkārthameva ca // abhidh-d_430 // tribhiḥ kāraṇairdhyānāni vyavakīryante | upapattyarthaṃ sukhavihārārthaṃ kleśaparihāṇibhīrutayā ca | tatra dṛṣṭiprāptaḥ upapattyabhilāṣasamāpattipriyatābhyām | śraddhādhimuktastu pūrvābhyāṃ ca kāraṇābhyāṃ kleśabhīrūtayā ca | (jaini_346) asamayavimukto 'pyarhan dṛṣṭadharmasukhavihārārtham | samayavimuktaśca kleśabhīrutayā ceti ||

yaccaitadvyavakiraṇamuktam, tatpāñcavidhyataḥ pañca śuddhāvāsabhuvaḥ smṛtāḥ / taddhi caturthadhyānavyavakiraṇaṃ pañcaprakāraṃ mṛdumadhyādhimātratara madhimātratamabhedāt | ato hetupāñcavidhyāt phalamapi pañcavidhaṃ bhavati |

etāḥ punaḥ śuddhāvāsabhūmayaḥ na jātu dṛṣṭapūrvāstāḥ sarvairapi pṛthagjanaiḥ // abhidh-d_431 // bhavāgramupādāya brahmalokamindralokaṃ yāvadavīcimupādāya sarvabālapṛthagjanairadṛṣṭapūrvamanyatra śuddhāvāsebhya iti |

abhidharmapradīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau ṣaṣṭhasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||

ṣaṣṭhādhyāye

tṛtīyapādaḥ | yo nirodhasamāpattimaśnute kāyasākṣyasau / yaḥ khalu nirodhasamāpattilābhyanāgāmī sa kāyasākṣītyucyate | (jaini_349) nirvāṇasadṛśasya dharmasya kāyena sākṣātkaraṇāt | sa khalu dharmaḥ kāyāśrayeṇopajāyate | tatprāptilābhādapi nirodhalābhītyucyate | bhavāgrāṣṭāṃśahā yāvadarhattvapratipannakaḥ // abhidh-d_432 // prathamadhyānavairāgyādekaprakāramārabhya yāvadbhavāgrāṣṭaprakāraprahāṇādarhattvapratipannakodraṣṭavyaḥ || yaścānantaryamārge 'ntye vajraupamyāhvayesthitaḥ / navamasyāpi bhāvāgrikasya prakārasya prahāṇāyānantaryamārge 'ntye 'ntyaphalapratipannakaḥ evāvagantavyaḥ | tatphalārthaṃ kṣayajñānaṃ tadekālambanaṃ na vā // abhidh-d_433 // tasya vajropamasya samādherbalādutthitaṃ tadbalotthamantyavimuktimārgākhyaṃ tena sahaikālambanaṃ bhavati na vā | kṣayajñānasya catuḥsatyālambanatvāt ||

tadavāpteraśaikṣo 'sāvarhaṃstrailokyasatkṛtaḥ / sarvakleśavisaṃyuktaḥ śikṣātritayapāragaḥ // abhidh-d_434 //

sa khalu trayāṇāmāsravāṇāṃ niravaśeṣaprahāṇāttisṛṇāṃ ca śikṣāṇāṃ pāragamanāt sabrahmakasyāpi lokasya pūjāmarhatītyarhannirucyate ||

eṣāṃ punastrayāṇāṃ mārgāṇāṃ katamaḥ sāsravo katamo nirāsravaḥ ? taducyate-

bhāvanākhyo dvidhā mārgaḥ samalāmalabhedataḥ / darśanākhyastu vijñeyaḥ sarvasyaiva nirāsravaḥ // abhidh-d_435 //

ānupūrvikayadbhūyovītarāgāvītāvītarāgiṇām / aśaikṣākhyopi boddhavyo nityamevāmalīmasaḥ // abhidh-d_436 //

katamatpunaḥ katamāṃ bhūmimatyeti ? tadapadiśyate- bhavāgraṃ nirmalo 'tyeti........ // abhidh-d_437 // ..........tatra tāvadaśaikṣasya catvāri dhyānāni trīṇyārūpyāṇyanāgamyadhyānāntaraṃ ca | śaikṣasya tu ṣaḍārūpyatrayaṃ hitvā | kiṃ punaratra kāraṇam ? saviśeṣaṃ yatastyaktvā phalaṃ paramupāśnute / iha khalu yaḥ phalaviśiṣṭamārgasthaḥ indriyāṇi saṃcarati saphalaṃ phalaviśiṣṭaṃ ca mṛdvindriyamārgaṃ tyaktvā tīkṣṇendriyamārgasaṃgṛhītaṃ phalamātrameva pratilabhate | yaścāśaikṣaḥ ārūpyabhūmiṃ niḥśrityendriyāṇi saṃcarati niyatamanāgāmiphalaviśeṣamārgasthasya na cāstyanāgāmiphalamārūpyabhūmisaṃgṛhītam | ityetat kāraṇam |

yaduktaṃ bhagavatā- "kleśān prahāyeha hi yastu pañcāhāryadharmā paripūrṇaśaikṣaḥ" iti | kiyatā paripūrṇaśaikṣo bhavati ? śaikṣasya tribhirakṣādyairdvābhyāṃ saṃpūrṇaṃtārhataḥ // abhidh-d_438 // śaikṣasya khalu tribhiḥ kāraṇaiḥ paripūrṇatā bhavati | samāpattīndriyaphalaiḥ | tadyathā dṛṣṭiprāptasya kāmasākṣiṇaḥ anyataravaikalyāttu na paripūrṇatā syātprāgeva sarvavaikalyāt | tadyathā kāmāvītarāgasya śraddhādhimuktasyaivaṃ tāvacchaikṣasya |

aśaikṣasya dvābhyāmindriyasamāpattibhyām | tadyathobhayabhāgavimuktasya asamayavimuktasyeti ||

abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau ṣaṣṭhasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||

ṣaṣṭhādhyāye

caturthapādaḥ |

laukikalokottaradarśanabhāvanāśaikṣāśaikṣamārgabhedenānekavidho mārga uktaḥ | sa tu

vijñātavyaḥ samāsena punamārgaścaturvidhaḥ / ānantaryavimuktyākhyau prārambhotkarṣalakṣaṇau // abhidh-d_439 //

tatra prayogamārgaḥ kuśalamūlaphalasyārambha ityarthaḥ | tasyānantaramānantaryamārgaḥ yena kleśāñjahāti | vimuktimārgo yaḥ tatpraheyāvaraṇavimukte (jaini_355) santāne visaṃyogaprāptisahāyotpadyate | viśeṣamārgo yastadūrdhvamanyakuśalamūlaprāptyarthamutkarṣagamanalakṣaṇaḥ ||

punarmārgo bhagavatā mokṣapurapratipādanāt pratipacchabdenoktaḥ "catasraḥ pratipadaḥ | asti pratipatsukhā dhandhābhijñā | asti sukhā kṣiprābhijñā | asti duḥkhā dhandhābhijñā | asti duḥkhā kṣiprābhijñā |" tāsāṃ punarindriyato bhūmitaśca vyavasthānaṃ tadidaṃ pradarśyate-

tīkṣṇendriyasya mauleṣu dhyāneṣu pratipatsukhā / kṣiprābhijñālpabuddhestu dhandhānyatra viparyayāt // abhidh-d_440 //

mauleṣu khalu caturṣu dhyāneṣu yo mārgaḥ sā sukhāpratipat | sā ca tīkṣṇendriyasya kṣiprābhijñā tatrāyatnavāhitvāt | nairyāṇavatsukhā tatrāyatnavāhitvāt śamathavidarśanayoḥ sāmyāt | tatraiva sā mṛdvindriyasya dhandhābhijñā | anyāsu tu pañcasu bhūmiṣvanāgamyadhyānāntarikārūpyatrayasaṃgṛhītāsvanaṅgaparigṛhītatvāt | śamathavidarśanānyūnatvāt anāgamyadhyānāntarikayorārūpyatraye (jaini_356) cānāsravo mārgaḥ tīkṣṇendriyasya pratipat, duḥkhā kṣiprābhijñā | mṛdvindriyasya duḥkhā dhandhābhijñā |

kathaṃ punarāryamārgo duḥkho bhavati ? nāsau duḥkhātmakaḥ na duḥkhasaṃprayuktaḥ ? naiṣa doṣaḥ | yatnavāhitvābhisandhervivakṣitatvāt ||

punarapyeṣa mārgo bodhipakṣyaśabdenocyate "saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ | (jaini_357) catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāro ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni saptabodhyaṅgānyaṣṭāṅgo mārgaḥ" iti |

kā punariyaṃ bodhiḥ ?

kṣayajñānaṃ matā bodhistathānutpādadhīrapi / daśa caikaśca tatpakṣyāḥ saptatriṃśattu nāmataḥ // abhidh-d_441 //

sā punareṣā bodhiḥ kṣayānutpādajñānarūpāsatī pudgalabhedena tridhā bhidyate | (jaini_358) tisro bodhayaḥ | buddhapratyekabuddhaśrāvakabodhayaḥ | uttamanirvāṇāṅgabhūtā taddhi tisṛṇāmapi bodhīnāṃ puruṣakāraphalaṃ tatprādhānyatvāt | mṛdumadhyādhimātrāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ mṛdumadhyādhimātrabhedabhinnā mahāyānam | mṛdumadhyādhimātrabhedabhinnaṃ buddhapratyekabuddhaśrāvakayāna mityucyate |

tasyāḥ punastriprakārāyā bodheranukūladharmāḥ smṛtyupasthānādayaḥ 'saptatriṃśannāmataḥ'; | dravyatastvekādaśa | śraddhādīni pañca balāni prītiprasrabdhyupekṣāsamyaksaṃkalpavākkarmāntāśca ṣaḍiti | ata idamucyate-

sopekṣāprītisaṃkalpaṃ śraddhādīndriyapañcakam / saprasrabdhirdvirūpotthaṃ nāmabhedastvapekṣayā // abhidh-d_442 //

balānyatrendriyāṇyeva prajñaiva smṛtyupasthitiḥ / vīryaṃ samyakpradhānākhyaṃ ṛddhipādā manasthitiḥ // abhidh-d_443 //

kathaṃ punarekaṃ vīryaṃ caturdhā nirdiśyate ? tadapadiśte-

doṣahāṇamanutpādaṃ guṇotpādaṃ vivardhanam / sakṛtkaroti yattaddhi sa prahāṇacatuṣṭayam // abhidh-d_444 //

utpannānāṃ rāgādīnāṃ khalu doṣāṇāṃ prahāṇāyānutpannānāṃ cānutpādāya yadvīryam, guṇānāṃ ca smṛtyupasthānardhipādādīnāmanutpannānāmutpādāya, utpannānāṃ ca sthitaye yadvīryaṃ, tatprayojananiṣpattibhedāccatvāri samyakprahāṇāni bhavanti ||

chandavyāyāmamīmāṃsā cittākṛṣṭāḥ samādhayaḥ / ṛddhipādāstu catvāro guṇasampattiyonayaḥ // abhidh-d_445 //

chandamadhipatiṃ kṛtvā yo niṣpadyate samādhiḥ sa chandasamādhiḥ | kuśalamūlacchandamūlakatvāt samādhyādiguṇaniṣpatteḥ, tasmādasau chandasamādhirityucyate | tatprabhavāḥ sarvā guṇardhayaḥ | evaṃ vīryaṃ cittaṃ mīmāṃsāmadhipatiṃ kṛtvā niṣpannaḥ samādhiḥ sa eṣa cchandavīryacittamīmāṃsāsamādhiścaturvidhaḥ | prahāṇasaṃskāraiḥ cchandavīryasmṛtibuddhiśraddhāprasrabdhicetanopekṣābhiḥ pratyekaṃ samanvāgataḥ sarvaguṇasamṛddhiniṣpādako bhavati chandavīryacittamīmāṃsāparigrahaḥ sāmarthyāt | kuśaladharmacchande hyasati kutastat prāptyārambhaḥ ? ārabdhepi ca vīrye yadi na tatpraguṇameva cittaṃ bhavati na kāryābhiniṣpattirbhavati | yathāraṇīmabhinirmathyāpyantarāyavyuparamo bhavati punaḥ śaityamāpadyate tadvaditi | vīryānuvṛttaye cittamadhipatimiṣyate | tatpravaṇepi citte yadi sūkṣmān samādhyupakleśānnopalakṣya parivarjayati yadi samādhyanuguṇān, guṇāṃstu sāmānyalakṣaṇaśaktikriyānuttamārthāṅgabhūtānupalakṣya, prajñayā nopacinoti tasyānyāyārabdhavīrye trayamapyetanna prayojananiṣpattaye bhavati | evaṃ chandavīryaśraddhāsmṛtibuddhiprasrabdhicetanopekṣākhyānāmaṣṭāṇāṃ prahāṇasaṃskārāṇāṃ samādhiparigrahasāmarthyaṃ yathāyogamavagantavyam ||

proktaṃ bodhitrayeśitvācchraddhādīndriyapañcakam / kathitaṃ balaśabdena tadevānabhibhūtitaḥ // abhidh-d_446 //

śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñārūpāṇi khalu pañcendriyāṇi bodhipakṣyeṣu vyavasthāpyante | bodhitrayādhigame śraddhādīnāṃ pañcānāmaiśvaryādhikyāt, sarvabhūmīṣūpalabdheśca | eteṣāṃ cādhimātramadhyamṛdutaratamaviśeṣādarhatprabhṛtīnāṃ vyavasthānaṃ bhavati | tānyeva bodhipakṣyeṣvindriyāṇyuktāni, na cakṣurādīnyājñātavatendriyaparyavasānāni | eṣāmevaiśvaryarddhiliṅgatvāt | ihendrāḥ dvividhāḥ | citteśvarāśca dhaneśvarāaścetyataḥ indraliṅgamindriyamitikṛtvendriyāṇi | (jaini_360) yathā pṛthivīśvarāṇāṃ paṭṭādīni liṅgāni bhavanti yaiḥ pṛthivīśvaroyamiti prajñāyate | yathā ca pṛthivīśvarāḥ vibhūṣaṇopabhogaiḥ parijñāyante tathā citteśvarāṇāmāryadhanasamṛddhānāṃ ca śraddhādīni viṣkambhitaprahīṇavipakṣāṇi nirmalāni liṅgāni bhavanti |

tatra tāvacchraddhāyāḥ svalakṣaṇaṃ buddhadharmasaṅghān sambhāvayataścittaṃ prasādamupayāti sadbhūtaguṇayogādapetadoṣatvācca, taddharmeṣu ca prasādātmakamevārthitvamutpadyate | pratītyasamutpādādīnāṃ vā yathābhūtapratyavekṣaṇāt karmaphalādiṣu tatra saṃbhāvanā bhavati | tathā ca saṃbhāvayato yaścetasaḥ prasādaḥ sā śraddhā nāma dharmaścittena saṃprayuktaḥ | yathādarśādau dharmasamūhe, dharmāntaramādarśaprasādādayaḥ, evamarūpiṇi cittādidharmasamudayā dharmāntaraṃ śraddhādayaḥ, cittasyāśrayabhāvāt prādhānyāt santānānuvṛtteśca cittavyapadeśaḥ |

vīryaṃ nāma cetasobhyutsāhalakṣaṇaṃ prayojane vārthiśakyatāṃ saṃbhāvya vividhamīryata iti vīryam |

smṛtīndriyaṃ nāma kāyādiṣu prajñayopalakṣiteṣu yā khalvaviparītābhilapanā pratyabhijñānam, yenāvadhārite viṣayasaṃmoṣaścetasi na bhavati sa khalvasaṃmoṣaḥ smṛtīndriyam |

cetasa ekāgralakṣaṇaṃ samādhīndriyam | viṣayagrāhiviṣayiṇo dharmāstadekālambanaṃ cittamekāgramityucyate | vicitraviṣayapradyute hyanavasthite cetasi tattvāvadhāraṇaṃ na bhavati | yathā khalu vidrutajavanāśvārūḍhaḥ puruṣaḥ pratimukhamāgacchatāṃ dṛṣṭapūrvāṇāmapi manuṣyādīnāṃ na śaknoti vyaktimupalakṣayitumevamanekaviṣayapradrute laghuparivartini citte na kāyādiviṣayatattvopalakṣaṇā bhavati | yadā tu susārathineva samādhinaikasmin viṣaye ciraṃ cittamādhāryate tadā dharmatattvamupalakṣayati | tasmāt kuḍya iva raṅgasya śleṣaḥ samādhirālambane cittasyādhāraḥ |

