Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Abhidharmakośabhāṣya
- Tác giả
- Vasubandhu
- Thông tin
- GRETIL — s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998.CC BY-NC-SA 4.0
[382|17] dhanyābhijñā mṛdumateḥ kṣiprābhijñetarasya tu // vakk_6.66 //
[382|18-382|19] mṛdvindriyasya sukhā duḥkhā vā pratipaddhandhābhijñā tīkṣṇendriyasya kṣiprābhijñā dhandhābhijñā asyāṃ pratipadi /
[382|19] seyaṃ dhandhābhijñā /
[382|19-382|20] evaṃ kṣiprābhijñā /
[382|20] dhandhasya vā pudgalasyeyamiti dhandhābhijñā /
[382|20-382|21] punarapyeṣa mārgo bodhipakṣyākhyāṃ labhate /
[382|21] saptatriṃśadvodhipakṣā dharmāḥ / catvāri smṛtyupasthānāni /
[382|22] catvāri samyak prahāṇāni / catvāra ṛddhipādāḥ / pañcendriyāṇi /
[382|22-382|23] pañca balāni /
[382|23] sapta bodhyaṅgāni / āryāṣṭāṅgo mārgaḥ iti / tatra
[382|24] anutpādakṣayajñāne bodhiḥ
[383|01] kṣayajñānamanutpādajñānaṃ ca / pudgalabhedena tisro bodhaya utpadyante /
[383|01-383|02] śrāvakabodhiḥ pratyekabodhiranuttarā samyaksaṃbodhiriti /
[383|02] aśeṣāvidyāprahāṇāt /
[383|02-383|03] tābhyāṃ svarthasya yathābhūta kṛtāpunaḥkartavyatāvavodhācca /
[383|04] tādanulomyataḥ /
[383|05] saptatriṃśattu tatpakṣyāḥ
[383|06] bodheranulomatvādbodhipakṣyāḥ saptatriṃśadutpadyante /
[383|07] nāmato dravyato daśa // vakk_6.67 //
[383|08] daśa dravyāṇi sarve bodhipakṣyāḥ / katamāni daśa /
[383|09] śraddhā vīryaṃ smṛtiḥ prajñā samādhiḥ prītyupekṣaṇe /
[383|10] praśrabdhiśīlasaṃkalpāḥ
[383|11] ityetāni daśa dravyāṇi / kathaṃ kṛtvā /
[383|12] prajñā hi smṛtyupasthitiḥ // vakk_6.68 //
[383|13] vīryaṃ samyakprahāṇākhyamṛddhipādāḥ samādhayaḥ /
[383|14-383|17] prajñāvīryasamādhisvabhādhā hi smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādāḥ ata indriyāṇi tāvadvalāni ca nāmagrāhikayā śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñādravyāṇi ca smṛtyupasthānāni dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ samyagṛṣṭiśca prajñaiva /
[383|17] samyakprahāṇāni vīryasaṃbodhyaṅgaṃ samyagvyāyāmaśca vīryameva /
[383|17-383|18] ṛddhipādāḥ samādhisambodhyaṅgaṃ samyak samādhiśca samādhireva /
[383|18-383|19] smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ samyak smṛtiśca smṛtireva /
[383|19] kimavaśiṣyate /
[383|19-383|20] prītiprasrabdhyupekṣasaṃbodhyaṅgāni samyaksaṃkalpaḥ śīlāṅgani ca /
[383|20-383|21] tānyetāni pañca dravyāṇi evamete bodhipakṣyā daśa dravyāṇi bhavanti /
[383|21] vaibhaṣikāṇā mekādaśa /
[383|21-384|01] kāyavākkarmaṇorasaṃbhinnatvāt śīlāṅgāni dve dravye iti /
[384|01-384|02] yattvetaduktaṃ "prajñāvīryasamādhisvabhāvāḥ smṛtyupasthānādaya" iti /
[384|02] atra veditavyam /
[384|03] pradhānagrahaṇaṃ sarve gunāḥ prāyogikāstu te // vakk_6.69 //
[384|04] pradhānagrahaṇenaivamuktam /
[384|04-384|05] sarve tu prāyogikā guṇāḥḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādāḥ /
[384|05] kasmādvīrya samyakpradhānamuktam /
[384|05-384|06] tena samyakkāyavāṅmanāṃsi pradhīyante /
[384|06] samādhiḥ kasmād ṛddhipāda uktaḥ / tatpratiṣṭhatvātsarvaguṇasaṃpatteḥ /
[384|07] ye tvāhuḥ "samādhirevarddhiḥ pādāśchandādaya" iti /
[384|07-384|08] teṣāṃ dravyatastrayodaśa bodhipakṣyāḥ prāpnuvanti /
[384|08] cchandacittayoirādhikyātsūtraṃ ca virudhyate /
[384|08-384|09] "ṛddhim ca vo bhikṣavo darśayiṣyāmi ṛddhipādāṃśaca yāvadṛddhiḥ katamā /
[384|09-384|10] iha bhikṣuranekavidhamṛddhiviṣayaṃ pratyanubhavati /
[384|10] eko bhūtvā bahudhā bhavatī"ti vistaraḥ /
[384|11] kasmādindriyāṇyeva valānyuktāni / mṛdvadhimātrabhedādavamardanīyānavamardanīyatvāt /
[384|12] indriyāṇāṃ kiṅkṛto 'nukramaḥ / śraddadhāno hi phalārthaṃ vīryamārabhate /
[384|12-384|13] ārabdhavīryasya smṛtirūpatiṣṭhate /
[384|13] upasthitasmṛteravikṣepāccittaṃ samādhīyate /
[384|13-384|14] samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānātīti /
[384|15] kasyāmavasthāyāṃ katame te bodhipakṣyāḥ prabhāvyante /
[384|16-384|17] ādikarmikanirvedhabhāgīyeṣu prabhāvitāḥ / bhāvane darśane caiva sapta vargā yathākramam // vakk_6.70 //
[384|18] ādikarmikāvasthāyāṃ kāyādyupalakṣaṇārthaṃ smṛtyupasthānāni /
[384|18-384|19] viśeṣādhigamena vīryasaṃbadhaṃnādūṣmagateṣu samyakpradhānāni /
[384|19-384|20] aparihāṇīyakuśalamūlapraveśatvāt mūrdhaṣvṛddhipādāḥ /
[384|20] apunaḥparihāṇita ādhipatyaprāptatvāt kṣāntiṣvindriyāṇi /
[384|21] kleśānavamardanīyatvādgradharmeṣu balāni laukikānyadharmānavamardanīyatvādvā /
[384|21-384|22] bodhyāsannatvāt bhāvanāmārge bodhyaṅgāni /
[384|22] gamanaprabhāvitvāddarśanamārge mārgāṅgānī /
[384|23] tasyāśugāmitvāt / saṃkhyānupūrvīvidhānārthaṃ tu pūrva saptoktāni paścādaṣṭau /
[384|23-384|25] tatra dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ bodhirvodhyaṅgaṃ ca samyagdṛṣṭirmārgo mārgāṅgaṃ ceti vaibhāṣikāḥ /
[384|25-384|26] apare punarabhittvaiva kramaṃ bodhipakṣyāṇāmānupūrvī varṇayanti /
[384|26-385|02] "ādita eva tāvadvahuvidhaviṣapavyāsekavisāriṇīnāṃ buddhīnāṃ nigrahārya smṛtyupasthānāni cetasa upanibaddhāni bhavanti yāvadeva gardhāśritānāṃ smarasaṃkalpānāṃ prativinodanāye"ti sūtre vacanāt /
[385|02-385|03] tadvalena vīryasaṃvardhanāccaturvidhakāryasaṃpādanāya samyakcittaṃ pradadhātīti samyakpradhānāni /
[385|03-385|04] tataḥ samādhiviśodhanādṛddhipādāḥ /
[385|04] samādhisaṃniśrayeṇa lokottaradharmādhipatibhūtāni śraddhādīnīndriyāṇi /
[385|05] tānyeva ca nirjitavipakṣasamudācārāṇi balāni / darśanamārge bodhyaṅgāni /
[385|06] prahamato dharmatattvāvalokāt ubhayormārgāṅgāni /
[385|06-385|07] tathā hyuktam "āryāṣṭāṅge khalu mārge bhāvanāparipūri gacchati /
[385|07-385|08] catvāri smṛtyupasthānāni bhāvanāparipūriṃ gacchanti yāvat sapta bodhyaṅgānī"ti /
[385|08-385|10] punaścoktaṃ "yathābhūtavacanārocanamiti bhikṣavaścaturṇāmāryasatyānāmetadadhivacanaṃ yathāgatena mārgeṇa prakramaṇamiti bhikṣo āryāṣṭāṅgasya mārgasyaitadadhivacanami"ti /
[385|10-385|11] tasmādubhayorāryāṣṭāṅgo mārga eṣṭavyaḥ /
[385|11] siddho 'nukramaḥ /
[385|12] idaṃ tu vaktavyam /
[385|12-385|13] kati bodhipakṣā dharmāḥ sāsravā iti katyanāsravā iti /
[385|14] anāsravāṇi bodhyaṅgamārgāṅgāni
[385|15] bhāvanādarśanamārga yostadvacyavasthāpanāt /
[385|15-385|16] laukikā api hi samyagdṛṣṭacyādayaḥ santi /
[385|16] te tu nāryamārgaśabdaṃ labhante /
[385|17] dvidhetare /
[385|18] anye bodhipakṣāḥ sāsravāḥ / kasyāṃ bhūmau kati bodhipakṣāḥ /
[385|19] sakalāḥ prathame dhyāne
[385|20] sarve saptatriṃśatprathame dhyāne /
[385|21] anāgamye prītivarjitāḥ // vakk_6.71 //
[385|22] kasmādanāgamye prītyabhāvaḥ /
[385|22-385|23] sāmantakānāṃ balavāhanīyatvādadharabhūmisāśaṅkatvācca /
[386|01] dvitīye 'nyatra saṃkalpāt
[386|02] dvitīye dhyāne samyaksaṃkalpavarjyāḥ ṣaṭtriṃśadeva / tatra vitarkābhāvāt /
[386|03] dvayostaddvayavarjitāḥ /
[386|04] tṛtīyacaturthayordhyānayoḥ prītisaṃkalpābhyāṃ varjitāḥ pañcatriṃśat /
[386|05] dhyānāntare ca
[386|06] tābhyāmeva dvābhyāṃ varjitāḥ pañcatriṃśadeva /
[386|07] śīlāṅgaistābhyāṃ ca triṣvarupiṣu // vakk_6.72 //
[386|08] varjitā iti vartate /
[386|08-386|09] ārupyesu samyagvākkarmāntājīvaiḥ prītisaṃkalpābhyāṃ ca varjitā dvātriṃśat /
[386|10] kāmadhātau bhavāgre ca bodhimārgāṅgavarjitāḥ /
[386|11] dvārviśatirbodhipakṣyāstayoranāsravamārgābhāvāt /
[386|12] bodhipakṣeṣu vartamānasya kasyāmavasthāyāmavetyaprasādalābho veditavyaḥ /
[386|13] trisatyadarśane śīladharmāvetyaprasādayoḥ // vakk_6.73 //
[386|14] lābho mārgābhisamaye buddhatatsaṃghayiorapi /
[386|15-386|16] duḥkhasamudayanirodhasatyānyabhisamayan dharme cāvetyaprasādamāryakāntāni ca śīlāni pratilabhate /
[386|16-386|17] mārgasatyamabhisamayan buddhe tasya ca śrāvakasaṃghe 'vetyaprasādaṃ pratilabhete /
[386|17-386|18] yo hi tayoḥ prasādaḥ so 'śaikṣyeṣu buddhakarakeṣu dharmeṣu śaikṣāyāśaikṣeṣu ca saṃghakarakeṣu prasādaḥ /
[386|18] api śabdācchīladharmāvetyaprasādau ca pratilabhate /
[386|19] ko 'yamiha dharmo 'bhipretaḥ /
[387|01] dharmaḥ satyatrayaṃ bodhisattvapratyekabuddhayoḥ // vakk_6.74 //
[387|02] mārgaśca
[387|03] ataścatvaryapi satyānyabhisamayato dharmāvetyaprasādalābhaḥ /
[387|03-387|04] ta ete śraddhādhiṣṭhānabhedānnāmataścatvāro 'vetyaprasādā ucyante /
[387|05] dravyatastu dve śraddhā śīlaṃ ca
[387|06-387|07] buddhadharmasaṃghāvetyaprasādāḥ śraddhāsvabhāvāḥ āryakāntāni ca śīlāni śīlamiti dve dravye bhavataḥ /
[387|07] kiṃ punarete sāsravānāsravā ekāntenāvetyaprasādāḥ /
[387|08] nirmalā /
[387|09] avetyaprasādā iti ko 'rthaḥ / yathābhūtasatyānyavabudhya saṃpratyayo 'vetyaprasādaḥ /
[387|10] yathā ca vyutthitaḥ saṃmukhīkaroti tathaiṣāmānupūrvīm /
[387|10-387|11] kathaṃ vyutthitaḥ saṃmukhī karoti /
[387|11-387|12] samyaksaṃbuddho vata bhagavān svākhyāto 'sya dharmavinayaḥ supratipanno 'sya śrāvakasaṃgha iti vaidyabhaiṣajyopasthāpakabhūtatvāt /
[387|12-387|13] cittaprasādakṛtaśca śīlaprasāda ityucyate caturtha uktaḥ /
[387|13] evaṃ prasannasyaiṣā pratipattiriti /
[387|14] ārogyabhūtatvādvā deśika mārga sārthikayānavadvā /
[387|14-387|15] sūtra ukta"maṣṭābhiraṅgai samanvāgataḥ śaikṣo darśabhiraṅgaiḥ samanvāgato 'śaikṣa" iti /
[387|15-387|16] kasmācchaikṣasya samyak vimuktiḥ samyagjñānaṃ ca noktam /
[387|17] noktā vimuktiḥ śaikṣāṅga baddhatvāt /
[387|18] baddho hi śaikṣaḥ kleśabandhanairadyāpīti /
[387|18-387|19] kathaṃ baddhasyaiva sato vimuktirvyavasthāpyeta /
[387|19] na hi bandhanaikadeśānmukto mukta ityucyate /
[387|19-387|20] binā ca vimuktacyā kathaṃ vimuktijñānam vyavasthāpyate /
[387|20-387|21] aśaikṣastu sarvakleśabandhanātyantanirmokṣādvimuktitatpratyātmajñānābhyāṃ prabhāvita iti tasyaiva tadvacanaṃ nyāyyam /
[388|01] keyaṃ vimuktirnāma /
[388|02] sā punardvidhā // vakk_6.75 //
[388|03] saṃskṛtā cāsaṃskṛtā ca / tatra /
[388|04] asaṃskṛtā kleśahānamadhimuktastu saṃskṛtā /
[388|05] kleśaprahāṇamasaṃskṛtā vimuktiḥ / aśaikṣādhimokṣaḥ saṃskṛtā vimuktiḥ /
[388|06] sāṅgaḥ
[388|07] saivāsaṃskṛtā vimuktiraśaikṣāṅgayuktā / aṅgānāṃ saṃskṛtatvāt /
[388|08] saiva vimuktī dve
[388|09] saiva saṃskṛtā vimuktirdve vimuktī sūtra ukte /
[388|09-388|10] ceto vimuktiḥ prajñāvimuktiśca /
[388|10] vimuktiskndho 'pi sa eva draṣṭṭavyaḥ /
[388|10-388|11] yattarhi sūtra uktaṃ "katamacca vyāgrābodhyāyanā vimuktipariśuddhipradhānam /
[388|11-388|13] iha bhikṣavo rāgāccittaṃ viraktaṃ bhavati vimuktaṃ dveṣānmohāccittaṃ viraktaṃ bhavati vimuktamityaparipūrṇasya vā vimuktiskandhasya paripūraye paripūrṇasya cānugrahāya cchandovīryami"ti vistaraḥ /
[388|14] tasmānādhimokṣa eva vimuktiḥ / kiṃ tarhi /
[388|14-388|15] tattvajñānāpanīteṣu rāgādiṣu cetaso vaimalyaṃ vimuktirityapare /
[388|15] uktā vimuktiḥ /
[388|16] samyagjñānaṃ tu samyagdṛṣṭiḥ / vyatiriktaṃ katamat /
[388|17] jñānaṃ bodhiryathoditā // vakk_6.76 //
[388|18] yaiva hi pūrvaṃ bodhiruktā saiveha samyagjñānaṃ veditavyam /
[388|18-388|19] yaduta kṣayajñānamanutpādajñānaṃ ca /
[388|20] katamat punaścittaṃ vimucyate kimatītamanāgataṃ pratyutpannam /
[388|21-438|821] vimucyate jāyamānasaśaikṣaṃ cittamāvṛteḥ /
[389|01] "anāgataṃ cittamutpadyamānaṃ visucyate aśaikṣamāvaraṇebhya" iti śāstrapāṭhaḥ /
[389|02] kiṃ punastasyāvaraṇam / kleśaprāptistadutpattivivandhatvāt /
[389|02-389|03] vajropame hi samādho sa ca prahīyate /
[389|03] taccotpadyamānamaśaikṣaṃ cittaṃ vimucyate / sā ca prahīṇā bhavati /
[389|04] tacāśaikṣaṃ cittamutpannaṃ vimuktaṃ ca / yattarhi notpadyamānaṃ laukikaṃ ca /
[389|04-389|05] tadapi vimucyate /
[389|05] yattu niyatamutpattau tadevoktam /
[389|05-389|06] laukikaṃ kuto vimucyate /
[389|06] tata evotpattyāvaraṇāt /
[389|06-389|07] nanu cāmuktasyāpi śaikṣasya laukikamutpadyate na tattādṛśam /
[389|07] kīdṛśaṃ tat / kleśaprāptisahitam /
[389|07-389|08] kimavastho mārgastadutpattyāvaraṇaṃ prajahāti /
[389|09] nirudhyamāno mārgastu prajahāti tadāvṛtim // vakk_6.77 //
[389|10] vartamāna ityarthaḥ /
[389|11-389|12] yā cāsaṃskṛtā vimuktiruktā ye ca trayodhātava ucyante prahāṇadhāturviṃrāgadhātunirodhadhāturiti /
[389|12] ka eṣāṃ viśeṣaḥ /
[389|13] asaṃskṛtaiva dhātvākhyā
[389|14] saivāsaṃskṛtā vimuktistrayo dhātavaḥ / tatra punaḥ
[389|15] virāgo rāgasaṃkṣayaḥ /
[389|16] rāgasya prahāṇaṃ virāgadhātuḥ /
[389|17] prahāṇadhāturanyeṣāṃ /
[389|18] saṃkṣaya iti vartate / rāgādanyeṣāṃ kleśānāṃ prahāṇaṃ prahāṇadhātuḥ /
[389|19] nirodhākhyastu vastunaḥ // vakk_6.78 //
[389|20] saṃkṣaya ityevānuvartate / kleśanirmuktasya vastunaḥ prahāṇaṃ nirodhadhātuḥ /
[389|21] yena vastu nirvidyate virajyate 'pi tena vastunā / catuṣkoṭikam / kathaṃ kṛtvā /
[390|01] nirvidyate duḥkhahetukṣāntijñānaiḥ
[390|02] duḥkhe samudayakṣāntijñānaireva nirvidyate nānyaiḥ /
[390|03] virajyate /
[390|04] sarvairjahāti yaiḥ
[390|05] sarvairapi duḥkhasamudayanirodhamārga kṣāntijñānairvirajyate /
[390|05-390|06] yaiḥ kleśān prajahāti /
[390|07] evaṃ catuṣkoṭikasaṃbhavaḥ // vakk_6.79 //
[390|08] evaṃ catuṣkotikaṃ sidhyati / nirvidyata eva duḥkhasamudayakṣāntijñānaiḥ /
[390|09] kleśān prajahat nirvedavastvālambanatvāt /
[390|09-390|10] virajyata eva nirodhamārgakṣāntijñānaiḥ kleśān prajahat /
[390|10] prāmodyavastvālambanatvāt /
[390|10-390|11] ubhayaṃ pūrvaiḥ kleśān prajahat /
[390|11] nobhayamuttaraiḥ kleśānaprajahaditi /
[390|11-390|12] tatra vītarāgaḥ satyāni paśyandharmajñānakṣāntibhiḥ kleśānna prajahāti /
[390|12-390|13] jñānaistu prayogavimuktiviśeṣamārgasaṃgṛhītairna prajahātīti /
=====================================================================
[390|14-390|15] abhidharmakośabhāṣye mārgapudgalanirdeśo nāma ṣaṣṭhaṃ kośasthānaṃ samāptamiti
[390|16] //śrī lāmāvākasya yadatra puṇyam //
saptamaṃ kośasthānam
=====================================================================
namo buddhāya
===================================================================== [391|02] kṣāntayaścocyante jñānāni ca samyagdṛṣṭiḥ samyagjñānaṃ ca /
[391|03] kiṃ punaḥ kṣāntayo na jñānaṃ samyagjñānaṃ ca na dṛṣṭiḥ /
[391|04] nāmalā kṣāntayo jñānaṃ
[391|05] tatpraheyasya vicikitsā 'nuśayasyāgrahīṇatvāt /
[391|05-391|06] dṛṣṭayastu tā santiraṇātmakattvāt yathā ca kṣāntayo dṛṣṭirna jñānamevaṃ punaḥ
[391|07] kṣayānutpādadhīrna dak /
[391|08] kṣayānamanutpādajñānaṃ ca na dṛṣṭirasantīraṇāparimārgaṇāśayatvāt /
[391|09] tadnyobhayathāryā dhīḥ
[391|10] kṣāntikṣayānutpādajñānebhyo 'nyā 'nāsravā prajñā dṛṣṭiḥ jñānaṃ ca /
[391|11] anyā jñānaṃ
[391|12] laukikī prajñā sarvaiva jñānam /
[391|13] dṛśaśca ṣaṭ // vakk_7.1 //
[391|14] pañca dṛṣṭayo laukikī ca samyagdṛṣṭiḥ /
[391|14-391|15] eṣā ṣaḍvidhā laukikī prajñādṛṣṭiḥ anyā na dṛṣṭiḥ /
[391|15] jñānaṃ tveṣā cānyā ca / kiyatā sarvajñānasaṃgrahaḥ / daśabhirjñānaiḥ /
[591|16]39116] samāsena tu
[391|17] sāsravānāsravaṃ jñānaṃ
[391|18] tayoḥ punaḥ
[391|19] ādyaṃ saṃvṛtijñāpakam /
[392|01] yatsāsravaṃ tatsaṃvṛtijñānam / prāyeṇa ghaṭapaṭastrīpuruṣādisaṃvṛtigrahāt /
[392|01-392|02] ajñānasaṃvṛtatvāt ityapare /
[392|03] anāsravaṃ dvidhā dharmajñānamanvayameva ca // vakk_7.2 //
[392|04] anāsrvaṃ jñānaṃ dvidhā bhidyate / dharmajñānamanvayajñānaṃ ca /
[392|04-392|05] evagete dve jñāne trīṇi bhavanti /
[392|05] saṃvṛtijñānaṃ dharmajñānaṃ ca / tatra
[392|06] sāṃvṛtaṃ sarvaviṣayaṃ
[392|07] saṃvṛtijñānasya sarvadharmāḥ saṣkṛtāsaṃskṛtā ālambanaṃ saṃbhavataḥ /
[392|08] kāmaduḥkhadigocaram /
[392|09] dharmakhyam
[392|10] dharmajñānasya kāmāvacaraṃ dukhaṃ tatsamudayanirodhapratipakṣāścālambanam /
[392|11] anvayajñānaṃ tūrdhvaduḥkhādigocaram // vakk_7.3 //
[392|12] anvayajñānasya rūpārupyāvacaraṃ duḥkhaṃ tatsamudayanirodhapratipakṣāścālambanam /
[392|13] te eva satyabhedena catvāri
[392|14] te eva dharmajñānānvayajñāne satyabhedena punaścatvāri jñānāni bhavanti /
[392|14-392|15] duḥkhasamudayanirodhamārgajñānāni /
[392|15] tadālambanatvāt /
[392|16] ete caturvidhe /
[392|17] anutpādakṣayajñāne
[392|18-392|19] ete eva dharmajñānānvayajñāne caturvidhe adṛṣṭisvabhāve kṣayajñānamanutpādajñānaṃ cocyate /
[392|20] te punaḥ prathamodite // vakk_7.4 //
[393|01] duḥkhahetvanvayajñāne
[393|02-393|03] prathamotpanne tu kṣayajñānānutpādajñāne duḥkhasamudayānvayajñāne duḥkhasamudayākārairbhāvāgrikaskandhālambanatvāt /
[393|03] kim khalu vajropamo 'pi tābhyāmekālamvano 'sti / [393|04] yadi duḥkhasamudayālamvano bhavati / atha nirodhamārgālambano naikālambanaḥ /
[393|05] caturbhyaḥ paracittavit /
[393|06] vettīti vit jñānam / paracittajñānaṃ caturbhyo jñānebhyo draṣṭavyam /
[393|06-393|07] dharmānvayajñānamārgaḥ saṃvṛtijñānebhyaḥ /
[393|07] tasya punarayaṃ niyamaḥ
[393|08] bhūmyakṣapudgalotkrāntam naṣṭājātaṃ na veti tat // vakk_7.5 //
[393|09] bhūmyatikrāntaṃ na jānātīti /
[393|09-393|10] adharadhyānabhūmikenottaradhyānabhūmikamindriyātikrāntaṃ na jānāti /
[393|10-393|11] śraddhādhimuktasamayamuktamārgeṇa dṛṣṭiprāptāsamayavimuktārga pudgalotkrāntaṃ na jānāti /
