Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 8/8

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Abhidharmakośabhāṣya

Tác giả
Vasubandhu
Thông tin
GRETIL — s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998.CC BY-NC-SA 4.0

[464|01] kathamidaṃ pratijñāyate rūpamapyasti pudgalo 'pyastīti /

[464|01-464|02] upalabdhivaśena hi tasyāstitvaṃ pratijñāyate /

[464|02] evaṃ yāvaddharmebhyo vaktavyam /

[464|02-464|03] athānyayā bhinnakālo palambhādanyo rūpātprāpnoti /

[464|03] nīlādiya pītaṃ kṣaṇādiva ca kṣaṇāntaram /

[464|03-464|04] evaṃ yāvaddharmebhyo vaktavyam /

[464|04] atha rūpapudgalavaktadupalabdhyorapyanyānanyatvamavaktavyam /

[464|05] tena tarhi saṃskṛte 'pyavaktavyaṃ bhavatīti siddhāntabhedaḥ /

[464|05-464|06] yadi cāyamasti no tu vaktavyo rūpāṇi vā to vā /

[464|06-464|07] kiṃ tarhi bhagavatoktaṃ "rūpamanātmā yāvadvijñānamanātme"ti /

[464|08] yena cāyaṃ cakṣurvijñānena pudgala upalabhyate /

[464|08-464|09] kiṃ tadrūpāṇi pratītyotpadyate āhosvit pudgalamubhayaṃ vā /

[464|09] yadi rūpāṇi pratītyotpadyate /

[464|09-464|10] notsahiṣyate pudgalaṃ vijñātuṃ śabdādivat /

[464|10-464|11] yameva hi viṣayaṃ cakṣurvijñāneṣu pratītyotpadyate vijñānaṃ sa eva tasyālambanapratyayaḥ /

[464|11-464|12] atha pudgalaṃ pratītyotpadyate ubhayaṃ vā /

[464|12] idamutsūtram /

[464|12-464|13] sūtre hi nirdhāritaṃ dvayaṃ pratītya vijñānasyotpādo bhavatīti /

[464|13] "tathā cakṣurbhikṣo hetū rūpāṇi pratyayaścakṣurvijñānasyotpādāya /

[464|13-464|14] tatkasya hetoḥ /

[464|14] yatkiñcit bhikṣo cakṣurvijñānaṃ sarvaṃ taccakṣuḥ pratītya rūpāṇi ceti /

[464|15] anityaśca pudgala evaṃ prāpnoti /

[464|15-464|16] "ye hi hetayo ye pratyayā vijñānasyotpādāya te 'pyanityā" iti sūtre vacanāt /

[464|16-464|17] atha pudgalo na tasyālambanaṃ na tarhi tena vijñeyaḥ /

[464|18] yadi ca pudgalaḥ ṣaḍvijñānavijñeyaḥ pratijñāyate /

[464|18-464|19] sa śrotravijñānavijñeyatvādrūpādanyaḥ prāpnoti śabdhavat /

[464|19-464|20] caturvijñānavijñeyatvācchabdādanyaḥ prāpnoti rūpavat /

[464|20] evamanyebhyo 'pi yojyam / idaṃ ca sūtrapadaṃ vādhitaṃ bhavati /

[464|20-464|22] "yānīmāni brāhmaṇa pañcendriyāṇi nānāgocarāṇi nānāviṣayāṇi svaṃ svaṃ gocaraviṣyaṃ pratyanubhavanti /

[464|22] nānyadanyasya gocaraviṣyaṃ pratyanubhavati /

[464|22-464|23] tadyathā cakṣurindriyaṃ śrotrendriyaṃ ghrāṇendriyaṃ jihvendriyaṃ kāyendriyam /

[464|23-464|24] mana eṣaṃ pañcānāmindriyāṇāṃ gocaraviṣayaṃ pratyanubhavati manaścaiṣāṃ pratisaraṇami"ti /

[464|24] na vā pudgalo viṣayaḥ /

[464|24-464|25] na cedviṣayo na tarhi vijñeyaḥ /

[464|25-464|26] yadyevaṃ manaindriyasyāpyavyabhicāraḥ prāpnoti /

[464|26-464|27] ṣaḍimānīndriyāṇi nānāgocarāṇi nānāviṣayāṇi svaṃ svaṃ gocaraviṣayamākāṅkṣantī tyuktaṃ ṣaṭprāṇakopame /