prajñendrisaṃ yat svasāmānyalakṣaṇamupalakṣayati | yacca kāyadīnāṃ tattvamabhimukhavadavasthitaṃ prāptamiva ślaṣṭamiva pṛṣṭha iva ca lakṣayati sopalakṣaṇāt (jaini_361) prajñendriyam | yadyapi sarvacitteṣu yathāviṣaye pratyupalakṣaṇā vidyate na tu sā yathārthapravṛtteti na sendriyam |

etānyevendriyāṇi śraddhādīni yasmādyoginaḥ kleśasaṃgrāmāvatīrṇasya kleśānīkavijaye pradhānāṅgabhūtāni rājña iva hastyādayastasmādbalānītyucyante |

bodhanārthena nirdiṣṭaṃ śāstrā bodhyaṅgasaptakam / pratītyā paramārthena prajñetyantamanugrahāt // abhidh-d_447 //

samānepi bodhipākṣikatve viśeṣeṇaite saptadharmā bodhyaṅgāni bhavanti | bhāvanāmārge khalveteṣāṃ prādhānyaṃ dṛṣṭasatyasthānata eva | dharmopalakṣaṇopalakṣitasvarūpādiṣu guṇadoṣeṣu smṛtipramoṣadoṣāpanayanārthamādau smṛtisaṃbodhyaṅgamuktam |

hlādaḥ prasrabdhiḥ | rāgajādiparidāhaprataptacittaśarīrasya grīṣmārkaprataptasyeva śītodakahradāvagāhanādanāsravajñānasaṃmukhībhāvā dyat kāyacittaprahlādaḥ sa dharmaḥ prasrabdhiḥ |

upekṣā nāma rāgadveṣapakṣapātavipakṣeṇa yathābhūtajñeyamavekṣamānasya yaccittasamatānyatarapakṣābhisaṃskāravipakṣo nirvāṇāśayā sopekṣā bodhyaṅgamityucyate |

atra punaḥ prītyādīni trīṇyapi kṛtāvaśeṣāṇi catvāri pūrvameva vyākhyātāni | teṣāṃ punaḥ saptānāṃ buddhirdharmapravicayalakṣaṇā bodhiśca bodhyaṅgaṃ ca | jñānaṃ hi bodhiḥ jñānaṃ ca prajñā śeṣāṇyaṅgānyeva ||

teṣāmapi ca prītiprasrabdhyupekṣāṇāmuktāddhetostadaṅgatā / nirāmiṣaprītiprasrabdhyupekṣābhiḥ prīṇitendriyagrāmaḥ sukhamanudvigno bodhimadhigacchati | (jaini_362) yāni caiṣāṃ lakṣaṇanirdeśakāraṇānyuktāni tataśca bodhyaṅgatvamiti | saṃkalpādeścatuṣkasya patho jñeyānukūlyataḥ // abhidh-d_448 // aṅgateti vartate | samyaksaṃkalpasamyagvākkarmāntājīvānāṃ samyagdṛṣṭisamyagvyāyāmasamyaksmṛtisamyaksamādhīnāmiva mārgānukūlyādaṅgatvam ||

ayaṃ punarāryamārgasatattvapiṇḍārthaḥ-

vidyāprabhaḥ ślakṣṇavikalpabhūmiḥ śīlānuyātraḥ smṛtivīryamitraḥ / samādhisarvādhisukhopabhogo mārgo vimuktidvayadhiṣṇyago 'yam // abhidh-d_449 // prādhānyaṃ saptavargasya prārambhoṣmagatādiṣu / atra punaḥ yathākramaṃ viboddhavyaṃ bhāvanādṛṣṭimārgayoḥ // abhidh-d_450 //

tatra smṛtyupasthānānyādikarmikāvasthāprabhāvitāni kāyādisvabhāvopalakṣaṇāt | samyakprahāṇānyūṣmagateṣu | tatra saṃsāranirvāṇayorādīnavānuśaṃsadarśane balavadvīryāśrayaṇāt saṃsārapāramuttarati | mūrdhāvasthāyāmṛddhipādāḥ prabhāvyante teṣu samādhibalalābhāccittanigrahe sati parihāṇyabhāvānna kadācid guṇadhanadaridro bhavati | indriyāṇi kṣāntiṣvapāyātyantanivṛttau tadādhipatyāt | balānyagradharmeṣu kleśānavamardanīyatvāt | bodhyaṅgānāṃ bhāvanāmārge prādhānyaṃ vāsīdaṇḍopamayā mārgabhāvanayā niravaśeṣakleśaprahāṇāt | navaprakāratayā vā malaprahāṇe sati bodherāsannībhāvāt | darśanamārge mārgāṅgāni darśanaheyakleśaprahāṇārthamāśu traidhātukātikramaṇotpādāt | ānupūrvīvyatikramastu deśanānukūlyāt ||

atha kasmāccaitasikadharmadharmibhūtaṃ cittaṃ bodhipakṣyeṣu na vyavasthāpitam ? (jaini_363) saṃjñācetanāmanaskāracchandādhimokṣādayaśca dharmā bodhipakṣyeṣu na vyavasthāpyante ? tadidamanuvarṇyate- na cittaṃ rājakalpatvād guṇadoṣānuvartanāt / rājasthānīyaṃ khalu cittaṃ tadbodhipakṣyairdharmairviśodhya mokṣasukhamupalabhyate | yathaiva ca guṇānuvarti cittaṃ tathaiva doṣānuvarti | yathoktam- "cittasaṃkleśātsattvā saṃkliṣyante | cittavyavadānahetośca viśuddhyante |" tasya rāgādayaḥ saṃkleśakarāḥ, śraddhādayo vyavadānādhāyinastasmāccittaṃ na vyavasthāpitam | vyavahārānukūlyatvāt saṃjñā hyeteṣu neṣyate // abhidh-d_451 // prāyo hi vyavahārānupatitā saṃjñā bodhipakṣyāstvekāntena paramārthapakṣabhajamānāḥ || vipākaphalanimnatvānmārgokteśca na cetanā / cetanā khalviṣṭāniṣṭavipākanirvartanatvāt mārgaśabdenābhidhānācca nocyate | nāprādhānyānmanaskāro vidyāvidyāpravartanāt // abhidh-d_452 // manaskāropi samyagdṛṣṭeraṅgabhūtatvādapradhānaṃ vidyāvidyāpravartanācca || kriyārambhapradhānatvānna cchando vīryabṛṃhaṇāt / chandaḥ khalu kartukāmatārūpaḥ kriyārambhaḥ prabhāvyate | vīrya cānubṛṃhayati | tadvīryaṃ bodhipratilambhakartavyatāparisamāpterūrdhvaṃ yāvadanuvartate | nādhimokṣaḥ samāropānna sparśo daurvibhāvyataḥ // abhidh-d_453 //

prāyeṇa khalvadhimokṣo 'dhimuktamanaskāreṣu vartate | sparśopi trisannipātamātravipratipatterduravadhāravṛttiḥ | tasmānnoktaḥ || nāryavaṃśa hryapatrāpyā aviśāradavṛttitaḥ / catvāraḥ khalvāryavaṃśāḥ hryapatrāpye ca | navapravrajitabhikṣuvadaviśāradavṛttitvānna bodhipakṣyāḥ | nāpramādaḥ parāṅgatvānnāvihiṃsāviheṭhanāt // abhidh-d_454 // vīryabhāṇḍāgārikaḥ khalvapramādaḥ | avihiṃsā ca viheṭhanāmātrapratipakṣatvānnoktā || sattvādhiṣṭhānavṛttitvānna maitrīkaruṇādayaḥ / dharmādhiṣṭhānāḥ khalu bodhipakṣyāḥ maitryādayastvekāntena sattvādhiṣṭhānāḥ | mārgāṅgākṣaikadeśatvānnāpyavetyaprasattayaḥ // abhidh-d_455 // avetyaprasādāḥ khalu mārgāṅgaikadeśasvabhāvatvādakṣaikadeśarūpatvācca na punarbodhipakṣyeṣūktāḥ | nādveṣaḥ śubhamūlebhyaḥ sattvagocarabhāvataḥ / sattvādhiṣṭhānapravṛtto hi adveṣaḥ | tasmānna bodhipakṣyaḥ | audāsīnyānna nirvāṇaṃ daviṣṭhyānna paradhvaniḥ // abhidh-d_456 // niṣkriyaṃ khalu nirvāṇaṃ kriyāvantastu bodhipakṣyā dharmāḥ | parato ghoṣaḥ khalvapi bodhipakṣyāṅgabhāvo bodherbahiraṅgabhāvādviprakṛṣyate | tasmāt saptatriṃśadeva dharmā bodhipakṣyāḥ ||

kati punarbodhipakṣyāḥ sāsravāḥ katyanāsravāḥ ? tadidaṃ pradarśyate-

bodhyaṅgānyarajaskāni bodhernediṣṭabhāvataḥ / tadanyānyavabodhyāni samalānyamalānyapi // abhidh-d_457 //

bodhyaṅgāni khalu bodherāsannatamatvādekāntānāsravāṇi | tadanye tu sāsravānāsravāḥ sarve hi kuśalā dharmā āryamārgāvāhakā nirvāṇāśayāśca | bodhitrayasaṃnikṛṣṭaviprakṛṣṭāṅgabhāvā bodhipakṣyā ityucyante | uktaṃ hi bhagavatā- (jaini_365) "adhigato me paurāṇo mārgaḥ" iti vacanāt | śāstre tu bodhyaṅgopari ye paṭhyante samyagdṛṣṭyādayo dharmāste 'nāsravā iti ||

kasyāṃ punarbhūmau kiyanto bodhipakṣyā vidyante ?

ādye dhyāne 'khilā maule 'nāgamye prītyapākṛtāḥ / dvitīye 'pyapasaṃkalpā dvayoścāsmāt dvayādṛte // abhidh-d_458 //

śīlāṅgebhyaśca tābhyāṃ ca draṣṭavyā triṣvarūpiṣu / bodhyaṅgebhyaśca sarvebhyo kāme bodhyaṅgavarjitāḥ // abhidh-d_459 //

tatra tāvanmaule dhyāne sarvepi saptatriṃśadbodhipakṣyā vidyante | anāgamye tu prītivarjitāḥ | tatra prīterabhāvāt | vītarāgāvītarāgasādhāraṇaiṣā bhūmiriti nāsti prītiḥ | dvitīye tu dhyāne saṃkalpavarjitāḥ sarve vidyante | tṛtīyacaturthayostu dhyānayoḥ saṃkalpaprītivarjyāḥ pañcatriṃśat | 'ca'śabdād dhyānāntarepi pañcatriṃśat saṃkalpaprītivarjitāḥ | triṣvārūpyeṣu samyagvākkarmāntājīvaistribhiḥ prītisaṃkalpābhyāṃ ca | bhavāgrepi śīlāṅgatrayaprītisaṃkalpabodhyaṅgavarjitāḥ pañcaviṃśatiḥ | kāmadhātāvapi bodhyaṅgavarjitāstriṃśadvidyanta iti | ye punaranāstravāṇyeva mārgāṅgānīcchanti teṣāṃ tairapi varjitāḥ śeṣā bodhipakṣyā vidyanta iti | gatametat ||

idaṃ tu vaktavyam | bodhipākṣikādhikāre-

yastatprathamatāḥ proktāścatasrastatra kovidaiḥ / nyāmāvakrāntivairāgyaphalāptyakṣavivṛddhiṣu // abhidh-d_460 //

nyāmāvakrāntitatprathamatā, vairāgyatatprathamatā, phalaprāptitatprathamatā, irndriyāntaravivṛddhitatprathamatā tāsu khalvetāsu catasṛṣu tatprathamatāsu-

aṣṭānāṃ nīrajaskānāṃ mārgāṅgānāṃ yathāyatham / tāsvekasyādhvasu jñeyau lābhālābhau navāśrayau // abhidh-d_461 //

bodhipakṣyabhāvanāprayuktasyāvetyaprasādapratilambho 'vaśyambhāvītyato vaktavyaṃ kasmin satye dṛśyamāne kasyāvetyaprasādasya lābhaḥ ? tadidaṃ nirdiśyate-

trisatyādhigame lābhaḥ śīladharmaprasādayoḥ / mārgasatyekṣaṇe buddhasaṅghagocarayorapi // abhidh-d_462 //

duḥkhasatyamabhisamāgacchannāryakāntāni ca śīlāni pratilabhate dharme cāvetyaprasādaḥ | katarasmin dharme ? tasminneva duḥkhasatye | dharmamātramidaṃ sarvaṃ dvādaśāyatanamātramityarthaḥ | nātra kaścidekaḥ sarvabhedānvayī jātidravyākhyo dharmī vidyate | na cātra santi puruṣajīvapugdalā bhūtakoṭayaḥ śaśaviṣāṇakalpā nirātmāna iti | evaṃ samudayamabhisamāgacchato dvayoreva lābhaḥ | tadvinnirodhaṃ samāgacchato draṣṭavyam | mārgasatyekṣaṇe tu buddhe bhagavati prasādo labhyate tatsaṅghe ca | sadbhūtamārgākhyāyī bhagavānmārgajño mārgadeśikaḥ | yepi ca taṃ mārgaṃ pratipannāḥ śrāvakāḥ śaikṣāśaikṣāḥ puruṣavṛṣabhāḥ ye ca saptasaddharmādipradīpaprakāśitabuddhyāśayasā(?)ca bodhisattvasiṃhāḥ darśanamārgaguhādhyāsinaḥ teṣu ca prasādo bhavati dvyākāraśraddhāsvarūpaḥ | so 'yaṃ vistareṇocyate ||

bauddhātsaṅghādṛte mārgādyā śraddhā satyagocarā / dharmāvetyaprasādosau saṃpratītyaprabhāvataḥ // abhidh-d_463 //

sa punardharmo nirvāṇaṃ bodhisattvasantānikaśca mārgaḥ ||

kaḥ punareṣa buddhaḥ ko vā tatprasāda ityapadiśyate-

mohanidrātamonāśāddhīnetronmīlanāt svayam / buddho yastadguṇe śraddhā prasādaḥ sa jine mataḥ // abhidh-d_464 //

dviprakāro hi buddhaśabdasyārtho mukhyo gauṇaśca | tatrādyo buddhakārakā buddhasyāśaikṣā dharmāḥ | gauṇastu tadādhārepi śarīre tatphalabhūteṣu cāṣṭādaśasvāveṇikeṣu buddhaguṇeṣu buddhaśabdasādhutvaṃ pūrvameva pradarśitam ||