[393|11-393|12] anāgāmyahañcchāvaka pratyekabuddhabuddhamārggaṇāmadhareṇottaraṃ naṣṭājātaṃ na jānāti /
[393|12-393|13] atītānāgataṃ vartamānapara cittacaittaviṣayatvāt /
[393|13] kiṃ ca bhūyaḥ
[393|14] ta dharmānvayadhīpakṣyamanyo 'nyaṃ
[393|15] dharmajñānapakṣyaṃ paracittajñānamanvayajñānapakṣyaṃ cittaṃ na jānāti /
[393|15-393|16] anvayajñānapakṣyaṃ ca dharmajñānapakṣyaṃ na jānāti /
[393|16] kāmadhāturdhvadhātupratikṣālambanatvāttayoḥ /
[393|16-393|17] darśanamārge paracittajñānaṃ nāsti /
[393|17] tadālambanaṃ tvasti /
[393|17-393|18] tatra paracittajñānena darjñanamārga jñātukāmaḥ prayogaṃ kṛtvā prathamau
[393|19-393|20] darśanakṣaṇau / śrāvako vetti khaṅgastrīn sarvānbuddho 'prayogataḥ // vakk_7.6 //
[393|21] śrāvako darśanamārgāt paracittajñānena dvau kṣaṇau jānāti /
[393|21-393|22] duḥkhe dharmajñānakṣāntiṃ dharmajñānaṃ ca /
[393|22] anvayajñānapakṣālambanasyānyaprayogasādhyatvāt /
[393|22-394|01] yāvacca sa tatra prayogamāra mate tāvadayaṃ ṣoḍaśacittamanuprāpto bhavatītyantarā na jānāti /
[394|01-394|02] pratyekabuddhastrīn kṣaṇān /
[394|02] prathamau ca dvāvaṣṭamaṃ ca samudayānvayajñānaṃ mṛduprayogatvāt /
[394|03] prathamadvitīyapañcadaśānityapare /
[394|03-394|04] buddhastu sarvāneva darśanamārgakṣaṇānaprayogeṇa jānāti /
[394|05] atha kṣayajñānānutpādajñānayoḥ ko viśeṣaḥ /
[394|06-394|07] kṣayajñānaṃ hi satyeṣu parijñātādiniścayaḥ / na parijñeyamityādiranutpādamatirmatā // vakk_7.7 //
[394|08] kṣayajñānaṃ katamat / duḥkhaṃ me parijñātamiti jānāti /
[394|08-394|09] samudayaḥ prahīṇo nirodhaḥ sākṣātakṛto mārgo bhāvita iti jānāti /
[394|09-394|10] tadupādāya yat jñānaṃ darśanaṃ vidyā buddhirbodhiḥ prajñā āloko 'bhisamayamidamucyate kṣayajñānam /
[394|10-394|11] anutpādajñānaṃ katamat /
[394|11-394|12] duḥkhaṃ me parijñātaṃ na pounaḥ parijñeyamiti jānāti yāvat mārgo bhāvito na punarbhāvayitavya iti /
[394|12] tadupādāye"ti vistareṇoktaṃ śāstre /
[394|12-394|13] kathamanāsraveṇa jñānenaivaṃ jānāti /
[394|13] tatpṛṣṭhalabdhena vyutthita evaṃ jānāti /
[394|13-394|14] atastadviśeṣeṇa tayorviśeṣaḥ /
[394|14] śāstre jñāpiota iti kāśmīrāḥ /
[394|14-394|15] anāsraveṇāpyevaṃ jānātītyapare darśanavacanaṃ tu bhāṣyākṣepāt /
[394|15] jpratyakṣavṛttitvādvā /
[394|15-394|16] ata evoktaṃ "yāvat jñānaṃ darśanamapi tadi"ti /
[394|16-394|18] ityetāni daśa jñānāni bhavanti yaduta dharmajñānamanvayajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ duḥkhajñānaṃ samudayañṇyānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānaṃ paracittajñānaṃ kṣayajñānamanutpādajñānaṃ ca /
[394|18-394|19] tatra saṃvṛtijñānamekaṃ jñānamekasya ca bhāgaḥ /
[394|19] dharmajñānamekaṃ jñānaṃ saptānāṃ ca bhāgaḥ /
[394|19-394|20] duḥkhasamudayanirodhamārga kṣayānutpādaparacittajñānānām /
[394|20] evamanvayajñānam /
[394|20-394|21] duḥkhajñānamekaṃ jñānaṃ caturṇā ca bhāgaḥ /
[394|21] dharmānvayakṣayānutpādajñānānām / evaṃ samudayanirodhajñāne caturṇāṃ bhāgaḥ /
[394|22] mārgajñānamekaṃ jñānaṃ pañcānāṃ ca bhāgaḥ / caturṇāmanantaroktānāṃ paracittasya ca /
[394|23] paracittajñanamekaṃ jñānaṃ caturṇāṃ ca bhāgaḥ / dharmānvayamārga saṃvṛtijñānānām /
[394|24] kṣayajñānamekaṃ jñānaṃ ṣaṇṇāṃ ca bhāgaḥ / dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānām /
[394|25] evamanutpādajñānam /
[394|16-394|26] kasmāt punaretāni vīṇi santi daśa vyavasthāpyante /
[395|01-395|02] svabhāvapratipakṣānyāmākārākāragocarāt / prayogakṛtakṛtyatvahetūpacayoto daśa // vakk_7.8 //
[395|03] saptabhiḥ kila kāraṇairdaśa jñānāni vyavasthāpyante /
[395|03-395|04] svabhāvataḥ saṃvṛtijñānamaparamārthajñānatvāt /
[395|04] pratipakṣato dharmānvayajñāne / kāmathāturdhvadhātupratipakṣatvāt /
[395|05] ākārato duḥkhasamudayajñāne / ālambanābhedāt /
[395|05-395|06] ākārālambanato nirodhamārgajñāne /
[395|06] ākārālambanabhedāt / prayogataḥ paracittajñānam / na hi tena caittā na jñāyate /
[395|07] cittajñānārthe tu prayuktasyābhiniṣpatteḥ paracittajñānamuktam /
[395|07-395|08] kṛtakṛtyataḥ kṣayajñānaṃ kṛtakṛtyasaṃtānotpatteḥ /
[395|08-395|09] prathamataḥ hetūpacayato 'nutpādajñānaṃ sarvānāsravahetukatvāditi /
[395|10] sakalasya sakalapratipakṣatvāt kāmadhātupratīpakṣo dharmajñānamityuktam /
[395|11] api tu
[395|12] dharmajñānanirodhe yanmārge vā bhāvanāpathe /
[395|13] tridhātupratipakṣastat
[395|14] nirodhamārgajñāne bhāvanāmārgasaṃgṛhīte tridhātupratipakṣaḥ /
[395|15] kāmadhātostu nānvayam // vakk_7.9 //
[395|16] anvayajñānam tu sarvathā nāsti kāmadhātuporatipakṣaḥ
[395|17] eṣāṃ daśānāṃ jñānānāṃ
[395|18] dharmajñānānvayajñānaṃ ṣoḍḍaśākāram
[395|19] tān purastādupadekṣyāmaḥ /
[395|20] anyathā /
[395|21] tathā ca sāṃvṛtaṃ
[395|22] saṃvṛtijñānaṃ ṣoḍaśākāramanyathākāraṃ ca sarvadharmāṇāṃ svasāmānyalakṣaṇādigrahaṇāt /
[395|23] svaiḥ svaiḥ satyākāraiścatuṣṭayam // vakk_7.10 //
[396|01-396|02] duḥkhasamudayanirodhamārga jñānāni svaiḥ svaiḥ satyākāraiḥ pravartanta ityekaikaṃ caturākāraṃ bhavanti /
[396|03] tathā paramatojñānaṃ nirmalaṃ
[396|04] anāsravaṃ paracittajñānaṃ tatheva / svasatyākāratvāccuturākāraṃ mārgajñānatvāt /
[396|05] samalaṃ punaḥ /
[396|06] śeyasvalakṣaṇākāraṃ [396|07] sāsravaṃ paracittajñānaṃ jñeyānāṃ cittacaittānāṃ yat svalakṣaṇam tadākārayati /
[396|08] svalakṣaṇagrāhakatvāt / labhayamapi tu
[396|09] ekaikadravyagocaram // vakk_7.11 //
[396|10-396|11] yadā cittaṃ gṛhlāti na tadā cittānāṃ yadā vedanāṃ na tadā saṃjñāmityevamādi /
[396|11-396|12] yattarhi bhagavatīktam "sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānātī"tyevamādi /
[396|12] na tayordugapadgrahaṇam / vastramalāyugāpadgrahaṇavat /
[396|12-396|13] sarāgaṃ cittamiti dvidhā sarāgatā /
[396|13] saṃsṛṣṭasarāgatā saṃyoiga sarāgatā ca /
[396|13-396|14] tatra sarāgaṃ saṃprayuktaṃ cittaṃ dvābhyāṃ sarāgaṃ tato 'nyatsāsravaṃ saṃyogasarāgatayā sarāgam /
[396|14-396|15] atra tu sūtre rāgasaṃprayuktaṃ sarāgaṃ rāgapratipakṣī vigatarāgamityeke /
[396|15-396|16] yadi hi rāgeṇāsaṃprayuktaṃ vigatarāgaṃ syādanyakleśasamprayuktamapi syāt /
[396|16-396|17] evaṃ tarhi tadapratipakṣaḥ sāsravaṃ cittamakliṣṭaṃ naiva sarāgaṃ na vigatarāgaṃ syādityevamādi /
[396|17-396|18] tasmādrāgasaṃprayuktatayā 'pi sarāgaṃ cittamatreṣṭavyamityapare /
[396|18-396|19] evaṃ yāvatsamohaṃ vigatamohaṃ ca veditavyam /
[396|19] saṃkṣiptaṃ kuśalamālambanābhisaṃkṣepāt /
[396|19-396|20] vikṣiptaṃ kliṣṭaṃ vikṣepasaṃprayogāt /
[396|20] saṃkṣiptaṃ middhasaṃprayuktaṃ vikṣiptamanyata kliṣṭamiti pāścāttyāḥ /
[396|21] tadetanna varṇayanti / tadeva hi cittaṃ saṃkṣiptavikṣiptaṃ syāt kliṣṭamiddhasaṃprayīgāt /
[396|22] śāstravirodhaśca syāt / "saṃkṣiptaṃ cittaṃ yathābhūtaṃ prajānāti /
[396|22-396|23] tajjñānaṃ catvāri jñānāni dharmajñānamanvayajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ mārgajñānami"ti /
[396|24] līnaṃ cittaṃ kliṣṭaṃ kauśīdyasaṃprayogāt / pragṛhītaṃ kuśalaṃ vīryasaṃprayogāt /
[396|24-396|25] parītāṃ kliṣṭaṃ vyavadānaparīttairniṣevitatvāt /
[396|25] mahadgataṃ kuśalaṃ tadviparyayāt /
[396|25-397|01] mūlamūlyaparivārānuparivartakavalālpavahutvācca /
[397|01-397|02] kliṣṭacittaṃ dvābhyāmakuśalamūlābhyāṃ samulam /
[397|02] kuśalaṃ tribhiḥ kuśalamūlaiḥ / kliṣṭamalpamūlyamayatna-sādhyatvāt /
[397|03] kuśalaṃ bhumūlyaṃ vahābhisaṃskārasādhyatvāt /
[397|03-397|04] kliṣṭaṃ tajjātīyānāgatabhāvanā 'bhāvānna mahāparivāraṃ tribhiśca skandhaiḥ sānuparivartam /
[397|04-397|05] kuśalaṃ tu mahāparivāraṃ caturbhiśca skandhaiḥ sānuparivartam /
[397|05-397|06] alpabalaṃ khalvapi kliṣṭaṃ bahubalaṃ kuśalam /
[397|06] ekayā hi duḥkhe dharmajñānakṣāntyā daśānuśayātyantasamudghātaḥ kriyate /
[397|07] tasmādapi kliṣṭam parīttaṃ kuśalaṃ mahadgatam / uddhataṃ kliṣṭamauddhatyasaṃprayogāt /
[397|08] anuddhataṃ kukśalaṃ tatpratipakṣatvāt / evamabyupaśāntṃ vyupaśāntaṃ ca /
[397|08-397|09] asamāhitaṃ kliṣṭaṃ vikṣepasaṃprayogāt /
[397|09] samāhitaṃ kuśalaṃ tatpratipakṣatvāt /
[397|09-397|10] abhāvitaṃ kliṣṭaṃ pratilambhatiṣevaṇabhāvanābhyāmabhāvitatvāt /
[397|10-397|11] bhāvitaṃ kuśalaṃ tābhyāṃ bhāvitatvāt vimuktaṃ kliṣṭaṃ svabhāvasaṃtānavimuktibhyāmavimuktatvāt /
[397|12] vimuktaṃ kuśalaṃ tābhayaṃ vimuktatvāditi vaibhāṣikāḥ / evaṃ tu sūtraṃ nānulomitaṃ bhavati /
[397|13] eṣāṃ ca padānāṃ nārthaviśeṣa ukto bhavati /
[397|13-397|14] sūtra uktaṃ "kathaṃ cittamadhyātmaṃ saṃkṣiptaṃ bhavati /
[397|14-397|15] yaccittam styānamiddhasahagatamadhyātmaṃ saṃnirodhasahagataṃ no tu vipaśyanayā samanvāgatam /
[397|15-397|16] kathaṃ vahirvikṣiptaṃ bhavati /
[397|16] yaccittaṃ pañcasu kāmaguṇeṣvanuvikṣiptaṃ bhavatyanuvisṛtami"ti /
[397|16-397|17] nanu coktaṃ tadeva cittaṃ saṃkṣiptaṃ syādvikṣiptaṃ ceti /
[397|17-397|18] uktamidamayuktaṃ tūktaṃ viddhasahagatasya kliṣṭasya vikṣiptatvāpratijñānāt /
[397|18] nanu coktaṃ śāstravirodhaḥ syāditi /
[397|18-397|19] varaṃ śāstravirodho na sūtravirīdhaḥ /
[397|19] kathameṣāṃ padānāṃ nārthaviśeṣa ukto bhavati /
[397|20-397|21] vikṣiptalilinoddhatāvyupaśāntāsamāhitābhāvitāvimuktānāṃ cittānāmabhinnalakṣaṇavacanāt saṃkṣiptapragṛhītādīnāṃ ca /
[397|21] na vai noktaḥ padānāmarthaviśeṣo bhavati /
[397|21-397|22] kliṣṭasāmānye 'pi taddoṣasaṃdarśanāt /
[397|22-397|23] ityapyetat kliṣṭaṃ cittaṃ vikṣiptaṃ līnamiti vistaraḥ /
[397|23-397|24] evaṃ kuśalasyāpi guṇaviśeṣasaṃdarśanādukta evarthaviśeṣo bhavati /
[397|24] sūtravirodhasyāparihārānnaiṣa eṣāṃ padānāmarthaḥ /
[397|24-397|25] yadi ca sūtre tadeva līnaṃ cittaṃ tadevoddhatamityabhipretaṃ syāt idaṃ noktaṃ syāt /
[397|25-397|27] "yasminsamaye līnaṃ cittaṃ bhavati layābhirśaṅka vā akālastasminsamaye prasrabdhisamādhyupekṣāsaṃvodhyaṅgānāṃ bhāvanāyāḥ /
[397|27-397|28] yasminsagaye uddhātaṃ cittaṃ bhavati auddhatyābhiśaṅki vā akālastasminsamaye dharmavicayavīryaprītisaṃvodhyaṅgānāṃ bhāvanāyā" iti /
[397|28-398|01] kiṃ punarvodhyaṅgānāṃ vyagrā bhāvanā /
[398|01] manasikaraṇaṃ teṣāṃ bhāvaneṣṭā na saṃmukhībhāva ityadoṣa eṣaḥ /
[398|01-398|02] kauśīdyādhikamatra cittaṃ līnamityuktam /
[398|02] auddhatyādhikaṃ coddhatamityavirodhaḥ /
[398|02-398|03] tayostu sahabhāvāttadeva cittaṃ līnaṃ tadevoddhatamiti brūmaḥ /
[398|03] nābhiprayikaṃ vacanaṃ vāryate /
[398|03-398|04] sūtre tu nāyamabhiprāya iti brūmaḥ /
[398|04] yattūktaṃ "sarvameva rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ sarāgami"ti /
[398|05] katamaccittaṃ rāgasaṃprayuktam / rāgaprāptisahitaṃ cet /
[398|05-398|06] asāsravamiti sarāgaṃ prāpnoti śaikṣacittam /
[398|06] rāgālambanaṃ cet / arhato 'pi sāsravaṃ cittaṃ sarāgamiti gṛhlīyāt /
[398|07] rāgālambanatvāt kathaṃ vā tatsāsravam /
[398|07-398|08] sāmānya kleśālambanatvāditi cet /
[398|08] evamapi samohaṃ gṛhlīyānmohālambanatvāt /
[398|08-398|09] na ca paracittajñānaṃ prāptyālambanaṃ nāpi taccittālambanaṃ rāgālambanam /
[398|09-398|10] tasmānna rāgasaṃprayogātsarāgaṃ cittamatreṣṭam /
[398|10] kiṃ tarhi /
[398|10-398|11] rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ sarāgamasaṃprayuktaṃ vigatarāgamiti sūtrābhigrāyo dṛśyate /
[398|11-398|12] yat tūktaṃ "vigatarāgamasya taccittaṃ bhavati vigatadveṣaṃ vigatamohamanāvarttikadharmi kāmabhave rūpabhave ārupyabhave" iti /
[398|13] tatra tatpraptivigamaṃ saṃdhāyoktam /
[398|13-398|14] nanu coktam anyakleśasaṃprayuktamapi cittaṃ rāgaviprayuktatvādvigatarāgaṃ syādi"ti /
[398|14] etenābhisaṃdhinā na doṣaḥ /
[398|14-398|15] na tu tadvigatarāgamiti kṛtvā gṛhyate /
[398|15] kiṃ tarhi / sadveṣaṃ samohamityevamādi /
[398|15-398|16] alaṃ prasaṅgena siddhānto varṇyatām /
[398|17] kiṃ paracittajñānaṃ paracittasyākāramālambanaṃ vā gṛhlāti /
[398|17-398|19] na gṛhlāti ākāralambananirapekṣaṃṃ hi tadraktamidaṃ cittamiti jānāti natvamuṣmin rupe raktamiti jānāti /
[398|19-398|20] anyathā hi tadrūpālambanamapi syāt tadālambanaṃ ca paracittaṃ gṛhlataḥ svabhāvagrahaṇaṃ prāpnuyāt /
[398|20-398|22] sarvaṃ ca paracittajñānaṃ dravyasvalakṣaṇacittacaittapratyutpannaparasaṃtatikāmarūpapratisaṃyuktāpratisaṃyuktaviṣayaṃ darśanamārgapratiṣiddhaṃ bhāvanāmārga upalabhyate /
[398|22-398|23] śūnyatā 'nimittasamādhi viprayuktaṃ kṣayānutpādajñānāsaṃgṛhītamānantaryamārga pratiṣiddhaṃ ca vedittavyam /
[398|23] uktaṃ paracittajñānam /
[399|01] śeṣe caturdaśākāre śūnyānātmavivarjite /
[399|02] kṣayānutpādajñāne śeṣe te caturdaśākāre śūnyānātmakārau varjayitvā /
[399|02-399|04] pāramārthikayorapi saṃvṛtibhajanāt śīṇā me jātirnāparamasmādbhavaṃ prajānāmīti tadvalānuvyavahārataḥ /
[399|05] kimanāsravaḥ svalakṣaṇākāro 'styatha na / kāśmīrāṇāṃ tāvat
[399|06] nāmalaḥ ṣoḍaśabhyo 'nya ākāraḥ
[399|07] nāstyanāsravākāraḥ ṣoḍaśākāranirmuktaḥ /
[399|08] anye 'sti śāstrataḥ // vakk_7.12 //
[399|09] śranye punarastītyāhurvahirdeśakāḥ / kathaṃ gamyate / śāstrataḥ iti /
[399|09-399|10] śāstre hyevamāha /
[399|10] "syādapratisaṃyuktena cittena kāmapratisaṃyuktāndharmānvijānīyāt /
[399|11] anityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataḥ hetutaḥ samudayataḥ prabhavataḥ pratyayataḥ /
[399|11-399|12] astyetasthānamastyetadvastviti /
[399|12] yogavihitatī vijānoyādi"ti /
[399|12-399|14] nāsyāyamartho yadastyetatsthānamastyetadvastvityevaṃ vijānīyāditi api tvastyetat sthānamastyetadvastu yadanityādito vijānīyāditi cet /
[399|14] na/ anyatrāvacanāt /
[399|15] eṣa cecchāstrārtho 'bhaviṣyat /
[399|15-399|16] yadidaṃ paṭhacyate "syāddarśanaprahātavyena cittena kāmapratisaṃyuktāndharmānvijānīyāditi /
[399|16] āha / vijānīyāt /
[399|16-399|18] ātmata ātmīyata ucchedataḥ śāśvatataḥ ahetuto 'kriyāto 'pavādato 'grataḥ śreṣṭhato viśiṣṭataḥ paramataḥ śuddhito muktito nairyāṇikataḥ kāṅkṣāto vimatito vicikitsātaḥ /
[399|18-399|19] rajyeta dviṣyānmanyeta muhyedayogavihitato vijānīyādi"ti /
[399|19] atrāpyevaṃ pāṭho 'bhaviṣyat /
[399|19-399|20] astyetat sthānamastyetadvastviti /
[399|20] na tvevaṃ paṭhacyate / tasmānnāsyāyamarthaḥ /
[399|21] kiṃ punarime ṣoḍaśākārā nāmata āhosvit dravyataḥ /
[399|21-399|22] sapta dravyato nāmataḥ ṣoḍaśetyeke /
[399|22] duḥkhakārāścatvāraḥ samudayanirodhamārgākārāṇāmekakadravyatvāt /
[399|23] evaṃ tu varṇayanti /
[400|01] dravyataḥ ṣoḍaśākārāḥ
[400|02] tatpratyayādhīnatvāt anityam / ṣīḍātmakatvāt duḥkham /
[400|02-400|03] ātmīyadṛṣṭivipakṣeṇa śūnyam /
[400|03] ātmadṛṣṭivipakṣeṇānātmā / heturvījadharmayogena /
[400|03-400|04] samudayaḥ prādurbhāvayoigena /
[400|04] prabhavaḥ prabandhayogena /
[400|04-400|05] abhiniṣpādanārthena pratyayaḥ /
[400|05-400|06] tadyathā mṛtpiṇdadaṇdacatrasūtrodakasamavāyāt ghaṭābhiniṣpattirbhavati tadvaditi /
[400|06] akndhoparamatvāt nirodhaḥ / agninirvāṣaṇāt śāntaḥ /
[400|06-400|07] nirūpadravtvāt praṇītaḥ /
[400|07] sarvāpakṣālavimuktatvānniḥ saraṇamiti / gamanārthena mārgaḥ /
[400|07-400|08] yogayuktatvānnyāyaḥ /
[400|08] samyakpratipādanārthena pratipat / atyantasamatikramaṇānnairyāṇika iti /
[400|09] athavā anātyantikatvādanityam / abhinyāsabhūtatvāt duḥkham /
[400|09-400|010] antarvyāpārapuruṣaparahitattvācchūnyam /
[400|10] akāmakāritvādanātmā /
[400|10-400|010] heturāgamanayogena /
[400|10-400|11] samudaya unmajjanayogena /
[400|11] prabhavaḥ prasaraṇayogena / pratisaraṇārghena pratyaya iti /
[400|11-400|12] asaṃbandhaḥ saṃbandhoparamatvānnirodhaḥ /
[400|12] trisaṃskṛtalakṣaṇavimuktatvācchāntaḥ /
[400|12-400|13] kuśalatvāt praṇītaḥ /
[400|13] paramāśvāsatvānniḥ saraṇamiti / kumārgavipakṣeṇa mārgaḥ /
[400|13-400|14] anyāyavipakṣeṇa nyāyaḥ /
[400|14] nirvāṇapurāvirodhanārthena pratipat / sarvabhavapratipakṣatvānnairyāṇikaḥ /
[400|15] ityeṣāṃ vyākhyānamanekaparyāyaḥ / yathābhipretaṃ pravakṣyāmaḥ / udayavyayatvādanityam /
[400|16] pratikūlabhāvāt / duḥkham / ātmarahitatvācchūnyam / svayamanātmatvādanātma /
[400|17] hetusamudayaprabhavapratyayatvaṃ tu yadeva sūtra uktam /
[400|17-400|18] "ime pañcopādānaskandhāśchandamūlakāśchandasamudayāśchandajātīyāśchandaprabhavā" iti /
[400|18-400|19] prabhavaśabdaḥ kevalaṃ paścāt paṭhitavyaḥ śāstre /
[400|19] kaḥ punareṣāṃ viśeṣaḥ / caturvidho hi cchandaḥ /
[400|20] asmītyabhedenātmabhāvcchandaḥ / syāmityabhedena punarbhavacchandaḥ /
[400|20-400|21] ityaṃ syāmiti bhedena punarbhavacchandaḥ /
[400|21] pratisaṃdhivandhacchandaścaturthaḥ / karmābhisaṃskāracchando vā /
[400|22] tatra prathomo duḥkhasyādikāraṇatvānmūlahetuḥ / phalasyeva vījam /
[400|22-400|23] dvitīyaḥ samudayastena tatsamudāgamātphalasyevāṅkurādiprasavaḥ /
[400|23-400|24] tṛtīyastajjātīyaduḥkhapratyayaḥ /
[400|24] phalasyeva kṣotrodakapāśyādikam /
[400|24-400|26] kṣetrādivaśena hi phalasya gandharasavīryavipākaprabhāvabhedā bhavanti caturthaḥ prabhavastataḥ eva tatsaṃbhavāt phalasyeva puṣpāvasānamiti /
[400|26] athavā /
[400|26-401|01] tṛṣṇāvicaritānāṃ dvau pañcakau dvau catuṣkau catvāraśchandāḥ /