[464|27] na ttrendriyamemvendriyaṃ kṛtvoktam /

[464|27-465|01] pañcānāṃ darśanādyā kāṅkṣaṇāsaṃbhavāt tadvijñānānāṃ ca /

[465|01-465|02] atastadādhipatyādhyākṛtamatra manovijñānendriyaṃ kṛtvoktam /

[465|02-465|03] yacca tatkevalaṃ mana ādhipatyādhyākṛtaṃ manovijñānaṃ naivaṃ tadanyeṣāṃ viṣayamākāṅkṣatyato nāstyeṣa doṣaḥ /

[465|03-465|06] uktaṃ ca bhagavatā "sarvābhijñeyaṃ vo bhikṣavo dharmaparyāyaṃ deśayiṣyāmī"tyuktvā cakṣurabhijñeyaṃ rūpāṇi cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśo yadapi taccakṣuḥsaṃsparśapratyayamadhyātmamutpadyate veditaṃ suḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā yāvat manaḥsaṃsparśapratyayam /

[465|06-465|07] ayamucyate sarvābhijñeyaparijñeyo dharmaparyāyaḥ iti /

[465|07] ata etāvadevābhijñeyaṃ pratijñeyaṃ cetyavardhāryate na pudgalaḥ /

[465|07-465|08] tasmādvijñeyo 'pyasau na bhavati /

[465|08] prajñāvijñānayoḥ samānaviṣayatvāt /

[465|08-465|09] cakṣuṣa ca pudgalaṃ paśyām iti paśyanta paudgalikā anātmanā ātmānaṃ paśyāma iti dṛṣṭisthānamāpannā bhavanti /

[465|10] sūtre ca bhagavatā nītametat / "skandheṣveva pudgalādhye"ti mānuṣyakasūtram /

[465|11-465|13] "cakṣuḥpratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ sparśasahajātā vedanā saṃjñā cetanā itīme catvāro rupiṇaḥ skandhāśvakṣurindriyaṃ ca rūpametāvanmanuṣyatvamucyate /

[465|13-465|14] atreyaṃ saṃjñā sattvo naro manuṣyo mānavaśca poṣaḥ puruṣaḥ pudgalo jīvo janturiti /

[465|14-465|15] atreyaṃ pratijñā ahaṃ cakṣuṣā rūpāṇi paśyāmīti /

[465|15-465|16] atrāyaṃ vyavahāra ityapi sa āyuṣmānevaṃnāmā evañjātya evaṅgotra evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedī evandīrghāyurevañcirasthitika evamāyuḥparyanta iti /

[465|16-465|17] iti hi bhikṣavaḥ saṃjñāmātrakamevaita dvyavahāramātrakamevaitat /

[465|17-465|18] sarva ime dharmāḥ anityāḥ saṃskṛtāśceti tāḥ pratītyasamutpannā iti /

[465|18] nītārthaṃ ca sūtraṃ pratisaraṇamuktaṃ bhagavatā /

[465|19] tasmānna punaḥ parīkṣyate /

[465|19-465|20] tathā coktaṃ "sarvamastīti brāhmaṇa yāvadeva dvādaśāyanānī"ti /

[465|20] yadi cāyaṃ pudgalo nāyatanaṃ na sostīti siddham /

[465|20-465|21] athāyatanaṃ na tarhyavaktavyaḥ /

[465|21-465|22] teṣāmapi caivaṃ paśyato "yāvatā bhikṣo cakṣuryāvatā rūpāṇi vistareṇa etāvatā bhikṣo tathāgataḥ sarvaṃ ca prajñāpayati sarvaprajñaptiṃ ce"ti /

[465|22-465|25] bimbisārasūtre coktam "ātmā ātmeti bhikṣavo bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ prajñaptimanupatito na tvātrā tmā vā ātmīyaṃ vā duḥkhamidamutpadya mānamutpadyate" iti vistaraḥ /

[465|25] śailayāpyarhantyā māramārabhyoktaṃ /

[466|01-466|04] "manyase ki nu sattveti māradṛṣṭigataṃ hi te / śūnyaḥ saṃskārapuñjo 'yaṃ nahi sattvjotra vidyate //

yathaiva hyaṅgasaṃbhārātsaṃjñā ratha iti smṛtā / evaṃ skandhānupādāya saṃvṛtyā sattva ucyate" // iti /

[466|05] kṣadrake 'pi cāgame dāridrabrāhmaṇamathikṛtyoktaṃ

[466|06-466|07] śṛṇu tvaṃ svādare dharmaḥ sarvagranthipramocanam / yathā saṃkliśyate cittaṃ yathā cittaṃ viśudhyati //

[466|08-466|09] ātmaiva hyātmano nāsti viparītena kalpyate / nāstīha sattva ātmā vā dharmāstvete sahetukāḥ //