śaikṣāśaikṣaguṇāḍhyānāṃ pudgalānāṃ ya ākaraḥ / tadguṇālambanā śraddhā prasādaḥ saṅkhagocaraḥ // abhidh-d_465 //

uktaṃ hi sūtre- "kati bhadanta loke dakṣiṇīyāḥ ? dvau gṛhapate śaikṣā aśaikṣāśca | tatrāṣṭādaśa śaikṣāḥ nava śaikṣāḥ |" iti vistaraḥ || śīlānāṃ yattu vaimalyaṃ tatprasādastathaiva tu / kati punareṣāṃ dravyataḥ kati nāmataḥ ? dravyato dvayamevaitannāmatastu catuṣṭayam // abhidh-d_466 // śraddhā ratnatrayālambanabhedena tridhā bhitvāryakāntāni ca śīlānyekadhā kṛtvā tatrāpi vaimalyaprasādoktiḥ | yaddhi nirmalaṃ tat prasannamityucyate ||

idamidānīṃ vācyam | atha kasmātsamanvāgatopi śaikṣaḥ samyagjñānena samyagvimuktyā cāṣṭābhiraṅgaiḥ samanvāgataḥ śaikṣaḥ prātipada ityuktaṃ daśabhirarhan kṣīṇāsrava iti ? taducyate- śaikṣasya bandhaśeṣatvādvimuktirnāṅgamiṣyate / śaikṣasya vidyamānāpi anākāritvānnāṅgamucyate | satyāmapi hi tasyāṃ kleśabandhanabaddhaḥ śaikṣo na ca vimokṣo yujyate |

kā punariyaṃ vimuktiḥ katidhā ca ? tadapadiśyate- mokṣādhimokṣarūpatvānnityānityatvato dvidhā // abhidh-d_467 // svarūpabhedādapi dvidhā prakārabhedādapīti | svabhāvabhedāt mokṣādhimokṣasvabhāvā | prakārabhedopi kṣarākṣarabhedāt, sāmayikī kāntākopyabhedādvā rāgavirāgāvidyāvirāgabhedācca ||

atha samyagjñānaṃ katamattaducyate- pūrvoktaiva hi yā bodhiḥ sā samyagjñānamucyate / kṣayānutpādajñāne bodhirityuktam | te eva samyagjñānaṃ veditavyam |

katarat punaścittaṃ vimucyate ? kiṃ jātaniruddhamathājātaniruddhamatha jātameva ? mucyate 'nāgataṃ cittamaśaikṣaṃ kleśarodhataḥ // abhidh-d_468 // kaścit khalvāha- anāgataṃ khalu cittamutpādyamānaṃ vimucyate 'dhvavimuktyā sarvameva tvanāgataṃ vimucyate | kleśāvaraṇāt santānavimuktyā | tatpunaraśaikṣameva kleśopakleśaprāptivibandhāpagamāt | yadapi tadrūpārūpyapratisaṃyuktaṃ karmopapattiphalaṃ tadapyarhattvaprāptivibandhakaraṃ tacca sarvaṃ vajropamena prahīyata ityāvaraṇavigamāt sarvamevānāgatamaśaikṣaṃ cittaṃ vimucyate ||

dharmā eva tu paramārthataḥ śikṣante | yasmāt- dharmavyāpārato loke dharmyapi vyāpṛto mataḥ / auṣṇyākhyasya dharmasyendhanādidahanavyāpāre satyagnerapi dharmiṇo vyāpāra ucyate | agninā kāṣṭhaṃ dagdhamityagnidahanavyāpāre ca devadattena dagdhosmītyupacaryate | tathā dharmāṇāṃ kleśaprahāṇaśikṣaṇe sati tatsambandhāpekṣayā bhikṣuraśaikṣa ityucyate | mārgastūpāttakāritro nirasyati tadāvṛtim // abhidh-d_469 // 'tu'śabdānnirudhyamāna evetyarthaḥ, vartamānasya hi kriyābandhāt sāmarthyopapatteḥ |

atha yeyamasaṃskṛtā vimuktiḥ ye ca trayo dhātavaḥ prahāṇadhātvādayaḥ, te tataḥ kimanye 'thānanye ? brūmaḥ-

vimuktiḥ śāśvatī yaiva sā virāgādayastrayaḥ / ākhyātā dhātavaḥ sūtre tridhā bhedo hyapekṣayā // abhidh-d_470 //

prajñaptiviśeṣāpekṣayā khalveṣāṃ traividhyamuktam | katham ?

virāgo rāganirmokṣaḥ prahāṇākhyo 'nyasaṃkṣayaḥ / nirodhadhāturanyasya sopādānasya vastunaḥ // abhidh-d_471 //

rāgaprahāṇaṃ khalu virāgadhāturityucyate | tadanyeṣāṃ kleśopakleśānāṃ prahāṇadhātuḥ | tadanyasya sopādānasya vastunaḥ nirodho nirodhadhāturākhyāyate ||

yena vastunā nirvidyate virajyate 'pi tena vastunā ? catuṣkoṭikaḥ praśnaḥ | katham ?

duḥkhahetvavalambinyā yogī nirvidyate dhiyā / virajyate tu saṃraktastataḥ koṭicatuṣṭayī // abhidh-d_472 //

duḥkhasamudayakṣāntibhiḥ tajjñānaiśca nirvidyate, nānyaiḥ | virajyate tu yaḥ saṃraktaḥ sa ca sarvairapi duḥkhasamudayanirodhamārgakṣāntijñānairvirajyate yaiḥ kleśān prajahāti | evaṃ catuṣkoṭiko bhavati |

tatra virvidyata evaṃ kāmavītarāgo niyāmamavakrāman duḥkhasamudayadharmakṣāntibhyāṃ taddharmajñānābhyāṃ ca pūrvaprahīṇatvānna kṣāntibhyāṃ jahātyapratipakṣatvānna jñānābhyāmato na virajyate | bhāvanāmārgepi prayogavimuktiviśeṣāt mārgasaṃgṛhītābhyāṃ duḥkhasamudayajñānābhyāṃ na virajyate vimuktatvānnirviddhavastvālambanatvāttu nirvidyate |

dvitīyā koṭiḥ- virajyate evāvītarāgaḥ kāmebhyo niyāmamavakrāmannirodhamārgadharmānvayakṣāntibhiḥ bhāvanāmārge ca nirodhamārgajñānaistraidhātukādvairāgyaṃ gacchanna nirvidyate |

prāmodyavastvālambanatvādubhayam | vītarāgaḥ kāmebhyo niyāmamavakrāman duḥkhasamudayadharmānvayakṣāntibhirbhāvanāmārge ca duḥkhasamudayajñānaistraidhātukādvairāgyaṃ gacchan |

nobhayam- kāmavītarāgo niyāmamavakrāmannirodhamārgadharmajñānakṣāntibhyāṃ taddharmajñānābhyāṃ ca bhāvanāmārge cānantaryamārgetarābhyāṃ nirodhamārgadharmajñānābhyām ||

ya ete trayo dhātavastā eva tisraḥ saṃjñāḥ prahāṇavirāganirodhasaṃjñāḥ | vistareṇa tu

saṃjñā anityasaṃjñādyā daśa tābhyo 'śubhādayaḥ / tisro mārgavidhirmārgaścatastro 'ntyāstrayī phalam // abhidh-d_473 //

aśubhasaṃjñā maraṇasaṃjñā sarvaloke 'nabhiratisaṃjñā | mārgaprayogastisṛbhirābhiruktaḥ | catasṛbhiśca mārgo 'nityaduḥkhaśūnyānātmasaṃjñābhiḥ | prahāṇavirāganirodhasaṃjñābhiḥ phalamākhyātamiti ||

kati punarāsāṃ sāsravāḥ katyanāsravāḥ ?

tritayyaśubhasaṃjñādyā jñeyā tatkhalu sāsravāḥ / samalā nirmalāstvanyā bodhyā nava bhuvo 'malāḥ // abhidh-d_474 //

aśubhā maraṇasarvalokānabhiratisaṃjñāstisraḥ samalāḥ | śeṣāstu sāsravānāsravāḥ, navabhūmikā anāsravā avaboddhavyāḥ ||

bhūmiṣvekādaśasvantyā dhyānādyāsūpalakṣayet / caturthī pañcamī ṣaṣṭhī vidyāt saptasu bhūmiṣu // abhidh-d_475 //

abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāṇaṃ vṛttau ṣaṣṭhasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ ||

samāptaśca ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||

saptamo 'dhyāyaḥ

prathamaḥ pādaḥ |

atrāha | bhagavatoktastriskandho 'yaṃ mārgaḥ | tatra śīlaskandhaḥ karmādhyāye vistareṇa vyākhyātaḥ | samādhiskandho 'ṣṭame 'vyāye vyākhyāyiṣyate | prajñāskandha idānīṃ vyākhyātavyaḥ | so 'yamārabhya-

loko 'yaṃ tattvasaṃmugdho jñeyatattve pramuhyati / tāni jñānāni vakṣyāmi svarūpādiprapañcataḥ // abhidh-d_476 //

kāni punastāni kiyanti veti ? taducyate-

jātidravye nirākṛtya pratipakṣādyapekṣayā / tadbhedo daśadhā prokto dharmajñānādināmabhiḥ // abhidh-d_477 //

jātyāśrayaṇe khalvekatraprasaṅgo dravyāśrayaṇe hyānantyaṃ taccāśakyaṃ vaktum | tasmādubhayametadupekṣya yayāpekṣyayā daśa bhavanti yacca teṣāṃ svalakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ ca tatsarvaṃ vistareṇa vakṣyāmaḥ ||

tatra tāvat-

dharmānvayaviśeṣye dve duḥkhādyaiśca catuṣṭayam / dve saṃvṛtyanyacittābhyāṃ kṣayeṇājanmanā dvayam // abhidh-d_478 //

dharmānvayajñāne khalu dharmānvayābhyāmeva viśeṣyete | duḥkhādīni tu catvāri svaviṣayaireva caturbhirāryasatyaiḥ viśeṣyante | saṃvṛtyā paracittena ca saṃvṛtiparacittajñāne viśeṣyete | kṣayeṇāpunarutpattyā ca kṣayānutpādajñānadvayaṃ viśiṣyate |

athavā

pratipakṣaprayogābhyāṃ svabhāvākāragocaraiḥ / tadvyavasthā niboddhavyā kṛtyenopacayena vā // abhidh-d_479 //

tatra kāmadhātuvipakṣapratipakṣo dharmajñānam | rūpārūpyāvacaravipakṣapratipakṣo 'nvayajñānam | prayogataḥ paracittajñānaṃ cittaṃ jñāsyāmīti tatprayogāt | svabhāvataḥ saṃvṛtijñānaṃ pipīlikādiṣvapi tadbhāvāt | satyākārairgocaraiścatvāri (jaini_375) jñānāni | kṛtyataḥ kṣayajñānaṃ kṛtyaparisamāpteḥ | hetūpacayato 'nutpādajñānaṃ sarvairanāsravairjñānaistatsabhāgahetūpacayāt ||

dhātusatyārthacitteṣu jātidhvaṃsāprajanmanoḥ / saṃmohasya nivṛttyarthaṃ tadbhedo daśadhaiva vā // abhidh-d_480 //

tatra dhātusaṃmoho dvābhyāṃ dharmānvayajñānābhyāṃ nivartyate | satyasaṃmohaścaturbhiḥ duḥkhajñānādibhiḥ | arthasaṃmohaḥ saṃvṛtijñānena | cittasaṃmohaḥ paracittajñānena | jātisaṃmohaḥ kṣayajñānena | punarutpattisaṃmoho 'nutpādajñāneneti daśaiva jñānāni bhagavānavocat | nātibhūyāṃsi nālpīyāṃsīti ||

atra punaḥ parijñātādyavagamaḥ duḥkhādau kṣayadhī phalam // abhidh-d_481 // "dukhaṃ parijñātaṃ samudayo me prahīṇaḥ,................

..............miti vādavipakṣeṇa vā anārambhiṇāṃ saṃsāreṇaiva śuddhiriti vādavipakṣeṇa pratipadākāraḥ | laukikavairāgyamārgamārasaṃjñāvipakṣeṇa vā anātyantikavairāgyagamanavipralambhāt sarvatrābahumānavipakṣeṇa nairyāṇikākāraḥ ||

athākāro nāma ka eṣa dharmaḥ | kiṃ vā tenākāryata iti ? tadubhayaṃ nirdiśyate- dhīrākāraḥ sadākāryaṃ sākārāstvavalambinaḥ // abhidh-d_482 // prajñā khalvākāra ityucyate | na tarhi prajñā sākārā bhavati dvayoḥ prajñayoḥ yaugapadyābhāvāt | tataśca na sarve caitasikāḥ sākārāḥ prāpnuvanti | na khalu brū maḥ prajñāsaṃprayogātsākārā vaikākārā vā | kiṃ tarhi ? svavṛttibhirākaraṇādālambanagrahaṇādityarthaḥ |

kiṃ punastadākāryam ? sadākāryam | yatkiñcid dravyataḥ prajñaptito vā vidyate tadākāryate | cittacaittāstu sākārāḥ viṣayagrāhiṇa ityarthaḥ ||

kiṃ punarjñānaṃ kati smṛtyupasthānāni ?

paricittamatistrīṇi dharmasaṃjñaṃ nirodhadhīḥ / catvāri smṛtyupasthānānyato 'nyajjñānamiṣyate // abhidh-d_483 //

paracittajñānaṃ khalu trīṇi vedanācittadharmākhyāni | nirodhajñānaṃ dharmasmṛtyupasthānam | paracittanirodhajñānābhyāmanyāni jñānāni catvāri smṛtyupasthānāni ||

atha katamasya jñānasya kati jñānānyālambanam ? mārgadharmānvayajñānagocaro navaśo dhiyaḥ // abhidh-d_484 // mārgadharmānvayajñānānāṃ pratyekaṃ navajñānānyālambanam | mārgajñānasya tāvatsaṃvṛtijñānaṃ hitvā | dharmajñānasyānvayajñānam | anvayajñānasya dharmajñānam |

duḥkhahetudhiyordve dve

duḥkhasamudayajñānayoḥ saṃvṛtijñānaṃ sāsravaṃ ca paracittajñānamālambanam |

caturṇāṃ daśa

saṃvṛtiparacittakṣayānutpādajñānānāṃ sarvāṇyeva daśajñānānyālambanam |

nāparam ||

nirodhajñānaṃ khalu naiva jñānālambanam ||

punarapi daśadharmān sthāpayitvā kasya jñānasya kati dharmā viṣaya iti vācyam | katham ? taducyate-

pañcadharmāstridhātvāptān mārgarūpān sanātanān / vyutpattyarthaṃ dvidhā kṛtvā darśayejjñānagocaram // abhidh-d_485 //

traidhātukān dharmān pratyekaṃ dvidhā kṛtvā saṃprayuktā viprayuktāśca, apratisaṃyuktāṃśca dvidhā kṛtvā saṃyuktaviprayuktabhedenaiva, asaṃskṛtamapi dvidhākṛtvā kuśalāvyākṛtabhedenaivaṃ kṛtvā daśa bhavanti |

tatra tāvatsaṃvṛtijñānasya sarva eva daśadharmā viṣayaḥ | dharmajñānasya pañca (jaini_378) kāmapratisaṃyuktānāsravāḥ saṃprayuktaviprayuktākuśalaṃ cāsaṃskṛtam | anvayajñānasya sapta rūpārūpyapratisaṃyuktānāsravāḥ saṃprayuktaviprayuktakuśalaṃ cāsaṃskṛtam | paracittajñānasya trayaḥ kāmarūpapratisaṃyuktānāsravāsaṃprayuktā eva | duḥkhasamudayajñānayoḥ ṣaṭkāmarūpārūpyapratisaṃyuktāsaṃprayuktaviprayuktāḥ | nirodhajñānasyaiko 'saṃskṛtameva kuśalam | mārgajñānasya dvāvanāsravaḥ saṃprayukto viprayuktaśca | kṣayānutpādajñānayornava dharmā viṣayo 'saṃskṛtamavyākṛtaṃ muktvā ||

idamidānīṃ vaktavyam | kaḥ katibhirjñānaiḥ samanvāgataḥ ? sarvastāvatpṛthagjanaḥ saṃvṛtijñānenaiva | ayaṃ tu niyamaḥ- dṛṅmārge prathame jñāne tribhirjñānaiḥ samanvitaḥ / dvitīyakṣaṇe tribhiḥ saṃvṛtijñānaduḥkhajñānadharmajñānaiḥ | caturṣvekaikavṛddhyordhvaṃ virakto 'nyamano dhiyā // abhidh-d_486 // ataḥ paraṃ caturṣu cittakṣaṇeṣvekaikaṃ jñānaṃ vardhate | tadyathā duḥkhe 'nvayajñāne 'nvayajñānaṃ vardhate | samudayadharmajñāne samudayajñānam | nirodhadharmajñāne nirodhadharmajñānam | mārgadharmajñāne mārgadharmajñānaṃ vardhate | samudayanirodhamārgānvayajñāneṣu kṣāntiṣu ca nāstyapūrvajñānavṛddhiḥ | sarvatra tu vītarāgasya paracittajñānaṃ vardhata iti vācyam ||

abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau saptamasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||

saptamādhyāye

dvitīyapādaḥ |

idamidānīṃ vaktavyam | kasyāṃ bhūmau kasyāṃ vāvasthāyāṃ kasya vā pudgalasya kati jñānāni bhāvyante ? tadārabhyate-

tridhyānakāmavairāgye paścime muktivartmani / mauladhyānaprayoge ca jñeyānāgatabhāvanā // abhidh-d_487 //

bālasya smṛtyupasthānadhyānādyutpādane tathā / prayogamuktimārgeṣu saṃvṛtyānyamanodhiyaḥ // abhidh-d_488 //

bālasya khalvādyadhyānatrayavairāgye paścime vimuktimārge mauladhyānaprayogamārge ca smṛtyupasthānādikuśalamūlotpādane ca prayogavimuktimārge ca saṃvṛtijñānasya paracittajñānasya cānāgatabhāvanā veditavyā ||