[401|01-401|02] "asmīti bhikṣavaḥ sāti itthamasmīti bhavati evamasmīti bhavati anyathā 'smīti sadasmīti asadasmīti /
[401|02-401|03] bhaviṣyāmītyasya bhavati na bhaviṣyāmi itthaṃ bhaviṣyāmi evaṃ bhaviṣyāmi evaṃ bhaviṣyāmi śranyathā bhaviṣyāmi /
[401|04-401|05] syāmityasya bhavati itthaṃ syām evaṃ syām anyathā syām apitu syām apītthaṃ syām apyevaṃ syām apyanyathā syāmityasya bhavati /
[401|06] pravṛttyuparmatvānnirodhaḥ / nirduḥkhatvācchantaḥ /
[401|06-401|07] "iti hi bhikṣavo duḥkhāḥ saṃskārāḥ śāntaṃ nirvāṇami"ti vacanāta /
[401|07] niruttaratvāt praṇītaḥ /
[401|07-401|08] apunarāvṛttitvānniḥsaraṇam /
[401|08] pathibhūtatvānmārgaḥ / yathābhūtapravṛttatvānnyāyaḥ /
[401|08-401|09] pratiniyatatvāt pratipat /
[401|09] yathoktam
[401|10] "eṣa mārgo hi nāstyanyo darśanasya viśuddhaya" iti
[401|11] atyantaniryāṇānnairyāṇikaḥ /
[401|11-401|12] athavā nityasukhātmīyātmadṛṣṭicaritānāṃ pratipakṣeṇānityaduḥkhaśunyānātmākārāḥ /
[401|12-401|13] ahetvekahetupariṇāmabuddhipūrvaka dṛṣṭicaritānāṃ pratipakṣeṇa hetusamudayaprabhavapratyayākārāḥ /
[401|13-401|14] nāsti mokṣa iti dṛṣṭicaritānāṃ nirodhākāraḥ /
[401|14] duḥkho mokṣa iti dṛṣṭicaritānāṃ śāntākāraḥ /
[401|14-401|15] dhyānasukhapraṇītadṛṣṭicaritānāṃ praṇītākāraḥ /
[401|15-401|16] punaḥ punaḥ parihāṇito nātyantiko mokṣa iti dṛṣṭicaritānāṃ niḥsaraṇākāraḥ /
[401|16-401|17] nāsti mārgaḥ kumārgo 'yamanyo mārgaḥ punarāvartī mārga iti dṛṣṭicaritānāṃ mārganyāyapratipannairyāṇikākārā iti /
[401|18] ākāro nāma ka eṣa dharmaḥ /
[401|19] prajñākāraḥ
[401|20] evaṃ tarhi prajñā sākārā na bhaviṣyati / prajñāntarāsaṃyogāt / evaṃ tu yuktaṃ syāt /
[401|21] sarveṣāṃ cittacaittānāmālambanagrahaṇaprakāra ākāra iti /
[401|22] atha kiṃ prajñaivākārayati netyāha / kiṃ tarhi /
[401|23] tayā saha /
[401|24] ākāraynti sālambāḥ
[402|01] prajñā cānye ca sarve sālambanā dharmā ākārayanti /
[402|02] sarvamākāryate tu sat // vakk_7.13 //
[402|03] yatkiñcidasti sarvamākāryate /
[402|03-402|04] tadevaṃ kṛtvā siddhaṃ bhavati prajñā ākāraścākārayati cākāryante ca /
[402|04-402|05] ālambanā ākāryanta eveti /
[402|06] ataḥ parameṣāṃ jñānānāṃ kuśalādibhedaṃ nirvekṣyāmaḥ /
[402|07] tridhādyaṃ kuśalānyanyāni
[402|08] saṃvṛtijñānaṃ ślokādau bhavatvādādyam / tattrividham /
[402|08-402|09] kuśalākuśalāvyākṛtam /
[402|09] anyāni nava jñānāni kuśalānyeva /
[402|10] ādyaṃ sarvāsu bhūmiṣu /
[402|11] kāmadhātī yāvadbhavāgre /
[402|12] dharmākhyaṃ ṣaṭsu
[402|13] dharmajñānaṃ caturṣu dhyāneṣvanāgamye dhyānāntare ca /
[402|14] navasu tvanvayākhyaṃ
[402|15] anvayajñānaṃ tāsveva ca ṣaṭsu bhūmiṣvārupyatraye ca /
[402|16] tathaiva ṣaṭ // vakk_7.14 //
[402|17] duḥkhasamudayanirodhamārgakṣayānutpādajñānānyapyetāsveva navasu bhūmiṣvabhedena /
[402|18] bhedena punrdharmajñānasaṃgṛhītāni ṣaṭsu anvayajñāna saṃgṛhītāni navasu /
[402|19] dhyāneṣvanyamanojñānaṃ
[403|01] paracittajñānaṃ caturṣveva dhyāneṣu nānyatra /
[403|02] kāmarūpāśrayaṃ ca tat /
[403|03] kāmarūpadhātvośca tat paracittajñānaṃ saṃmukhīkriyate /
[403|04] kāmāśrayaṃ tu dharmāruyam
[403|05] dharmajñānaṃ tu kāmadhātvāśrayameva / na rūpārupyadhātvoḥ saṃmukhīkriyate /
[403|06] anyattraidhātukāśrayam // vakk_7.15 //
[403|07] kiṃ punaranyat / paracittajñānaṃ dharmajñānanirmuktam / kṛto bhūmyaśrayanirdeśaḥ /
[403|08] smṛtyupasthānasaṃgraho vaktavyaḥ / so 'yamucyate /
[403|09] smṛtyupasthānamekaṃ dhīrnirodhe
[403|10] dhīḥ prajñā jñānamiti paryāyāḥ / nirodhajñānamekaṃ dharmasmṛtyupasthānam /
[403|11] paracittadhīḥ /
[403|12] trīṇi
[403|13] paracittajñānaṃ trīṇi vedanācittadharmasmṛtyupasthānāni /
[403|14] catvāri śeṣāṇi
[403|15] nirodhaparacittajñānābhyāmanyāni jñānāni catvāri smṛtyupasthānāni
[403|16] katamasya jñānasya kati jñānānyālambanam /
[403|17] dharmadhīgocaro nava // vakk_7.16 //
[403|18] dharmajñānasya nava jñānānyālambanamanyatrānvayajñānāt /
[404|01] nava mārgānvayadiyoḥ
[404|02] anvayajñānasyāpi nava jñānānyālambanamanyatra dharmajñānāt /
[404|02-404|03] mārgajñānasyāpi nava jñānānyālambanamanyatra saṃvṛtijñānāt /
[404|04] duḥkhahetudhiyordvayam /
[404|05] duḥkhasamudayajñānayordve saṃvṛtiparacitajñāne ālambanam /
[404|06] caturṇāṃ daśa
[404|07] saṃvṛtiparacittakṣayānutpādajñānānāṃ daśa jñānānyālambanam /
[404|08] naikasya
[404|09] ekasya nirodhajñānasya naiva jñānamālambanam /
[404|10] yojyā dharmāḥ punardaśa // vakk_7.17 //
[404|11] katame daśa /
[404|12] traidhātu kāmalā dharmā akṛtāśca dvidhā dvidhā /
[404|13] saṃkṛtā dharmā aṣṭadhā kriyante /
[404|13-404|14] kāmarūpārupyāvacarānāsravāṇāṃ saṃprayuktaviprayuktabhedāt /
[404|14] asaṃskṛtā dvidhā kriyante / kuśalāvyākṛtabhedāt /
[404|14-404|15] ime daśa dharmāḥ kathaṃ yojyāḥ kasya jñānasya katyālambanamiti /
[404|15-404|16] tatra saṃvṛtijñānasya sarve daśa dharmā ālambanam /
[404|16] dharmajñānasya pañca / kāmāvacarānāsravā ścatvāraḥ kuśalaṃ cāsaṃskṛtam /
[404|17] anvayajñānasya sapta / rūpārupyāvacarānāsravāḥ ṣaṭ kuśalaṃ cāsaṃskṛtam /
[404|17-404|18] duḥkhasamudayajñānayoḥ kāmarūpārupyāvacarāḥ ṣaṭ /
[404|18] nirodhajñānasyaikaḥ /
[404|18-404|19] kuśalamevāsaṃskṛtam /
[404|19] mārgajñānasya dvāvanāsravau / paracittajñānasya trayaḥ /
[404|19-404|20] kāmarūpāvacarānāsravāḥ saṃprayuktāḥ /
[404|20-404|21] kṣayānutpādajñānayoḥ nava dharmā ālambanamavyākṛtamasaṃskṛtaṃ muktvā /
[404|22] syādekena jñānena sarvadharmān jānīyāt / na syāt / api tu
[405|01] sāṃvṛtaṃ svakalāpānyadekaṃ vidyādanātmataḥ // vakk_7.18 //
[405|02-405|03] saṃvṛtijñānaṃ svasmātkalāpādanyān sarvadharmānanātvato jānīyāt sarvadharmā anātmāna iti /
[405|03] jsvabhāvastatsahabhuvaśca dharmāstasya svakalāpaḥ /
[405|03-405|04] teṣāmagrahaṇaṃ viṣayaviṣayibhedādekālambanatvāditi /
[405|04] saṃnikṛṣṭatvācca /
[405|04-405|05] tacca kāmāvacaraṃ śrutacintāmayaṃ rūpāvacaraṃ śrutamayam bhāvanāmayam /
[405|05-405|06] tasya vyavacchinnabhūmyālambanatvāt /
[405|06] anyathā hi yugapatsarvato vairāgyaṃ syāt / gatametat /
[405|07] idaṃ tu vaktavyam / kaḥ katibhirjñānaiḥ samanvāgata iti /
[405|07-405|08] pṛthagjanastāvadekena samanvāgataḥ /
[405|08] saṃvṛtijñānena / vītarāgastu paracittajñānenāpi / āryaḥ punaḥ /
[405|09] ekajñānānvito rāgīprathame 'nāsravakṣaṇe /
[405|10] kāmāvītarāgo duḥkhadharmajñānakṣāntavekenaiva saṃvṛtijñānena samanvāgato bhavati /
[405|11] dvitīye tribhiḥ
[405|12] duḥkhadharmajñāne tribhiḥ saṃvṛtijñānadharmajñānaduḥkhajñānaiḥ /
[405|13] ūrdhvastu catuṣrvekaikavṛddhimān // vakk_7.19 //
[405|14] ataḥ paraṃ caturṣu kṣaṇeṣu ekaikajñānavṛddhirasya jñātavyā /
[405|14-405|15] duḥkhe 'nvayajñāne 'nvayajñānaṃ vardhate /
[405|15-405|16] samudayanirodhamārgadharmajñāneṣu samudayanirodhamārgajñānāni vardhanta iti mārgadharmajñāne saptabhirjñānaiḥ samanvāgato bhavati /
[405|16-405|17] vītarāgastu sarvatrādhikena paracittajñānena samanvāgato veditavyaḥ /
[405|18] atha kasyāmavasthāyāṃ kati jñānāni bhavyante /
[405|19] yathotpannāni bhāvyante kṣāntijñānāni darśane /
[405|20] anāgatāni
[406|01-406|02] darśanamārge yadyadevotpadyate kṣāntirjñānaṃ vā tajjātīyamanāgataṃ bhāvanāṃ gacchati tadākārā eva catvāraḥ /
[406|02-406|03] kasmāddarśanamārge sabhāgajñānākārabhāvanaiva gotrāṇāmaporatilabdhatvāt /
[406|04] tatraiva sāṃvṛtaṃ cānvayatraye // vakk_7.20 //
[406|05-406|06] tatraiva darśanamārge saṃvṛtijñānaṃ cāpi bhāvyate triṣu duḥkhasamudayanirodhānvayajñāneṣu /
[406|06] na dharmajñāneṣvakṛtsnasatyābhisamayāt /
[406|07] ato 'bhisamayāntyākhyaṃ
[406|08] ata eva tadābhisamayāntikaṃ saṃvṛtijñānamākhyāvate /
[406|08-406|09] ekaikasatyābhisamayānte bhāvanāt /
[406|09] kasmānna mārgānvayajñāne bhāvanāṃ gacchati /
[406|09-406|10] mārgasatyasya pūrva laukikena mārgeṇānabhisamitatvāt akṛtsnābhisamayācca /
[406|10-406|12] kṛtsnaṃ hi duḥkhaṃ śakyate parijñātuṃ samudayaḥ prahātuṃ nirodhaḥ sākṣātkartu na tu mārgaḥ śakyate kṛtsno bhāvayitum ityabhisamayāntābhāvānna tasminnābhisamayāntikaṃ bhāvyate /
[406|12-406|13] samudayo 'pi na tadā sarvaḥ prahīṇo bhavatīti na syādābhisamayāntikam /
[406|13] na /
[406|13-406|14] tatsatyadarśanaheyaḥ sarvaḥ prahīṇno bhavati /
[406|14-406|15] mārgastaddarśanaheyapratipakṣo na sarvaḥ śakyate bhāvayituṃ vahugotratvāt ityasti mahānviśeṣaḥ /
[406|15] darśanamārgaparivāratvādityapare /
[406|15-406|16] tadidaṃ sādhyatvādajñāpakam /
[406|16] kiṃ punastadābhisamayāntikaṃ samvṛtijñānaṃ kadācitsaṃmukhīkriyate /
[406|16-406|17] na kadācit ekāntena hi
[406|18] tadānutpattidharmakam /
[406|19] kathaṃ punastadbhāvitaṃ bhavati /
[406|19-406|20] alabdhalābhāt kathamidānīṃ tatpratilabdhaṃ yadi naiva saṃmukhīkartu śakyate /
[406|20] prāptitaḥ /
[406|20-406|21] yasmāllabdhaṃ tasmāllabdhamityapūrvaiṣā nirdeśajātiḥ /
[406|21] tasmānnaivaṃ bhāvanā sidhyati /
[406|21-406|22] evaṃ tu sidhyati yad āhuḥ pūrvācāryāḥ /
[406|22] kathaṃ ca pūrvācāryā āhuḥ /
[406|22-406|24] lokottaramārga-sāmarthyāt saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate yad vyutthitaḥ satyālambanam viśiṣṭataraṃ laukikaṃ jñānaṃ saṃmukhīkaroti /
[406|24-407|01] eṣa eva ca tasya lābho yat-tat-saṃmukhībhāva-samarthāśrayalābhaḥ /
[407|01] gotre hi labdhe labdhaṃ gautrikaṃ bhavati / eva tu necchanti vaibhāṣikāḥ /
[407|02] katibhūmikaṃ punastatsaṃvṛtijñānaṃ bhāvyate / darśanamārgasya
[407|03] svadhobhūmi
[407|04] yadbhūmiko darśanamārgo bhavati tadbhūmikam cāvarabhūmikaṃ ca saṃvṛtijñānaṃ bhāvyate /
[407|05] ānāgamyabhūmikaścedbhavati dvibhūmikaṃ bāvyate / anāgamyabhūmikaṃ kāmāvacaraṃ ca /
[407|06] evaṃ yāvaccaturthadhyānabhūmike darśanamārge saptabhūmikaṃ saṃvṛtijñānaṃ bhāṣyate /
[407|07] tatra punaḥ kati smṛtyupasthānāni /
[407|08] nirodhe 'ntyaṃ
[407|09] nirodhe 'bhisamite yat saṃvṛtijñānaṃ tadantyaṃ smṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānam /
[407|09-407|10] ekasya parisaṃkhyānātsiddhaṃ bhavati śeṣaṃ catvāri smṛtyupasthānānīti /
[407|10-407|11] taccaitadābhisamayāntikaṃ saṃvṛtijñānaṃ
[407|12] svasatyākāraṃ
[407|13] yatsatyābhisamayāllabhyate tatsatyākārameva /
[407|13-407|14] tadākāravacanādālambanasya tadeva satyamityuktaṃ bhavati /
[407|14] darśanamārgalabhyatvācca tat /
[407|15] yatnikam // vakk_7.21 //
[407|16] prāyogikamityarthaḥ /
[407|16-407|17] saparivāragrahaṇātkāmarūpāvacārāṇi catuṣpañcaskandhasvabhāvāni /
[407|18] ṣoḍaśe ṣaṭ sarāgasya
[407|19] bhāvyanta iti vartate /
[407|19-407|20] avītarāgasya ṣoḍaśe mārgānvayajñānakṣaṇe dve jñāne pratyutpanne /
[407|20] mārgajñānamārgānvayajñāne / purāgatāni ṣaṭ bhāvyante /
[407|20-407|21] dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānāni /
[408|01] vītarāgasya sapta tu /
[408|02] vītarāgasya paracittajñānaṃ saptamaṃ bhāvyate /
[408|03] sarāgabhāvanā mārge tadūrdhvaṃ saptabhāvanā // vakk_7.22 //
[408|04-408|05] ṣoḍaśāt kṣaṇādurdhvaṃ bhāvanāmārge yāvanna vītarāgo bhavati tāvat sarveṣu prayogāntaryavimuktiviśeṣamārgeṣu sapta jñānāni bhāvyante /
[408|05-408|06] dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgasaṃvṛtijñānāni /
[408|06] laukikaścet bhāvanāmārgaḥ saṃvṛtijñānaṃ pratyutpannam /
[408|07] lokottaraścet caturṇāṃ dharmajñānānāmanyatamat /
[408|08-408|09] saptabhūmijayā 'bhijñākopyāptyākīrṇabhāvite ānanataryapatheṣūrdhvaṃ muktimārgāṣṭake 'pi ca // vakk_7.23 //
[408|10] saptajñānāni bhāvyante iti vartate /
[408|10-408|11] sapta bhūmayaḥ catvāri dhyānāni trayaścārupyāḥ /
[408|11-408|13] tāsāṃ jayaḥ vairāgyaṃ tasmin saptabhūmike vairāgye pañcasu cābhijñāsu akopyaprativedhe ca vyavakīrṇabhāvite ca dhyāne śaikṣasya yāvantaḥ ānantaryamārgāsteṣvapi sarveṣu sapta jñānāni bhāvyante tānyeva /
[408|13-408|14] laukikeścet bhāvnāmārgaḥ saṃvṛtijñānaṃ pratyutpannam /
[408|14-408|15] lokottaraśceccaturṇāmanvajñānānāṃ dvayośca dharmajñānayoranyatamat / [408|15] akopyaprativedhe tu saṃvṛtijñānaṃ na bhāvyate /
[408|15-408|16] bhavāgrāprati pakṣatvāt /
[408|16] tatra jayajñānaṃ saptamaṃ veditavyam /
[408|16-408|17] saptabhūmivairāgyādapi cordhvaṃbhavāgravairāgye vimuktimārgeṣvaṣṭāsu saptaiva jñānāni bhāvyante /
[408|17-408|18] dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgaparacittajñānāni /
[408|18] saṃvṛtijñānaṃ na bhāvyate / bhavāgrāpratipakṣatvāt /
[408|18-408|19] pratyutpannaṃ tu caturṇāmanvayajñānānāṃ dvayośca dharmajñānayoranyatamat /
[408|20] śaikṣottāpanamuktau vā ṣaṭsaptajñānabhāvanā /
[408|21-408|23] śaikṣasyendriyottāpanāyāṃ vimuktimārge sarāgasya ṣaṇṇāṃ bhāvanā dharmānvayaduḥkhasamudayanirodhamārgajñānānāṃ vitarāgasya saptānāṃ paracittajñānaṃ prakṣipya /
[408|23] saṃvṛtijñānasyāpyubhayoriti kecit / tatra matavikalpajñāpanārtho vāśabdhaḥ /
[408|24] prayogamārge tu tayoḥ saṃvṛtijñānasyāpi bhāvanā /
[409|01] ānantaryapatha ṣaṇṇāṃ
[409|02-409|03] vītarāgasyāvītarāgasya vā śaikṣasyendriyottāpanāyāmānantaryamārge ṣaṇṇāṃ bhāvanā pūrvavat /
[409|03] na saṃvṛtijñānasya / darśanamārga sādṛśyāt /
[409|04] na paracittajñānasya / sarvānantaryamārga pratipiddhatvāt / kimartha pratipidhyate /
[409|04-409|05] apratipakṣatvāt /
[409|06] bhavāgravijaye tathā // vakk_7.24 //
[409|07] bhavāgravairāgye 'pyānantaryamārgeṣu ṣaṇṇāṃ bhāvanā tathaiva /
[409|08] navānāṃ tu kṣayajñāne
[409|09] bhavāgravairāgye navamo vimuktimārgaḥ kṣayajñānam /
[409|09-409|10] tatra navānāṃ jñānānāṃ bhāvanā anyatrānutpādajñānāt /
[409|11] akopyasya daśa bhāvanā /
[409|12] yastvakopyadharmā bhavati tasya daśānāṃ jñānānāṃ bhāvanā /
[409|12-409|13] anutpādajñānalābhāt /
[409|14] tatsaṃcare 'ntyamuktau ca
[409|15] yo 'pyakopyatāṃ saṃcarati tasyāpyantye vimuktimārge daśānāṃ bhāvanā /
[409|16] proktaśeṣe 'ṣṭabhāvanā // vakk_7.25 //
[409|17] kiṃ punaḥ śeṣam /
[409|17-409|19] kāmavairāgye navamo vimuktimārgaḥ saptabhūmivairāgyābhijñāvyavakīrṇabhāviteṣu vimuktimārgaḥ akopyaprativedho 'ṣṭau vimuktimārgāḥ sarve ca vītarāgasya prayogaviśeṣamārgāḥ /
[409|19] teṣu sarveṣvaṣṭau jñānāni bhāvyante /
[409|20] anāgatabhāvanayā kṣayānutpādajñāne hitvā / śaikṣasyaivam /
[409|20-409|21] aśaikṣasya punarabhijñādiprayogavimuktaviśeṣamārgeṣu nava jñānāni daśa vā /
[409|21-409|23] abhijñāvyavakīrṇabhāvitānantaryavimuktimārgeṣu tvaṣṭau nava vā dvayostvabhhijñāvimuktimārgayoravyākṛtatvānna kicidanāgate bhāvyate /
[409|23-410|01] pṛthagjanasya tu kāmatridhyānavairāgyāntyavimuktimārgeṣu dhyānabhūmikeṣu ca prayogābhijñātrayavimuktimārgāpramāṇādiguṇābhinirhāreṣu saṃvṛtijñānamanāgataṃ bhāvyate paracittajñānaṃ cānyatra nirvedhabhāgīyebhyaḥ /
[410|01] teṣu hi paracittajñānaṃ na bhāvyate / darśanamārgaparivāratvāt /
[410|02] anyatrāpūrvamārgalābhe saṃvāṛtijñānamevānāgataṃ bhāvyate /
[410|03] atha kasminmārge katibhūmikaṃ jñānaṃ bhāvyate /
[410|03-410|04] saṃvṛtijñānaṃ tāvadyadbhūmiko mārgo yāṃ ca prathamato bhūmi labhate tadbhūmikamanāgataṃ bhāvyate /
[410|04-410|05] anāsravaṃ tu na kevalaṃ yadbhūmiko mārgaḥ /
[410|05] kiṃ tarhi /
[410|06] yardvarāgyāya yallābhastatra cādhaśca bhāvyate /
[410|07-410|09] yadbhūmivairāgyāyāpi hi dvividho 'pi mārgo bhavati prayogamārgādiḥ yāṃ ca bhūmi labhate vairāgyatastdbhūmikānyadhobhūmikāni cānāsravāṇi jñānāni bhāvanāṃ gacchanti /
[410|10] sāsravāśca kṣayajñāne
[410|11-410|13] kṣayajñāne tu sarvabhūmikāḥ sāsravā api guṇāḥ kṣayajñānalābhikā bhāvanāṃ gacchanti a4ubhānāpānasmṛtismṛtyupasthānāpramāṇavimokṣādayaḥ rajjucchedāducchvasantīva peḍāsādharmyeṇa /
[410|13-410|14] svacittādhirājyaprāptasya prāptibhiḥ sarvakuśaladharmapratyudgamanādādhirājyaporaptau prābhṛtena viṣayapratyudgamanavat /
[410|15] yat kicillabhyate tatsarva bhāvyate / yadapūrva labhyate tat bhāvyate /
[410|16] labdhapūrva na bhāvyate // vakk_7.26 //
[410|17] yadvihīnaṃ punarlabhyate na tt bhāvyate / bhāvitotsṛṣṭatvāt /
[410|18] kiṃ khalu pratilambha eva bhāvanā netyucyate / caturvidhā hi bhāvanā /
[410|19] pratilambhabhāvanā niṣevaṇabhāvanā pratipakṣabhāvanā vinirdhāvanabhāvanā ca / tatra
[410|20-410|21] pratilambhaniṣevākhye śubhasaṃskṛtabhāvane / pratipakṣavinirdhavabhāvane sāsravasya tu // vakk_7.27 //
[411|01] pratilambhaniṣevaṇabhāvane kujñalasaṃskṛtānāṃ dharmāṇāmanāgatānāmekā pratyutpannānāmubhe /
[411|02] pratipakṣavinirdhāvanabhāvane sāsravāṇāṃ dharmāṇām /
[411|02-411|03] tadevaṃ kuśalasāsravāṇāṃ catasro bhāvanā bhavanti /
[411|03] anāsravāṇāṃ dve kliṣṭāvyākṛtānāṃ ca /
[411|03-411|04] bāhyābhidharmikāṇāṃ ṣaṭ bhāvnāḥ /
[411|04] etāścatasraḥ saṃvarabhāvanā vibhāvana ca /
[411|04-411|05] indriyāṇāṃ pūrvī kāyasyottarā /
[411|05-411|06] "ṣaḍigānīndriyāṇi sudāntāni yāvatsubhāvitāni tathā santyasminkāye kleśā" iti vistaraḥ /
[411|06-411|07] te tu pratipakṣanirdhāvabhāvanāntarbhūte iti kāśmīrāḥ /
[411|07-411|08] sāmānyena sarveṣāṃ pudgalānāṃ kṣayajñāne guṇabhāvanoktā /
[411|09] aṣṭādaśāveṇikāstu buddhadharmā balādayaḥ /
[411|10] ye buddhasyaiva bhagavataḥ kṣayajñāne bhāvanāṃ gacchanti nānyasya / katame 'ṣṭādaśa /