[466|10-466|11] dvādaśaiva bhavāṅgāni skandhāyatanadhātavaḥ / vicintya sarvāṇyetāni pudgalo nopalabhyate //

[466|12-466|13] śūnyamadhyātmakaṃ paśya śūnyaṃ paśya bahirgatam / na labhyate so 'pi kaścidyo bhāvayati śūnyatāmi"ti /

[466|14] tathoktaṃ "pañcādīnavā ātmopalambhe / ātmadṛṣṭirbhavati sattvadṛṣṭiḥ /

[466|15] nirviśeṣo bhavati tīrthikaiḥ sārdham / unmārgapratipanno bhavati /

[466|15-466|16] śūnyatāyāmasya cittaṃ na praskandati na prasīdati na saṃtiṣṭhate na vimucyate /

[466|16-466|17] āryadharmā asya na vyavadāyanta" iti /

[466|17] na vaita evaṃ grandhaṃ pramāṇaṃ kurvanti / kiṃ kāraṇam /

[466|17-466|18] nāsmākamayaṃ nikāye paṭhacyata iti /

[466|18-466|19] kiṃ punasteṣāṃ nikāya eva pramāṇamāhosvidbuddhavacanam /

[466|19] yadi nikāya eva pramāṇaṃ na tarhi teṣāṃ budhaḥ śāstā /

[466|19-466|20] na ca te śākyaputrīyā bhavanti /

[466|20] atha buddhavacanaṃ pramāṇam / ayaṃ granthaḥ kasmānna pramāṇam /

[466|21] nahi kilaitat buddhavacanamiti / kiṃ kāraṇam / nāsmākaṃ nikāye paṭhacyata iti /

[466|22] ayamanyāyo vartate / ko 'trānyāyaḥ /

[466|22-466|24] yo hi granthaḥ sarveṣu nikāyāntareṣvāmnāyate na ca sūtraṃ dharmatāṃ vā bādhate so 'smābhirapāṭhānna buddhavacanamiti vacanaṃ kevalaṃ sāhasamātram /

[466|24] kiṃ cedamapi teṣāṃ sūtraṃ nāsti "sarvadharmā anātāna" iti /

[467|01] syāt matam / naiva hi pudgalo dharma ucyate nāpyanyo dharmāditi /

[467|01-467|02] evaṃ tarhi na manovijñeyaḥ sidhyati /

[467|02] dvayaṃ pratītya vijñānasyotpādaḥ ityavadhāraṇāt /

[467|02-467|03] iha caivaṃ vikalpyate "anātmanyāteti saṃjñāviparyāsa ścittaviparyāso dṛṣṭiviparyāsa" iti /

[467|04] anātmanyātmeti viparyāso na tvātmani kiṃ ca punaḥ /

[467|04-467|05] "nātmā skandhāyatanadhātavaḥ" yattāvaduktaṃ prāk "no tu vaktavyaṃ rūpāṇi vā no ve"ti tattāvadaśocam /

[467|05-467|07] uktaṃ ca sūtrāntare "ye kecit bhikṣavaḥ śramaṇā vā brāhmaṇā vā ātmeti samanupaśyantaḥ samanupaśyanti sarve ta imāneva pañcopādānaskandhāni"ti /

[467|08] tasmātsarva evānātmanyātmagrāhaḥ /

[467|08-467|10] tathoktaṃ "ye kecidanekavidhaṃ pūrvanivāsaṃ samanusmarantaḥ samanusmārṣuḥ samanusmaranti samanusmariṣyanti vā punaḥ sarve ta imāneva opañcopādanaskandhāni"ti /

[467|10-467|11] yadyevamidaṃ kasmādāha "rūpavānahamabhūvamatīte adhvanī"ti /

[467|11] evamanekavidhaṃ ye samanusmarantīti pradarśayati /

[467|11-467|12] yadi tu rūpavantaṃ pudgalaṃ paśyetsatkāyadṛṣṭiprasaṅgaḥ syāt /

[467|12] apāṭha eva tvanna śaraṇaṃ syāt /

[467|12-467|13] tasmāt prajñāptisatpudgalo rāśidhārāvat /

[467|14] yadyevaṃ tarhi na buddhaḥ sarvajñaḥ prapnoti /

[467|14-467|15] na hi kiñcictrittamasti caittā vā yatsarvaṃ jānīyāt /

[467|15] kṣaṇikatvāt / pudgalastu jānīyāt /

[467|15-467|16] evaṃ tarhi cittavināśe pudgalasyāvināśābhyupagamāt nityatvamasyābhyupetaṃ bhavati /