āryasya tu kṣāntijñānāni bhāvyante svajātīyāni dṛkpathe / darśanamārge khalu yadyeva saṃmukhībhūtaṃ bhavati kṣāntirvā jñānaṃ vā tajjātīyamevānāgataṃ bhāvyate | nānyajātīyamanyaviṣayaṃ vā pṛthakkāryatvāt | sāṃvṛtaṃ cānvayajñāne duḥkhahetusamāhvaye // abhidh-d_489 // saṃvṛtijñānaṃ khalu darśanamārge triṣu citteṣu duḥkhasamudayanirodhānvayajñānākhyeṣu bhāvyate | na dharmajñāneṣu, akṛtārthatvādālambanākāraparijayo hi nādyāpi parisamāptaḥ ||

kasmātpunaḥ saṃvṛtijñāna tatra bhāvanāṃ gacchati ? taducyate- samānapratipakṣatvātteṣu mārgāyitatvataḥ / yathaivānvayakṣāntijñānāni trīṇi tatprahātavyakleśapratipakṣaḥ, tathā tānyapi saṃvṛtijñānāni pratipakṣaḥ | tairapi tatra mārgāyitaṃ nirvedhabhāgīyāvasthāyām | ato 'bhisamayātyākhyaṃ tattrisatyāntalābhataḥ // abhidh-d_490 // ata eva tadābhisamayāntikaṃ saṃvṛtijñānamityākhyāyate | dharmajñāneṣu khalu tadbhāvanāyāmabhisamayamadhyāni syuriti | taccaitadanutpattidharmakamapi saddharmatayā cintyate |

kasmātpunastadanutpattidharmakameva ? śraddhādharmānusāryāśrayeṇa tadutpattipratibaddhatvāt | darśanamārge ca saṃmukhībhūte tannotpannam | tasmādanutpattikadharmameva bhāvanāṃ gacchati | tatpunaretatsaptabhūmikaṃ kāmāvacaraṃ darśanamārgasamānabhūmikaṃ ca | uktā darśanamārgabhāvanā ||

bhāvanāmārge vaktavyā | mārgākhye tvanvayajñāne ṣaḍ bhāvyante 'tha sapta vā / ṣoḍaśetu vartamānānvayajñānacitte bhāvanāvartmanyavītarāgasya ṣaḍ bhāvyante | saṃvṛtiparacittakṣayānutpādajñānāni hitvā | vītarāgasya tu saptānāgatāni bhāvyante paracittajñānaṃ vardhayitvā | ānantaryapathe corddhvaṃ bhāvyate nānyacittadhīḥ // abhidh-d_491 // sarāgasyāpi bhāvanāmārge tasmāt ṣoḍaśātkṣaṇādūrdhvaṃ yāvatkāme vīta rāgo bhavati tāvatsarveṣu prayogānantaryavimuktiviśeṣamārgeṣu sapta jñānāni bhāvyante | anyatra paracitakṣayānutpādajñānebhyaḥ ||

prahāṇamuktimārgeṣu vināntyāyā vimuktitaḥ / bhavāgrapratipakṣatvātsaṃvṛtasya na bhāvanā // abhidh-d_492 //

dhyānacatuṣṭvārūpyatrayavairāgye pañcasvabhijñāsu, akopyāprativedhe ca vyavakīrṇabhāvite ca dhyāne | śaikṣasya sarveṣvānantaryavimuktimārgeṣu saptaiva jñānāni ............. |

........abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau saptamasyādhyāyasya dvitīyapādaḥ samāptaḥ ||

saptamādhyāye

tṛtīyapādaḥ |.....

.........sthānavastuhetuvipākaprativistarairboddhavyam | tatrātītānāgate pratyutpanne ca tadākṣeptākṣepavaicitryaṃ pratikarmasamādānaṃ (jaini_383) bhavati | kiciddhi sahasā pratyayavaśātkriyate | kiñcid dṛṣṭacetasā | kiñcitpunaḥ samādāya kriyate tena karmaṇā mayā jīvitavyamiti | tathā dharmo 'yamadharmo veti samādāyāsamādāya karoti | sthānādipravibhāgataśca gāmbhīryaṃ boddhavyam | tatra sthānamāyatyutpattyāyattānāmavakāśakāraṇāt | heturapi yena hetunā kriyate | yathoktam- "vastu sthānādhikaraṇamucyate | sādhikaraṇaṃ vastu sthānam | tadyathā prāṇivadhakarmaṇaḥ svabhāvaḥ | sa ca prāṇī yasya cārthe vadhyate yayā pratyayasāmagryā sarvametadvastu sambhavati | kutaḥ ? sthānahetuvipākānāṃ pṛthagukteḥ | yasya khalvetat sthānaṃ yaccāsya sthānaṃ kriyate yasya tatkarma hetuḥ, yaddhetukaṃ ca tat, ayaṃ cāsya karmaṇo vipāko 'yamanyasya" iti | tadetadaṣṭajñānasvabhāvaṃ nirodhamārgajñāne hitvā ||

dhyānādīnāṃ svabhāvādāvavyāghātavisāri yat / dhyānādijñānasaṃjñaṃ tannavajñānamayaṃ balam // abhidh-d_493 //

dhyānavimokṣasamādhisamāpatti jñānabalaṃ khalu yatsaṃkleśavyavadānavyavasthānaviśuddhiṣu nivṛttipakṣe dhyānānāṃ vimokṣāṇāṃ samādhīnāṃ samāpattīnāṃ ca saṃkleśavyavadānavyavasthānaviśuddhiṣu yadbalamavyāhatam | tatra saṃkleśādicatuṣṭayaṃ hānaviśeṣasthitinirvedhabhāgīyaṃ sāsvādaśuddhakānāsravādibhedāt | tadetaddhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalaṃ navajñānātmakaṃ boddhavyam ||

yatsattvākṣamṛdutvādau paricchede pravartate / akṣottamāvarajñānabalaṃ tannavadhīmayam // abhidh-d_494 //

indriyaparāparajñānabalam yatsarvasattvānāṃ śreyaḥprāptiśaktitraividhye jñānamavyāhataṃ tadindriyaparāparajñānabalaṃ navajñānātmakaṃ nirodhajñānaṃ hitvā ||

yatsattvādhirucitraidhe hīnādau sampravartate / nānādhimuktidhīsaṃjñe balaṃ tacca navātmakam // abhidh-d_495 //

yatkhalu sarvasattvānāṃ hīnamadhyamottamādhimuktiṣvavyāhataṃ jñānaṃ tacca nānādhimuktijñānabalaṃ navajñānātmakameva nirodhajñānaṃ hitvā ||

yannānādhātvapekṣākhyaṃ sattvārthāya pravartate / navajñānamayaṃ tadvattannānādhātudhībalam // abhidh-d_496 //

te punaḥ pūrvābhyāsavāsanādhātavaḥ pūrvajanmasu guṇadoṣavidyāśilpakarmābhyāsebhyo yā vāsanāstāḥ khalviha dhātavo viśeṣeṇa boddhavyāḥ | gotrārthenāvasthānāṃ ta evāśayā ityavagantavyāḥ, tadvaśāccaratītyucyate | uktaṃ ca bhagavatā- "dhātuśaḥ sattvāḥ saṃsyandante" iti ||

gatidharmāryabhedaṃ yadvetti pratyayabhedataḥ / taddhiyo daśa sarvatragāminīpratipadbalam // abhidh-d_497 //

yatkhalu sattvopapattinirvartakeṣu tatkṣayakareṣu ca dharmeṣu jñānamavyāhataṃ tatsarvatragāminīpratipajjñānabalam | bhavyaviśeṣauṣadhavad draṣṭavyam | mokṣabhavyānāṃ nānādhātūnāṃ sattvānāmanekadhātūnāṃ sarvakleśaprahāṇāyauṣadhaviśeṣavatsāmānyapratipakṣaviśeṣapratipakṣaṃ ca sarvatra jānīte gatihetuṃ cānena dhāturekasantāne yo yadgatacittastadvaśena tadavataraṇabhavyo 'bhavyaśca bhavati tatsarvaṃ yathāvatpratijānātīti sarvākārajñatāpyuktā bhavati | tadetat saphalamārgaprahāṇāddaśajñānātmakaṃ bhavati | kecittu kevalamārgagrahaṇānnavajñānātmakam ||

yat svānyātītajanmekṣisaṃvṛtijñānasaṃjñakam / prāgjātyānusmṛtijñānabalaṃ tatsaphalaṃ matam // abhidh-d_498 //

svaparasantā nikānāmatītajanmaparamparāṇāṃ vicitrasukhaduḥkheṣu prāṇiṣvayamamuṣyakarmaṇo vipāko 'yamamuṣyasvapnanimittadhyāyimanasikāracihnārthāvadhāraṇavadanekavidhasambandhāvabodhavaśitvamasya sūcitaṃ bhavati | yathā khalu bhavyārthasūcakān svapnānanekaśo dṛṣṭvā tāṃścārthānabhiniṣpannān prāyaśaḥ sadṛśānapekṣya niścayo bhavati tadvaditi | yathā ca dhyāyināṃ manasikāreṣu dharmacihnānyutpadyante taiśca suvyakto dharmaparicchedo bhavati | tadvatsarvadharmeṣu mudrā bhagavato viditā | kiṃ punastatkarma vipākasambandhamudrāsviti ? tadetadbalaṃ saṃvṛtijñānātmakameva ||

sattvānāṃ cyutisambhūtyorjñānamanyādhvavṛtti yat / taccyutyutpattibuddhyākhyaṃ balaṃ pūrvavaducyate // abhidh-d_499 //

divyacakṣurāśrayācca jñānātkarmaphalavaicitryacaritāvataraṇajñānaparapratyayo bhavati | pratyutpannaviṣayamapyevam | taddivyacakṣurāśrayajñānaṃ saha praṇidhijñānenāparānte prabhāvyate | tadetatsaṃvṛtijñānātmakameva || āsravakṣayadhīsaṃjñaṃ ṣaḍjñānānyathavā daśa / ata idānīṃ bhagavato vineyakāryaṃ kimavaśiṣṭam ? āsravakṣayaḥ | tasminyajjñānaṃ yasya yadā yairavataraṇadeśanāvidhibhirakṛcchreṇa saṃpadyate tadbhagavān sarvākāramanena jñānena vetti nānyaḥ kaścit | ato 'syaiva tadbalaṃ nānyasya | tatpunaretat ṣaḍjñānasvabhāvaṃ daśātmakaṃ vā | yadyāsravakṣaye jñānam, ṣaḍbhavanti | (jaini_387) paracittaduḥkhasamudayamārgajñānāni hitvā | atha sopāye kṣaye jñānaṃ darśanaṃ bhavati, daśajñānāni bhavanti |

ukto daśabalasvabhāvaḥ |

ākāraniyamo vaktavyaḥ | so 'yamucyate- ṣoḍaśākāramatrādyamanyaiścāpyuttaraṃ bhuvā // abhidh-d_500 // saptamaṃ ṣoḍaśākāramavibhaktākṛtidvayam / aṣṭākāraṃ dvitīyaṃ tu navajñānamayaṃ tu yat // abhidh-d_501 // tathāgatabalaṃ proktaṃ tajjñeyaṃ dvādaśākṛti / sthānāsthānajñānabalaṃ ṣoḍaśabhirākāraiḥ pravartate | anyaiśca tannirmuktairāsravakṣayajñānabalamapi yadi sopāyaṃ kṣayaṃ vivakṣati tadapi ṣoḍaśākāram | atha kṣayamātraṃ tat, ṣaḍjñānamayairākāraiḥ sarvatragāminīṃ pratipajjñānabalaṃ saptamaṃ tadapi tathaiva ṣoḍaśākāram | dvayaṃ tu pūrvenivāsānusmṛticyutyupapattijñānabalamavibhaktākārabalam | dvitīyaṃ tu karmavipākajñānabalamaṣṭākāram | yattu samādhisamāpattijñānabalaṃ tasya navajñānasvabhāvaṃ taireva dvādaśabhirākāraiḥ pravartate | anyadyannoktaṃ tadabhyūhyam |

kiṃ punaḥ kiṃ gocaram ? sarvagocaramatrādyamantyaṃ śāntyavalambi vā // abhidh-d_502 // sarvaviṣayaṃ sthānāsthānabalam | āsravakṣayajñānabalaṃ nirvāṇaviṣayaṃ vā catuḥsatyaviṣayaṃ vā || dvidhā hetubhavālambaṃ saptamaṃ satyagocaram / karmavipākajñānabalaṃ bhavaviṣayam | sarvatragāminī pratipatjñānabalaṃ catuḥsatyālambanam | atītādyaddhi dhātvarthamaṣṭamaṃ samudāhṛtam // abhidh-d_503 // pūrvenivāsānusmṛtijñānabalaṃ 'atītādyaddhi'; dhātugocaram || navamaṃ khalu rūpārthaṃ saṃskṛtālambyate param / cyutyupapattijñānabalaṃ rūpāyatanaviṣayam anyadyadavaśiṣṭaṃ tatsaṃskṛtadharmagocaraṃ draṣṭavyam |

atra punaḥ dvyapekṣo balaśabdo 'yaṃ balaṃ tvapratighātataḥ // abhidh-d_504 // parābhibhavāpekṣaśca sarvāpratighātitvena ca | yatkhalu apratihatasāmathya tadbalamityucyate | mānasaṃ balaṃ daśavidhaṃ bhagavato vyākhyātam ||

kāyikamapyabhidhīyate- sandhau sandhau ca buddhasya kāyenārāyaṇaṃ balam /spraṣṭavyamadhikaṃ tattu daśa hastyādisaptakāt // abhidh-d_505 // nārāyaṇaṃ nāma balamucyate | tacca bhagavato marmaṇi marmaṇi vidyate | nāgagranthiśaṅkalāśaṅkusandhayaśca yathākramaṃ buddhapratyekabuddhacakravartinaḥ |

kiṃ pramāṇaṃ punastannārāyaṇaṃ balam ? yatkhalu daśānāmitarahastīnāṃ balaṃ tadekasya gandhahastinaḥ | evaṃ daśottaravṛttyā mahānagnapraskandivarāṅgacānūranārāyaṇānāṃ vācyam | airāvaṇasahasrasyetyanye | sa hi devodyānayātrāsamaye trayastriṃśacchirasamātmānamabhinirmāyātyadbhutavicitrodyānāyāyamānāni tāvantyeva devakulānyanekasahasraparivārāṇi bhūrjapatravadādāya gacchaḥyeṣa balasamudayastasya | evaṃ tu varṇayanti mānasabalavadanantaṃ kāyikamapi balaṃ buddhānāṃ bhagavatāmiti | tatpunaḥ kāyikaṃ balaṃ spṛṣṭavyāyatanasaṃgṛhītam | gurutvena balasaṃgraho laghutvena daurbalyasyeti varṇayanti |

svaparārthāntasamprāptervaiśāradyacatuṣṭayam / ādyantabalarūpe dve dve karma pratipaddhiyoḥ // abhidh-d_506 //

sūtra uktam- "samyaksambuddhasya vata me sata ime dharmāstvayānabhisambuddhāḥ" iti vistaraḥ | atra hi prathamadvitīyābhyāṃ svārthasampadbhagavatodbhāvitā | pūrveṇa jñānasampat | dvitīyena prahāṇasampat | dvābhyāmanyābhyāṃ parārthasampadā darśitā vyavadānasaṃklelodbhāvanāt |

kataratpunarvaiśāradyaṃ kati jñānātmakam ? taducyate | sthānāsthānabalarūpamādyam | āsravakṣayajñānarūpaṃ dvitīyam | karmasvakajñānabalaṃ tṛtīyam | sarvatragāminīpratipatjñānabalaṃ caturthaṃ vaiśāradyam | tadyāvajjñānasvabhāvānyetāni valāni tāvatsvabhāvāni yathākramaṃ catvāri vaiśāradyāni boddhavyāni |

sūtra uktam- "trīṇīmāni smṛtyupasthānāni yānyāryaḥ sevate" iti vistaraḥ | teṣāṃ punaridaṃ lakṣaṇam-

śrotṛsampattrayāpekṣā trividhā smṛtyupasthitiḥ / saṃsmārāhitasāmarthyasaṃprajanyasvalakṣaṇā // abhidh-d_507 //

śuśrūṣakāśuśrūṣakādibhedādvineyānāṃ traividhyena vyavasthānam | śuśrūṣakādivargatrayābhisandheḥ | svabhāvaḥ punaḥ smṛtiviśiṣṭasaṃprajanyatrayasvabhāvāni trīṇi smṛtyupasthānāni | smṛtiviśiṣṭasaṃprajanyato hi bhagavataḥ śuśrūṣamāṇāśuśraṣamāṇatadubhayayukteṣu vineyasamūheṣu nānando bhavatyāghāto vā ||

mahākaruṇā punaḥ

saṃvṛtijñānarūpatvāddīrghakālānusārataḥ / sarvatra samavṛttyāderbaddhasyaiva mahākṛpā // abhidh-d_508 //

yadā śrāvakasyāpi karūṇā vidyate pratyekabuddhasyāpi kasmād buddhasyaiva mahākṛpetyucyate ? yasmādiyaṃ saṃvṛtijñānasvabhāvā śrāvakādīnāmadveṣasvabhāvā buddhasya ca dīrghakālānugatā sūkṣmānugatā sarvasattvasamagrahapravṛttā sarvatrānugatā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇavidyotitaśarīrādhyāsinī daśabalaparigṛhītā ca | tasmād buddhasyaiva bhagavato mahākṛpetyucyate | uktā asādhāraṇaguṇāḥ ||