[411|11] daśa balāni catvāri vaiśāradyāni trīṇi smṛtyupasthānāni mahākaruṇā ca /
[411|11-411|12] asādhāraṇaṃ hyāveṇikamityucyate /
[411|12] tatra
[411|13] sthānāsthāne daśa jñānāni
[411|14] sthānāsthānajñānabalaṃ daśa jñānāni /
[411|15] aṣṭau karmaphale
[411|16] kamavipākajñānabalamaṣṭī jñānāni / nirodhamārgajñāne hitvā /
[411|17] nava // vakk_7.28 //
[411|18] dhyānādyakṣādhhimokṣeṣu dhātau ca
[411|19] dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalaṃ nava jñānāni / nirodha jñānaṃ hitvā /
[411|19-411|20] evamindriyaparāparajñāna balaṃ nānādhimuktijñānabalaṃ nānādhātujñānabalaṃ veditavyam /
[411|21] pratipatsu tu /
[412|01] daśa vā
[412|02] nava veti matavikalpā 'rtho vāśabdaḥ / yadi saphalā pratipat gṛhyate /
[412|02-412|03] sarvatragāminī pratipajjñānabalaṃ daśa jñānāni /
[412|03] na cennava / anyatra nirodhajñānāt /
[412|04] saṃvṛtijñānaṃ dvayoḥ
[412|05] pūrvanivāsānusmṛtijñānabalaṃ ca saṃvṛtijñānam /
[412|06] ṣaṭ daśa vā kṣaye // vakk_7.29 //
[412|07] āsravakṣayajñānabalaṃ saḍ jñānāni dharmānvayanirodhakṣayānutpādasaṃvṛtijñānāniṃ /
[412|08] yadi nirodhajñānamevāsravakṣayajñānam /
[412|08-412|09] atha kṣīṇasravasaṃtāne jñānamāsravakṣayajñānaṃ tato daśa jñānāni /
[412|10] uktaḥ svabhāvo bhūmiridānīmucyate /
[412|11] prāṅinavisacyutotpādabaladhyāneṣu
[412|12] cyutireva cyutam / pūrvanivāsacyutyupapatījñānaṃ balaṃ caturdhyānabhūmikam /
[412|13] śeṣitam /
[412|14] sarvabhūmiṣu
[412|15] śeṣaṃ balaṃ sarvabhūmisaṃgṛhītam / tāḥ punarekādaśa /
[412|15-412|16] kāmadhāturanāgamya dhyānāntaraṃ dhyānārupyāśca /
[412|16] sarvāṇi / jambūdvīpapuruṣāśrayāṇi / anyatra duddhānutpādāt /
[412|16-412|17] tadetaddaśavidhaṃ jñānamanyasya balaṃ nocyate /
[412|17] buddhasyaiva balamiti /
[412|18] kenāsya balamavyāhatam yataḥ // vakk_7.30 //
[412|19] yasmādasya sarvatra jñeye jñānabhavyāhataṃ vartate tasmādvalam /
[412|19-412|20] aneṣāṃ tu vyāhanyate /
[412|20-413|01] jñānaṃ vavacidicchatāmapyapravṛtteriti nārhati tadbalādhyāṃ labdhum /
[413|01-413|02] sthaviraśāriputreṇa pravrajyāpekṣapuruṣapratyākhyānaṃ śyenopadrutasya pakṣiṇa upapattyādīparyantājñānaṃ cātrodāharaṇam /
[413|02-413|03] evaṃ tāvadavyāhatajñānatvādbuddhānāṃ jñeyavadanantaṃ mānasaṃ balam /
[413|04] nārāyaṇabalaṃ kāye
[413|05] kāye punarbuddhasya nārāyaṇaṃ balaṃ varṇayati
[413|06] saṃdhiṣvanye
[413|07] sandhau sandhau nārāyaṇabalamityapare /
[413|07-413|08] mānasavat kāyikamapyasyāna taṃ balamiti bhadantaḥ /
[413|08] anyathā hyananatajñānabalasahiṣṇu naṃ syāditi /
[413|08-413|09] nāgagrandhiśaṅkalāśaṅkusaṃdhayaśca budhapratyekabuddhacakravartinaḥ /
[413|10] kiṃ punarnārāyaṇasya balasya pramāṇam /
[413|11] daśādhikam /
[413|12] hastyādisaptakabalam
[413|13] yaddaśānāṃ prākṛtahastināṃ balaṃ tadekasya gandhahastinaḥ /
[413|13-413|14] evaṃ mahānagnapraskandivarāṅgacānūranārāyaṇānāṃ daśottaravṛddhirvattavyā /
[413|14-413|15] prākṛtagandhahastimahānagnapraskandināṃ daśāttaravṛddhacyārdhanārāyaṇaṃ balaṃ tat dviguṇaṃ nārāyaṇa mityapare /
[413|15-413|16] yathā tu vahutara tathā yujyate /
[413|17] spraṣṭavyāyatanaṃ ca tat // vakk_7.31 //
[413|18] taccatatkāyikaṃ balaṃ sarvasyaiva spraṣṭavyāyatanasvabhāvaṃ mahābhūtaviśeṣa eva /
[413|19] upādāyarūpaṃ saptabhyo 'rthāntaramityapare / uktāni valāni /
[413|20] vaiśāradhyaṃ caturdhā tu
[413|21] yathāsūtram / etāni punaścatvāri vaiśāradyāni
[414|01] yathādyadaśame bale /
[414|02] dvitīyasaptame caiva /
[414|03-414|04] yathā sthānāsthānajñānabalamevaṃ samyaksaṃbuddhasya vata me sate ityetadvaiśāradyaṃ veditavyam /
[414|04] yathāsravakṣayajñānabalamevaṃ kṣīṇāsravasya vata me sata ityetadvaiśāradyam /
[414|05-414|06] yathā karmasvakajñānavalamevaṃ ye vā punarmayā śrāvakāṇāmantarāyikā dharmā ādhyātā ityetadvaiśāradyam /
[414|06-414|07] yathā sarvatragāminī pratipajjñānaṃ valamevaṃ yo va punarmayā śrāvakāṇāṃ niryāṇāya mārga ādhyāta ityetadvaiśāradyaṃ veditavyam /
[414|07-414|08] kathaṃ na jñānameva vaiśārdyam /
[414|08] nirbhayatā hi vaiśāradyam /
[414|08-414|09] ebhiśca nirbhayo bhavati /
[414|09] jñānakṛtaṃ vaiśāradyaṃ yujyate / na jñānameva /
[414|10] trīṇi smṛtyupasthānāni parṣadbhedāt bhavanti yathāsūtram / tattvetat
[414|11] smṛtiprajñātmakaṃ trayam // vakk_7.32 //
[414|12] smṛtisaṃprajñānasvabhāvānyetāni trīṇi smṛtyupasthānāni /
[414|12-414|13] yadā śrāvakasyāpi śuśrūṣamāṇāśuśrūpamāṇobhayeṣvānandī na bhavatyāghāto vā /
[414|14] kasmādete āveṇikā buddhadharmā ucyante / savāsanaprahāṇāt /
[414|14-414|16] athavā yasya śrāvakāstasya cacchūśrūṣamāṇāśuśrūṣamāṇobhayeṣu saumanasyādyavakāśaḥ sutarāṃ na tathā 'nyasyeti tasyaiva tānutpādādāścarya vyavasthāpyate nānyasyeti /
[414|17] mahākaruṇedānī vaktavyā / seyamucyate /
[414|18] mahākṛpā saṃvṛtidhīḥ
[414|19] saṃvṛtijñānātmikā mahākaruṇā /
[414|19-414|20] anyathā hi na sarvasattvālambanā sidhyet na ca triduḥkhatākārā /
[414|20] karuṇāvat / kasmādiyaṃ mahākaruṇetyucyate /
[414|21] saṃbhārākāragocaraiḥ /
[415|01] samatvādādhimāvyācca
[415|02] sabhāreṇa mahāpuṇyajñānasaṃbhārasamudāgamāt / ākāreṇa triduḥkhatākaraṇāt /
[415|03] ālambanena tridhātukālambanāt / samatyena sarvasattveṣu samavṛttitvāt /
[415|03-415|04] abhimātratvena sarvasttveṣu samavṛttitvāt /
[415|04] adhimātratvena tato 'dhimātratarābhāvāt /
[415|05] karuṇāmahākaruṇayoḥ kiṃ nānākaraṇam /
[415|06] nānākaraṇamaṣṭdhā // vakk_7.33 //
[415|07] svabhāvato 'dveṣāmohasvabhāvatvāt /
[415|07-415|08] ākārata ekatriduḥkhatākāratvāt /
[415|08] ālambanata ekatridhātvālambanatvāt /
[415|08-415|09] bhūmitaścaturdhyānacaturthadhyānabhūmikatvāt /
[415|09] saṃtānataḥ śrāvakādibuddhasaṃtānajatvāt /
[415|09-415|10] lābhataḥ kāmadhātubhavāgravairāgyalabhyatvāt /
[415|10] aparitrāṇaparitrāṇataḥ atulyakaruṇāyanācca /
[415|11] kiṃ punaḥ sarve buddhāḥ sarvaprakārasāmānyā bhavanti / netyāha /
[415|12-415|13] saṃbhāradharmakāyābhyāṃ jagataścārthacaryayā / samatā sarvabuddhānāṃ nāyurjātipramāṇataḥ // vakk_7.34 //
[415|14] tribhiḥ kāraṇaiḥ sāmyaṃ sarvabuddhānām /
[415|14-415|15] sarvapuṇyajñānasaṃbhārasamudāgamataḥ dharmakāyapariniṣpattitaḥ arthacaryayā ca lokasya /
[415|15] āyurjātigotrapramāṇakṛtastu bhedo bhavati /
[415|16-415|17] cirālpatarajīvanāt kṣatriyavrāhmaṇajātibhedāt kāśyapagautamādigotrabhedāt alpānalpapramāṇabhedācca yathakālamiti /
[415|17-415|19] etāmeva ca trividhāṃ saṃpadaṃ manasikurvāṇena viduṣā śakyaṃ buddhānāṃ bhagavatāmantike tīvraprema gauravaṃ cotpādayituṃ yaduta hetusaṃpadaṃ phalasaṃpadamupakārasaṃpadaṃ ca /
[415|19] tatra caturdhā hetusaṃpat /
[415|19-415|20] sarvapuṇyajñānasaṃbhārābhyāso dīrghakālābhyāso nirantarābhyāsaḥ satkṛtyābhyāsaśca /
[415|20] caturvidhā phalasaṃpat /
[415|21] jñānasaṃpat prahāṇasaṃpat prabhāvasaṃpadrūpakayasaṃpacva / caturvidhopakārasaṃpat /
[415|21-415|23] apāyatrayasaṃsāraduḥkhātyantanirmokṣasaṃpat yānatrayasugati pratiṣṭhāpanasaṃpadvā /
[415|23] jñānasaṃpat punaścaturvidhā /
[415|23-416|01] anupadiṣṭajñānaṃ sarvatrajñāna sarvathājñānamayatnajñānaṃ ca /
[416|01] caturvidhā prahāṇasaṃpat /
[416|01-416|02] sarvakleśaprahāṇam atyantaprahāṇaṃ savāsanaprahāṇaṃ sarvasamādhisamāpattyāvaraṇaprahāṇaṃ ca caturvidhā prabhāvasaṃpat /
[416|02-416|04] bāhyaviṣayanirmāṇapariṇāmanā dhiṣṭhānavaśityasaṃpat āyurutptargādhiṣṭhānavaśitvasaṃpat āvṛtākāśadūrakṣīpragamanālpavahutvapraveśana vaśitvasaṃpat vividhanijāścaryadharmasaṃpacca /
[416|04-416|05] caturvidhā rūpakāyasaṃpat /
[416|05] lakṣaṇasaṃpat anuvyañjanasaṃpat balasaṃpat vajrasārāsthisaṃpat /
[416|06] ityetatsāmāsikaṃ buddhānāṃ māhātmyam / anantaprabhedaṃ tu tadbhidyamānaṃ jāyate /
[416|07-416|08] tacca punarbuddhā eva sakalaṃ jñātuṃ baktuṃ ca samarthāḥ yadyanekāsaṃkhyeyaṃ kalpaṃ jīvitamadhitiṣṭheyuḥ /
[416|08] evaṃ ca tāvadanantādbhūtaguṇajñānaprabhāvopakāramāharatnākarāstathāgatāḥ /
[416|09-416|10] atha capunarbālāḥ svaguṇadāridracyahatādhimokṣāḥ śruṇvanto 'pi tāṃ tādṛśīṃ guṇasamṛddhiṃ buddhaṃ ca nādriyante tasya ca dharmam /
[416|10-416|11] paṇḍitāstu punarmajjābhirapi taṃ bhagavantamabhiprapadyante tasya ca dharmam /
[416|11-416|13] te he śraddhāmātrakeṇāpyekāntikenābhiprasannā aniyatavipākānāṃ pāpānāṃ rāśīnabhibhūya daivīṃ mānuṣīṃ ca śriyamabhibhūya nirvāṇaparāyaṇāḥ saṃvartante /
[416|13] ata eva tathāgatā anuttaraṃ puṇyakṣetramucyante /
[416|14] avandhyeṣṭhaporakṛṣṭāśusvantaphalatvāt / uktaṃ hi bhagavatā
[416|15-416|16] "ye 'nyānapi jine kārānkariṣyanti vināyake / vicitraṃ svargamāgamya te lapsyante 'mṛtaṃ padami"ti /
[416|17] ime tāvadaṣṭādaśa buddhānāmāveṇikā dharmā ucyante //
[416|18] śiṣyasādhāraṇā anye dharmāḥ
[416|19] śrāvakasādhāraṇāstvanye guṇā buddhānām /
[416|20] kecit pṛthagjanaiḥ /
[416|21] ke punasta iti yathāyogam
[416|22] araṇāpraṇidhijñānapratisaṃvidguṇādayaḥ // vakk_7.35 //
[417|01-417|02] araṇapraṇidhijñānapratisaṃvidabhijñādhyānārupyāṃpramāṇavimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādayaḥ /
[417|02-417|04] tatrāraṇā nāma kaścidevārhan kleśaprabhavaṃ sattvānāṃ duḥkhaṃ viditvātmānaṃ ca dakṣiṇīyaviśeṣaṃ pareṣāṃ tadālambanaṃ kleśotpādaṃ parihartukāmastādṛśaṃ jñānamutpādayati bhena pareṣāṃ sarvathā 'pi raṇaṃ notpādayati /
[417|04-417|05] na kasyacittadālambano rāga utpadyate dveṣo māno vā /
[417|05] naiṣā pratipat kañcideva raṇayatītyaraṇā / sā punareṣā
[417|06] saṃvṛtijñānamaraṇā
[417|07] ayamasyā svabhāvaḥ /
[417|08] dhyāne 'ntye
[417|09] caturthadhyāna bhūmikā sukhapratipadāmagratvāt /
[417|10] akopyadharmaṇaḥ /
[341|711-41711] nānyasyārhataḥ /
[417|11-417|12] anyo hi svasaṃtānādapi kadācit kleśaraṇaṃ parihartu na śaknoti /
[417|13] nṛjā
[417|14] manuṣyeṣvevotpadyate triṣu dvīpeṣu /
[417|15] anutpannakāmāptasavastukleśagocarāḥ // vakk_7.36 //
[417|16-417|17] anāgatāḥ kāmāvacarāḥ savastukāḥ kleśāḥ asyā ālambanaṃ nāpareṣāṃ kleśa udapādītyevaṃ pravṛttatvāt /
[417|17-417|18] avastukāstu kleśā na śakyāḥ parihartuṃ sarvatragāṇāṃ sakalasvabhūmyālambanatvāt /
[417|18] yathā cāraṇoktā
[417|19] tathaiva praṇidhijñānaṃ
[418|01] tadapi hi saṃvṛtijñānaṃ dhyāne 'ntye 'kopyadharmaṇaḥ manuṣyāśrayaṃ ca
[418|02] sarvālambaṃ tu tat
[418|03] sarvadharmālambanaṃ tu praṇidhijñānamityeva viśeṣaḥ /
[418|03-418|04] ārupyāstu na sākṣāt prāṇidhijñānena jñāyante /
[418|03] kiṃ tarhi / niṣpannacaritaviśeṣāt /
[418|04-418|05] karṣakanidarśanaṃ cātreti vaibhāṣikāḥ /
[418|05-418|06] praṇidhipūrvakaṃ jñānaṃ praṇidhijñānaṃ yaddhi praṇidhāya prāntakoṭikaṃ caturtha dhyānaṃ samāpadyate /
[418|06] idaṃ jānīyāmiti tadyathābhūtaṃ jānāti / sarvastatsamādhiviṣayaḥ
[418|07-418|08] tathā / dharmārthayorniruktau ca pratibhāne ca saṃvidaḥ // vakk_7.37 //
[418|09] catasro hi pratisaṃvidaḥ /
[418|09-418|10] dharmapratisaṃvidarthapratisaṃvinniruktipratisaṃvitpratibhānapratisaṃvicca /
[418|10-418|11] tā api dharmārthaniruktipratibhānapratisaṃvidastathaiva yathā 'raṇā /
[418|11] kimāsāṃ tathaiva akopyadharmamanuṣyāśrayatvam /
[441|811-41812] ālambanabhūmisvabhāvaviśeṣastvāsāṃ pṛthagucyate /
[418|13] tisro nāmathavāgjñānamavivartya yathākramam /
[418|14-418|15] nāmapadavyañjanakāyeṣvarthavācitā avivartyajñānaṃ dharmāthaṃniruktipratisaṃvido yathākramam /
[418|16] caturthīyuktomuktābhilāpamārgavaśitvayoḥ // vakk_7.38 //
[418|17] avivartyaṃ jñānamiti vartate /
[418|17-418|18] yuktamutābhilāpitāyāṃ samādhivaśisaṃprakyāne cāvivartyaṃ jñānaṃ pratibhānasaṃvit /
[418|19] vāṅmārgālambanā cāsau
[418|20] vākca mārgaśca tasyāḥ ālmvanam /
[418|21] nava jñānāni
[419|01] navajñānasvabhāvā pratibhānapratisaṃvidanyatra nirodhajñānāt /
[419|02] sarvabhūḥ /
[419|03] sarvabhūmikā cāsau kāmadhātau yāvat bhavāgre vāṅmārgayoranyatarālambanāt /
[419|04] daśa ṣaḍvā 'rthasaṃvit
[419|05] arthapratibhānasaṃvit sarvadharmāśccedarthā daśa jñānāni /
[419|05-419|06] nirvāṇaṃ cedarthaḥ ṣaṭ jñānāni /
[419|06] dharmānvayanirodhakṣayānutpādasaṃvṛtijñānāni /
[419|07] sā sarvatra
[419|08] sā punareṣā 'rthapratisaṃvit sarvabhūmikā /
[419|09] anye tu sāṃvṛtam // vakk_7.39 //
[419|10-419|11] anye tu dve dharmaniruktipratisavidau saṃvṛtijñānasvabhāve nāmakāyādivāgālambanasvabhāvatvāt /
[419|12] kāmadhyāneṣu dharme vit
[419|13-419|14] dharmapratisaṃvit pañcabhūmikā kāmadhātucaturthadhyānasaṃgṛhītā ūrdhvaṃ nāmakāyābhāvāt /
[419|15] vāci prathamakāmayoḥ /
[419|16] vāṅniruktir ity eko 'rthaḥ /
[419|16-419|17] niruktipratisaṃvitkāmadhātuprathamadhyānabhūmikā ūrdhvaṃ vitarkābhāvāt /
[419|17] prajñaptau tu pratisaṃvidāmeva nirdeśaḥ /
[419|17-419|19] "padavyañjane tasyaivarthe tasyaikadvivahustrīpuruṣādyadhivacane tasyāsaktatāyāmavivartyajñānaṃ dharmāvipratisaṃvida" ityata evāsāṃ kramasiddhiḥ /
[419|19] nirvacanaṃ niruktiḥ /
[419|19-419|20] yathā rupyate tasmādrūpamityevamādi /
[419|20] uttarottarapratibhā pratibhānamityapare /
[419|20-419|21] āsāṃ ca kila pratisaṃvidāṃ gaṇitaṃ buddhavacanaṃ śabdavaidyā hetuvidyā ca pūrvaprayogo yathākramam /
[419|21-420|01] nāpyeteṣvakṛtakauśalastā utpādayituṃ śaknotīti / [420|01] buddhavacanameva tu sarvāsāṃ prayogaṃ varṇayanti /
[420|02] yasya caikā tasyāvaśyaṃ catasraḥ pratisaṃvidī bhavanti /
[420|03] vikalābhirna tallābhī
[420|04] nahi vikalābhistābhiḥ pratisaṃvillābhī bhavati /
[420|05] ye caita upadiṣṭā araṇādayo guṇāḥ /
[420|06] ṣaḍete prāṇtakoṭikāḥ // vakk_7.40 //
[420|07] prāntakoṭikadhyānavalenaiṣāṃ lābhaḥ /
[420|08] tatṣaḍivadhaṃ
[420|09] tadapi prāntakoṭikaṃ caturtha dhyānaṃ ṣaḍātmakam /
[420|09-420|10] araṇāpraṇidhijñānaṃ tisraḥ pratisaṃvidaḥ /
[420|10] tadeva prantakoṭikam /
[420|10-420|11] niruktipratisaṃvidastadvalena lābho na tu sā caturthadhyānabhūmikā /
[420|12] kiṃ punaridaṃ prāntakoṭikaṃ nāma /
[420|12-420|13] dhyānamantyaṃ caturthaṃ dhyānam /
[420|14] sarvabhūmyanulomitam /
[420|15] vṛddhikāṣṭāgataṃ tacca
[420|16] kathaṃ sarvabhūmyanulomitam / kāmāvacarāccittātprathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate /
[420|17] tato dvitīyamevaṃ krameṇa yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam /
[420|17-420|18] pratilomaṃ punaryāvatkāmāvacaraṃ cittaṃ tataḥ punaranulomaṃ yāvaccaturthadhyānamevaṃ sarvabhūmyanulomitam /
[420|18-420|19] katham vṛddhikāṣṭāgatam /
[420|19] tathābhāvitānmṛduno madhyaṃ madhyādadhimātraṃ samāpadyate /
[420|19-420|20] vṛddhiprakarṣo hi vṛddhikāṣṭā /
[420|20] idamīdṛśaṃ prāntakoṭikaṃ pragatā 'nta koṭirasyeti kṛtvā /
[420|20-420|21] koṭiḥ punaratra vṛddhiḥ prakāro vā /
[420|21] catuṣkoṭikavat /
[420|22] ete punaḥ buddhatuṇāḥ
[421|01] buddhānyasya prayogajāḥ // vakk_7.41 //
[421|02] buddhādanyasya prāyogikā na vairāgyalābhikāḥ / buddhasya nāsti kiñcit prāyogikam /
[421|03] tasya sarvadharmeśvaratvādicchāmātra pratibadhaḥ sarvaguṇasaṃpatsaṃmukhībhāvaḥ /
[421|03-421|04] ime tāvacchrādakasādhāraṇaguṇā abhijñādayaḥ pṛthagjanairapi /
[421|05] keyamabhijñā nāma /
[421|06] ṛddhhiśrotramanaḥpūrvajanmacyutyudayakṣaye /
[421|07] jñātasākṣīkriyā 'bhijñā ṣaḍvidhā
[421|08] ṛddhiviṣaye jñānasākṣātkriyā abhijñā /
[421|08-421|09] divyaśrotracetaḥparyāyapūrvanivāsānusmṛticyutyutpapādāsravakṣayajñānasākṣātkriyā abhijñāḥ /
[421|09] etāḥ ṣaḍabhijñā /
[421|09-421|10] āsāṃ pañca pṛthagjanaiḥ sādhāraṇāḥ /
[421|10] sarvāstvetāḥ
[421|11] muktimārgadhīḥ // vakk_7.42 //
[421|12] vimuktimārgaprajñāsvabhāvāḥ / śrāmaṇyaphalavat /
[421|13] catasraḥ saṃvṛtijñānaṃ
[421|14] cetaḥparyāyāsravakṣayajñānābhijñe hitvā /
[421|15] cetasi jñānapañcakam /
[421|16] cetaḥparyāyābhijñā pañca dharmānvayamārgasaṃvṛtiparacittajñānāni /
[421|17] kṣayābhijñā balaṃ yadvat
[421|18] yathāsravakṣayajñānavalamuktaṃ tathā veditavyā / ṣaḍ daśa jñānānīti /
[421|18-421|19] sarvabhūmikā 'pyeṣā tathaiva jñātvyā /
[421|19] śeṣāstu
[422|01] pañca dhyānacatuṣṭaye // vakk_7.43 //
[422|02] pañcābhijñāḥ caturthadhyānabhūmikāḥ / kasmādārupyabhūmikā na santi /
[422|02-422|03] tisrastāvanna santi /
[422|03] rūpālambanatvāt /
[422|03-422|04] cetaḥparyāyābhhijñāpi nāsti rūpatīrthābhiniṣpādyatvāt /
[422|04] pūrvanivāsasmṛtirapyanupūrvāvasthāntaramaraṇābhiniṣpatteḥ /
[422|04-422|05] sthānagotrādyālambanatvācca /
[422|05-422|06] paracittaṃ hi jñātukāma ātmanaḥ kāyacittayornimittamudgṛhlāti /
[422|06-422|07] kīdṛśe 'pi me kāye kīdṛśaṃ cittam bhavaty evaṃ pareṣāmapyābhujataścittajñānādabhiniṣpannā bhavati /
[422|07] abhiniṣpannāyāmabhijñāyāṃ rūpanirapekṣo jānāti /
[422|07-422|09] pūrvanivāsaṃ samanusmartukāmaḥ samanantaraniruddhamanovijñāno nimittamudgṛhya tatsamanantaraprātilomyenāvasthāntarāṇi manasikaroti /
[422|09-422|10] yāvatsaṃdhicittam /
[422|10] tato 'ntarābhavasyaikakṣaṇaṃ maraṇe 'pi niṣpanno bhavati /
[422|10-422|11] evaṃ parasyāpi smarati /
[422|11-422|211] abhiniṣpannāyāṃ vilaṅghyāpi smaraṇam /
[422|11] anubhūtapūrvasyaiva smaraṇam /