[467|16-467|17] naiva ca vayaṃ sarvatra jñānasaṃmukhībhāvād buddhaṃ sarvajñamācakṣmahe /

[467|17] kiṃ tarhi / sāmarthyāt

[467|17-467|19] yā hyasau buddhākhyā saṃtatistasyā idamasti sāmarthyaṃ yadābhogamātreṇāviparītaṃ jñānamutpadyate yatreṣṭam /

[467|19] āha cātra /

[467|20-467|21] saṃtānena samarthatvādyathāgniḥ sarvabhuṅmataḥ tathā sarvavideṣṭavyo 'sakṛtsarvasya vedanāt /

[467|22] kathamidaṃ gamyate / atītādivacanāt /

[467|23-467|24] "ye cābhyatītāḥ saṃbuddhā ye ca buddhā anāgatāḥ / yaśca etarhhi saṃbuddho bahūnāṃ śokanāśana" iti /

[468|01] skandhā eva ca traiyadhvikā iṣyante na pudgalā yuṣmābhiḥ /

[468|01-468|02] yadi skandhā eva pudgalāḥ kasmādidamāha /

[468|02-468|03] "bhāraṃ ca vo bhikṣavo deśayiṣyāmi bhārādānaṃ ca bhāranikṣepaṇaṃ ca bhārahāraṃ ce"ti /

[468|03] kasmādidaṃ na vaktavyaṃ syāt /

[468|03-468|04] na hi bhāra eva bhārahāro yuktaḥ /

[468|04] kiṃ kāraṇam / nahyevaṃ dṛśyata iti / avaktavyo 'pi na yuktaḥ /

[468|05] kiṃ kāraṇam / na hyevaṃ dṛśyate / bhārādānasyāpi skandhāsaṃgrahaprasaṅgācca /

[468|06] ityarthameva bhārahāraṃ nirdideśa bhagavān /

[468|06-468|07] "yo 'sāvāyupmānevaṃnāmā yāvadevañcirasthitika evamāyuḥparyantaḥ" sa eṣa yathā vijñāyeta /

[468|07-468|08] mānyathā vijñāyi nityo vā avaktavyaṃ veti /

[468|08-468|09] skandhā eva ca skandhānāmupadhātāya saṃvartante pūrvakā uttareṣāmiti bhāraṃ ca bhārahāraṃ ca kṛtvoktāḥ /

[468|09] upaghātārtho hi bhāra iti /

[468|10] asty eva pudgalo yasmād uktaṃ "nāsti sattva upapāduka iti mithyādṛṣṭiḥ" /

[468|11] kaścaivam āha nāsti sattva upapāduka iti /

[468|11-468|12] sattvastu yathā 'sti tathā vibhakto bhagavateti brūmo mānuṣyakasūtre /

[468|12-468|13] tasmād yaḥ paratropapādukasattvākhyaskandhasaṃtānāpavādaṃ karoti tasyaiṣā mithyādṛṣṭir nāsti sattva upapāduka iti /

[468|14] skandhānām upapādukatvāt /

[468|14-468|15] athaiṣā mithyādṛṣṭiḥ pudgalāpavādikā satī kiṃprahātavyā bhavet /

[468|15] nahyeṣā darśanabhāvanāprahātavyā yujyate / pudgalasya sattveṣvantarbhāvāt /

[468|16] "ekaḥ pudgalo loka utpadyamāna utpadyate" iti vacanāt na skandhā iti cet /

[468|17] na / samudāye 'pyekopacārādekatilaikataṇḍulavat ekarāśyekavacanavacca /

[468|18] saṃskṛta iti vā pudgalo vaktavya utpatīmattvābhyupagamāt /

[468|18-468|19] na sa evamutpadyate yathā skandhā apūrvaprādurbhāvāt /

[468|19] kiṃ tarhi / skandhāntaropādānāt /

[468|19-468|20] yathā yājñiko jāto vaiyākaraṇo jāta ityucyate vidyopādānāt /

[468|20-468|21] bhikṣurjātaḥ parivrājako jāta iti liṅgopādānāt /

[468|21] buddhojāto vyādhito jāta ityavasthāntaropādānāditi /

[468|22] na pratikṣepāt sūtra eva hi pratikṣiptaṃ bhagavatā paramārthaśūnyatāyām /

[468|22-468|23] "iti hibhikṣavo 'sti karmāsti vipākaḥ kārakastu nopalabhyate /

[468|23-468|24] ya imāṃśca skandhānnikṣipati anyāṃśca skandhān pratisaṃdadhātyanyatra dharmasaṃketāditi /