śrāvakasādhāraṇā ucyante-

araṇā praṇidhijñānaṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ / arhatsāntānikā hyete pañca tu prāntakoṭikāḥ // abhidh-d_509 //

itarairapi sāmānyā apramādādayo guṇāḥ / eṣāṃ yathopadiṣṭānāṃ śṛṇu vakṣyāmi lakṣaṇam // abhidh-d_510 //

tatra tāvat |

araṇā saṃvṛtijñānaṃ nṛjāntyadhyānaniśrayāt / āryasantānikā jātā savastukamalekṣiṇī // abhidh-d_511 //

iha kaścidarhannakopyadharmā sarvakleśaprahāṇātparamāmṛtasukhamanubhavatyevaṃ cittamutpādayati- kathaṃ nāma pare 'pi ime santānālambanād kleśān notpādayeyuḥ kathañca tamaniṣṭaphalaṃ nānubhaveyuḥ | caturthaṃ dhyānaṃ vivṛddhikāṣṭhāgataṃ samāpadya tathā karoti yathāsya cāravihāragatasya santāne na kaścitkleśamutpādayati |

praṇidhijñānamapyevaṃ sarvadharmāvalambi tu / akopyadharmaṇo khyāte tathaiva pratisaṃvidaḥ // abhidh-d_512 //

praṇidhijñānamapi saṃvṛtijñānasvabhāvaṃ prāntakoṭika caturthadhyānalābhāt, arhadyadyatpraṇidhatte tattajjānīte praṇidhijñānasya sarvadharmālambanatvāt ||

pratisaṃvidaḥ khalvapi

vivakṣitārthasambandhināmasaṃmohabhedinī / ādyānyā tadabhivyaṅgyā jñeyā jñānavicāriṇī // abhidh-d_513 //

tṛtīyā śabdasaṃskārā jñānasaṃmohaghātinī / turīyā tu prabandhoktirdhyānādyutpādanonmukhī // abhidh-d_514 //

tatra dvādaśāṅgapravacanasaṃgṛhīteṣu vakṣyamāṇārthasambandhiṣu vivakṣiteṣu nāmakāyādiṣu yadavivartyaṃ jñānaṃ sā dharmapratisaṃvit | tadavadyotyeṣu paurūṣeyāpauruṣeyasambandheṣu parārthasaṃvṛtyartharāśiṣu yadavivartyaṃ jñānaṃ sārthapratisaṃvit | nāmakāyādivācaka eva vākchabdeṣvarūpadravyaliṅgasaṃkhyāsādhanakriyākālapuruṣo pagrahasambandhini yadavivartyaṃ jñānaṃ sā niruktipratisaṃvit | dharmārthaniruktiṣu dhyānavimokṣasamādhisamāpattivaśitvasaṃprakhyāne yadavivartyaṃ jñānaṃ sā pratibhānapratisaṃvit |

ta ete ṣaḍguṇāḥ prāntakoṭikamityucyante ||

kā kati bhūmikāḥ punarāsāṃ pratisaṃvidāṃ kā vā kati jñānamayī ? tadavadyotyate- arthākhyā khalu sarvatra ṣaḍjñānānyathavā nava / arthapratisaṃvit sarvāsu bhūmiṣu kāmadhātau yāvadbhavāgre navajñānasvabhāvā nirodhajñānaṃ varjayitvā ṣaḍjñānāni nirvāṇasyaiva paramārthatvāt, paracittaduḥkhasamudayamārgajñānāni varjayitvā | pratibhānāhvayāpyevaṃ daśajñānamayī tvasau // abhidh-d_515 // pratibhānapratisaṃvidapi sarvāsu bhūmiṣu daśajñānamayī |

tatra kāme dhyāneṣu dharmākhyā tadanyā tvādyakāmayoḥ / dharmapratisaṃvit kāmadhātau caturṣu dhyāneṣu niruktipratisaṃvit kāmadhātau prathame ca dhyāne | saṃvṛtijñānamayyau tu dve ete pratisaṃvidau // abhidh-d_516 // ubhe apyete saṃvṛtijñānasvabhāve dharmaniruktipratisaṃvidāviti ||

abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau saptamasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ samāptaḥ ||

saptamādhyāye

caturthapādaḥ |

pṛthagjanasādhāraṇāḥ idānīmabhijñādayo guṇā vaktavyāḥ | ta ima ucyante-

ṛddhau śrotre 'nyacitte prāgbhāve cyutyudaye kṣaye / jñānasākṣātkriyābhijñā ṣaḍvā dhīḥ muktivartmani // abhidh-d_517 //

jñānasākṣātkriyā khalu vimuktimārgasaṃgṛhītābhijñetyucyate | keṣāṃ punarguṇānāṃ jñānasākṣātkriyā ? tadapadiśyate | ṛddhipādadivyaśrotracetaḥ- paryāyapūrvenivāsānusmṛticyutyupapādāsravakṣayajñānānāṃ yā jñānasākṣātkriyā sābhijñā | abhijānātītyabhijñāyate vā tayeti abhijñā |

kasmātpunarvimuktimārga evābhijñā śrāmaṇyaphalavat na ānantaryamārgasvabhāvāḥ ? paracittajñānasyānantaryamārgapratiṣedhādarhataścāsravakṣayānantaryamārgatyāge kasyacinnirabhijñatvaprasaṃgāt ||

āsāṃ punaḥ

catasraḥ saṃvṛtijñānaṃ pañca jñānāni cittadhīḥ / sarvāsravakṣayābhijñā ṣaḍjñānānyathavā daśa // abhidh-d_518 //

cetaḥparyāyāsravakṣayābhijñe hitvā | cetaḥparyāyābhijñā pañcajñānāni dharmānvayamārgasaṃvṛtiparacittajñānāni | āsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñā ṣaḍjñānāni daśa vā paracittaduḥkhasamudayamārgajñānāni hitvāathavā daśe'ti || ṣaṣṭhī sarvatra pañcānyā maulīṣu dhyānabhūmiṣu / āsravakṣayajñānasākṣātkriyā sarvāsu bhūmiṣu | śeṣā maulīṣu catasṛṣu dhyānabhūṣviti | yatnavairāgyato labhyāḥ svabhūmyadharagocarāḥ // abhidh-d_519 // sarvāḥ abhijñāḥ yatnato labhyante vairāgyataśca | tatrānucitā yatnataḥ | ucitā vairāgyataḥ | janmāntarābhyastāḥ khalvabhijñā vairāgyato labhyante | vaiśeṣikyo yatnataḥ | 'svabhūmyadharagocarā'ścaitāḥ | ṛddhyā svabhūmiṃ gacchatyadharāṃ ca bhūmim | nirmitanirmāṇamapyevam | divyaśrotrābhijñayāpi svabhūmikamadhobhūmikaṃ ca śabdaṃ śṛṇoti | evaṃ paracittajñānaṃ pūrvenivāsānusmṛtijñānaṃ ca | cyutyupapādābhijñayā ca svādhobhūmiviṣayaṃ rūpaṃ jānāti ||

katamā punarāsāṃ kati smṛtyupasthānāni ?

smṛtyupasthitayastistraścetaḥparyāyadhīrmatā / ṛddhiśrotrākṣyabhijñāsnu prathamā smṛtyupasthitiḥ // abhidh-d_520 //

paracittābhijñā trīṇi smṛtyupasthānāni kāyasmṛtyupasthānaṃ hitvā | cittacaittālambanā khalveṣā | ṛddhiśrotracakṣurabhijñāḥ kāyasmṛtyupasthānaṃ rūpālambanatvāt | ṛddhiḥ khalu caturbāhyāyatanālambanā | divyaśrotracakṣuṣī yathākramaṃ śabdarūpāyatanālambane |

kuśalādibhedena tu divyamavyākṛtaṃ śrotraṃ netraṃ cānyā śubhā matāḥ / divyaśrotracakṣuṣī kilāvyākṛte | tacca na | abhijñānāṃ vimuktimārgasvabhāvyāccakṣuḥśrotravijñānayoścāvikalpatvādvimuktijñānānutpattiḥ | caturṣu dhyāneṣu tu asti prajñāviśeṣaḥ svabhūmikabhūtaphalo yatsaṃmukhībhāvātsvabhūmikaphalameva cakṣuḥśrotraṃ saṃmukhībhāvaṃ gacchati | yattaccakṣuḥśrotravijñānayorāśrayī bhavati tasmānna tadvijñāne saṃprayuktā prajñābhijñeti |

kathaṃ punaretayorabhijñāśabdaḥ ? taducyate- abhijñāphalatābhijñā manovijñānaprajñayā // abhidh-d_521 //

abhijñāphalamatrābhijñāśabdenoktam | manovijñānasaṃprayuktayā tu prajñayābhijānātīti | saivābhijñā nirūpakatvāt |

kati punarāsāṃ vidyā ?

tisro vidyā matāstryadhvasaṃmohādivyudastaye / ekā svabhāvato 'śaikṣī dve tvaśaikṣāśrayodayāt // abhidh-d_522 //

pūrvanivāsacyutyupapādāsravakṣayajñānatatsākṣātkriyāstisraḥ khalvaśaikṣyo vidyā ucyante | kasmādetā eva ? eta eva tisro vidyāḥ yasmādābhiravidyātrayaṃ vinivartate | pūrvenivāsābhijñājñayāpūrvāntasaṃmohaḥ nivartate | cyutyupapādābhijñayā tvaparāntasaṃmoho nivartate | āsravakṣayābhijñayā madhyādhvasaṃmohaḥ |

yadyapi ca tisro 'pyaśaikṣāstathāpi 'ekā svabhāvato 'śaikṣī dve tvaśaikṣāśrayodayāt'; | antyā vāśaikṣī svabhāvataḥ santānataśca | ādye dve tvaśaikṣasantānādaśaikṣāvityucyante |

kati punarāsāṃ prātihāryāṇi ?

ṛddhicittakṣayābhijñā pratihāryatrayaṃ smṛtam / harato dve kuśāstṛbhyo mārebhyo harate param // abhidh-d_523 //

ṛddhyādeśanāprātihārye khalu kuśāstṛbhyaḥ kapilolūkākṣapādādibhyo vineyajanacittamapahṛtya buddhe bhagavati paramārthaśāstari saṃniyojayataḥ | anuśāsanāpratihāryaṃ mārebhyo 'pahṛtya sarvajñaṃ mārgadeśike pravare pratiṣṭhāpayati ||

kā punariyamṛddhiḥ ?

samādhī ṛddhirityuktā phalamaiśvaryaṣṭadhā / dvidhaitadgatinirmāṇe trividhā gatiriṣyate // abhidh-d_524 //

ṛddhiḥ khalu samādhirūpā tatphalatvāttu prātihāryamṛddhiratyuktaṃ sūtre | aṅgaparigṛhīte samādhau sati sarvametatprātihārya mṛddhyati | tasmātsamādhireva ṛddhiḥ | tasyāḥ phalamaṣṭaguṇamaiśvaryamaṇimādi |

yacca sūtre 'padiṣṭamekānekayathecchitarūpāvasthānādistatpunaretamṛddhiphalaṃ dvividhaṃ gatiśca nirmāṇaṃ ca | gatirapi trividhā | tatra

manomayī gatiḥ śāsturicchāmātrapravṛttitaḥ / adhimokṣakṛtānyeṣāṃ tato dehābhivāhinī // abhidh-d_525 //

manojavāḥkhalu ṛddhirbuddhasyaiva | manasa iva javastasyāḥ | yāvatā kālena cakṣurvijñānaṃ nīlaṃ pratipadyate yāvatā kālena bhagavāñccharīreṇa sarvalokāntarāṇi vyāpnotyanantarddhiśarīrā hi buddhā bhagabanto 'nābhogena yathecchitābhiprāyasiddheḥ bhagavato buddhasya | śrāvakādīnāṃ punaḥ śarīravāhinī gatirbhavati yathā devānāṃ pakṣiṇāṃ vā | ādhimokṣikī ca dūramapyāsannamadhimucyāstagamanaṃ saṃpadyate | bāhuprasāraṇamātreṇa sumerumūrddhani prādurbhavati | vyākhyātaṃ samādhiphalam ||

gamanaṃ nirmāṇamidānīṃ vaktavm | taddvividhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ ca | tatra tāvat-

rūpagandharasasparśāḥ kāme nirmāṇamiṣyate / rūpasparśau matau rūpe sveśarīre 'tha vā bahiḥ // abhidh-d_526 //

kāmāvacaraṃ khalu bāhyamāyatanacatuṣṭayaṃ nirmīyate | nānyadīśvarakartṛtvavādābhyupagamaprasaṃgāt | rūpāvacaraṃ tvāyatanadvayaṃ tatra gandharasābhāvāt | tatpunaretat svaśarīre paraśarīre ca draṣṭavyam | etaccaturvidhaṃ nirmāṇaṃ kāmadhātāvevaṃ rūpadhātau draṣṭavyam | ityaṣṭavidhaṃ nirmāṇam |

kiṃ khalu nirmāṇamabhijñayā nirmīyate ? kiṃ tarhi ?

abhijñāphalacittena tattāni tu caturdaśa / ādyadhyānaphalaṃ dve tairūrdhvabhūmyekavṛddhitaḥ // abhidh-d_527 //

prathamadhyānaphale khalu nirmāṇacitte kāmāvacaraṃ prathamadhyānabhūmikaṃ ca, dvitīyadhyānaphalāni trīṇi, tṛtīyadhyānaphalāni catvāri, caturthadhyānaphalāni pañca ||

kathaṃ punarnirmāṇacittāni labhyante ?

tallābho dhyānavat jñeyaḥ

yathā khalu dhyānāni vairāgyata upapattitaḥ prayogataśca labhyante tathā nirmāṇacittāni |

kathaṃ punastadutpadyate ? śuddhakācca svataśca tat / śuddhakād dhyānādanantaraṃ nirmāṇacittamutpādyate nirmāṇacittādeva vā nānyataḥ | tataḥ khalvapi nirmāṇacittādanantaraṃ śuddhakadhyānaṃ nirmāṇacittaṃ cotpadyate nānyat | sarvasya ca nirmitasya svabhūmenaiva nirmāṇamadhareṇāpi bhāṣaṇam // abhidh-d_528 // na khalvanyabhūmikaṃ nirmāṇamanyabhūmikena nirmāṇacittena nirmīyate | bhāṣaṇaṃ tu svabhaumenādharabhaumena ca | kāmadhātuprathamadhyānabhūmiko hi nirmitaḥ svabhūmikenaiva cittena bhāṣate | ūrdhvabhūmikāstu prathamadhyānabhūmikena, tatraiva vijñaptisamutthāpakacittasadbhāvāt ||

kiṃ punarnirmitanirmātroḥ krameṇa vāgbhāṣaṇaṃ bhavatyatha yugapat ? taducyate- nirmātraiva sahaiteṣāṃ bhāṣaṇaṃ sugatādṛte / uktaṃ hi