[422|12] śuddhāvāsānāṃ katham smaraṇam / śravaṇenānubhūtatvāt /
[422|12-422|13] ārupyacyutasyehopapannasya parasaṃtatyadhiṣṭhānenotpādanam /
[422|13] anyeṣāṃ svasaṃtatyadhiṣṭhānena /
[422|13-422|14] ṛddhyādīnāṃ tu laghatvaśabdālokamanasikaraṇaṃ prayogaḥ /
[422|14] tāḥ punaretāḥ pañcābhijñāḥ
[422|15] svādhobhūviṣayāḥ
[422|16] yadbhūmikā ṛddhacyabhhijñā bhavati tāṃ bhūmi tayā gacchati /
[422|16-422|17] nirmiṇoti vā adharāṃ noktarām /
[422|17-422|18] evaṃ divyaśrotrābhijñayā svabhūmikameva śabdaṃ śṛṇotyadharabhūmikaṃ vā nordhvabhūmikam /
[422|18] cetaḥ paryāyābhijñayā nordhvabhūmikaṃ cittaṃ jānāti /
[422|18-422|19] pūrvanivāsānusmṛtyā na smarati /
[422|19] cyutopapādābhijñayā na paśyati /
[422|19-422|20] ata evārupyabhumikaṃ cittaṃ cetaḥparyāyapūrvanivāsabhijñābhyāṃ na gṛhlātyurdhvabhūmikatvāt /
[422|21] kathametā labhyante / atucittāḥ prayogataḥ
[422|22] labhyā ucitāstu virāgataḥ /
[422|23] janmāntarābhyastā abhijñā vairāgyato labhyante vaiśeṣikyaḥ prayogataḥ /
[422|23-422|24] sarvāsāṃ tu prayogeṇotpādanam /
[422|25] tṛtīyā trīpyupasthānāni
[423|01] cetaḥparyāyābhijñā trīṇi vedanācittadharmasmṛtyupasthānāni /
[423|01-423|02] cittacaittālamlbanatvāt /
[423|03] ādyaṃ śrotrardvivakṣuṣi // vakk_7.44 //
[423|04] abhijñeti vartate /
[423|04-423|05] ṛddhidivyaśrotradivyacakṣurabhijñā ādyaṃ smṛtyupasthānamityarthaḥ /
[423|05] rūpālambanatvāt / ṛddhiścaturbāhyāyatanālambanā 'nyatra śabdāt /
[423|06] divyaśrotracakṣurabhijñe śabdarūpāyatanālambane /
[423|06-423|07] kathaṃ tarhi "cyutopapādajñānenaiva jānāti amī bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatāḥ" ityevamādi /
[423|07-423|08] na tattena jānāti /
[423|08] abhijñāparivārajñānaṃ tu tadanyadāryāṇāmutpadyate yenaivaṃ jānanti /
[423|09] anirdhāraṇāccheṣe catuḥsmṛtyupasthānasvabhāve iti siddham /
[423|10] avyākṛte śrotracakṣurabhijñe itarāḥ śubhāḥ /
[423|11] divyacakṣuḥśrotrābhijñe avyākṛte / te punaścakṣuḥśrotravijñānasaṃprayuktaprajñe /
[423|12] kathaṃ tarhi te caturdhyānabhūmike sidhyataḥ / āśrayavaśena tadbhūminirdeśāt /
[423|12-423|13] tadāśraye hi cakṣuḥśrotre caturdhyānabhūmike /
[423|13] ānantaryamārgavaśena vā /
[423|13-423|14] anyāścatasraḥ kuśalāḥ /
[423|14] yattarhi prakaraṇeṣūktam "abhijñā katamā / kuśalā prajñe"ti /
[423|14-423|15] pradhānika eṣa nirdeśo vāhuliko vā /
[423|15] āsāṃ cābhijñānāṃ
[423|16] tisro vidyāḥ
[423|17] pūrvanivāsacyutyupapādāsravakṣayajñānasākṣātkriyāstisraḥ aśaikṣyo vidyā ucyante /
[423|18] kasmādetā eva nānyāḥ /
[423|19] avidyāyāḥ pūrvāntādau nivarttanāt // vakk_7.45 //
[423|20] etā hi pūrvāparāntamadhyasaṃmohaṃ vyāvartayanti yathākramam / āsāṃ paramārthena
[424|01] aśaikṣyantyā
[424|02] āsravakṣayajñānasākṣātkriyaivāśaikṣī vidyā /
[424|03] tadāsye dve tatsaṃtānasudbhavāt /
[424|04] anye dve aśaikṣyasaṃtānasaṃbhūtatvādaśaikṣyāvucyete / naiva tu te śaikṣyo nāśaikṣyau /
[424|04-424|05] kiṃ punarete abhijñe śaikṣyasya nocyete /
[424|05] yataḥ śaikṣyau vidye nocyete /
[424|06] iṣṭe śaikṣsya nokte tu vidye sāvidyasaṃtateḥ // vakk_7.46 //
[424|07] na hi sāvidyasaṃtāne vidyāvyavasthānaṃ yujyate / punarapyavidyābhibhavāt /
[424|08] āsāṃ cābhijñānām
[424|09] ādyā tṛtīyā ṣaṣṭhī ca prātihāryāṇi
[424|10-424|11] ṛddhicetaḥparyāyāsravakṣayābhijñāstrīṇi prātihāryāṇi yathākramam ṛddhacyādeśanānuśāsanaprātihāryāṇi /
[424|11-424|12] vineyamanasāmādito 'tyartha haraṇāt prātihāryāṇi prātiśabdayorādikarmabṛśārthatvāt /
[424|12-424|13] pratihatamadhyasthānāṃ manāṃsyebhiḥ pratiharantīti prātihāryāṇi vā /
[424|13] eṣāṃ punaḥ
[424|14] śāsanam /
[424|15] agcryam
[424|16] anuśāsanaṃ pratihāryamagcya m /
[424|17] avyabhicāritvāddhiteṣṭaphalayojanāt // vakk_7.47 //
[424|18] ṛddhacyādeśane hi vidyayā vikeiyete /
[424|18-424|19] asti hi ca gāndhārī nāma vidyā yayāphāśena gacchati īkṣaṇikā ca nāma vidyā yayā paracittaṃ jānāti /
[424|19-425|01] na tu yathābhūtānuśāsanam anyathā śakyaṃ kartumavybhicāritvāt /
[425|01-425|03] pradhānamāvarjanamātraṃ ca tābhyāmanuśāsanaprātihāryeṇa tu hitena iṣṭenaphalena yogo bhavatyupāyopadeśādityevāvaśyam ṛddhirityucyate /
[425|04] keyamṛddhiḥ / vaibhāṣikanyāyena
[425|05] ṛddhiḥ samādhiḥ
[425|06] ṛdhyatyaneneti kṛtvā yojayitavyam / kiṃ tena samṛdhyati /
[425|07] gamanaṃ nirmāṇaṃ ca
[425|08] tatastatra
[425|09] gatistridhā /
[425|10] śarīravāhinī ādhimokṣikī manojavā ca tatra gatiḥ /
[425|11] śāsturmanojavā
[425|12] manasa ivāsyā rava iti manojavā gatirbuddhasyaiva nānyasya /
[425|12-425|13] sudūramapi deśaṃ cittotpādakālelna gamanāt /
[425|13] ata e"vācintyo buddhānāṃ buddhaviṣaya" ityuktaṃ bhagavatā /
[425|14] itare tu gatī buddhasyānuktasiddhe /
[425|15] anyeṣāṃ vāhinyapyādhimokṣikī // vakk_7.48 //
[425|16] śrāvakapratyekabuddhānāṃ śarīravāhinī ca gatiḥ / pakṣivatkrameṇa śarīravāhanāt /
[425|17] ādhimokṣikī ca dūrasyāsannādhimokṣeṇāśugamanāt / nirmāṇaṃ punardvividham /
[425|18] kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ ca / tatra tāvat
[425|19] kāmāptaṃ nirmitaṃ bāhyaṃ caturāyatanaṃ
[425|20] kāmāvacaraṃ nirmāṇaṃ rūparasagandhaspraṣṭavyāyatanasvabhāvam / tat punar
[426|01] dvidhā /
[426|02] svaparaśarīrasaṃbaddham /
[426|03] rūpāptaṃ dve tu
[426|04] rūpāvacaranirmāṇaṃ dve rūpaspraṣṭavyāyatane / tatra gandharasābhāvāt /
[426|04-426|05] tadapi dvividhaṃ tathaiva /
[426|05-426|06] kāmadhātāvidaṃ caturvidhaṃ nirmāṇamevaṃ rūpadhātau-ityaṣṭavidhaṃ samāsato nirmāṇam /
[426|06-426|07] kathaṃ rūpadhātūpapannasya kāmāvacaranirmāṇe gandharasābhyāṃ na samanvāgamo bhavati /
[426|07] vastrābharaṇavanna samanvāgamaḥ /
[426|07-426|08] dvacyāyātanaṃ nirmiṇotītyapare /
[426|08] kiṃ khalvabhijñayaiva nirmāṇaṃ nirmīyate / netyucyate / kiṃ tarhi /
[426|09] abhijñāphalaiḥ /
[426|10] nirmāṇacittaistāni caturdaśa // vakk_7.49 //
[426|11] tāni punaścaturdaśa nirmāṇacittāni
[426|12] yathākramaṃ dhyānaphalaṃ dve yāvat pañca /
[426|13] prathamadhyānaphalaṃ dve kāmadhātuprathamadhyānabhūmike nirmāṇacitte /
[426|13-426|14] dvitīyadhyānaphalaṃ trīṇi kāmadhātuprathamadvitīyadhyānabhūmikāni /
[426|14-426|15] evaṃ tṛtīyacaturthadhyānabhūmikāni catvāri pañca ca yojyāni /
[426|15] svabhūmikādharabhūmikaṃ nirmāṇacittaṃ dhyānaphalaṃ veditavyam /
[426|16] nordhvajam /
[426|17] nordhvabhūmikaṃ nirmāṇacittamadharadhyānaphalamasti /
[426|17-426|18] dvitīyādidhyānaphalaṃ kāmāvacaraṃ nirmāṇaṃ prathamadhyānabhūmikādgatito viśiṣyate /
[426|19] tallabho dhyānavat
[426|20] teṣāṃ ca nirmāṇacittānāṃ dhyānavallābhaḥ / [426|20-426|21] ki khalu nirmāṇacittādeva syāt vyutthānam /
[426|21] nāstyetat / yasmādutpadyate /
[427|01] śuddhāttatsvataśca
[427|02] śuddhakāddhacyānādantaraṃ nirmāṇacittamutpadyate nirmāṇacittadvā nānyataḥ /
[427|03] tato 'pi te // vakk_7.50 //
[427|04] nirmāṇacittādapi śuddhakaṃ dhyānaṃ nirmāṇacittaṃ cotpadyate nānyat /
[427|04-427|05] na hi samādhiphalasthitasvāpraviśya punaḥ samādhiṃ tasmāt vyutthānamasti /
[427|05-427|06] sarvasya ca nirmitasya
[427|07] svabhūmikena nirmāṇaṃ
[427|08] nānyabhūmikena nirmāṇacittenānyabhūmikaṃ nirmāṇaṃ nirmīyate /
[427|09] bhāṣaṇaṃ tvadhareṇa ca /
[427|10] svabhūmikena ceti ca-śabdaḥ /
[427|10-427|11] kāmadhātuprathamadhyānabhūmiko hi nirmitaḥ svabhūmikenaiva cittena bhāṣyate /
[427|11] ūrdhvabhūmikastu prathamadhyānabhūmikena /
[427|11-427|12] ūrdhvaṃ vijñaptisamutthāpakābhāvāt /
[427|12] vahūnāṃ nirmitānāṃ bhāṣaṇaṃ
[427|13] nirmātraiva sahāśāstuḥ
[427|14] buddhādanyasya nirmāṇaṃ nirmātrā saha bhāṣate /
[427|14-427|15] yadā ca vahavo nirmitā bhavanti tadā yugapat bhāṣante /
[427|16] ekasya bhāṣamāṇasya bhāṣante saha nirmitāḥ /
[427|17] ekasya tūṣṇīṃbhūtasya sarvetūṣṇīṃ bhavanti ta" iti gāthā /
[427|18] buddhasya pūrva paścādvā yathecchaṃ nirmitā bhāṣante /
[427|18-427|19] yadā bhāṣaṇacittaṃ tadā nirmāṇacittābhāvo nirmāṇacittābhāvānnirmitābhāva iti kathamenaṃ bhāṣayanti /
[427|20] adhiṣṭhāyānyavarttanāt // vakk_7.51 //
[428|01] nirmāṇamadhiṣṭhāyāvasthānakāmatayā 'nyena manasā vācaṃ pravartayanti /
[428|01-428|02] kiṃ jīvita evādhiṣṭhānamanuvartate atha mṛtaścāpi /
[428|03] mṛtasyāpyastyadhiṣṭhānaṃ
[428|04] āryamahākaśyapādhiṣṭhānena tadasthisaṃkalāvasthānāt / tattu
[428|05] nāsthirasya
[428|06] asthirasya tu bhāvasya nāstyadhiṣṭhānam / āryakāśyapena māṃsādīnāmadhhiṣṭhānāt /
[428|07] apare tu na /
[428|08] apare punarāhurnāsti mṛtasyādhiṣṭhānam /
[428|08-428|09] asthiśaṅkalāvasthānaṃ tu devatānubhāvāditi /
[428|09] kimekena cittenaikameva nirmita nirmiṇoti /
[428|10] ādāvekamanekena jitāyāṃ tu viparyayāt // vakk_7.52 //
[428|11] ādita ekaṃ nirmitamanekena nirmāṇacittena nirmiṇoti /
[428|11-428|12] jitāyāṃ tvabhijñāyāmekena cittenānekaṃ nirmiṇoti yāvannirmātumiṣṭaṃ bhavati /
[428|12-428|13] atha kiṃ sarvanirmāṇacittamavyākṛtaṃ bhavati /
[428|14] avyākṛtaṃ bhāvanājaṃ
[428|15] yadbhāvanāphalaṃ tadavaśyamavyākṛtaṃ bhavati /
[428|16] trividhaṃ tūpapatījam /
[428|17-428|18] upapattipratilambhikaṃ tu nirmāṇacittaṃ kuśalākuśalamavyākṛtaṃ bhavati devanāgapiśācādīnām /
[428|18-428|19] tatkṛtaṃ ca svaparaśarīranirmāṇaṃ navāyatanikaṃ bhavatyaśabdarupyāyatanatvādindriyāvinirbhūtatvāt /
[428|19] na tvindriyaṃ nirmīyate /
[428|19-428|20] kimeṣaiva dvividharddhibhāvanāmayī copapattilābhikā ca /
[428|20] eṣā ca dvividhā
[429|01] ṛddhirmantrauṣadhābhyāṃ ca karmajā ceti pañcadhā // vakk_7.53 //
[429|02] samāstaḥ pañcavidhāmṛddhhiṃ varṇayanti /
[429|02-429|03] bhāvanāphalamupapattilābhikaṃ mantrajāmauṣadhajāṃ karmajāṃ ca /
[429|03] yathā māndhāturantarābhavikānāṃ ca /
[429|04] yadidaṃ divyaśrotramuktaṃ cakṣuśca /
[429|04-429|05] kimete divye eva āhosvit divye eva divye /
[429|05] yathā bodhisattvacakravartigṛhapatiratnānām /
[429|06] divyaśrotrākṣiṇī
[429|07] yasmātte
[429|08] rūpaprasādau dhyānabhūmikau /
[429|09-429|11] dhyānasamāpannasya śabdālokābhogaprayogeṇa dhyānabhūmikāni bhūtānyupādāya rūpaprasādau nirvartete cakṣuḥśrotrasāmantake rūpaśabdyordarśanaśravaṇahetū iti dhyānabhūmikatvāt divye eva te cakṣuḥśrotre /
[429|11] te ca punaḥ
[429|12] sabhāgāvikale nityaṃ dūrasūkṣmādigocare // vakk_7.54 //
[429|13-429|14] nāsti divyaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ca tatsabhāgaṃ nityaṃ vijñānasahitatvāt nāpi vikalaṃ kāṇavibrāntābhāvāt /
[429|14] rūpāvacarasattvavat /
[429|14-429|15] dūrasūkṣmavatānyapi rūpāṇi śabdhāśca tayiorviṣyaḥ /
[429|15] āha cātra
[429|16-429|17] dūrasthamāvṛtaṃ sūkṣmaṃ sarvataśca na paśyati / māṃsacakṣuryato rūpamato divyaṃ dṛgiṣyate //
[429|18] kiyaddūraṃ punardivyena cakṣuṣā paśyati / yasya yādṛśaṃ cakṣurbhavati /
[429|18-429|20] śrāvakapratyekabuddhabuddhāstvanabhhisaṃskāreṇa sāhasradvisāhasratrisāhasrakān lokadhātūn yathāsaṃkhyaṃ paśyanti /
[429|20] abhisaṃskāreṇa tu
[430|01] dvitrisāhasrakāsaṃkhyadṛśo 'rhatkhaṅgavaiśikāḥ /
[430|02] sarvābhhisaṃskāreṇa saha śrāvako 'pi dvisāhasra lokadhātuṃ divyena cakṣuṣā paśyati /
[430|03] trisāhasraṃ khaṅgaviṣāṇakalpaḥ /
[430|03-430|04] buddhastu bhagavānasaṃkhyeyān lokahātūn paśyati yāvadevecchati /
[430|05] kimṛddhirevopapattilābhikā bhavatyarhānyadapi /
[430|06] anyadapyupapattyāptaṃ
[430|07] divyaśrotrādikamapi catuṣṭayamupapattipratilabhyamasti /
[430|07-430|08] na tūpapattyāptaṃ kiñcidabhijñākhyāṃ labhate /
[430|08] yattūpapattipratilambhikaṃ divyaṃ cakṣuḥ
[430|09] taddṛśyo nāntarībhavaḥ // vakk_7.55 //
[430|10] abhijñācakṣuṣaiva hyantarābhavo dṛśyate / nopapattipratilabdhena /
[430|11] cetojñānaṃ tu tattredhā
[430|12] upapattyāptamiti vartate /
[430|12-430|13] paracittajñānaṃ tūpapattipratilabdhaṃ trividhaṃ veditavyaṃ kuśalākuśalāvyākṛtam /
[430|14] tarkavidyākṛtaṃ ca yat /
[430|15-430|16] yaccāpi tārkikaṃ paracittajñānaṃ naimittikānāṃ yacca vidyākṛtaṃ tadapi trividhaṃ veditavyam /
[430|16] na yathā bhāvanāphalaṃ kuśalameva /
[430|16-430|17] upapattipratilambhikābhyāṃ tu paracittajñānapūrvanivāsānusmṛtibhyāṃ
[430|18] jānate nārakā ādau
[430|19] yāvanna duḥkhavedanābhyāhatā bhavanti / anyagatisthā nityaṃ jānate /
[430|20] nṛṇāṃ notpattilābhikam // vakk_7.56 //
[431|01] mānuṣyāṇāmetadyathoktamṛddhacyādikaṃ nāstyupapattiprātilambhikam /
[431|01-431|02] yattarhi prakṛtijātismarā bhavanti /
[431|02] karmaviśeṣajā 'sau teṣām /
[431|02-431|03] trividhā hi pūrvanivāsānusmṛtirbhāvanāphalamupapattilabdhā karmajā ceti //
=====================================================================
[431|04] * //// abhidharmakośabhāṣye jñānanirdeśo nāma saptamaṃ kośasthānam* ////
[431|05] sthaviraśrīlāmāvākasya yadatra puṇyam /
aṣṭamaṃ kośasthānam
=====================================================================
oṃ namo buddhāya
=====================================================================
[432|02-432|03] jñānādhikāreṇa jñānamayānāṃ guṇānāṃ kṛto nirdeśaḥ /
[432|03-432|04] asya svabhāvānāṃ tu kartavya ityādita eva dhyānānyārabhyante sarvaguṇāśrayatvāt /
[432|05] dvidhā dhyānāni
[432|06] samāsato dvividhāni dhyānānyupapattisamāpattidhyānabhedāt / tāni punaḥ
[432|07] catvāri
[432|08] prathamaṃ dhyānaṃ yāvaccaturtham / tatra dhyānopapattayaḥ punarna vaktavyāḥ /
[432|08-432|09] lokanirdeśakośasthāne hi
[432|10] proktāstadupapattayaḥ /
[432|11] kathaṃ proktāḥ /
[432|12] "pṛthak pṛthak /
[432|13] dhyānaṃ tribhūmikaṃ tatra caturtha tvaṣṭabhūmikami"ti /
[432|14] samāpattidhyānaṃ tu vaktavyam / ata ucyate
[432|15] samāpattiḥ śubhaikāgyraṃ
[432|16] abhedena kuśalacittaikāgratā dhyānam / samādhisvabhāvatvāt /
[432|17] pañcaskandhāstu sānugam // vakk_8.1 //
[432|18] saparivāraṃ tu pañcaskandhasvabhāvaṃ veditavyam / keyamekāgratā nāma / ekālambanatā /
[432|19] evaṃ tarhi cittānyevaikālambanāni samādhirna caitasikaṃ dharmāntaramiti prāpnoti /
[433|01] na cittānyeva samādhiḥ / yena tu tānyekāgrāṇi vartante sa dharmaḥ samādhiḥ /
[433|01-433|02] saiva cittaikāgratā /
[433|02-433|03] nanu ca kṣaṇikatvātsarvaṃ cittamekāgraṃ dvitīyasya tasmādavikṣepa iti cet /
[433|03] saṃprayukte samādhivaiyarthyam /
[433|03-433|04] yata eva ca smādhistata eva cittānāmekālambanatvaṃ kiṃ neṣyate /
[433|04-433|05] mahābhūmikatvācca samādheḥ sarvacittānāmekāgratāprasaṅgaḥ /
[433|05] na durbalatvātsamādheḥ / cittānyevaikāgrāṇi samādhiḥ /
[433|06-433|07] tathā hyadhicittaṃ śikṣā cittapariśuddhipradhānaṃ ca sūtre catvāri dhyānānyuktānītyapare /
[433|08] dhyānamiti ko'rthaḥ / dhyāyantyaneneti / prajānantītyarthaḥ /
[433|08-433|09] samāhitacittasya yathābhūtaprajñānāt /
[433|09] cintanārtho hyeṣa dhātuḥ / cintanaṃ ca prajñeti siddhāntaḥ /
[433|09-433|10] evaṃ tarhi sarvasamādhidhyānaprasaṅgaḥ /
[433|10] na / prakarṣayukte tannāmavidhānādbhāskaravat /
[433|10-433|11] kaśca prakarṣayuktaḥ /
[433|11] yo 'ṅgasamāyuktaḥ samādhiḥ /
[433|11-433|12] sa hi śamathavipaśyanābhyāṃ yuganddhavāhitvāddṛṣṭadharmasukhavihāra uktaḥ sukhā ca pratipaditi /
[433|12] sutarāṃ tena dhyāyanti /
[433|13] kliṣṭasya kathaṃ dhyānatvam / mithyopanidhyānāt / atiprasaṅgaḥ /
[433|13-433|14] na / tatpratirūpa eva tatsaṃjñāvineveśāt pūtibījavat /
[433|14] uktāni cākuśalāni dhyānānyapi bhagavatā /
[433|15] kīdṛśaṃ punaḥ kuśalamaikāgyraṃ prathamaṃ dhyānaṃ kīdṛśaṃ yāvaccaturtham /
[433|15-433|16] prathamaṃ tāvat
[433|17] vicāraprītisukhavat
[433|18] vicāraprītisukhasaṃyuktaṃ kuśalamaikāgyraṃ tat prathamaṃ dhyānam /
[433|18-433|19] vicāravacanādvitarko 'pyukto bhavati /
[433|19] sāhacaryāddhūmāgnivat /
[433|19-433|20] na hi prītisukhavānvicāro vinā vitarkeṇāsti /
[433|20] śeṣaṃ punrdhyānatrayaṃ
[433|21] pūrvapūrvāṅgavarjitam /
[433|22] śubhaikāgryam iti vartate /
[433|22-433|23] vicāravivarjitaṃ prītisukhavat dvitīyaṃ vicāraprītivarjitaṃ tṛtīyaṃ vicāraprītisukhavarjitaṃ caturthamiti /
[433|23-433|24] yathā dhyānāni
[433|25] tathārūpyāḥ
[434|01] kena prakāreṇa / ete 'pi hi dvidhā upapattisamāpattitaḥ /
[434|01-434|02] catvāraśca eṣāmapi copapattaya uktāḥ /
[434|02-434|03] samāpattyārupyāsvabhedena kuśalaikāgratāsvabhāvā ityanena prakāreṇa saparivārāḥ
[434|04] catuskandhāḥ
[434|05] anuparivartirūpābhāvāt
[434|06] adhobhūmivivekajāḥ // vakk_8.2 //
[434|07] caturthadhyānavivekajaṃ hyākāśānantyāyatanam /
[434|07-434|08] tadvivekajaṃ vijñānānantyāyatanam /
[434|08] tadvivekajamākiñcanyāyatanam /
[434|08-434|09] tadvivekajaṃ naivasaṃjñānāsamjñāyatanamityevaṃ catvāra ārupyāḥ /
[434|09] ko 'yaṃ viveko nāma / yena mārgeṇādhastādvimucyate /
[434|09-434|10] vairāgyagamanāt /
[434|10] ta eva cārupyāḥ
[434|11] vibhūtarūpasaṃjñākhyāḥ saha sāmantakaistribhiḥ /
[434|12] ākāśānantyāyatanasāmantakaṃ caturthadhyānālambanatvādvibhūtarūpasaṃjñākhyāṃ na labhate /
[434|13] na hi tatra rūpasaṃjñā vibhūtā na vigatetyarthaḥ /
[434|13-434|14] yaduktaṃ "catuskandhā" iti sādhyaṃ tāvadetadārupyeṣu rūpaṃ nāstīti /
[434|14] yadi hi syātkathamārupyā ucyeran /