[468|24-468|25] phalgusūtre coktam "upādatta iti phalgu na vadāmīti /

[468|25-468|26] tasmānnāsti skandhānāṃ kaścidupādātā nāpi nikṣiptā /

[468|26-469|01] kaṃ ca tāvadbhavānyājñikaṃ yāvadvacyā dhita madhimucyate /

[469|01] dṛṣṭātaṃ karoti pudgalaṃ yadi / so 'siddhaḥ / atha cittacaittāḥ / na /

[469|02] teṣāṃ pratikṣaṇamapūrvotpattireva / atha śarīram / tasyāpi tathā /

[469|02-469|03] śarīravidyāliṅgavacca skandhapudgalayoranyatvamāpadyate /

[469|03] jīrṇa śarīrāntarameva jyādhitaṃ ca /

[469|03-469|04] pratiṣiddho hi sāṃkhyīyaḥ pariṇāmavādaḥ /

[469|04] tasmādadṛṣṭāntā ete /

[469|05-469|06] yadi ca skandhānāmapūrvotpādo na pudgalasyeṣyate so 'nyaśca tebhyo nityaśca sphuṭaṃ dīpito bhavati /

[469|06] pañca skandhā ekaḥ pudgala iti brūvatā kathamanyatvaṃ nocyate /

[469|07] kathaṃ tāvat bhūtāni catvāri rūpaṃ tvekaṃ na ca bhūtebhyyo 'nyadrūpam / pākṣika eṣa doṣaḥ /

[469|08] katamasminpakṣa / bhūtamātrikapakṣe /

[469|08-469|09] tathāpi tu yathā bhūtamātraṃ rūpamevaṃ skandhamātraṃ pudgala ityabhyupetaṃ bhavati /

[469|09-469|10] yadi skandhamātraṃ pudgalaḥ kasmāt bhagavatā sa jīvastaccharīrakanyo veti navyākṛtam /

[469|10] praṣṭurāśayāpekṣayā /

[469|10-469|11] sa hi jīvadravyamekamantarvyāpāra puruṣamadhikṛtya pṛṣṭavān /

[469|11-469|12] sa ca kasmiścinnāstīti kathamasyānyatvamananyatvaṃ vā vyākriyatām /

[469|12] kaurmasyeva romṇo 'ntaḥkharatā mṛdutā vā /

[469|13] eṣa ca granthaḥ pūrvakaireva nirmocitaḥ /

[469|13-469|14] sthāviro hi nāgasenaḥkaliṅgena rājñopasaṃkramyoktaḥ /

[469|14-469|15] "pṛccheyamahaṃ bhadantam bahuvollakāśca śravaṇā bhavanti /

[469|15] yadi yadeva pṛccheyaṃ tadeva vyākuryā iti / pṛcchetyuktaḥ pṛṣṭavān /

[469|15-469|16] kiṃ nu sa jīvastaccharīramanyio jīvo 'nyaccharīramiti /

[469|16] avyākṛtametadityavocat sthaviraḥ /

[469|17] sa āha / nanu bhadantaḥ pūrvameva pratijñāṃ kārito nā 'nyadvacyākartavyamiti /

[469|17-469|18] kimidamanyadevoktamavyākṛtametaditi /

[469|18] sthavira āha /

[469|18-469|19] ahamapi mahārājaṃ pṛccheyaṃ bahuvollakāśca rājāno bhavanti /

[469|19] yadi yadeva pṛccheyaṃ tadeva vyākuryā iti /

[469|19-469|20] pṛcchetyuktaḥ pṛṣṭavān /

[469|20-469|21] yaste 'ntaḥpure ābhravṛkṣastasya kimamlāni phalāni āhosvit madhurāṇīti /

[469|21] naiva mamāntaḥpure kaścidābhravṛkṣo 'stītyāha /

[469|21-469|22] nanu mayā pūrvameva mahārājaḥ pratijñāṃ kārito nānyadvacyākartavyamiti /

[469|22] kimidamanyadevoktamābhra eva nāstīti /

[469|23] sa āha kathamasato vṛkṣasya phalānāmamlatāṃ madhuratāṃ vā vyākaromīti /

[469|23-469|24] evameva mahārāja sa eva jīvo nāsti kuto 'sya śarīrādanyatāmananyatāṃ vā vyākaromīti /

[469|25] kasmāt bhagavatā 'pi noktaṃ nāstyeveti / praṣṭurāśayāpekṣayā /

[469|25-469|27] sa hi yasyāpi skandhasaṃtānasya jīva ityākhyā tasyāpyabhāvaṃ pratīyāditi mithyādṛṣṭiṃ pātitaḥ syāt /