"ekasya bhāṣamāṇasya sarve bhāṣanti nirmitāḥ | ekasya tūṣṇīṃ bhūtasya sarve tūṣṇīṃ bhavanti te || "

bhagavatastu icchātaḥ pūrvaṃ paścādyugapadvā nirmitā bhāṣante | teṣāṃ punaḥ ekasya bruvataḥ sarve nirmitā bruvate samam // abhidh-d_529 //adhiṣṭhāya tu nirmāṇaṃ bhāṣante 'nyena cetasā / 'adhiṣṭhāya tu nirmāṇaṃ'; saṃsthāpyetyarthaḥ | anyena cetasā vijñaptisamutpādakākhyena vācaṃ pravartayatītyato 'pi nāsti nirmāṇāntardhāno doṣaḥ | tatpunaretadadhiṣṭhānaṃ na kevalaṃ jīvata eva | kiṃ tarhi ? adhiṣṭhānaṃ mṛtasyāpi sthirasyaiva tu vastunaḥ // abhidh-d_530 // āryamahākāśyapādhiṣṭhānena tadasthiśaṃkalāpasthānaśravaṇāt sthirasyāsthilakṣaṇasya na māṃsarudhirādīnāmasti ||

kiṃ punarekacittenaikaṃ nirmitaṃ nirmiṇotyatha bahūn ? ajayyekamanekena jayiṇastadviparyayaḥ / ādyābhinirhārairbahubhirnirmāṇacittairekaṃ sopādānaṃ ca nirmitaṃ nirmiṇoti | (jaini_403) rjitāyāṃ tvabhijñāyāṃ nirmāturicchayā bahūnapyekacittena nirūpādānamapi ca nirmiṇoti |

tatputaretannirmāṇacittaṃ dvividhaṃ bhāvanāmayamupapattiprātilambhikañca | tatra avyākṛtamabhijñotthaṃ upapattya tvayaṃ tridhā // abhidh-d_531 // yatkhalu bhāvanāphalaṃ nirmāṇacittaṃ tadavyākṛtaṃ bhavati | upapattiprātilambhikaṃ tu kuśalādinā triprakāram | tadupapattiphalaṃ daśātiśayayuktam |

arhatāṃ daśadhā tvetadaiśvaryamupapadyate / sarvāsravakṣayajñānavimuktidvayayogataḥ // abhidh-d_532 //

yadetatadaṇimādiśaikṣāntaṃ daśavidhamaiśvaryasukhaṃ tadatiśayayuktamarhatāmevopapadyate ||

yadi tarhi trayāṇāmarhatāmetadaiśvaryaṃ samānamasti kastarhi viśeṣaḥ śāstṛśiṣyayoḥ ? tatredamupadiśyate-

aiśvaryapi samānesminyathokte śāstṛśiṣyayoḥ / antaraṃ sumahacchāsturyattatpūrvamudāhṛtam // abhidh-d_533 //

daśabalādyāveṇikabuddhaguṇacintāyāṃ catuṣpratyayatā nadyuttaraṇe gandhahastya śvaśaśakadṛṣṭāntaiśca viśeṣāntaraṃ boddhavyamiti ||

abhidharmapradīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau saptamasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ ||

samāptaśca jñānavibhāgo nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||

aṣṭamo 'dhyāyaḥ |

prathamaḥ pādaḥ |

vyākhyātā hi vistaraśo vidarśanā | śamatha idānīṃ vaktavyaḥ | sa khalveṣa śamathaścaturthadhyānārūpyasaṃgṛhītaḥ | tatra tu sāṅgā cittasthitirdhyānaṃ taccaturdhāṅgabhedataḥ / śamathaḥ khalu sāṅgā kuśalā cittaikāgratā dhyānamityucyate | yasya khalu dharmasyāṅgaparigṛhītato(syo ?) drekāt cittacaittānyālambanāntaraṃ na pratipadyante sa dharmaścaitasikaḥ samādhirityākhyāyate | tadaṅgabhedena caturvidhamiti vakṣyāmaḥ | tasyāṃ punaścittasthitau dhyānoktirāñjasī tatra bhāktī tatsahabhūṣvapi // abhidh-d_534 // samādhisvabhāvaṃ khalu paramārthena dhyānam | saparivāraṃ tu gṛhyamāṇaṃ pañcaskandhasbabhāvam | bhaktikalpanayā tatsahabhūṣvapi dharmeṣu tācchabdyam || saṃkṣepādiyamākhyātā dhyānajātiścaturvidhā / prathamaṃ dhyānaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthamiti | dravyabhedānahaṃ tasyāḥ pravakṣyāmi yathāgamam // abhidh-d_535 // dravyabhedastu dhyānajāteścaturvidhāyāḥ samāpattijāteśca tāvatyā eva samāsena vakṣyāmi ||

tatra tāvat |

sahārūpyacatuṣṭvena samāpattirmatāṣṭadhā / catuḥ pañceṣu skandheṣu taduktervargavṛttitaḥ // abhidh-d_536 //

pañcaskandheṣu vargībhūteṣu dhyānasamāpattiḥ prajñāpyate | catuḥpañceṣvārūpyasamāpattiriti ||

bhedena tu samāpattidravyāṇi daśa sapta ca / sāmantakaiḥ sahāṣṭābhirdhyānāntarikayāpi ca // abhidh-d_537 //

aṣṭānāṃ khalu samāpattibhūmīnāmaṣṭānāmeva sāmantakadravyāṇāṃ tatpraveśopāyabhūtāni dhyānāntarikā ca prathamadhyānasaṃgṛhītā | etāni khalu saptadaśa yathāsthaulyaṃ bhidyamānāni saptadaśa bhavantītyata āha- tadbhedāḥ khalvime 'nyepi vakṣyante śāstracoditāḥ / anye 'pi khalu samāpattibhedāstadantargatā eva sūtrābhidharmoditā vakṣyante | buddhabuddhestu te sarve tattvenāyānti gocaram // abhidh-d_538 // bhagavāneba hi sarvaprathamadhyānasamāpattyādibhedeṣu, anantasvabhāvaprabhāvakriyāphaleṣvaparokṣabuddhivṛttiriti ||

ta ete dhyānārūpyāstriprakārāḥ katham ? tadārabhyate-

tridhā dhyānāni maulāni sāsvādādiprabhedataḥ / tathaiva traya ārūpyā bhavāgraṃ tu dvidhā matam // abhidh-d_539 //

tatra maulāni tāvad dhyānāni traividhyānyāsvādanāsaṃprayuktaśuddhakānāsravabhedāt | evaṃ trayo maulā ārūpyāḥ | bhavāgraṃ tu nāstyanāsravam | kāmadhātorbhavāgrasya ca bhavamūlatvāt ||

sāmantāni dvidhā sapta prathamaṃ tu tridhā matam / dhyānāntaraṃ tridhā tadvadakliṣṭaṃ tvadharāśrayam // abhidh-d_540 //

prathamadhyānasāmantaṃ hitvānyāni sapta sāmantāni dviprakārāṇyanyatrānāsravāt | prathamadhyānasāmantakaṃ tu triprakāram | kecittu āsvādanāsaṃprayuktaṃ necchanti | tadvad dhyānāntarikā tridheti vartate | yattatrākliṣṭaṃ tadadharāśrayaṃ dravyamiti ||

kiṃ punareṣāmāsvādanādisaṃprayuktānāṃ trayāṇāṃ lakṣaṇam ? ucyate-

āsvādavatsatṛṣṇaṃ yacchaddhakaṃ laukikaṃ matam / ado(dho?)dhvastaṃ tadāsvādyamatilokamanāsravam // abhidh-d_541 //

yatkhalu satṛṣṇaṃ tadāsvādanāsaṃprayuktamityucyate | tṛṣṇāyā āsvādaparyāyatvāt | yattu na saṃprayuktaṃ tadapi tṛṣṇāsahagatatvādāsvādavadityucyate tṛṣṇayaikaphalatvāt | yattu sāsravaṃ kuśalaṃ samāpattidravyaṃ tacchuddhakamākhyāyate | kleśamalāsaṃparkādalobhādiśukladharmayogācca |

tadetacchuddhakaṃ tasyāsvādanāsaṃprayuktasyāsvādyam | tena hi tatsamanantarātītamāsvādyate | yenāsvādayati tamāpanno yadāsvādayati tasmādvyutthitaḥ | anyonyasaṃsargāddhi tṛṣṇāsamādhyornnāmanirvṛtiḥ | tṛṣṇāvaśātsamādherāsvāda nāma, samādhivaśāttṛṣṇāyāḥ dhyāna nāma, anyathā vipratiṣiddhaṃ syāt | na hi kaścittṛṣṇāṃ samāpadyate, na ca samādhināsvādayatoti | lokottaraṃ tu samāpattidravyamanāsravamityucyate ||

āsāṃ punaḥ samāpattīnāṃ dhyānānyevāṅgavarti nārūpyāḥ | kati punaḥ kasya dhyānasyāṅgāni ? tadidaṃ prastūyate-

aṅgānyādye śubhe pañca vitarkaścittasūkṣmatā / prītiḥ sukhaṃ samādhānaṃ kliṣṭaṃ sukhavivarjitam // abhidh-d_542 //

prathame tāvacchubhe dhyāne pañcāṅgāni vitarkavicāraprītisaukhyasamādhayaḥ | kliṣṭe catvāri sukhaṃ hitvā ||

sādhyātmasaprasādāstu sukhaprītisamādhayaḥ / dvitīye 'ṅgāni catvāri kliṣṭe śraddhā sukhādṛte // abhidh-d_543 //

dvitīye kuśale dhyāne catvāryaṅgāni | ādhyātmasaṃprasādaḥ prītiḥ sukhaṃ cittaikāgratā ca kliṣṭe dve śraddhā sukhaṃ hitvā ||

tṛtīye pañcame prajñā smṛtyupekṣā sukhaṃ sthitiḥ / kliṣṭe tvaṅgadvayaṃ jñeyaṃ samādhirvedanāsukham // abhidh-d_544 //

tṛtīye śubhe dhyāne upekṣā smṛtiḥ saṃprajñānaṃ sukhaṃ samādhiśca | kliṣṭe tu dve 'samādhirvedanāsukham'; ||

antye catvāryupekṣe dve samādhiḥ smṛtireva ca / kliṣṭe dhyāne caturthe tu dve aṅge vedanā sthitiḥ // abhidh-d_545 //

caturthe khalu dhyāne śubhe catvāryaṅgāni | aduḥkhāsukhāvedanā upekṣā ca smṛtipariśuddhiḥ samādhiśca | kliṣṭe tu dve vedanā sthitiśca ||

kati punareṣāṃ dravyato bhavanti kati nāmataḥ ?

dravyātmanā daśaikaṃ ca nāmnā tvaṣṭau daśaiva ca / aṅgānyetāni kathyante catuṣkoṭirataḥ smṛtaḥ // abhidh-d_546 //

dravyataḥ khalvekādaśa bhavanti | prathame dhyānāṅgāni pañca | dvitīye 'dhyātmasaṃprasādo vardhate | tṛtīye samādhivarjyāni vardhante | caturthe tvaduḥkhāsukhāvedaneti |

nanu ca yat tṛtīye dhyāne sukhamuktaṃ tathā prathamadvitīyayoḥ..........

abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau aṣṭamasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ samāptaḥ ||

aṣṭamādhyāye

dvitīyapādaḥ |

śamathasya ca / dhyānasāmantakārūpyeṣvaṅgānāmavyavasthitiḥ // abhidh-d_547 //

dhyānasāmantakeṣu khalu vidarśanodṛktā śamatho nyūnaḥ | ārūpyeṣu sarvatra śamatho 'dhikavṛttirvipaśyanā nyūnatarā | vipaśya paśyato saṃjñāyāmiti vacanādaṅginyapi paścāduddeśo bhavati | tataḥ siddhaṃ vipaśyanāḥ ||

yadā khalu catvāryapi dhyānāni vipākaṃ prati neñjante kasmāccaturthamevānejyamucyate ? tatrāpadiśyate-

vitarkacāravidhvaṃsātpraśvāsāśvāsasaṃkṣayāt / upekṣāveditābhāvādantyamānejyamucyate // abhidh-d_548 //

trīṇi khalvapi dhyānāni señjitānyuktāni bhagavatā vitarkādyapakṣālayogāt | vitarkavicārāśvāsapraśvāsau sukhaduḥkhasaumanasyadaurmanasyānītyaṣṭāpakṣālāḥ | taiścaturthaṃ dhyānamakampyamityuktamabhidharme | vitarkavicāraprītisukhairakampanīyatvādānejyaṃ caturthamuktaṃ sūtre | ābhiprāyikaḥ sūtranirdeśo lākṣaṇikastvabhidharme | tathāhi "sukhaduḥkhayoḥ prahāṇātsaumanasyadaurmanasyayoścāstaṅgamāccaturthaṃ dhyānamupasampadya viharati" ityuktam | abhidharme vitarkavicāraprītisukhānyeveñjitam ||

idamidānīṃ vaktavyam | iha dhyānasamāpattiṣu prathamadvitīyayordhyānayoḥ saumanasyamuktaṃ prītivacanāt | prītirhi saumanasyam | tṛtīye sukhaṃ caturthe upekṣā | tatkiṃmupapattidhyāneṣvapyeṣa eva vedanāniyamaḥ ? netyucyate | kiṃ tarhi ?

ādye prītisukhopekṣā dvitīye tu sukhādṛte / sukhopekṣe tṛtīye 'ntye upekṣaiva vidiṣyate // abhidh-d_549 //

prathamadhyānopapattau khalu tisro vedanāḥ | sukhaṃ trivijñānakāyikaṃ, saumanasyaṃ manobhaumamupekṣā caturvijñānakāyikī | dviṃtīyadhyānopapattau dve vedane saumanasyopekṣe manobhūmike | nātra sukhamasti pañcavijñānakāyābhāvāt | tṛtīyadhyānopapattau dve vedane manobhūmike | caturthadhyānopapattāvupekṣaiva vedanā vidyata iti ||

nanu ca dvitīyādiṣu dhyāneṣu rūpaśabdaspraṣṭavyānāmupalabdhayaḥ santi vijñaptisamutthāpakaṃ ca cittam | tatkathaṃ tatra trivijñānakāyikā vedanā nāstītyucyate, vitarkavicārau ceti ? naiṣa doṣaḥ | svabhūmikapratiṣedhāt | kutastena tarhi rūpādayo vijñāyante ka yavijñaptiścotthāpyate ? tadapadiśyate-

dṛkchrotrakāyavijñānaṃ vijñaptijanakaṃ tathā / yadbhūmāvavicārāyāmādyādavyākṛtaṃ tu tat // abhidh-d_550 //

dvitīyadhyānopapannāḥ khalu rūpaśabdaspraṣṭavyānyupalipsavo jigamiṣavo prathamadhyānabhūmikāni cakṣuvijñānādīni trīṇi vijñānāni vijñaptisamutthāpakaṃ ca saṃmukhīkṛtya nirmāṇacittavadupalabhante spandante ceti | tatpunaḥ prathamadhyānabhūmikaṃ cittamavyākṛtameva saṃmukhīkurvanti na kuśalaṃ nyūnenābahumānatvānna kliṣṭaṃ vītarāgatvāt | tadyathā kaścidīśvaro daridramitragṛhaṃ gataḥ | tenāsau suhṛdā sarvasvapradānenopanimantrito mitracittānuvartanayā hīnotkṛṣṭaṃ vastu hitvā yatkiñcid gṛhṇīte tadvaditi | vyākhyātasvarūpāṇi dhyānāni ||