[434|14-434|15] īṣadrūpatvā dāpiṅgalavat /
[434|15] kīdṛśaṃ tāvadīṣadrūpaṃ tatreṣyate /
[434|15-434|16] yadi kāyavāk saṃvaramātraṃ kathaṃ tadabhāve tatsaṃvarau bhaviṣyataḥ /
[434|16] na cāsati bhūte bhautikaṃ yujyate /
[434|17] anāsravasaṃvaravaccet / sāsravabhūtasadbhāvāt / smāpattāvapi tatpratiṣedha uktaḥ /
[434|18] atha kāyo 'pyastīndriyāṇyapi rūpīṇi / kathaṃ tadīṣadrūpā iṣyante /
[434|18-434|19] parimāṇālpatvāccet /
[434|19] udakajantukeṣvapyadṛśyarupeṣu prasaṅgaḥ / acchatvāccet /
[434|19-434|20] antarābhavarūpāvacareṣvapi prasaṅgaḥ /
[434|20] yato nācchataraṃ cet / bhavāgramevārupyaṃ syāt /
[434|20-434|21] samāpattivattadupapattiviśeṣāt /
[434|21-434|22] dhyānopapattirūpasyāpi cādharabhūmikendriyāgrahaṇāt kastatra viśeṣaḥ /
[434|22] dvayoranvarthā saṃjñā nārupyadhātoriti cet / kā 'tra yuktiḥ /
[434|22-434|25] āyuruṣmaṇoḥ saṃsṛṣṭavacanānnaḍakalāpīdvayavannāmarūpayoranyonyaniśritavacanā "dvijñānapratyayaṃ nāmarūpami"ti vacanāt anyatrarūpādyāvatsaṃskārebhyo vijñānasyāgatigatipratiṣedhāccārūpyeṣu rūpāstitvasiddhiriti cet /
[434|25] na /
[434|25-434|26] saṃpradhāryaṃ tāvadetadyadidamāyuruṣmaṇoḥ saṃsṛṣṭatvamuktam /
[434|26] kimidaṃ kāmāvacaramāyuḥ saṃdhāyoktamāhosvitsarvamiti /
[434|26-435|01] yacca nāmarūpayoranyonyāśritatvamuktaṃ kimidaṃ kāmarūpāvacaraṃ nāma saṃdhāyoktamāhosvitsarvamiti /
[435|01-435|02] yacca vijñānapratyayaṃ nāmarūpamuktaṃ kimatra sarva vijñānaṃ nāmarūpasya pratyayamuktamāhosvitsarve nāmarūpaṃ vijñānapratyayamiti /
[435|03] yaccānyatra rūpādibhyo vijñānasyāgatipratiṣedhaḥ /
[435|03-435|04] kimatra sarvaireva tairvinā tatpratiṣedha āhosvit ekenāpīti /
[435|04] aviśeṣavacanānna saṃpradhāryamiti cet /
[435|04-435|05] atiprasaṅgaḥ /
[435|05] bāhyasyāpi hyaṣmaṇa āyuṣā binā bhāvo na prāpnoti /
[435|05-435|06] bāhyasyāpi ca rūpasya nāmāśritatvamaviśeṣavacanāt /
[435|06-435|07] caturvijñānasthitivaccāhāracatuṣkavacanādrūpārupyadhātvorapi kavaḍīkārāhāraprasaṅgaḥ /
[435|07-435|08] "atikramya devān kavaḍīkārā hārabhakṣāni"ti vacanāt prītyāhāravacanāccāprasaṅga iti cet /
[435|08-435|09] ārupyeṣvapi rūpasyāprasaṅgaḥ /
[435|09] "rūpāṇāṃ niḥsaraṇamārupyāḥ" /
[435|09-435|10] "ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārupyāḥ" /
[435|10-435|11] "arupiṇaḥ santi sattvāḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramādi"ti vacanāt /
[435|11] sati hi rupe svaṃ rūpamavaśyaṃ saṃjānīranniti /
[435|11-435|12] audārikamadhobhūmikaṃ rūpamabhisaṃdhāyoktamiti cet /
[435|12] kavaḍīkāre 'pi tulyam /
[435|12-435|13] dhyānānāmapi cādhobhūminiḥsaraṇatvādārupya prasaṅgaḥ /
[435|13] vedanādiniḥsaraṇaṃ ca kiṃ noktāḥ /
[435|14] adhobhūmikavedanāniḥsaraṇāt / rūpajātiṃ tu kutsnāmatikrāntā na vedanādijātim /
[435|15] ato rūpāṇāṃ niḥsaraṇamuktāḥ /
[435|15-435|16] bhavena bhavasyāniḥsaraṇavacanaṃ tu tenaiva tasyāniḥsaraṇādasarvānatyanta niḥsaraṇācca /
[435|16-435|17] dhyānesu coktaṃ bhagavatā "yattatra bhavati rūpagataṃ vā yāvadvijñānagataṃ veti /
[435|17-435|18] ārupyeṣu tūktaṃ "yattatra bhavati vedanāgataṃ vā yāvadvijñānagataṃ ve"ti /
[435|18-435|19] satyāṃ tesu rūpajātau kasmādrūpagataṃ veti nāvakṣyat /
[435|19] tasmāt
[435|20] nārupye rūpasadbhāvaḥ
[435|21] kathamidānīmanalpakalpocchinnādrūpāt punarapi rupotpattistataḥ pracyutānām /
[435|22] rupotpattistu cittataḥ // vakk_8.3 //
[435|23] rūpasya cittādevotpattistadvipākahetuparibhāvitāllabdhavṛttitaḥ /
[435|23-435|24] kathamanāśritya rūpaṃ cittaṃ vartate /
[435|24] kasmānna vartitavyam / ihaivamadarśanāt /
[435|24-435|25] kavaḍīkārāntareṇā 'pi vinā rūpadhātau na vartitavyam /
[435|25] kiṃ kāraṇam / ihaivamadarśanāt /
[435|25-435|26] uktaṃ ca pūrvaṃ yathā vartate /
[435|26] gatametadidaṃ vaktavyam /
[436|01-436|02] kimepāmākāśānantyāyatanādīnāmākāśādaya evālambanaṃ yata evaṃ samākhyāyate /
[436|02] na hi / kathaṃ tarhi / trayastāvat /
[436|03] ākāśānantyavijñānānantyākiñcanyasaṃjñakāḥ /
[436|04] tathāprayogāt
[436|05-436|06] anantamākāśamanantaṃ vijñānaṃ nāsti kiñcidityeva manasikurvāṇasteṣu prayujyante yathāsaṃkhyam /
[436|06] ata eṣāmetāḥ saṃjñā iti /
[436|07] māndyāktu nasaṃjñanāpyasaṃjñakaḥ // vakk_8.4 //
[436|08] mṛdutvāttu saṃjñāyā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamuktam /
[436|08-436|09] na hi sā paṭvī saṃjñā na ca punarnaiva saṃjñeti /
[436|09-436|10] "yadyapi tatrāpyevaṃ prayujyante saṃjñārogaḥ saṃjñāgaṇdaḥ saṃjñāśalyaḥ āsaṃjñikasaṃmohaḥ etacchāntametatpraṇītaṃ yaduta naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamiti /
[436|11] kasmāttu taistadevaṃ gṛhyata ityavaśyamidaṃ vaktavyaṃ jāyate / mṛdutvātsaṃjñāmityetadevoktam /
[436|12] iti maulaṃ samāpattidravyamaṣṭavidhaṃ
[436|13-436|14] ityetānyaṣṭau maulāni samāpattidravyāṇi yaduta catvāri dhyānāni catvāra ārupyā iti /
[436|14] teṣāṃ punaḥ
[436|15] tridhā /
[436|16] sapta
[436|17] bhavāgrādanyāni sapta trividhāni /
[436|18] āsvādanāvacchūddhānāsravāṇi
[436|19] āsvādanāsaṃprayuktāni śuddhakānyanāsravāṇi ca /
[437|01] aṣṭamaṃ dvidhā // vakk_8.5 //
[437|02] bhavāgramāsvādanāsaṃprayuktaṃ śuddhakaṃ ca / anāsrava nāsti / tatra punaḥ
[437|03] āsvādanāsaṃprayuktaṃ satṛṣṇaṃ
[437|04] tṛṣṇā hyāsvādanā /
[437|05] laukikaṃ śubham /
[437|06] śuddhakaṃ
[437|07-437|08] laukikaṃ kuśalaṃ samāpattidravyaṃ śuddhakamuccayate 'lobhādi śuddhadharmayogāt /
[437|08] kiṃ punastenāsvādanāsaṃprayuktenāsvādyate /
[437|09] tattadāsvādyaṃ
[437|10] tacchuddhakaṃ samāpattidravyaṃ tenāsvādyate samanantarātītam /
[437|10-437|11] yadāsvādayati tasmādvyutthito yenāsvādayati tatsamāpannaḥ /
[437|12] lokattaramanāsravam // vakk_8.6 //
[437|13] yallokottaraṃ samāpattidravyaṃ tadanāsravam /
[437|13-437|14] eṣāṃ ca samāpattidravyāṇāṃ dhyānānyeva bhavanti nārupyāḥ /
[437|14] tatra
[437|15] pañcādye
[437|16] prathame bhāge pañcāṅgāni /
[437|17] tarkacārau ca prītisaukhyasamādhayaḥ /
[437|18-437|19] vitarko vicāraḥ prītiḥ sukhaṃ cittaikāgratā cetyetāni pañcāṅgāni samādhiḥ kilāṅgaṃ dhyānaṃ ca /
[437|19] śeṣāṇyaṅgānīti /
[437|19-437|20] yathā caturaṅgā senā evaṃ pañcāṅgaṃ dhyānam /
[438|01] prītyādayaḥ prasādaśca dvitīye 'ṅgacatuṣṭayam // vakk_8.7 //
[438|02] dvitīye dhyāne catvāryaṅgāni /
[438|02-438|03] adhyātmasaṃprasādaḥ prītiḥ sukhaṃ cittekāgratā ca /
[438|04] tṛtīye pañca tūpekṣā smṛtiḥ prajñā sukhaṃ sthitiḥ /
[438|05] tṛtīye tu dhyāne pañcāṅgāni / upekṣā smṛtiḥ saṃprajñānaṃ sukhaṃ smādhiśca /
[438|06] samādhiparyāyo hi sthitiḥ / "samyaksamādhiḥ katamaḥ /
[438|06-438|07] yā cittasya sthiti"riti sūtre vacanāt /
[438|08] catvāryante 'sukhāduḥkhopekṣāsmṛtisamādhayaḥ // vakk_8.8 //
[438|09] caturthaṃ dhyānamantyam / tatra catvāryaṅgāni /
[438|09-438|10] aduḥkhāsukhā vedanā upekṣāpariśuddhiḥ smṛtipariśuddhiḥ samādhiśca /
[438|10-438|11] tānyetānyaṣṭādaśa dhyānāṅgāni bhavanti /
[438|11] prathamatṛtīyayoḥ pañcāṅgatvāt / dvitīyacaturthayoścaturaṅgatvāt /
[438|12] nāmata evam /
[438|13] dravyato daśa caikaṃ ca
[438|14] dravyata etānyekādaśa bhavanti / prāthamadhyānikāni pañca /
[438|14-438|15] dvitīye 'dhyātmasaṃprasādo vardhate /
[438|15] tṛtīye upekṣāsmṛtisaṃprajñānasukhāni / caturthe 'duḥkhāsukhā vedaneti /
[438|16] ata evocyate yānyaṅgāni prathame dhyāne dvitīye 'pi tānīti catuṣkoṭikam /
[438|16-438|917] prathamā koṭirvitarkavicārau /
[438|17] dvitīyā adhyātmasaṃprasādaḥ /
[438|17-438|18] tṛtīyā prītiḥ sukhaṃ cittaikāgratā ca /
[438|18] caturthī koṭiruktanirmuktā dharmā iti /
[438|18-438|19] evaṃ sarvāṇi dhyānāṅgāni parasparaṃ yojyāni /
[438|19] kasmāt / tṛtīye dhyāne sukhaṃ dravyāntaramucyate /
[438|19-438|20] yasmāttadvedanāsukhaṃ dhyānayostu
[438|21] prasrabdhisukhamādyayoḥ /
[438|22] prathamadvitīyayostu dhyānayoḥ prasrabdhisukhamityuktam /
[438|22-438|23] iha prasrabdhisukhaṃ tatra vedanāsukhamiti kuta etat /
[438|23] dvayordhyānasamāpattyoḥ sukhendriyāyogāt /
[438|24] na hi tattayoḥ kāyikaṃ yujyate / samāpannasya vijñānakāyābhāvāt /
[438|24-438|25] nāpi caitasikaṃ prītivacanāt /
[438|25] prītirhi saumanasyam /
[438|25-438|26] na ca sukhasaumanasyayoryaugapadyamasti /
[438|26] na cāpi tayoḥ paryāyeṇa dhyāne vṛttiryuktā pañcāṅgavacanāditi /
[439|01] apare punarāhuḥ /
[439|01-439|02] nāstyeva caitasikaṃ sukhendriyaṃ triṣvapi hi dhyāneṣu /
[439|02] kāyikameva sukhamaṅgaṃ vyavasthāpitamiti /
[439|02-439|03] yattarhi sutra uktaṃ "sukhendriyaṃ katamat /
[439|03-439|04] yatsukhavedanīyena sparśena spṛṣṭasyotpadyate kāyikaṃ caitasikaṃ sātaṃ veditaṃ vedanāgatamidamucyate sukhendriyami"ti /
[439|04] adhyāropita eṣa pāṭhaḥ /
[439|05] kenāpi sarvanikāyāntareṣu kāyikamityeva pāṭhāt /
[439|05-439|06] "sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayata" iti svaśabdena vacanācca /
[439|06] manaskāyeneticet / evamuktvā ko guṇaḥ /
[439|06-439|07] caturthe dhyāne prasrabdhibhūyastve 'pi sukhāvacanācca /
[439|07-439|08] sukhavedanānukūlā prasrabdhiḥ sukhamiti cet /
[439|08] tṛtīye prasrabdhisukhāvacanaṃ kasmāt / upekṣopahatatvāditi cet /
[439|08-439|09] na upekṣayaiva tadvṛddhiḥ /
[439|09] pūrvikābhyastādviśeṣāt /
[439|09-439|11] "yasminsamaye āryaśrāvakaḥ pravivekajāṃ prītiṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatī"tyatra sūtre prasrabdhisukhayoḥ pṛthagvacanānna prasrabdhireva sukham /
[439|11] samāpannasya katham kāyavijñānamiti cet /
[439|12] samādhiviśeṣajena prasrabdhisaṃjñakena sukhavedanīyena vāyunā kāyasphuraṇāt /
[439|12-439|13] bahirvikṣepāssamādhibraṃśa iti cet /
[439|13] na /
[439|13-439|14] samādhijasyāntaḥkāyasaṃbhūtasya kāyasukhasya samādhyanukūlatvāt /
[439|14-439|15] kāyavijñā nakāle vyutthitaḥ syāditi cet /
[439|15] na / ata eva /
[439|15-439|16] kāmāvacareṇa kāyendriyeṇa rūpāvacaraspraṣṭavyavijñānānutpattiriti cet /
[439|16] na / prasrabdhivijñānasyotpatteḥ /
[439|16-439|17] anāsrave api spraṣṭavyakāyavijñāne syātām /
[439|17] mā bhūtkiñcidaṅgaṃ sāsravaṃ kiñcidanāsravamiti cet /
[439|18] kāyikaprasrabdhivodhyaṅga vacanāt / iṣṭe bodhyaṅgānukūlatvāditi cet /
[439|19] anāsravatvamapyevam / "sāsravā dharmāḥ katame /
[439|19-439|20] cakṣuryāvadeva spraṣṭavyami"tyasya sūtrasya virodhāditi cet /
[439|20] na / anyaspraṣṭavya kāyavijñānābhisaṃdhivacanāt /
[439|21] na cānāsrave kiñcidaṅgaṃ sāsravaṃ kicidanāsravaṃ syāditi cet /
[439|21-439|22] ayaugapadyātko doṣaḥ sukhaprītyasamavadhānānna pañcāṅgaṃ syāditi cet /
[439|22-439|23] na saṃbhavaṃ pratyupadeśāndvitarkavicāravat /
[439|23] sādhyamiti cet /
[439|23-439|24] siddhaṃ cittasyaudārikasūkṣmatayorvirodhāt doṣāvacanācca /
[439|24-439|25] tasmādyānyeva prathamadhyāne pañcāṅgāni teṣāṃ dvitricaturaṅgāpakarṣeṇa dvitīyādidhyānavyavasthānam /
[439|25-440|01] ata eva ca prathame dhyāne pañcānāmaṅgatvamuktam /
[440|01] tadapakarṣeṇottaradhyānavyavasthāpanāt / na tu saṃjñādīnāmaṅgatvamuktam /
[440|02] kimartha vā pañcānāmevāṅgatvamuktam / upakārakatvāditi cet / na /
[440|02-440|03] vitarkavicārābhyāṃ smṛtiprajñayorapakārakataratvāt /
[440|03] astyeṣa ekeṣāṃ vādaḥ /
[440|03-440|04] naiva tu pūrvācāryā evaṃ nirdiśanti sma yāvantaḥ prajñāntam /
[440|04] tasmādvicāryametat /
[440|04-440|05] adhyātmasaṃprasādo nāma ka eṣa dharmaḥ /
[440|05-440|06] vitarka-vicāra-kṣobha-virahāt praśāntavāhitā saṃtater adhyātmasaṃprasādaḥ /
[440|06-440|07] sormikeva hi nadī vitarkavicārakṣobhitā saṃtatir aprasannā vartate iti /
[440|07-440|08] na tarhi sa dravyāntaram iti kathaṃ dravyata ekādaśāṅgāni bhavanti /
[440|08] tasmāttarhi
[440|09] śraddhā prasādaḥ
[440|10] tasya hi dvitīyadhyānalātsamāhibhūminihsaraṇe saṃpratyaya utpadyate/
[440|10-440|11] so 'tradhyātmasaṃprasāda iti /
[440|11] naiva hi vitarkavicārasamādhayo nāpyadhātmasaṃprasādo dravyāntarāṇītyapare/
[440|11-440|12] kathamasati dravyāntaratve caitasikatvaṃ siddhyati /
[440|12] avasthāviseso hi nāma cetasaścetasiko bhavati /
[440|13] natveṣa śastrasiddhāntaḥ / yaduktaṃ "prītirhi saumanasyam" iti /
[440|13-440|14] kathamidaṃ gamyate / kimanyat bhavatu /
[440|14] yathecchanti nikāyāntarīyāḥ dharmāntarameva caitasikaṃ prītiḥ
[440|14-440|15] saumanasyaṃ tu triṣvapi dhyāneṣu sukhamiti /
[440|15]
[440|14-440|15] yathecchanti nikāyāntarīyāḥ dharmāntarameva caitasikaṃ prītiḥ saumanasyaṃ tu triṣvapi dhyānesu sukhamiti /
[440|15-440|16] na vai sukhaṃ dhyāneṣu saumanasyaṃ yujyate /
[440|17] prītistu saumanasyaṃ dvidhāgamāt // vakk_8.9 //
[440|18-440|19] uktaṃ hi bhagavatā aviparītakasūtre tṛtīyaṃ dhyānamuktvā "atrāsyotpannaṃ saumanasyendriyamapariśeṣaṃ nirudhyata iti /
[440|19-440|20] caturthe ca dhyāne sukhendriyaṃ nirudhyata" ityuktam /
[440|20-440|21] punaścoktaṃ "sukhasya ca prahāṇāt duḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva ca saumanasyadaurmanasyayorastaṅgamādi"tyato 'pi na tṛtīye dhyāne saumanasyendriyamasti /
[440|22] tasmāt prītireva saumansyaṃ na sukham /
[441|01-441|02] kiṃ punaḥ kliṣṭeṣvapi dhyāneṣu yathāvihitānyaṅgāni bhavanti /
[441|02] na hi kiṃ teṣu na vidyate /
[441|03] kliṣṭeṣvasatprītisukhaṃ prasādaḥ saṃpradhīḥ smṛṭiḥ /
[441|04] upekṣāsmṛtiśuddhiśca
[441|05] prathame dhyāne vivekajaṃ prītisukhaṃ nāsti / kleśāviviktatvāt /
[441|05-441|06] dvitīye dhyāne 'dhyātmasaṃprasādo nāsti /
[441|06] kleśāvilatvāt / tṛtīye smṛtisaṃprajanyaṃ nāsti /
[441|07] kliṣṭasukhasaṃbrhamitatvāt / ccaturthe upekṣāsmṛtipariśuddhirnāsti / kleśamalinatvāt /
[441|08] evaṃ tāvat kecidāhuḥ /
[441|09] kecit prasrabdhyupekṣaṇe // vakk_8.10 //
[441|10] kecitpunaḥ prathamadvitīyayoḥ kliṣṭayoḥ prasrabdhirnāsti /
[441|10-441|11] tṛtīyacaturthayorupekṣā nāsti /
[441|11] kuśalalmahābhūmikatvādanayoriti /
[441|11-441|12] trīṇi ca dhyānāni señjitāni uktāni bhagavatā /
[441|12] sāpakṣālatvāt /
[441|13] aṣṭāpakṣālamuktatvādāniñjaṃ tu caturthakam /
[441|14] ke punaste 'pakṣālāḥ /
[441|15] vitarkacārau śvāsau ca sukhādi ca catuṣṭayam // vakk_8.11 //
[441|16] vitarkavicārau sukhaduḥkhe saumanasyadaurmanasye śvāsapraśvāsāśca /
[441|16-441|17] eṣāmaṣṭānāmeko'pyapakṣālaścaturthe nāstyatastadāneñjyamuktam /
[441|17-441|18] vitarkavicāraprītisukhairakampanīyatvādāneñjyaṃ caturthaṃ dhyānaṃ sūtre nirvāta pradīpanidarśanādityapare /
[441|19] dvayordhyānayoḥ saumanasyamuktaṃ prītivacanāt / tṛtīye sukhaṃ caturthe upekṣā /
[441|20] taskiṃ yā dhyānasamāpattiṣu vedanāstā eva dhyānopapattiṣu /
[441|21] netyāha / kiṃ tarhi /
[442|01-442|02] saumanasyasukhopekṣā upekṣāsumanaskate / sukhhopekṣe upekṣā pravido dhyānopapattiṣu // vakk_8.12 //
[442|03] prathamadhyānotpatto tisro vedanāḥ /
[442|03-442|04] sukhaṃ trivijñānakāyikaṃ saumanasyaṃ manobhūmikam /
[442|04] upekṣā caturvijñānakāyikī /
[442|04-442|05] dvitīyadhyānopapattau dve vedane saumanasyopekṣe manobhūmike /
[442|05] sukhaṃ nāstyasya vijñānakāyābhāvāt /
[442|05-442|06] tṛtīyadhyānopapattī dve vedane /
[442|06] sukhopekṣe manobhūmike / caturthadhyānopapattāvupekṣaiva /
[442|07-442|08] yadi dvitīyādiṣu dhyāneṣu trayo vijñānakāyā na saṃvidyante vitarkavicārau ca katham te paśyanti yāvatspṛśanti katham cāvijñapti samutthāpayanti /
[442|08-442|09] na ve keṣūpapannānāṃ cakṣurvijñānādayona santi /
[442|09] na tu svabhūmikāḥ / kiṃ tarhi /
[442|10] kāyākṣiśrotravijñānaṃ vijñaptyutthāpakaṃ ca yat /
[442|11] dvitīyādau tadādyāptaṃ
[442|12-442|13] prathamadhyānabhūmikaṃ cakṣuḥśrotrakāyavijñānaṃ vijñaptisamutthāpakaṃ ca dvitīyādiṣu ca dhyāneṣu saṃmukhīkurvanti /
[442|13-442|14] nirmāṇacittavadyena te paśyanti yāvadvijñapti samutthāpayanti /
[442|15] akliṣṭāvyākṛtaṃ ca tat // vakk_8.13 //
[442|16-442|17] anivṛtāvyākṛtaṃ ca tat prathamadhyānabhūmikaṃ vijñānaṃ veditavyaṃ yatte saṃmukhīkurvanti /
[442|17] na kliṣṭaṃ vītarāgatvānna kuśalaṃ hīnatvāditi /
[442|18] avasitaṃ dhyānakāryam /
[442|19] atha śuddhakādīnāṃ dhyānārupyāṇāṃ kathaṃ lābhaḥ /
[442|20] atadvān labhate śuddhaṃ vairāgyeṇopapattitaḥ /
[442|21] asamanvāgatastena śuddhakaṃ dhayanamārupyaṃ vā pratilabhate / adhobhūmivairāgyādvā /
[442|22] adhobhūmyupapattito vā / anyatra bhavāgrāt / na hi tasyopapattito lābhaḥ /
[442|23] atadvāniti kimartha samanvāgataḥ /
[442|23-442|24] śuddhakena prayogato 'pi nirvedhabhāgīyaṃ śuddhakaṃ pratilabhate parihāṇito vā hānabhāgīyam /
[442|24-443|01] ata evocyate "syācchuddhakaṃ dhyānaṃ vairāgyeṇa pratilabheta vairāgyeṇa vijahyāt /
[443|01] evaṃ parihāṇyā copapattyā ca /
[443|02] syāddhānabhāgīyaṃ prathamaṃ dhayānam / taddhi kāmavairāgyeṇa labhyate /
[443|02-443|03] brahmalokavairāgyeṇa tyajyate /
[443|03] brahmalokavairāgyaparihāṇyā labhyate / kāmavairāgyaprahāṇyā tyajyate /
[443|04] upariṣṭādbrahmaloka utpadyamāno labhate /
[443|04-443|05] tasmāt punaḥ kāmadhātāvupapapadyamāno vijahātīti /
[443|06] anāsravaṃ tu vairāgyāt
[443|07] atadvān labhate iti vartate /
[443|07-443|08] tadvāṃstu kṣayajñānato 'pyaśaikṣaṃ labhate indriyasaṃcārato 'pi śaikṣaśaikṣam /