[469|27] pratotya samutpādasyājñānāt /

[469|27-470|01] sa cataddeśanāyā akṣamaḥ /

[470|01] itaścaitadevaṃ niścīyate /

[470|01-470|03] yat bhagavatoktam "astyātmetyānanda vatsasagotrāya parivrājakāya praśnaṃ pṛṣṭo vyākuryāṃ nanvakalpaṃ syādvacanāya sarvadharmā anātmāna iti /

[470|03-470|05] nāstyātmetyānanda vatsasagotrāya parivrājakāya praśnaṃ pṛṣṭo vyākuryāṃ nanu vatsasagotraḥ parivrājakaḥ pūrvameva saṃmūḍho bhūyasyā mātrayā saṃmohamāpadyeta abhūt me ātmāsa me etarhi nāstīti /

[470|05-470|06] astyātmetyānanda śāśvatāya pareti /

[470|06] nāstyātmetyānandocchedāya paretīti vistaraḥ / āha cānna

[470|07-470|08] dṛṣṭidaṃṣṭrāvabhadaṃ ca braṃśaṃ cāpekṣya karmaṇām / deśayanti jinā dharma vyāgrīpītāpahāravat //

[470|09-470|10] ātmāstitvaṃ hyupagato bhinnaḥ syāddṛṣṭidaṃṣṭrayā bhraṃśaṃ kukśalapotasya kuryādaprāpya saṃvṛtimi"ti /

[470|11-470|12] punarāha asattvādbhagavān jīvaṃ tattvānyatvena nāvadat / nāstītyapi ca nāvocanmābhūt prājñaptikopyasan //

[470|13-470|14] yatra hi skandhasaṃtāne śubhāśubhaphalāstitā / jīvākhyā tatra sā na syāt jīvanāstitvadeśanāt //

[470|15-470|16] prajñaptimātraṃ skandhesu jīva ityapināvadat / abhavyaḥ śūnyatāṃ boddhuṃ tadānīṃ tādṛśo janaḥ //

[470|17-470|18] tathā hyātmāsti nāstīti pṛṣṭo vāstyeva nāvadat / āśayāpekṣāyā praṣṭuḥ sati tvastīti nāha kim //

[470|19] śāśvatalokādīnāmapyavayākaraṇaṃ praṣṭurāśayāpekṣayā /

[470|19-470|20] yadi hi tāvadātmā loka iṣṭaḥ syāttasyābhāvādayuktaṃ caturdhā vyākaraṇam /

[470|20-471|01] atha sarva eva saṃsāro lokastasyāpyayuktam /

[471|01] śāśvate loke na kasyacit parinirvāṇaṃ prāpnuyāt / śāśvate loke na kasyacit parinirvāṇaṃ prāpnuyāt /

[471|02] aśāśvate sarvepāmucchedaḥ prāpnuyāt /

[471|02-471|03] ubhayathātve niyamata ekeṣāṃ parinirvāṇaṃ prāpnuyāt ekeṣāṃ na /

[471|03] anubhayathātve naiva parinirvāṇaṃ nāparinirvāṇaṃ prāpnuyāt /

[471|04-471|05] ato mārgadhīnatvāt parinirvāṇasya caturdhāpi niyamo na vyākriyate nirgrantha4rāvakacaṭakavat /

[471|05] ata evāntavān loka iti catuṣkāvyākaraṇam / tulyārtho hyeṣa catuṣkaḥ /

[471|06-471|07] tathāhi muktikaḥ parivrājaka eva catuṣkaṃ pṛṣṭvā punaḥ pṛṣṭavān kiṃ nu sarvo loko 'nena mārgeṇa niryātyāhosvidekadeśo lokasye"ti /

[471|07-471|09] sthavira ānanda āha "yameva tvaṃ muktika tatprathamato bhagavantaṃ praśnaṃ pṛṣṭavāṃstame vaitarhi pṛcchasyanena paryāyeṇe"ti sarvam /

[471|09-471|10] bhavati tathāgataḥ paraṃ maranādityapi catuṣkaḥ praṣṭurāśayāpekṣayā na vyākṛtaḥ /

[471|10] sa hi muktvāmānaṃ tathāgataṃ kṛtvā pṛṣṭavān /

[471|11-471|12] paudgalikastu paryanuyojyaḥ kiṃ kāraṇaṃ bhagavān jīvantaṃ pudgalamastīti vyākaroti paraṃ maraṇānna vyākarotīti /