ārūpyāḥ vaktavyāḥ | tadārabhyate-

khanimittodgrahākṛṣṭaḥ proktānantamanaskṛtiḥ / visarvarūpa ārūpya ākāśānantyasaṃjñakaḥ // abhidh-d_551 //

anantākāśanimittodgrahaḥ tatsaṃjñāpravṛttinimittaṃ paścāttu catuḥskandhālambanāstadanyatamālambanā anyadharmālambanā vā manaskārāḥ saṃmukhībhāvaṃ gacchanti | uktaṃ hi bhagavatā- "sarvvaśo rupasaṃjñānāṃ samatikramātpratidhasaṃjñānāmastagamānnānātvasaṃjñānāmamanasikārādanantamākāśamānantyayāyatanamupasampadya viharati" iti |

kaḥ punarāsāṃ tisṛṇāṃ rūpādisaṃjñānāṃ viśeṣaḥ ? prapañcarūpasaṃjñābhiratra viśeṣo boddhavyaḥ | tadasmādāgamādvividhādyā rūpārūpyaskandhāḥ saṃgṛhītāḥ | tatra samāpattilakṣaṇā cittānuparivartinā śīlena viyutā śeṣenopapatti lakṣaṇāt | ta eta ārūpyāḥ prathamārūpyasāmantakaṃ hitvā vibhūtarūpasaṃjñā bhavanti | prathamasāmantakaṃ tu caturthadhyānāvidūṣitavṛttitvādgāḍhabandha miti | atastadekaṃ na vibhūtarūpasaṃjñākhyaṃ labhate |

kathaṃ punarnirdhāryate nārūpyeṣu rūpamastīti ? āgamādyuktitaśca | (jaini_413) āgamastāvat- "sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt" ityāviṣkṛtamidam | anyadāptavacanam- "arūpiṇaḥ santi sattvāḥ" iti | īṣadrūpatvādarūpiṇonudarā kanyāvaditi cet | na | sarvaśa ityapadeśāt, niḥsaraṇokteśca | uktaṃ hi "rūpāṇāṃ niḥsaraṇamārūpyāḥ" iti | yathā hi "yat kiñcidabhisaṃskṛtamabhisaṃviditaṃ nirodhastasya niḥsaraṇam |" nirodhe khalu sarvasaṃskṛtaviyogo 'myupagamyate | na hi mūrtivigrahalakṣaṇo mokṣaḥ tatpravṛttinirodhitvāt |

yuktirapi | rūpāśrayādīnyavadhūya svodvegamukhena tadāśrayāddasyūpadrutatadviyuktadeśāśrayavat | uktastarhyārūpyebhyo rūpiṣūpapadyamānānāṃ rūpamutpadyate hetupratyayādhipatipratyayabalāt, nāmarūpasyānyonyahetutvācca | tatra sabhāgavipākahetvoreva tayorapyastitvāt kāraṇatvaṃ rūpapratyayena ca vijñānotpattidarśanāt, cittaviśeṣotpādāt mahābhūtendriyaprasādādirūpotpattidarśanāccānyonyahetutvasiddhiḥ ||

uktaḥ prayogaprathamārupyaḥ | dvitīyo 'pyucyate- tadvaccittavibhutvekṣī vijñānānantyalakṣaṇaḥ / ākāśānantyasaṃjñādveṣī tadālambanānantyavijñānādhimokṣābhimukhabuddhiranantaṃ vijñānānantyāyatanamupasampadya viharati | atrāpi paścāccatuḥskandhālambanāstadanyataskandhālambanā śāśvatadharmālambanāśca manaskārāḥ saṃmukhībhavanti | tadvikṣiptasaṃjñakaḥ vijñānānantyadveṣī ca akiñcanyāhvayaḥ punaḥ // abhidh-d_552 // sa khalu yogī vijñānānantyasaṃjñādveṣī tatrākiñcanasaṃjñitvādākiñcanyāyatanamupasampadya viharati | athavā nāsti kiñciṃdupekṣāprayoganiṣpattirākiñcanyāyatanamityucyate | anantākāraudārikadarśano hi tadviveke saṃjñāvimokṣaḥ pravartate | ata evākiñcanyāyatanaṃ paramopekṣetyucyate | yasmāttatrānantākārānabhisaṃcetanā cetaso 'nābhogatā saṃtiṣṭhate || tadvittūcchedaśaṅkī ca na saṃjñāsaṃjñasaṃjñakaḥ / sa khalu saṃkṣiptāmapi vibhutvasaṃjñāṃ saṃjñāśalya iti kṛtvā tāmalpāmapi vispaṣṭaparicchinnarūpāṃ saṃjñāmutsṛjyocchedaśaṅkī ca vispaṣṭarūpāṃ satīṃ naivasaṃjñaṃ nāsaṃjñamupasampadyate | ato naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyate | na saṃjñāveditanirodhaṃ nāpi vispaṣṭāṃ pūrvasamāpattisaṃjñām | sarvaiṣu cārūpyeṣu ādau tathā prayuktatvāt tatsaṃjñā vyapadiśyate // abhidh-d_553 // na tu tanmātrasaṃjñā evārūpyā ityāviṣkṛtametatpūrvameveti | vyākhyātāni maulānyaṣṭau samāpattidravyāṇi ||

sāmantakānāṃ punarādidhyānasāmantakasyānāgamyākhyasya kiṃ rūpam ? tadapadiśyate-

savitarkavicāraṃ yatsāpekṣaṃ sānuvartakam / cittamāryetarākāraṃ tadānāgamyamucyate // abhidh-d_554 //

yatkhalu prathamamauladhyānapraveśopāyacittaṃ savitarkaṃ savicāramupekṣāvedanāsaṃprayuktaṃ sānuparivartakaṃ...............

......abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau aṣṭamasyādhyāyasya dvitīyapādaḥ || .......

aṣṭamādhyāye

tṛtīyapādaḥ | ......

..........vyutkrāntakasamāpattiṃ, samāpadyante tadapadiśyate-

catvāro dhyāyinaḥ proktāścaturdhyānavidarśanāt / sampadvipattisaṃjñāyā hānapakṣyādivedinaḥ // abhidh-d_555 //

catvāro hi dhyāyino bhagavatoktāḥ | "teṣāmekaḥ samāpattau vipattisaṃjñī, dvitīyo vipattau sampattisaṃjñī, tṛtīyaḥ sampattau sampattisaṃjñī, caturtho vipattau vipattisaṃjñī" iti | ete hānasthitiviśeṣotkarṣadhyānabhedadarśanayogāt catvāro bhavanti ||

kaḥ punarayaṃ dhyātā kāni vā dhyānadhyeyadhyānaphalāni ? tadāviṣkriyate- dhyātā proktastathā dhyeyaṃ dhyānaṃ dhyānaphalaṃ tathā / sarvametaccatuṣṭayaṃ pūrvameva vistareṇābhihitam | bhavatastu asiddheruktadoṣatvānnāstyātmādicatuṣṭayam // abhidh-d_556 // na hi tavaitaccatuṣṭayaṃ siddham aupaniṣadasāṃkhyavaiśeṣikādiparikalpitapramātṛpramāṇaprameyapramāṇaphalāni pūrvamevoktadoṣāṇi ||

kiṃ punaḥ karmānuṣṭhānānmokṣo bhavati, āhosvijjñānānuṣṭhānāditi ? tatra brūmaḥ-

karmānuṣṭhānato mokṣo jñānānuṣṭhānatastathā / vyāpāre sati sadbhāvādyāthātmyāvagamepi ca // abhidh-d_557 //

trīṇi khalu karmāṇi | dānaśīlabhāvanākhyānyanuṣṭhāya daśa ca jñānāni dharmasvasāmānyalakṣaṇasaṃmohapratipakṣabhūtānyanuṣṭhāya paraṃ brahma prāpnoti nānyatheti | tadetadāviṣkriyate- karma tvatra dvidhā jñeyaṃ puṇyāpuṇyakriyākriye / tatra khalu puṇyakriyā tridhā proktā viratistadvidhoditā // abhidh-d_558 // karmādicintāyām ||

jñānaṃ tu naiṣṭhikaṃ jñeyaṃ yathāpūvaṃmudāhṛtam / ato 'nyadbhajate yastu khalīnaṃ carvayatyasau // abhidh-d_559 //

yastu manyate paśvādyālaṃbhanādibhiḥ karmabhiḥ bhoktṛbhogyāntaraparijñānādibhiśca mokṣo bhavati sa vaktavyaḥ 'khalīnaṃ carvayati |'; yasmāt

parapīḍāpravṛttatvādvadhalobhānṛtādayaḥ / apāyahetavo jñeyāḥ śreyodvāravibandhinaḥ // abhidh-d_560 //

hiṃsānṛtalobhādayo hi doṣāḥ kugatigamanahetavo na svargāpavargagamanopāyāḥ | śāstracoditā hiṃsā nādharma iti cet | na | śāstralakṣaṇāparijñānāt | katham ? yasmāt

yuktārthacodanād duḥkhatrāṇāddoṣānuśāsanāt / śāstramityucyate 'to 'nyajjñeyaṃ vātikabhāṣitam // abhidh-d_561 //

yatkhalu pramāṇatrayaviruddhārthaṃ vākyam, yacca pāpakebhyaḥ karmebhyaḥ kugatigamanahetubhyo nivāraṇena trāyate, yacca rāgadveṣamohānanuśāsti tadvākyaṃ (jaini_418) śāstramityucyate | nānyaditi | tasmādanyadanāptavacanam | na | vedamantrāṇāṃ viṣopaśamanasāmarthyadarśanāt | pratyakṣaṃ hi pramāṇaṃ balīyastatpūrvake ca dve pramāṇe trayīdharmābhihite pramāṇamiti | tatredaṃ pratyucyate-

pārasīkādimantrāṇāṃ viṣotsadabalaṃ kvacit / dṛśyate na tu sarvasminnariṣṭādyanivartanāt // abhidh-d_562 //

dṛṣṭaṃ hi sāmarthyaṃ pārasīkaśabarakāpālikādimantrāṇāmapi na tu tairmantraiḥ pāpanāśo 'bhyupagabhyate bhavadbhiḥ, na ca sarvasya viṣamaṃ praśamayanti; tadgatāriṣṭādinā maraṇadarśanāt | yadi ca śāstracoditā hiṃsā mantrasāmarthyāddharmāṅgaṃ sampadyate kasmānna mantrasāmarthyādeva paśuṃ ghātayati ? kiṃ śastrapātanagalāmreḍakādyupakramānuṣṭhānena ? mantrasāmarthyādeva ca piṣṭakṛtapuroḍāśānāṃ svargagamanahetorapūrvasyābhivyaktirbhavatvalaṃ paśvādivadheneti | dṛṣṭaṃ ca mantrāṇāṃ viṣopaśamane sāmarthyaṃ na tu vināhārapānādibhiḥ kṣuttṛṣṇapraśamanādiṣu | evaṃ mantrāṇāṃ viṣopaśamane sāmarthyaṃ bhavatu | mā bhūtpāpavināśana iti |

yadapyucyate bhavadbhiḥ | vaitānakarmānuṣṭhātāro brāhmaṇā eva mokṣavartmanyadhikriyante netare varṇā iti tadapi ḍimbhābhihitameva satāṃ pratibhāti | yasmāt |

rāgādyairdūṣyate cittaṃ śraddhādyaiśca viśudhyate / viprasyāpi yatastasmād guṇavāneva mucyate // abhidh-d_563 //

tadyathauṣadhaṃ viśuddhakoṣṭhasyaivārogyaṃ janayati nolbanavātādidoṣasya | tasmādbhavyajātīyaḥ śraddhādiguṇaparibhāvitātmā kumbhakāro 'pi mokṣavartmanyadhikriyate | na caturvedo rāgadveṣamohādidoṣorarīkṛtacittabhūmiriti | alamatiprasaṅgena prakṛtameva prastūyatām | tadidamārabhyate-

śuddhaṃ caturvidhaṃ hānabhāgīyādi yathākramam / nyūnatulyabalotkṛṣṭanirmalānuguṇaṃ hi tat // abhidh-d_564 //

caturvidhaṃ khalu śuddhakaṃ hānabhāgīyaṃ sthitibhāgīyaṃ viśeṣabhāgīyaṃ nirvedhabhāgīyam evamārupyamanyatra bhavāgrāt | taddhi trividhaṃ viśeṣabhāgīyaṃ hitvā ||

kiṃ punareṣāṃ lakṣaṇam ? kleśasvoparimasthānanīrajaskānuvarti vā / yathākramaṃ khalu kleśotpattyanuguṇaṃ hānabhāgīyaṃ, svabhūmyanuguṇaṃ sthitibhāgīyamūrdhvabhūmyanuguṇaṃ viśeṣabhāgīyamanāsravānuguṇaṃ nirvedhabhāgīyam | tasmādanāsravamutpadyate |

athaiṣāṃ caturṇāṃ kati kasmādanantaramutpadyante ? dve trīṇi trīṇi ca dve vā hānapakṣyādyanantaram // abhidh-d_565 // hānabhāgīyasya khalvanantaraṃ dve utpadyete hānasthitibhāgīye | sthitibhāgīyasya trīṇyanyatra nirvedhabhāgīyāt | viśeṣabhāgīyasyāpi trīṇyanyatra hānabhāgīyāt | nirvedhabhāgīyānantaraṃ tadevaikamiti || vyutkrāntakasamāpattirarhato 'kopyadharmaṇaḥ / sa khalveṣārhato 'kopyadharmaṇa eva niṣkleśatvātsamādhivaśitvācca | dṛṣṭiprāptasya yadyapi tīkṣṇendriyatvātsamādhau vaśitvaṃ na tu niṣkleśā santatiḥ | samayavimukto yadyapi niṣkleśo na tvasya samādhau vaśitvamiti |

kathaṃ punariyamutpādyate ? tatprayogo dvidhā bhūmirgatvāgamyajigīṣayā // abhidh-d_566 // dharmabhūmyutkrameṇāṣṭau śuddhakākhyādanāsravam / śuddhakācca tṛtīyaṃ svaṃ niṣṭhā śuddhācca nirmalam // abhidh-d_567 //

'gatve'tyanulomamaṣṭau bhūmīḥ samāpadya | 'āgamye'ti pratilome samāpadya | 'dvidhe'ti sāsravānāsravā | 'jigīṣaye'ti jayaṃ cikīrṣandharmabhūmyutkrameṇa jetukāmaḥ | śuddhakādanāsravaṃ 'śuddhakācca tṛtīyaṃ svaṃ |'; 'niṣṭhā'; tu śuddhādanāsravam | sa khalvevaṃ vijityānāsravāśca sapta paścātsāsravā prathamāddhyānātsāsravaṃ tṛtīyaṃ samāpadyate | tasmādākāśānantyāyatanaṃ tasmādākiñcanyāyatanamevaṃ punaḥ pratilomaṃ nirjityānāsravā apyekavilaṅghitā anulomaṃ pratilomaṃ ca samāpadyate | eṣa prayogo vyutkrāntasamāpatteḥ |

yadā tu prathamāḥ sāsravāḥ tṛtīyamanāsravaṃ dhyānaṃ samāpadyate tasmātsāsravamākāśānantyāyatanaṃ tasmādanāsravākiñcanyāyatanamevaṃ punaḥ pratilomam | tadā visabhāgatṛtīyadravyagamanādabhiniṣpannā bhavati | ativiprakṛṣṭatvānna caturthaṃ samāpadyate | tāṃ ca triṣu dvīpeṣu samāpadyate ||

svordhvā evopajanyante dhyānārūpyabhavaḥ śubhāḥ / bhavāgrasthastvagatyādau nirmalāmavalambate // abhidh-d_568 //

bhavāgraṃ bhavāgre ca saṃmukhīkriyate | adhaśca yāvatkāmadhātorevaṃ śeṣāṇi svasyāṃ ca bhūmāvadhaśceti | ūrdhvo papanno nādharāṃ samāpattiṃ saṃmukhīkaroti vaiyarthyāt | na hi tatrānāsravo mārgo 'sti saṃsāramūlatvāt | na ca vinānāsraveṇa mārgeṇa tatratyāḥ kleśā hantuṃ śakyante | caitanyarūpaṃ puruṣamālambya tadvairāgyamiti cet | na | yuṣmatpuruṣasya kriyāvattve sattvānekatvaikatvopapatteḥ saṃsargidharmitvopapatteḥ buddhivaditi vijñānajñānopalabdhe ca..............................................ti ||

kasya punardhyānasya prāptyā kataradbhāvyate ? tadanukramyate- bālādyadhyānasaṃprāptau laukikasyaiva bhāvanā / yadā khala pṛthagjanaḥ prathamaṃ dhyānaṃ labhate tadāsyānāgataṃ laukikameva bhāvyate | ūṣmādivarjye cālabdhe dhyānāntarasamudbhave // abhidh-d_569 // caramabhavikasyoṣmādivarjite '.....................gikasvā(?)nucitam | tatra dhyānāntare prathamaṃ sāsravameva bhāvyate | ucite tu vairāgyalabdhatvānna bhāvyate | ūṣmagatādiṣu tu na bhāvyate | tānyeva dhyānāntarasaṃgṛhītāni bhāvyante prathamaṃ nānāgamyam || vītarāgasya cālabdhe pūrvasāmantake tathā / vītarāgasyānāgamye 'pyalabdhe 'nucite prathamaṃ bhāvyate......................a nāgamyasaṃgṛhītāni bhāvyante na prathamāryamārgasādṛśyāt | viraktasya tu pūrvasya nirmalasyaiva bhāvanā // abhidh-d_570 // vītarāgasya tvāryasya prathamasyānāsravasyaiva bhāvanānyāme vā 'bhisamayāntikakṣaṇavarjyeṣu anāsravameva bhāvyate | śaikṣasya ca dvābhyāṃ kṣaṇābhyāmakṣavivardhane bhavāgre ca saptadaśasu .................. | evaṃ navaprakāratayākopyaprativedhe tatpṛṣṭhe ca yatkiñcidbhāvanāmayaṃ saṃmukhīkarotyalabdhaṃ tatrānāsravameva prathamaṃ bhāvyate nobhayabhāvanocyate ||

nyāmamārgānvayajñāne śaikṣasyākṣavivardhane / ānantaryāhvaye mārge dṛṅmārge dvādaśakṣaṇāḥ // abhidh-d_571 //

bhavāgrasya ca vairāgye kṣayajñānavivarjite / ākopyā ................................ // abhidh-d_572 //