[443|08] nanu ca niyāmā vakrāntito 'pyanāsravaṃ prathamato labhate /
[443|09] nāvaśyamānupūrvikeṇālābhāt / yathā tvavaśyaṃ labhate tathoktam /
[443|10] kliṣṭaṃ hānyupapattitaḥ // vakk_8.14 //
[443|11] atadvān labhata ityevānuvartate /
[443|11-443|12] parihāṇito yadi tadvairāgyātparihīyate /
[443|12] upapattito yadyuparibhūmeradharāyāmupapadyate /
[443|13] katamasmātsamāpattidravyādanantaraṃ katyupapadyante /
[443|13-443|14] anāsravaprathamadhyānāntaraṃ ṣaḍutpadyante /
[443|14] svabhūmike śuddhakānāsrave dvitīyatṛtīyadhyānabhūmike ca /
[443|14-443|15] ākiñcanyāyatanānantaraṃ sapta /
[443|15-443|16] svabhūmike śuddhakānāsrave vijñānākāśānantyāyatanabhūmike ca /
[443|16] bhavāgraṃ śuddhakamevānāsravābhāvāt / dvitīyadhyānāntaramaṣṭau /
[443|16-443|17] svabhūmike śuddhakānāsrave tṛtīyacaturthaprathamadhyānabhūmike ca /
[443|17] vijñānānantyāyatanānantaraṃ nava /
[443|18-443|19] svabhūmike dve ākāśānantyāyatanacaturthadhyānabhūmikāni catvāri ākiñcanyāyatanabhavāgrabhūmikāni trīṇīti /
[443|19] evamanyadhyānārupyānantaraṃ daśa dravyāṇi yojyāni /
[443|20] eṣa tu saṃkṣepaḥ /
[443|21] tṛtīyādyāvadūrdhvādho 'nāsravānantaraṃ śubham /
[443|22] utpadyate
[444|01-444|02] śubhagrahaṇena śuddhamanāsravaṃ ca gṛhyate kuśalatvāt anāsravasya samāpatti dravyasyānantaraṃ svabhūmike ca śuddhānāsrave utpadyete /
[444|02] ūrdhvādhobhūmike ca tṛtīvādyāvat /
[444|03] vyutkrāntakasamāpattāro hi tṛtīyāt pareṇa laṅghayituṃ notsahante /
[444|03-444|04] anvayajñānānantaraṃ cārupyān samāpadyante na dharmajñānānantaram /
[444|04-444|05] tasyādharāśrayālambanatvāditi /
[444|05] yathā cānāsravādanantaramuktam veditavyam /
[444|06] tathā śuddhāt kliṭaṃ cāpi svabhūmikam // vakk_8.15 //
[444|07] svabhūmikaṃ kliṣṭamadhikaṃ śuddhakādanantaramutpadyate / śeṣaṃ yathaivānāsravāt /
[444|07-444|08] anāsravasya hi samanantaraṃ kliṣṭotpattirnāstīti /
[444|09] kliṣṭāt svaṃ śuddhakaṃ kliṣṭaṃ
[444|10] kliṣṭātsamāpattidravyādanantaraṃ svabhūmike śuddhakakliṣṭe utpadyete /
[444|11] evaṃ cādharaśuddhakam /
[444|12] kleśotpīḍito hyadharamapi samāpattiṃ śuddhakaṃ bahu manyate /
[444|12-444|13] yadi kliṣṭaṃ paricchidyādhaḥ saṃcarati /
[444|13] kuśalātsaṃcarito bhavati na kliṣṭāt / athāparicchidya kathaṃ saṃcarati /
[444|14-444|15] pūrvāvedhāt pūrvaṃ hi sa evaṅkāmo bhavati varamadhastāt śuddhakaṃ nopariṣṭāt kliṣṭamiti /
[444|15] pūrvābhiprāyaṃ ca saṃtatiranuvartate sattvānām /
[444|15-444|16] praṇidhāya suptasyābhipretakālaprabodhavat /
[444|16] anāsravaṃ tu kliṣṭādanantaraṃ sarvathā notpadyate /
[444|16-444|17] samāpattikālaṃ pratyetaduktam /
[444|17-444|18] śuddhakāt kliṣṭācca samanantaraṃ svabhūmikameva kliṣṭamutpadyate nānyabhūmikamiti /
[444|19] cyutau tu śuddhakāt kliṣṭaṃ sarvaṃ
[444|20] cyutikāle tu upapattilābhikācchuddhakādanantaraṃ sarvabhūmikaṃ kliṣṭamutpadyate /
[444|21] kliṣṭāttu nottaram // vakk_8.16 //
[445|01] kliṣṭāttu dhyānārūpyādanantaraṃ cyutikāle svādharabhūmikaṃ kliṣṭamutpadyate /
[445|01-445|02] nordhvabhūmikam /
[445|02-445|03] na ca sarvasmācchuddhakādanāśravaṃ samāpattidravyamutpadyate /
[445|03] kiṃ tarhi /
[445|04] caturdhā śuddhakaṃ hānabhāgīyādi
[445|05] hānabhāgīyaṃ viśeṣabhāgīyaṃ sthitibhāgīyaṃ nirvedhabhāgīyamiti caturvidhaṃ śuddhakam /
[445|06] bhavāgraṃ tu trividhamanyatra viśeṣabhāgīyāt / kimasya lakṣaṇam /
[445|07-445|08] yathākramam / kleśotpattisvabhūmyūrdhvānāsravānuguṇaṃ hi tat // vakk_8.17 //
[445|09-445|10] kleśotpattyanuguṇaṃ hānabhāgīyaṃ svabhūmyanuguṇaṃ sthitibhāgīyamūrdhvabhūmyanuguṇaṃ viśeṣabhāgīyamanāsravānuguṇaṃ nirvedhabhāgīyam /
[445|10] tasmādanāsravamutpadyate /
[445|11] athaiṣāṃ caturṇā kati kasmādanantaramutpadyante /
[445|12] dve trīṇi trīṇi caikaṃ ca hāna bhāgādyanantaram /
[445|13] hānabhāgīyaṃ hānabhāk / tasmādanantaraṃ dve utpadyete / hānisthitibhāgīye /
[445|13-445|14] sthitibhāgīyānantaraṃ trīṇyanyatra nirvedhabhāgīyāt /
[445|14-445|15] viśeṣabhāgīyādanantaraṃ trīṇyanyatra hānabhāgīyāt nirvedhabhāgīyādanantaraṃ tadevaikamiti /
[445|16] kathaṃ vyutkrāntakasamāpattirutpadyate /
[445|17] gatvāgamya dvidhā bhūmīraṣṭau śliṣṭaikalaṅghitāḥ // vakk_8.18 //
[445|18] vyutkrāntakasamāpattirvisabhāgatṛtīyagā /
[445|19] gatvetyanulomaṃ samāpadya / āgamyeti pratilomaṃ samāpadya /
[445|19-446|01] dvidheti sāsravānāsravā bhūmīḥ /
[446|01] aṣṭāviti dhyānārupyasamāpattīḥ / śliṣṭā ityanukrameṇa /
[446|01-446|02] ekalaṅghitā ityekāmekāmutkramya /
[446|02-446|03] sāsravā aṣṭau bhūmiranulomapratilomasamāpattito nirjitya anāsravāśca sapta /
[446|03-446|04] paścātsāsravāt prathamāddhyānāt sāsravaṃ tṛtīyaṃ samāpadyate /
[446|04] tasmādākāśānantyāyatanaṃ tasmādākṃicanyāvatanam /
[446|04-446|05] evaṃ punaḥ pratilomaṃ nirjitya anāsravā apyekalaṅghitā anulomapratilomaṃ ca samāpadyate /
[446|06] ayaṃ prayogo vyutkrāntakasamāpatteḥ /
[446|06-446|07] yadā tu prathamātsāsravāt tṛtīyamanāsravaṃ dhyānaṃ samāpadyate tasmātsāsravamākāśānantyāyatanaṃ tasmādanāsravamākiñcanyāyatanam /
[446|08] evaṃ punaḥ pratilomam / tadā visabhāgatṛtīyadravyagamanādabhiniṣpannā bhavati /
[446|08-446|09] ativiprakṛṣṭatvānna caturthī samāpadyate /
[446|09-446|10] tāṃ ca triṣu dvīpeṣu asamayavimukta evārhannutpādayati /
[446|10] niḥkleśatvātsamādhivaśitvācca /
[446|10-446|11] dṛṣṭiprāptasya yadyapi tīkṣṇendriyatvāt samādhau vaśitvaṃ na tu niṣkleśaḥ /
[446|11-446|12] samayavimukto yadyapi niḥkleśo natvasya samādhau vaśitvamiti /
[446|13] kenāśrayeṇa kati dhyānārupyāḥ saṃmukhīkriyante /
[446|14] svādhobhūmyāśrayā eva
[446|15] dhyānāśrayā eva
[446|16] dhyānārūpyāḥ
[446|17] bhavāgraṃ bhavāgre ca saṃmukhīkriyate adhaśca yāvatkāmadhātau /
[446|17-446|18] śeṣāṇi svasyāṃ bhūmāvadhaśceti /
[446|18-446|19] kiṃ kāraṇamūrdhvopapanno nādharāṃ samāpatti saṃmukhīkaroti /
[446|19] tasmāttasya
[446|20] vṛthā'dharam // vakk_8.19 //
[446|21] nahi tasyādhareṇa samāpattidravyeṇa kiñcit prayojanaṃ vidhīyate / [445|21-446|21] nihīnatvāt /
[446|22] utsarga kṛtvā 'pavādaṃ karoti
[446|23] āryākiñcanyasāṃmukhyāt bhavāgre tvāsravakṣayaḥ /
[446|24] bhavāgre tūpapannasyānāsravākiñcanyāyatanasaṃmukhībhāvādāsravakṣayo bhavati /
[446|24-446|25] kathaṃ tatropapannasya tatsaṃmukhībhāvaḥ /
[446|25] svasyābhāvāttasya cābhyāsāt /
[447|01] athaiṣāṃ dhyānārūpyāṇāṃ kimālambanam /
[447|02] satṛṣṇāḥ svabhavālambāḥ
[447|03] āsvādanāsaṃprayuktāḥ svabhūmikaṃ bhavamālambante / bhavagrahaṇena sāsravaṃ vastu gṛhyate /
[447|04] nādharamālambante vītarāgatvānnottaraṃ tṛṣṇāparichinnatvāt bhūmīnām /
[447|04-447|05] nānāsravaṃ kuśalatvaprasaṅgāditi /
[447|06] dhyānaṃ sadviṣayaṃ śubham // vakk_8.20 //
[447|07] kuśalaṃ dhyānaṃ śubhakamanāsravaṃ ca / tat sarvālambanaṃ yatkiñcidasti saṃskṛtamasaṃskṛtaṃ vā /
[447|08] na maulāḥ kuśalārūpyāḥ sāsravādharagocarāḥ /
[447|09-447|10] maulānāṃ kuśalārūpyāṇāmadhobhūmikaṃ sāsravaṃ vastu nālambanaṃ svordhvabhūmyālambanatvāt /
[447|10] anāsravaṃ tvālambanam /
[447|10-447|11] sarvānvayajñānapakṣyo na dharmajñānapakṣo nādhobhūminirodhaḥ /
[447|11] sāmantakānantaryamārgāṇāṃ tvadharā bhūmirālambanam /
[447|11-447|12] eṣāṃ ca punastrividhānāṃ dhyānānāṃ rūpyārūpyāṇām
[447|13] anāsraveṇa hīyante kleśāḥ
[447|14] na śuddhakena / kuta eva kliṣṭena / vītarāgatvānnādhaḥ /
[447|14-447|15] tasyaiva tadapratipakṣatvānna svabhūmau /
[447|15] viśiṣṭataratvānnordhvamiti /
[447|16] samantakena ca // vakk_8.21 //
[447|17] dhyānārūpyasāmantakena ca kleśāḥ prahīyante śuddhakenāpi / adhobhūmipratipakṣatvāt /
[447|18] kati punaḥ sāmantakāni /
[447|19] aṣṭau sāmantakānyeṣāṃ
[447|20] ekaikasyaikaikaṃ yena tatpraveśaḥ / kiṃ tānyapi trividhāni tathaiva ca teṣu vedanā /
[447|21] netyucyate /
[447|22] śuddhāduḥkhāsukhāni hi /
[448|01-448|02] śuddhakāni ca tānyupekṣendriyasaṃprayuktāni ca yantabāhyatvādadhobhūmyudvegānapagamāt vairāgyapathatvācca nāsvādanāsaṃprayuktāni /
[448|03] āryaṃ cādyaṃ
[448|04-448|05] ādyaṃ sāmantakamanāgamyaṃ tacchuddhakaṃ cānāsravaṃ ca yadyapi sāmantakacittena pratisaṃdhibandhaḥ kliṣṭo bhavati /
[448|05] samāhitasya tu kliṣṭatvaṃ pratiṣidhyate /
[448|06] tridhā kecit
[448|07] kecitpunaricchanti /
[448|07-448|08] āsvādanāsaṃprayuktamapyanāgamyaṃ sāmantakaṃ cocyate dhyānāntaraṃ ca /
[448|08] kimidamekārthamāhosvinnānārtham / sāmantakaṃ hi vairāgyamārgaḥ /
[448|09] atarka dhyānamantaram // vakk_8.22 //
[448|10] dhyānameva hi vitarkāsaṃprayuktaṃ dhyānāntaraṃ dhyānaviśeṣatvāt /
[448|10-448|11] ata eva dvitīyādiṣu dhyāneṣu na vyayasthāpyate viśeṣābhāvāditi /
[448|11] tatpunardhyānāntaraṃ
[448|12] tridhā
[448|13] āsvādanāsaṃprayuktam śuddhakamanāsravaṃ ca /
[448|14] aduḥkhāsukhaṃ tacca
[448|15] nātra sukhaṃ duḥkhamityaduḥkhāsukhamupekṣendriyasaṃprayuktamityarthaḥ /
[448|15-448|16] na prītisaṃprayuktaṃ sābhisaṃskāravāhitvāt /
[448|16] ata eva duḥkhā pratipat /
[448|16-448|17] tasya tarhi dhyānāntarasya kaḥ phalaviśeṣaḥ /
[448|17] taddhi
[448|18] mahābrahmaphalaṃ ca tat /
[448|19] tāṃ hi dhyānāntarikāṃ bhāvayitvā mahābrahmā bhavati /
[448|19-448|20] punaḥ sarvasamādhīn saṃkalayya trayaḥ samādhayaḥ uktāḥ sūtre /
[448|20] savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ / avitarko vicāramātraḥ /
[449|01] avitarko 'vicāra iti /
[449|01-449|02] tatra dhyānāntaraṃ tāvadavitarko vicāramātraḥ samādhhiriti jñāpitam /
[449|02] vitarkamātrapratiṣedhāt / tataḥ
[449|03] savitarkavicāro'dhaḥsamādhiḥ
[449|04] tasmāddhyānāntarādadhaḥsamādhiḥ savitarkaḥ savicāraḥ / prathamaṃ dhyānamanāgamyaṃ ca /
[449|05] parato 'dvayaḥ // vakk_8.23 //
[449|06] nātra dvayamastītyadvayaḥ / pareṇa tu dhyānāntarātsamādhiravitarko 'vicāraḥ /
[449|06-449|07] dvitīyadhyānasāmantakādyāvat bhavāgram /
[449|07] punastrayaḥ uktāḥ /
[449|07-449|08] śūnyatāsamādhirapraṇihita ānimittaśca /
[449|08] tatra
[449|09] ānimittaḥ samākāraiḥ
[449|10] nirodhasatyākāraiḥ saṃprayuktaḥ samādhirānimittaścaturākāraḥ /
[449|10-449|11] nirvāṇaṃ hi daśanimittāpagatatvādanimittam /
[449|11] tadālambanaḥ samādhirānimittaḥ /
[449|11-449|12] pañcaviṣayastrīpuruṣatrisaṃskṛtalakṣaṇanimittāni daśa /
[449|13] śūnyatānātmaśunyataḥ /
[449|14] pravartate
[449|15] anātmaśūnyatākārābhyāṃ saṃprayuktaḥ śūnyatāsamādhidvarcyākāraḥ /
[449|16] apraṇihitaḥ satyākārairataḥ paraiḥ // vakk_8.24 //
[449|17] paraiḥ śeṣaiḥ satyākāraiḥ saṃprayuktaḥ samādhipraṇihito daśākāraḥ /
[449|17-449|18] anityaduḥkhataddhetubhya udvegāt mārgasya ca kolopamatayā 'vaśyatyājyatvāttadākāraḥ samādhirapraṇihitaḥ /
[450|01] tadatikramābhimukhatvāt śūnyatānātmatābhyāṃ tu nodvego nirvāṇasāmānyāt /
[450|01-450|02] ta ete trayaḥ samādhayo dvividhāḥ /
[450|03] śuddhāmalāḥ
[450|04] śuddhakāścānāsravāśca / laukikalokottaratvāt / laukikā ekādaśasu bhūmiṣu /
[450|05] lokottarā yatra mārgaḥ /
[450|06] nirmalāstu te vimokṣamukhatrayam /
[450|07] anāsravāstvete trayaḥ samādhayastrīṇi vimokṣamukhānyucyante /
[450|07-450|08] śūnyatā vimokṣamukhamapraṇihitamānimittaṃ vimokṣamukhamiti /
[450|08] mokṣadvāratvāt / punaścocyante /
[450|09] śūnyatāśūnyatādyākhyāstrayo 'parasamādhayaḥ // vakk_8.25 //
[450|10] śūnyatāśūnyatā apraṇihitāpraṇihitaḥ ānimittānimittaśca /
[450|10-450|11] śūnyatādyālambanatvāttannāma /
[450|11] teṣāṃ punaḥ
[450|12] ālambete akṣaikṣaṃ dvau śūnyataścāpyanityataḥ /
[450|13] aśaikṣaṃ samādhiṃ dvāvaparasamādhī ālambete /
[450|13-450|14] śūnyatāśūnyatā aśaikṣaṃ śūnyatāsamādhimālambate śūnyatākāreṇa /
[450|14-450|15] apraṇihitāpraṇihito 'pyaśaikṣamapraṇihitamanityākāreṇa /
[450|15-450|16] na duḥkhato na hetvādito 'nāsravasyātallakṣaṇatvānna mārgākāraiḥ dūṣaṇīyatvāt /
[450|17] ānimittānimittastu śāntato'saṃkhyayā kṣayam // vakk_8.26 //
[450|18-450|19] ānimittānimittastu samādhiraśaikṣasyānimittasyāpratisaṃkhyānirodhamālambate /
[450|19] śāntākāreṇa / anāsravasya pratisaṃkhayānirodhābhāvāt /
[450|19-450|20] na nirodhapraṇītaniḥsaraṇākārairanityatānirodhasādhāraṇatvādavyākṛtatvā davisaṃyogācca /
[450|20-450|21] ekāntena caite parasamādhayaḥ
[450|22] sāsravāḥ
[451|01] āryamārgadveṣitvāt nahyevamanāsravā iti / kutrotpadyante /
[451|02] nṛṣu
[451|03] manuṣyeṣveva na deveṣu / kasyotpadyante /
[451|04] akopyasya
[451|05] nānyasyārhataḥ / katibhūmikāḥ /
[451|06] saptasāmantavarjitāḥ /
[451|07] sapta sāmantakāni hitvānyāsvekādaśasu bhūmiṣu /
[451|07-451|08] kāmadhātvanāgamyadhyānāntaradhyānārupyeṣu /
[451|08] punaścatasraḥ samādhibhāvanā ucyante /
[451|08-451|09] asti samādhibhāvanā āsevitā bhāvitā vahulīkṛtā dṛṣṭadharmasukhavihārāya saṃvartate" iti vistaraḥ /
[451|09] tatra
[451|10] samādhibhāvanā dhyānaṃ śubhamādyaṃ sukhāya hi // vakk_8.27 //
[451|11] kuśalaṃ prathamaṃ śuddhakamanāsravaṃ vā dṛṣṭadharmasukhavihārāya samādhibhāvanā /
[451|11-451|12] tadādikatvādanyānyapi jñeyāni /
[451|12-451|13] nāvaśyaṃ saṃparāyasukhavihārāyāparihiṇordhvopapannaparinirvṛtānāṃ tadabhāvāt /
[451|14] darśanāyākṣyabhijñeṣṭā
[451|15] divyacakṣurabhijñā jñānadarśanāya samādhibhāvanā /
[451|16] dhībhedāya prayogajāḥ /
[451|17] prayogajāḥ sarve guṇāstraidhātukā anāsravāḥ prajñāprabhedāya samādhibhāvanā /
[451|18] vajropamo'ntye yo dhyāne sāsravakṣayabhāvanā // vakk_8.28 //
[452|01] yaścaturthadhyāne vajropamaḥ samādhiḥ sa āsravakṣayāya samādhibhāvanā /
[452|01-452|02] ātmopanāyikī kilaiṣā bhagavato dharmadeśanā /
[452|02] ataścaturbhya evāha /
[452|02-452|03] kṛtaḥ samādhīnāṃ kālagato nirdeśaḥ /
[452|04] idānīṃ samādhisaṃniśritānāṃ guṇānāṃ nirdeśakāla iti vyākhyāyante
[452|05] apramāṇāni catvāri
[452|06] maitrī karuṇā muditopekṣā ca / apramāṇasattvālambanatvāt / kimarthaṃ catvāryeva /
[452|07] vyāpādādivipakṣataḥ /
[452|08] vyāpādaviṃhisā 'ratikāmarāgavyāpādabahulānāṃ tatprahāṇāya catvāri yathāsaṃkhyam /
[452|09] aśubhopekṣayoḥ kāmarāgapratipakṣatve ko viśeṣaḥ /
[452|09-452|10] varṇarāgasyāśubhā maithunarāgasyopekṣeti vaibhāṣikāḥ /
[452|10] evaṃ tu yujyate /
[452|10-452|11] maithūnarāgasyāśubhā mātāpitṛputrajñātirāgasyopekṣeti /
[452|11] tatra
[452|12] maitryadveṣaḥ
[452|13] adveṣasvabhāvā maitrī
[452|14] api karuṇā
[452|15] karuṇāpyevam /
[452|16] muditā sumanaskatā // vakk_8.29 //
[452|17] saumanasyasvabhāvā muditā /
[452|18] upekṣā 'lobhaḥ
[452|19] alobhātmikopekṣā / kathaṃ vyāpādapratipakṣaḥ / tasya lobhākṛṣṭatvāt /
[452|19-452|20] ubhayasvabhāvā tvasau yujyate /
[452|20] eṣāṃ tu maitryādīnāṃ
[453|01] ākāraḥ sukhitā duḥkhitā vata /
[453|02] modantāmiti sattvāśca
[453|03] sukhitā vata sattvā iti manasikurvan maitrīṃ samāpadyate /
[453|03-453|05] duḥkhitā vata sattvā iti karuṇāṃ modantāṃ vata sattvā iti muditāṃ sattvā ityeva manasi kurvannupekṣāṃ samāpadyate /
[453|05] mādhyasthyāt / atadvatāṃ sukhādhimokṣatvāt kathaṃ na viparītatvaṃ bhavati /
[453|06] santvityabhiprāyāt / āśayasyāviparītatvādvā 'dhimuktisaṃjñānāt /
[453|06-453|07] athavā ka evaṃ viparītatve doṣaḥ /
[453|07] akuśalatvamiti cet /
[453|07-453|08] na kuśalamūlatvādvyāpādādipratipakṣatvācca /
[453|08] ukta eṣāmākāraḥ /
[453|09] kāmasattvāstu gocaraḥ // vakk_8.30 //
[453|10] kāmāvacarāḥ sattvā eṣāmālambanam / tadālambanānāṃ vyāpādādīnāṃ pratipakṣatvāt /
[453|11] yattūktamekāṃ diśamadhimucyeteti tadbhājanena bhājanagataṃ darśitam /
[453|11-453|12] katibhūmikānyetāni /
[453|13] dhyānayormuditā
[453|14] prathamadvitīyadhyānayormuditā / saumanasyatvāt /
[453|15] anyāni ṣaṭsu
[453|16] anyāni trīṇi apramāṇāni ṣaṭsu bhūmiṣu /
[453|16-453|17] anāgamye dhyānāntaredhyāneṣu ca /
[453|17] saprayogamaulagrahaṇāt /
[453|18] kecittu pañcasu /
[453|19] kecit punaḥ anāgamyaṃ hitvā pañcasvetānīcchanti / daśasvityapare /
[453|19-453|20] kāmadhātuṃ sāmantakāni ca prakṣipya samāhitāsamāhitamaulalprayogagrahaṇāt /
[453|20-453|21] yaduktaṃ "vyāpādādivipakṣata" iti kimapramāṇairapi kleśagrahaṇaṃ bhavati /
[453|22] na taiḥ prahāṇaṃ
[454|01] mauladhyānabhūmikatvādadhimuktimanaskāratvātsattvālambanatvācca /
[454|01-454|02] tatprayogeṇa tu vyāpādādiviṣkambhaṇāttatpratipakṣatvamuktam /
[454|02] prahāṇa dūrīkaraṇācca /
[454|02-454|03] kāmadhātvanāgamyabhūmikāni hi maitryādīni maulāpramāṇasadṛśāni saṃvidyante /
[454|03-454|04] taistānviṣkambhya prahāṇamārgaiḥ prajahāti /
[454|04] tato vītarāgāvasthāyāṃ maulāpramāṇalābhāt /
[454|04-454|05] balavatpratyayalābhe 'pi tairanādhṛṣyo bhavati /
[454|05] kathaṃ punarādikarmiko maitryāṃ prayujyate /
[454|05-454|07] yathā sukhitamātmānaṃ manyate parānvā śṛṇoti buddhabodhisattvāryaśrāvakāṃstathā sattvānāṃ tatsukhamadhimucyate evaṃ sukhitā vata santu sattvā iti /
[454|07-454|08] na cecchaknoti kleśasyodbhatavṛttitvāt sa mitrapakṣaṃ tridhā bhittvā 'dhimātre tatsukhamadhimucyate /
[454|08-454|09] tato madhye mṛdau ca /
[454|09] teṣu cetsamāṃ maitrīṃ labhate tata udāsīnapakṣe /