[471|12] śāśvata doṣaprasaṅgaḥ /

[471|13-471|14] idaṃ tarhi kasmādvacyākaroti "bhaviṣyasi tvaṃ maitreyānāgate 'dhvani tathāgato 'rhan saṃyaksaṃbuddha" iti /

[471|14-471|15] kasmācca śrāvakamabhyatītaṃ kālagatamupapattau vyākarotyamuko 'mutropapanna iti /

[471|15] evamapi hi śāśvatatvaprasaṅgaḥ /

[471|15-471|17] yadi ca bhagavān pūrvaṃ pudgalaṃ dṛṣṭvā parinirvṛtaṃ punaḥ na paśyatyajñānānna vyakarotīti sarvajñatvaṃ śāsturutpāditaṃ bhavati na vā so 'stītyabhyupagantavyam /

[471|17-471|18] atha paśyatyanucyamāno 'pyasāvasti śāśvataśceti siddhaṃ bhavati /

[471|18] arthatadapi na vaktavyaṃ paśyati vā naveti /

[471|18-471|19] evaṃ tarhi idamapi śanaiḥ śanairavaktavyaṃ kriyatāṃ sarvajño vā na vā bhagavānna veti /

[471|19-471|20] astyeva pudgalo yasmātsatyataḥ sthitito nāsti me ātmeti dṛṣṭisthānamuktam /

[471|20-471|21] astītyapi dṛṣṭisthānamuktam /

[471|21] tasmādajñāpakametat /

[471|21-471|22] ubhayamapi tvetadantagrāhadṛṣṭi śāśvatocchedadṛṣṭisaṃgṛhītamityābhidharmikāḥ /

[471|22] tathaiva ca yuktam /

[471|22-471|23] "astyātmetyānanda śāśvatāya paraiti nāstyātmetyānandocchedāya paraitī"ti vātsyasūtre vacanāt /

[471|24] yadi tarhi pudgalo nāsti ka eṣa saṃsarati /

[471|24-471|25] nahi saṃsāra eṣa saṃsaratīti yuktam /

[471|25-472|01] uktaṃ ca bhagavatā "avidyānivaraṇānāṃ sattvanāṃ saṃdhāvatāṃ saṃsaratāmi"ti /

[472|01] atha pudgalaḥ kathaṃ saṃsarati /

[472|01-472|02] skandhāntaratyāgopādānāt /

[472|02] uktottara eṣa pakṣaḥ /

[472|02-472|03] yathātu kṣaṇiko 'gniḥ saṃtatyā saṃsaratītyucyate tathā sattvākhyaḥ skndhasamudāyastṛṣṇopādānaḥ saṃsaratītyucyate /

[472|03-472|05] yadi skandhāmātramidaṃ kasmādāha bhagavān "grahameva sa tena kālena tena samayena sunetro nāma śāstā 'bhūvami"ti /

[472|05] kasmānna vaktavyaṃ syāt / anyatvāt skandhānām /

[472|05-472|06] atha kiṃ pudgalaḥ /

[472|06] sa evāsau / śāśvato hi syāt /

[472|06-472|07] tasmādahameva sa ityekasaṃtānatāṃ darśayati /

[472|07] yathā sa evāgnirdahannāgata iti /

[472|07-472|08] yadi cātmā bhavettthāgatā eva suvyaktaṃ paśyeyuḥ /

[472|08] paśyatāṃ cātmagrāho dṛḍhataraḥ syādātmasnehaśca /

[472|08-472|09] "ātmani ca satyātmīyaṃ bhavatī"ti sūtre vacanādātmagrāho 'pyeṣāṃ skandheṣvadhikaṃ pravarteta /

[472|09-472|10] saiṣā syātsatkāyadṛṣṭi /

[472|10] ātmīyadṛṣṭau ca satyāmātmīyasnehaḥ /

[472|10-472|11] evameṣāṃ dṛḍhatarātmātmīyasnehaparisāditavandhanānāṃ mokṣo dūratarībhavet /

[472|11-472|12] atha mataṃ naivātmani pravartate sneha iti /

[472|12-472|13] tat ka idānīmeṣa yogo yadanātmanyātmadhimokṣāt sneha utpadyate ātmanyeva tu notpadyate /

[472|13-472|14] tasmāt dṛṣṭacyarvudametasmin śāsane utpannaṃ ya eṣa ekeṣāṃ pudgalagrāha ekeṣāṃ sarvanāstitāgrāhaḥ /

[472|14-472|15] ye 'pi ca dravyāntaramevātmānaṃ manyante tīrthakārāstepāmeva mokṣābhāvadoṣo niṣkampaḥ /