āryasya kāmavairāgye carame muktivartmani / jñānatraye trayākhye ca nyāme 'nāgamyavarjite // abhidh-d_573 //

śaikṣasya rāgiṇaḥ pūrvatribhūmīndriyavardhane / prayogamuktimārgeṣu kāmādyadhyānajasya ca // abhidh-d_574 //

dvividhārhatvasaṃprāptau muktivartmani paścime / viraktānāṃ ca śaikṣāṇāmavyagrānyatribhūjaye // abhidh-d_575 //

bhāvanā dvividhasyāpi

........................su sāsravānāsravasyāpi prathamasya dhyānasya bhāvanā bhavatīti | nobhayasya tu bhāvanām /anāgamyāśraye nyāma tadbhāgīyodbhavādiṣu // abhidh-d_576 // yadyanāgamyaṃ niḥśrito niyāmamavakrāmati, tasyānāgamyameva bhāvyate na tu prathamaṃ dhyānaṃ kiñcidapi bhāvyate | yadā khalvapyanāgamyānirvedhabhāgīyānyutpādayati................bhāvanayā bhāvyate na tu prathamaṃ dhyānaṃ darśanamārgasādṛśyādityāviṣkṛtametaditi ||

dvitīyādiṣvanenaiva vidhinābhyuhya yuktitaḥ / abhidharmanayajñāne jñeyānāgatabhāvanā // abhidh-d_577 //

dvitīyādiṣu khalvadhidhyāneṣvanayaiva prathamadhyānānāgatābhāvanānītyā tatra yuktimanusaratā yathātantrama............ |

dhyānaṃ kasya kimālambanamityata idamanukramyate |

sāsvādaḥ svabhavālambaḥ śubhaṃ dhyānaṃ samantadṛk / ārupyāḥ kuśalā maulā nādholokāvalambinaḥ // abhidh-d_578 //

āsvādanāsraṃprayuktaḥ svabhūmikaṃ bhavamālambate sāsravaṃ vastvityarthaḥ | nādharāṃbhūmimālambate vītarāgatvānnottarāṃ tṛṣṇāparicchinnatvāt | nānāsravaṃ kuśalatvaprasaṅgāt | kuśalaṃ tu dhyānaṃ śuddhakamanāsravaṃ vā sarvālambanaṃ yatkiñcidasti saṃskṛtamasaṃskṛtaṃ vā | maulānāṃ tu kuśalārūpyāṇāmadhobhūmikaṃ ca sāsravaṃ vastu nālambanam | svabhūmyordhvabhūmyālambanatvāt | anāsravaṃ tvālambanam | sarvānvayajñānapakṣo na dharmajñānapakṣo nādhobhūminirodhaḥ | sāmantakānantaryamārgāṇāṃ tvadharābhūmirālambanam ||

eṣāñca punastrividhānāṃ dhyānārūpyāṇām

dhyānārūpyaiḥ prahīyante nirmalairmānaso malāḥ / adhobhūmestu labhyante sāmantairapi śuddhakaiḥ // abhidh-d_579 //

anāsraveṇaiva dhyānārūpyeṇa kleśāḥ prahīyante na kuśalena | kuta eva kliṣṭena ? vītarāgavannādhaḥ prahīyante tasyaiva tadapratipakṣatvāt, na svabhūmau (jaini_423) viśiṣṭarataratvānnorddhvamiti | dhyānārūpyasāmantakena śuddhakenāpi kleśāḥ prahīyante 'dhobhūmipratipakṣatvāt ||

punaśca | sarvaṃ samādhiṃ saṃkalayya trayaḥ samādhaya uktāḥ sūtre-

savitarkavicārādyāstrayaḥ proktāḥ samādhayaḥ / dhyānāntare sa cārodhaḥ sadvayo 'nyatra nirdvayaḥ // abhidh-d_580 //

"savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ avitarko vicāramātro 'vitarko 'vicāraḥ" iti | tatra dhyānāntaraṃ tāvadavitarko vicāramātraḥ | satatodhaḥ savitarkaḥ savicāraḥ samāviḥ | paratastvavitarko 'vicāraśca ||

punaḥ

sāsravānāsravaścānya ekādaśabhuvastrayaḥ / āryākāramatidyotāḥ śūnyatādyaḥ samādhayaḥ // abhidh-d_581 //

śūnyatābhidheyaḥ samādhirapraṇihita animittaśca tṛtīyaḥ ||

katamaiḥ punareta āryākārāḥ..........................vat ṣoḍaśabhirākārairityatastrayo 'pyanityatādiṣoḍaśākāramatidyotāḥ(?) | pratyekaṃ tu

daśāpraṇihitākārāḥ śūnyatāyā dvayaṃ matam / animitto 'mṛtākāraiścaturbhiḥ saṃpravartate // abhidh-d_582 //

apraṇihitaḥ khalu samādhiranityaduḥkhākārābhyāṃ saṃprayuktaścaturbhiḥ samudayākāraiścaturbhiśca mārgākāraiḥ..............................tānātmākārābhyāṃ saṃprayuktaḥ | animittaḥ samādhirnirodhākāraiścaturbhirnirodhākārādibhiḥ saṃprayuktaḥ ||

vimukterdviprakārāyāḥ prāptaye nirmalāḥ punaḥ / vimokṣasu(mu ?)khaśabdena ta evāviṣkṛtāstrayaḥ // abhidh-d_583 //

rāgavirāgāccetovimuktiravidyāvirāgāt prajñāvimuktiḥ | tasya vimuktidvayasya.................āviṣkṛtāni | tatra śūnyatāyāḥ saṃprayuktaḥ samādhiḥ śūnyatāsamādhiḥ | na praṇidhatte bhavamityapraṇihitaḥ | daśanimittāpagamādanimittaṃ tadālambanasamādhiranimittaḥ || punaḥ trayo 'parasamādhyākhyā śūnyatāśūnyatādayaḥ / teṣāṃ trayāṇāṃ samādhīnāmutsargopāyapradarśanārthaṃ śūnyatāśūnyatādayaḥ trayaḥ samādhayo 'bhidharmebhihitāḥ | dvayamālambate 'śaikṣaṃ śūnyato 'nityatastathā // abhidh-d_584 //kṣayamapratisaṃkhyākhyamantyo gṛhṇāti śāntataḥ / śūnyatādyālambanatvāttannāma aśaikṣaṃ samādhiṃ dvāvaparasamādhī ālambete | śūnyatāśūnyatā aśaikṣaṃ śūnyatāsamādhimālambate śūnyākāreṇa | apraṇihitāpraṇihito 'pyaśaikṣamapraṇihitam anityākāreṇa | na duḥkhato na hetvādito 'nāsravasya atallakṣaṇatvāt | na mārgākārairdūṣaṇīyatvāt | animittānimittatvāt samādhiraśaikṣasyānimittasyāpratisaṃkhyānirodhamālambate | śāntākāreṇānāsravasya pratisaṃkhyānirodhābhāvāt | na nirodhapraṇītaniḥsaraṇākārairanityatānirodhasādhāraṇatvādavyākṛtatvādavisaṃyogācca |

te punarete samādhayaḥ ekādaśabhuvaḥ sarve sāsravā nṛṣvakopinaḥ // abhidh-d_585 // tatra sāsravā āryamārgadveṣitvānmanuṣyeṣūtpādyante | akopyasyārhataḥ ekādaśabhuvaśca saptasāmantakāni hitvānyāsvekādaśasu bhūmiṣu kāmadhātvanāgamyadhyānāntaradhyānārūpyeṣu |

punaḥ

samādhibhāvanādhyānaṃ sukhāya prathamaṃ śubham / darśanāyākṣyabhijñoktā prajñābhedāya yātnikāḥ // abhidh-d_586 //

"catasraḥ khalu samādhibhāvanāḥ | asti samādhibhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā dṛṣṭadharmavihārāya saṃvartate" iti vistaraḥ | kuśalaṃ khalu (jaini_426) prathamaṃ dhyānaṃ śuddhakamanāsravaṃ vā dṛṣṭadharmasukhavihārāya samādhibhāvanā | tadadhikatvāt anyānyapi jñeyāni | nāvaśyaṃ samparāyasukhavihārāya, parihīṇordhvopapannaḥ parinirvitatadabhāvāt | divyacakṣurabhijñādarśanāya samādhibhāvanā | prayogajāḥ khalu sarve guṇāstraidhātukānāsravāḥ prajñāprabhedāya samādhibhāvanāḥ || yo 'ntyo vajropame dhyāne sarvakleśakṣayāya sā / yaścaturthe dhyāne vajropamaḥ samādhiḥ sa āsravakṣayāya samādhibhāvanā | sūtraṃ caitatsamākhyātaṃ buddhenātmopanāyikam // abhidh-d_587 // ataścaturthameva dhyānamuktamiti ||

abhidharmapradīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau aṣṭamasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ samāptaḥ ||

aṣṭamādhyāye

caturthapādaḥ |

nirdiṣṭāḥ samādhayaḥ | ataḥ paraṃ samādhisanniśritā guṇā nirdiśyante |

apramāṇāki catvāri maitrī karuṇā muditopekṣā ca | apramāṇāḥ, sattvādhiṣṭhānapravṛtterapramāṇapuṇyanirvartakatvādaprameyeṣu phalahetutvācca |

athāpramāṇānāṃ kaḥ svabhāvaḥ ?

caturṇāmapramāṇānāṃ maitryadveṣastathā kṛpā / muditā prītirekeṣāmupekṣālobha iṣyate // abhidh-d_588 //

adveṣasvabhāvā maitrī | tathā karuṇā adveṣasvabhāvā | kastarhyetayorapramāṇayorviśeṣaḥ ? ubhayoradveṣātmakatve 'pi maitrī sattvāparityāgavartino dveṣasya pratipakṣo harṣākārapravṛttā ca | karuṇā tāḍanapīḍanābhiprāyavartino dveṣasya pratipakṣo dainyākārapravṛttā ca | ityasti viśeṣaḥ | "somanasyasvabhāvāmuditā" iti paurāṇāḥ | upekṣāpyalobhātmakaiva | eṣo 'pramāṇānāṃ svabhāvaḥ |

kasmāccatvāryeva na nyūnānyadhikāni vā ?

vyāpādasya vihiṃsāyā aratestṛḍdviṣastathā / pratipakṣo 'yamākhyāto damanārthaṃ svacetasaḥ // abhidh-d_589 //

sūtra uktam- "maitrī āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā vyāpādaprahāṇāya saṃvartate | karuṇā vihiṃsāprahāṇāya | aratiprahāṇāya muditā kāmarāgavyāpādaprahāṇāyopekṣā || "

vṛttiḥ punardraṣṭavyā-

sukhādhāne sukhā maitrī duḥkhanāśonmukhī kṛpā / muditā modanānimnā sattvā ebhyeva paścimā // abhidh-d_590 //

draṣṭavyā vṛttireteṣāṃ

ākārastu punaḥ kathaṃ pratipattavya iti | tadapadiśyate- ākāraiḥ sukhitādi bhiḥ / sukhitā vata santu sattvā iti manasi kurvan maitrīṃ samāpadyate | duḥkhitā vata sattvā iti karuṇām | modantāṃ vata sattvā iti muditām | sattvā ityeva manasi kurvannupekṣāṃ samāpadyate mādhyasthyāt | ebhyastvanyatamenāpi brahmasāyujyamaśnute // abhidh-d_591 // ebhyo 'pramāṇebhya ekenāpi bhāvitena brahmatvaṃ pratilabhyata iti ||

kimālambanā apramāṇāḥ, kati bhūmikā vetyapadiśyate-

nṛṣu kāmāvalambīni dhyānayormuditāhvayoḥ / ṣaḍbhaumāni tadanyāni kecidicchanti saptasu // abhidh-d_592 //

maitrīkaruṇāmuditāstrayaḥ kāmāvacarasattvālambanāḥ | upekṣā aniyatā iti | yeṣāṃ tāvadbhāvanāmayānyetāni muditā ca saumanasyendriyaṃ teṣāṃ prathamadvitīyayordhyānayormuditā | nordhvaṃ saumanasyendriyābhāvāt | anyāni trīṇyapramāṇāni ṣaṭsu bhūmiṣvanāgamye dhyānāntare caturṣu dhyāneṣu | kecit punaḥ cintāmayānyapyetāni pramodyaṃ ca prīterdharmāntaraṃ iti teṣāṃ saptabhūmikā | prāmodyasya vedanādvayasaṃyogitvāt | uktānyapramāṇāni ||

atha kati vimokṣāḥ | vimokṣāḥ kathitā aṣṭau teṣāṃ dvāvaśubhātmakau /tāvādyadhyānayorantye tṛtīyo 'lobhalakṣaṇaḥ // abhidh-d_593 // rūpī rūpāṇi paśyatīti prathamo vimokṣaḥ | ādhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatīti dvitīyo vimokṣaḥ | śubhaṃ vimokṣaṃ kāyeṇa sākṣātkṛtvopasampadya viharatīti tṛtīyaḥ | teṣāṃ dvāvaśubhasvabhāvau prathamau tadākāratvād bhūmitaśca tau sasāmantakayoḥ prathamadvitīyayordhyānayordhyānāntare ca | sasāmantake caturthe dhyāne śubho vimokṣaḥ | ca cālobhasvabhāva eva na tvaśubhātmakaḥ, tacchubhākārapravṛttatvāt | saparivārāstvete pañcaskandhasvabhāvāḥ ||

catvāraḥ kuśalārūpā vimokṣākhyā samāhitāḥ / nirodhākhyasamāpattirvimokṣaḥ kathito 'ṣṭamaḥ // abhidh-d_594 //

catvāro 'nye vimokṣāḥ samāhitāḥ kuśalā evārūpyāḥ draṣṭavyāḥ | saṃjñāveditanirodhastvaṣṭamo vimokṣaḥ | vaimukhyārtho hi vimokṣārthaḥ, nirodhasamāpattiḥ; sarvasālambanapravṛttivaimukhyāt || tasyāstu saṃmukhībhāvaḥ sūkṣmasūkṣmādanantaram / trividhaṃ hi bhāvāgrikaṃ cittaṃ saṃjñāsūkṣmasūkṣmākhyabhedāt | etadyathākramamaudārikam | (jaini_431) ataḥ sūkṣmasūkṣmākhyaṃ bhavāgrānantaraṃ tāṃ samāpattiṃ samāpadyante | tathā samāpannānāṃ tu vyutthānacittamapyasyāḥ svaṃ śuddhaṃ nirmalaṃ tvadhaḥ // abhidh-d_595 // sāsravānāsravatvāt | tadvyutthānacittasya sāsraveṇa cedvyuttiṣṭhate bhāvāgrikeṇa | anāsraveṇa cedākiñcanyāyatanabhūmikena ||

athaiva vimokṣāḥ kiṃ viṣayāḥ ? kāmāvacaradṛśyārthā vimokṣāḥ prathamāstrayaḥ / kāmāvacaraṃ rūpāvacarameṣāmālambanaṃ yathāyogamaśubhataḥ śubhataśca | anye tvanvayadhīpakṣasvordhvaduḥkhādyavekṣiṇāḥ // abhidh-d_596 // ārūpyavimokṣāṇāṃ svabhūmyūrdhvabhūmikaṃ duḥkhamālambanaṃ taddhetunirodhau ca | sarvacānvayajñānapakṣyo mārga ūrdhvādharabhūmisaṃgṛhītaḥ, apratisaṃkhyānirodhaśca | uktā vimokṣāḥ ||

sūtre 'bhibhavasaṃjñākhyaṃ proktamāyatanāṣṭakam / vimokṣādhikavṛttyetaccittaiśvaryapradarśakam // abhidh-d_597 //

sūtre bhagavatā aṣṭau abhibhavāyatanānyākhyātāni "adhyātmaṃ rūpasaṃjñī (jaini_432) bahirdhā rūpāṇi paśyati suvarṇadurvarṇāni khalu rūpāṇi abhibhūya jānāti, abhibhūya paśyati, evaṃ saṃjñī ca bhavatīdaṃ prathamamabhibhvāyatanam | adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyapramāṇāni suvarṇadurvarṇānīti vistaro yāvadidaṃ dvitīyamabhibhvāyatanam | evamadhyātmamarūpasaṃjñī bahī rūpāṇi paśyati parīttānyapramāṇāni ceti catvāri | adhyātmamarūpasaṃjñyeva ca bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlapītalauhitāvadāta......."...............

........... abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau aṣṭamasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ samāptaḥ ||

aṣṭamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ ||

abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāvṛttiḥ samāptā ||

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.