[454|09-454|10] tataḥ śatrūpakṣaṃ tridhā bhittvā mṛdau tat sukhamadhimucyate /
[454|10] tato madhye 'dhimātre ca /
[454|10-454|11] tataścedadhimātra iva mitrapakṣe sukhādhimokṣo na vyāvartate /
[454|11-454|12] tataḥ krameṇa grāmarāṣṭrasukhādhimokṣo yāvadekāṃ diśaṃ yāvatsarva lokaṃ maitryā sphurati /
[454|12-454|13] yastu sarvaguṇagrāhī samaitrīṃ kṣipramutpādayati /
[454|13-454|14] śakyaṃ hi samucchinna kuśalamūle 'pi guṇagrāhiṇā bhavituṃ pratyekabuddhe ca doṣa grāhiṇā pūrvaṃ puṇyāpuṇyaphalasaṃdarśanāt /
[454|14-454|16] evaṃ karuṇāyāṃ muditāyāṃ ca prayujyate amī sattvā bahuvidhavyasanīdhanimagnā apyevaṃ duḥkhādvimucyeran apyevātipramoderannityadhimucyamāna upekṣāṃ tūdāsīnapakṣādārabhate /
[454|16-454|17] etāni cāpramāṇāni
[454|18] nṛṣveva janyante
[454|19] manuṣyeṣūtpādyante / nānyatra /
[454|20] kiṃ punarya ekenāpramāṇena samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ sarvaiḥ / kintu
[454|21] tryanvito dhruvam // vakk_8.31 //
[454|22] tṛtīyacaturthadhyānopapanno muditayā na samanvāgato bhavati /
[454|22-454|23] tribhistvapramāṇalābhī nityaṃ samanvāgato bhavati /
[454|24] aṣṭau vimokṣāḥ
[455|01] rūpī rūpāṇi paśyatīti prathamo vimokṣaḥ /
[455|01-455|02] adhyātmarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatīti dvitīyaḥ /
[455|02-455|03] śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatīti tṛtīyaḥ /
[455|03] catvāra ārupyāḥ / saṃjñāveditanirodhaścāṣṭamaḥ / teṣāṃ
[455|04] prathamāvaśubhā
[455|05] prathamau dvau vimokṣāvaśubhāsvabhāvau /
[455|05-455|06] vinīlakādyākāratvāt /
[455|06] ata etayoraśubhāvannayo veditavyaḥ / etau ca
[455|07] dhyānayordvayoḥ /
[455|08] prathamadvitīyayordhyānayornānyasyāṃ bhūmau /
[455|08-455|09] kāmāvacaraprathamadhyānabhūmikayorvarṇarāgayoḥ pratipakṣeṇa yathāsaṃkhyam /
[455|10] tṛtīyo 'ntye
[455|11] śubho vimokṣaścaturthadhyāne /
[455|12] sa cālobhaḥ
[455|13] so 'pyalobhasvabhāvo natvaśūbhāsvabhāvaḥ / śubhākāratvāt /
[455|13-455|14] saparivārāstvete pañcaskandhasvabhāvāḥ /
[455|14] ārupyavimokṣāstu
[455|15] śubhārupyāḥ samāhitāḥ // vakk_8.32 //
[455|16-455|17] kuśalāḥ samāhitā eva cārūpyavimokṣākhyāṃ labhante na kliṣṭā nāpyasamāhitāstadyathāmaraṇabhave /
[455|17] anyadāpyasamāhitāḥ santītyapare /
[455|17-455|18] sāmantakavimukti mārgā api vimokṣākhyāṃ labhante /
[455|18] nānantaryamārgā adharālambanatvāt /
[455|18-455|19] vaimukhyārtho hi vimokṣārtha iti /
[455|20] nirodhastu samāpattiḥ
[456|01] saṃjñāveditanirodhastu aṣṭamo vimokṣo nirodhasamāpattiḥ / sā ca pūrva nirdiṣṭā /
[456|02] saṃjñāveditavaimukhyātsarvasaṃskṛtādvā / samāpattyāvaraṇavimokṣaṇādvimokṣa ityapare /
[456|03] tāṃ tu samāpadyante /
[456|04] sūkṣmasūkṣmādanantaram /
[456|05] bhavāgraṃ hi saṃjñā sūkṣmaṃ tat punaḥ sūkṣmataraṃ kṛtvā nirodhaṃ samāpadyante / samāpannānāṃ tu
[456|06] svaśuddhakādharāryeṇa vyutthānaṃ cetasā tataḥ // vakk_8.33 //
[456|07-456|08] bhāvāgrikeṇa vā śuddhakena cetasā tato vyutthānaṃ bhavatyākiñcanyāyatana bhūmikena vā sāsraveṇa /
[456|08-456|09] tadevaṃ tasyāḥ sāsravaṃ samāpatticittaṃ bhavati sāsravānāntarya tu vyutthānacittamiti /
[456|09] eṣāṃ ca vimokṣāṇāṃ
[456|10] kāmāptadṛśyaviṣayāḥ prathamāḥ
[456|11] kāmāvacarameṣāṃ rūpāyatanamālambanamamanojñaṃ manojñaṃ ca yathāyogam /
[456|12-456|13] ye tvarūpiṇaḥ / te 'nvayajñānapakṣordhvasvabhūduḥkhādigocarāḥ // vakk_8.34 //
[456|14-456|15] ārūpyavimokṣāṇāṃ svabhūmikordhvabhūmikaṃ duḥkhaṃ taddhetunirodhau cālambanaṃ sarvaścānvayajñānapakṣo mārgaḥ /
[456|15] apratisaṃkhyānirodhaśceti vaktavyamākāśaṃ caikasyeti /
[456|16] kasmānna tṛtīye dhyāne vimokṣaḥ /
[456|16-456|17] dvitīyadhyānabhūmikavarṇarāgābhāvāt sukhamaṇḍeñjitatvācca /
[456|17] tasmācchubhaṃ vimokṣamutpādayati /
[456|17-456|18] aśubhayā līnaṃ saṃtatiṃ pramodayituṃ jijñāsanārthaṃ vā /
[456|18] kaccidaśubhāvimokṣau niṣpannāviti /
[456|18-456|19] evaṃ ca punastau niṣpannau bhavato yadi śubhato 'pi manasi kurvataḥ kleśo notpadyata iti /
[456|20] dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ yogino vimokṣādīnutpādayanti /
[456|20-456|21] kleśadūrīkaraṇārthaṃ samāpattivaśitvārthaṃ ca /
[456|21] araṇādiguṇābhinirhārāya āryāyāścarddheḥ /
[456|21-456|22] sā punaryayā vastupariṇāmādhiṣṭhānāyurutsargādīni kriyante /
[456|22-456|23] kasmāttṛtīyāṣṭamayoreva sākṣātkaraṇamuktaṃ nānyeṣām /
[456|23-456|24] pradhānatvāddhātubhūmiparyantāvasthitatvācca /
[457|01] abhibhvāyatanānyaṣṭau
[457|02-457|03] adhyātmaṃ rūpasaṃjñī vahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇāni durvarṇāni tāni khalu rūpāṇyabhibhūyajānātyabhibhūya paśyatītyevaṃsaṃjñī bhavatīdaṃ prathamamabhibhvāyatanam /
[457|04] evamadhimātrāṇi / adhyātmamarūpasaṃjñyevameva / ityetāni catvāri /
[457|04-457|05] adhyātmamarūpasaṃjñyeva punarnīlapītalohitāvadātāni paśyatītyaṣṭau bhavanti /
[457|05] teṣāṃ
[457|06] dvayamādyavimokṣavat /
[457|07] yathā prathamo vimokṣa evaṃ dve abhibhvāyatane prathamadvitīye /
[457|08] dve dvitīyavat
[457|09] yathā dvitīyo vimokṣa evaṃ dve abhibhvāyatane tṛtīyacaturthe /
[457|10] anyāni punaḥ śubhavimokṣavat // vakk_8.35 //
[457|11] yathā śubho vimokṣa evamanyāni catvāri / ayaṃ tu viśeṣaḥ tairvaimukhyamātram /
[457|12] ebhistvālambanābhibhavanaṃ yathecchamadhimokṣāt kleśānutpādācca /
[457|13] daśa kṛtsnāni
[457|14] daśa kṛtsnāyatanāni nirantarakṛtsnaspharaṇāt /
[457|14-457|15] pṛthivyaptejovāyunīlapītalohitāvadātakṛtsnāni /
[457|15] ākāśavijñānānantyāyatanakṛtsne ca / teṣām
[457|16] alobhāṣṭau
[457|17] prathamānyaṣṭāvalobhasvabhāvāni
[457|18] dhyāne 'ntye
[457|19] caturtha eva dhyāne /
[458|01] gocaraḥ punaḥ /
[458|02] kāmāḥ
[458|03] kāmāvacararūpāyatanameṣā mālambanam / vāyoḥ spraṣṭavyāyatana mityeke /
[458|04] dve śuddhakārupye
[458|05] dve paścime kṛtsne śuddhakārūpyasvabhāve /
[458|06] svacatuḥskandhagocare // vakk_8.36 //
[458|07] svabhūmikāścatvāraḥ skandhā anyorālambanam /
[458|07-458|08] vimokṣaprāveśikānyabhibhvāyatanāni /
[458|08] abhibhvāyatanaprāveśikāni kṛtsnāyatanāni / uttarottaraviśiṣṭatvāt /
[458|09-458|10] sarvāṇi caitāni vimokṣādīni pṛthagjanāryasāṃtānikāni sthāpayitvā nirodhavimokṣam /
[458|11] nirodha uktaḥ
[458|12] nirodhavimokṣaḥ pūrvamevoktaḥ sarvaiḥ prakāraiḥ /
[458|13] vairāgyaprayogāptaṃ tu śeṣitam /
[458|14] nirodhādanyāni vimokṣādīni vairāgyalābhikāni prāyogikāṇi ca /
[458|14-458|15] ucitānucitatvāt /
[458|16] tridhātvāśrayamārūpyasaṃjñaṃ śeṣaṃ manuṣyajam // vakk_8.37 //
[458|17] ārupyavimokṣā ārupyakṛtsne ca traidhātukāśrayāṇi śeṣaṃ manuṣyāśrayameva /
[458|18] upadeśasāmarthyenotpādanāt / kathaṃ rūpārupyadhātvorārūpyadhyānaviśeṣotpādanam /
[458|19] tribhiḥ kāraṇairdhyānārūpyasamāpattīnāmupapattirhetukarmadharmatābalaiḥ / tatra
[458|20] hetukarmabalāddhātvorārūpyotpādanaṃ dvayoḥ /
[459|01] dvayo rūpārūpyadhātvorārūpyasamāpattyutpādanam /
[459|01-459|03] hetubalādāsannābhīkṣṇābhyāsāt karmabalāccordhvabhūmikasyāparaparyāyavedanīyasya karmaṇaḥ pratyupasthitavipākatvāt /
[459|03] nahyadhastādavīta rāgeṇordhva śakyamutpattumiti /
[459|04] dhyānānāṃ rūpadhātau tu tābhyāṃ dharmatayāpi ca // vakk_8.38 //
[459|05-459|06] rūpadhātau dhyānotpādanametābhyāṃ hetukarmabalābhyāṃ dharmatayā ca saṃvartanīkāle /
[459|06] tadānīṃ hi sarvasttvā evādharabhūmikāstaddhyānamutpādayanti /
[459|06-459|07] kṛtsnānāṃ dharmāṇāmudbhūtavṛttitvāt /
[459|07] kiyacciraṃ punarayaṃ saddharmaḥ sthāsyati /
[459|07-459|08] yatreme īdṛśānām dharmāṇāṃ prakārāḥ prajñāyante /
[459|09] saddharmo dvividhaḥ śāsturāgamādhigamātmakaḥ /
[459|10] tatrāgamaḥ sūtravinayābhidharmā adhigamo bodhipakṣyā ityeṣa dvividhaḥ saddharmaḥ /
[459|11] dhātārastasya vaktāraḥ pratipattāra eva ca // vakk_8.39 //
[459|12] āgamasya hi dhārayitāro vaktāraḥ / adhigamasya pratipattāraḥ /
[459|12-459|13] ato yāvadete sthāsyanti tāvatsaddharma iti veditavyam /
[459|13] teṣāṃ tu varṣasahasra mavasthānamāhuḥ /
[459|14] adhigamasyaivam / āgamasya tu bhūyāṃsaṃ kālamityapare /
[459|15] yo 'yamiha śāstre 'bhidharma uktaḥ kimeṣa eva śāstrābhidharmo deśitaḥ /
[459|16-459|19] kāśmīravaibhāṣikanītisiddhaḥ prāyo mayā 'yaṃ kathito 'bhidharmaḥ / yaddurgṛhītaṃ tadihāsmadāgaḥ saddharmanītau manayaḥ pramāṇam // vakk_8.40 //
[460|01-460|02] prāyeṇa hi kāśmīravaibhāṣikāṇāṃ nītyādisiddha eṣo 'smābhirabidharma ākhyātaḥ /
[460|02] yadatrāsmābhirdurgṛhītaṃ so 'smākamaparādhaḥ /
[460|02-460|03] saddharmanītau tu punarbuddhā eva pramāṇaṃ buddhaputrāśca /
[460|04-460|07] nimīlite śāstari lokacakṣuṣi kṣayaṃ gate sākṣijane ca bhūyasā / adṛṣṭatattvairniravagrahaiḥ kṛtaṃ kutārkikaiḥ śāsanametadākulam // vakk_8.41 //
[460|07-460|11] gate 'tha śāntiṃ paramāṃ svayaṃbhuvi svayaṃbhuvaḥ śāsanadhurdhareṣu ca / jagatyanāthe gunaghātibhirmataiḥ niraṅkuśaiḥ svairamihādya caryate // vakk_8.42 //
[460|12-460|13] iti kaṇṭhagataprāṇaṃ viditvā śāsanaṃ muneḥ / balakālaṃ malānāṃ ca na pramādyaṃ mumukṣubhiḥ // vakk_8.43 //
=====================================================================
[460|14] // abhidharmakośabhāṣye samāpattīnirdeśo nāmāṣṭamakośasthānamiti //
navamaṃ kośasthānam
=====================================================================
namo buddhāya
=====================================================================
[461|02] kiṃ khalvato 'nyatra mokṣo nāsti / nāsti /
[461|02-461|03] kiṃ kāraṇam /
[461|03] vitathātmadṛṣṭiniviṣṭatvāt /
[461|03-461|04] nahi te skandhasaṃtāna evātmaprajñaptiṃ vyavasyanti /
[461|04] kiṃ tarhi /
[461|04-461|05] dravyāntaramevātmānaṃ parikalpayanti ātmagrāhaprabhavāśca sarvakleśā iti /
[461|05-461|06] kathaṃ punaridaṃ gamyate skandhasaṃtāna evedamātmābhidhānaṃ vartate nānyasminnabhidheya iti /
[461|06] pratyakṣānumānābhāvāt /
[461|06-461|07] ye hi dharmāḥ santi teṣāṃ pratyakṣamupalabdhirbhavatyasatyantarāye /
[461|07] tadyathā ṣaṇṇāṃ viṣayāṇāṃ manasaśca / anumānaṃ ca /
[461|08] tadyathā pañcānāmindriyāṇām / tatredamanumānam /
[461|08-461|09] sati kāraṇe kāraṇāntarasyābhāve kāryasyābhāvo dṛṣṭo bhāve ca punarbhāvistadyathāṅkurasya /
[461|09-461|11] satyeva cābhāsaprāpte viṣaye manaskāre ca kāraṇe viṣayagrahaṇasyābhāvo dṛṣṭaḥ punaśca bhāvo 'ndhavadhirādīnāmanandhāvadhirādīnāṃ ca /
[461|11-461|12] atastatrāpi kāraṇāntarasyābhāvo bhāvaśca niścīyate /
[461|12] yacca tatkāraṇāntaraṃ tadindriyamityetadanumānam /
[461|12-461|13] na caivamātmano 'stīti nāstyātmā /
[461|14] yattrhi vātsīputriyāḥ pudgalaṃ santimicchanti / vicāryaṃ tāvadetat /
[461|14-461|15] kiṃ te dravyata icchantyāhosvit prajñaptitaḥ /
[461|15] kiṃ cedaṃ dravyata iti kiṃ vā prajñaptitaḥ /
[461|16] rūpādivat bhāvāntaraṃ cet dravyataḥ /
[461|16-461|17] kṣīrādivat samudāyaścet prajñaptitaḥ /
[461|17] kiṃ cātaḥ / yadi tāvat dravyataḥ /
[461|17-461|18] saṃbhinna svabhāvatvāt skandhebhyo 'nyo vaktavya itaretaraskandhavat /
[461|18] kāraṇaṃ cāsya vaktavyam / asaṃskṛto vā /
[461|19] atastīrthikadṛṣṭiprasaṅgo niṣprayojanatvaṃ ca / atha prajñaptitaḥ / vayamapyevaṃ trūmaḥ /
[461|20] naiva hi dravyato 'sti nāpi prajñaptitaḥ / kiṃ tarhi /
[461|20-461|21] ādhyātmikānupāttānvarttamānān skandhānupādāya pudgalaḥ prajñapyate /
[461|21-461|22] tadidamandhavacanamanunmīlitārthaṃ na budhyāmahe /
[461|22] kimidamupādāyeti /
[461|22-461|23] yadyayamarhtaḥ skandhānāṃ lakṣyate teṣveva pudgalaprajñaptiḥ prāpnoti /
[461|23] yathā rūpādīnālamvya teṣveva kṣīraprajñaptiḥ /
[461|23-461|24] athāyamarthaḥ skandhān pratīyeti /
[461|24] skandhānāṃ pudgalaprajñaptikāraṇatvāt / sa eva doṣaḥ /
[p46|124-46125] na sa evaṃ prajñapyate /
[461|25] kathaṃ tarhi yathendhanamupādāyāgniḥ /
[461|25-462|01] kathaṃ cendhanamupādāyāgniḥ prajñapyate /
[462|01-462|02] na hi vinendhanenāgniḥ prajñapyate na cānya indhanādagniḥ śakyate prajñapayituṃ nāpyananyaḥ /
[462|02] yadi hānyaḥ syādanuṣṇamindhanaṃ syāt /
[462|02-462|03] athānanyaḥ syāddāhyameva dāhakaṃ syāt /
[462|03] evaṃ na ca vinā skanvaiḥ pudgalaḥ prajñapyate /
[462|03-462|04] na cānyaḥ skandhebhyaḥ śakyate pratijñātuṃ śāśvataprasaṅgāt /
[462|04] nāpyananya ucchedaprasaṅgaditi /
[462|05] aṅga tāvadbrūhi kigindhanaṃ ko 'nniriti /
[462|05-462|06] tato jñāsyāmaḥ kathamindhanamupādāyāgniḥ prajñapyata iti /
[462|06-462|07] kimatra vaktavyaṃ dāhyamindhanaṃ dāhako 'gniḥ /
[462|07] etadevātra vaktavyaṃ kiṃ dāhyaṃ kok dāhaka iti /
[462|07-462|08] loke hi tāvadapradīptaṃ kāṣṭḥādikamindhanamucyate dāhyaṃ ca /
[462|08] pradīptamagnirdāhakaśca /
[462|08-462|09] yacca bhasvaraṃ coṣṇaṃ ca bhṛśaṃ ca tena hi tadidhyate dhyate ca /
[462|09] saṃtativikārāpādānāt /
[462|09-462|10] taccobhayamaṣṭadravyakaṃ taccegdhanaṃ pratītyāgnirutpadyate /
[462|10-462|11] yathā kṣīraṃ pratītya dadhi madhu pratītyaśuktam /
[462|11] tasmādhigdhanamupādāyetyucyate / anyaśca sa tasmādbhinnakālatvāt /
[462|11-462|12] yadi caiyaṃ pudgalaḥ skandhān pratītyotpadyate sa tebhyo 'nyaścānityaśca prāpnoti /
[462|12-462|14] atha punastatraiva kāṣṭhādau pradīpte yadīṣṇyaṃ tadagnistatsahajātāni trīṇi bhūtānīndhanamiṣyante /
[462|14] tayorapi siddhamanyatvaṃ lakṣaṇabhedāt /
[462|15] upādāyārthastu vaktavyaḥ / kathaṃ tadindhanamupādāya so 'gniḥ prajñapyata iti /
[462|16] na hi tattasya kāraṇaṃ nāpi tat prajñapteḥ / agnireva hi tatprajñapteḥ kāraṇam /
[462|17] yadyāśrayārtha upādāyārthaḥ sahabhāvārtho vā /
[462|17-462|18] skandhā apyevaṃ pudgalasyāśrayasahabhūtāḥ prāpnuvantīti vispaṣṭamanyatvaṃ pratijñāyate /
[462|18-462|19] tadabhāve ca pudgalābhāvaḥ prāpnoti /
[462|19] indhanabhāva ivāgnyabhāvaḥ /
[462|20] yattu taduktaṃ yadīndhanādanyo 'gniḥ syādanuṣṇamindhanaṃ syāditi /
[462|20-462|21] kimidamuṣṇaṃ nāma /
[462|21-462|22] yadi tāvādīṣṇyam anuṣṇamevendhanamanyabhūtasvabhāvatvāt /
[462|22] atha yadauṣṇyavat /
[462|22-462|23] anyadapi taduṣṇasvabhāvādagneruṣṇaṃ sidhyatyīṣṇyayogāditi /
[462|23] nāstyanyatve doṣaḥ /
[462|23-462|24] atha punaḥ sarvameva tat pradīptaṃ kāṣṭhādikamindhanaṃ cāgniśceṣyate /
[462|25] tadupādāyārthaśca vaktavyaḥ / skandhā eva ca pudgalā ityananyatvamanivāryaṃ prāpnoti /
[462|26] tasmānna sidhyatyetat /
[462|26-463|01] yathendhanamupādāyāgniḥ prajñapyate evaṃ skadhānupādāya pudgalaḥ iti /
[463|01-463|02] yadi cāyamanyaḥ skandhebhyo na vaktavyaḥ "pañcavidhaṃ jñeyamatītānāgataṃ pratyupannamasaṃskṛtamavaktavyami"ti na vaktavyaṃ prāpnoti /
[463|02-463|03] naiva hi tadatītādibhyaḥ pañcamaṃ nāpañcamaṃ vaktavyam /
[463|03-463|04] yadā ca pudgalaḥ prajñapyate ki tāvatskandhānupalabhya prajñapyate āhosvit pudgalam /
[463|04-463|05] yadi tāvat skandhāṃsteṣveva pudgalaprajñaptiḥ prāpnoti /
[463|05] pudgalasyānupalambhāt /
[463|05-463|06] atha pudgalaṃ kathamasya skandhānupādāya prajñaptirbhavati /
[463|06] pudgala eva hi tasyā upādānaṃ prāpnoti /
[463|06-463|07] atha mataṃ satsu skandheṣu pudgala upalabhyate tataḥ skandhānupādāyāsya prajñaptirucyata iti /
[463|07-463|08] tadevaṃ rūpasyāpi cakṣurmanaskārālokeṣu satsūpalambhāt tānupādāya prajñaptirbaktavyā /
[463|08-463|09] rūpavacca pudgalasyānyatvaṃ spaṣṭam /
[463|10] idaṃ tāvadvaktavyam /
[463|10-463|11] ṣaṇṇāṃ vijñānānāṃ katamena pudgalo vijñeyaḥ /
[463|11] ṣaḍbhirapītyucyate / kathaṃ kṛtvā /
[463|11-463|13] cakṣurvijñeyāni cedrūpāṇi pratītyapudgalaṃ pratibhāvayati cakṣurvijñeyaḥ pudgalo vaktavyaḥ no tu vaktavyo rūpāṇi vāno vā /
[463|13-463|14] evaṃ yāvat manovijñeyān ceddharmān pratītya pudgalaṃ prativibhāvayati manovijñeyaḥ pudgalo vaktavyo no tu vaktavyo dharmā vā no vā /
[463|14-463|15] evaṃ tarhi kṣīrādibhiḥ samānaḥ prāpnoti /
[463|15-463|17] cakṣurvijñeyāni cedrūpāṇi pratītya kṣīraṃ vibhāvayatyudakaṃ vā cakṣurvijñeyaṃ kṣīramudakaṃ ceti vaktavyaṃ no tu vaktavyaṃ rūpāṇi vā no vā /
[463|17] evaṃ ghrāṇajihvākāyavijñeyaṃ vaktavyaṃ no tu vaktavyaṃ spraṣṭavyāni vā no vā /
[463|18] mābhūt kṣīrodakayoścatuṣṭvaprasaṅga iti /
[463|18-463|19] ato yathā rūpādīnyeva kṣīramudakaṃ vā prajñapyate samastānyevaṃ skandhāḥ pudgala iti siddham /
[463|20] yaccocyate cakṣurvijñeyāni rūpāṇi pratītya pudgalaṃ prativibhāvayatīti /
[463|21] ko 'sya vākyasyārthaḥ /
[463|21-463|22] kiṃ tāvadrūpāṇi pudgalopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavatiti āhosvidrūpāṇyupalabhamānaḥ pudgalamupalabhata iti /
[463|22-463|23] yadi rūpāṇi pudgalopalabdheḥ kāraṇaṃ bhavanti sa ca tebhyo 'nyo na vaktavyaḥ /
[463|23-463|24] evaṃ tarhi rūpamapyālokacakṣurmanaskārebhyo 'nyanna vaktavyam /
[463|24-463|25] teṣāṃ tadupalabdhikāraṇatvāt /
[463|25] atha rūpāṇyupalabhamānaḥ pudgalamupalabhate /
[463|25-463|26] kiṃ tayaivopalabdhyopalabhate āhosvidanyayā /
[463|26] yadi tayaiva /
[463|26-463|27] rūpādabhinnasvabhāvaḥ pudgalaḥ prāpnoti rūpa eva vā tatprajñāptiḥ /
[463|27] idaṃ ca rūpamayaṃ pudgalaḥ kathamidaṃ gamyate / athaivaṃ na paricchidyate /
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