[472|16-472|17] yadi tarhi sarvathāpi nāstyātmā kathaṃ kṣaṇikeṣu citteṣu cirānubhūtasyārthasya smaraṇaṃ bhavati pratyabhijñānaṃ vā /

[472|17-472|18] smṛtiviṣayasaṃjñānvayāccittaviśeṣāt /

[472|18] kīdṛśāccittaviśeṣāt yato 'nantaraṃ smṛtirbhavati /

[472|18-472|19] tadābhogasadṛśasamvandhisaṃjñādimato 'nupahata prabhāvādāśrayaviśeṣaśokavyākṣepādibhiḥ /

[472|20-472|21] tādṛśo 'pi hyatadanvayaścittaviśeṣo na samarthaḥ tāṃ smṛtiṃ bhavayituṃ tadanvayo 'pi cānyādṛśo na samarthastāṃ smṛtiṃ bhavayitum /

[472|21-472|22] labhayathā tu samartha ityevaṃ smṛtirbhavatyanyasyāṃ sāmarthyādarśanāt /

[472|22] kathamidānīmanyena cetasā dṛṣṭamanyatsmarati /

[472|22-472|23] evaṃ hi devadattacetasā dṛṣṭaṃ yajñadattacetaḥ smaret /

[472|23] nāsambandhāt /

[472|23-472|24] na hi tayoḥ saṃbandho 'sti akārya kāraṇabhāvādyathaikasaṃtānikayoḥ /

[472|24-472|25] na ca brūmo 'nyena cetasā dṛṣṭamanyatsmaratīti /

[472|25] api tu darśanacittātsmṛticittamanyadutpadyate /

[472|25-472|26] saṃtatipariṇatyā yathoktamiti ka evaṃ sati doṣaḥ /

[472|26] smaraṇādeva ca pratyabhijñānaṃ bhavati /

[472|27] asatyātmanika eṣa smarati / smaratīti ko 'rthaḥ / smṛtyā viṣayaṃ gṛhlāti /

[472|28] kiṃ tadgrahaṇamanyatsmaraṇāt / smṛtiṃ tarhi kaḥ karoti /

[472|28-473|01] uktaḥ sa yastāṃ karoti smṛtihetucittaviśeṣaḥ /

[473|01] yattarhi caitraḥ smaratītyucyate /

[473|01-473|02] tato caitrākhyātsaṃtānāttāṃ bhavantīṃ dṛṣṭvocyate caitraḥ smaratīti /

[473|02-473|03] asatyātmani kasyevaṃ smṛtiḥ /

[473|03] kiṃarthaiṣā ṣaṣṭhī / svāmyarthā / yathā kasya kaḥ svāmī / yathā goścaitraḥ /

[473|04] kathamasau tasyāḥ svāmī / tadādhīno hi tasyā vāhadohādiṣu viniyogaḥ /

[473|04-473|05] kva ca punaḥ smṛtirviniyoktavyā va evaṃ tasyāḥ svāmī mṛgyate /

[473|05] smartavye 'rthe /

[473|05-473|06] kimartha viniyoktavyā /

[473|06] smaraṇārtham / aho sūktāni sukhaidhitānām /

[473|06-473|07] saiva hi nāma tadarthaṃ viniyoktavyeti /

[473|07] kathaṃ ca viniyoktavyā / utpādanata ahosvitsaṃpreṣaṇataḥ /

[473|08] smṛtigatyayogādutpādanataḥ / hetureva tarhi svāmī prāpnoti phalameva ca svam /

[473|09] yasmāddhetorādhipatyaṃ phale phalena ca tadvān heturiti /

[473|09-473|10] yo hyeva hetuḥ smṛtestasyaivāsau /

[473|10-473|12] yaścāpi sa caitrābhidhānaḥ saṃskārasamūhasaṃtāna ekato gṛhītvā gavākhyasvāmītyucyate sa cāpi tasya deśāntaravikārotpattau kāraṇabhāvaṃ cetasi kṛtvā na tu khalu kaścidekaścaitro nāmāsti na cāpi gauḥ /

[473|12-473|13] tasmāttatrāpi na hetubhāvaṃ vyatītyāsti svāmihbāvaḥ /

[473|13] evaṃ ko vijānāti kasya vijñānamityevamādiṣu vaktavyam /

[473|14] tasya heturindriyārthamanaskārā yathāyogamityeṣa viśeṣaḥ /

[473|15] yo 'pyāha bhāvasya bhavitrapekṣatvāt sarvo hi bhāvo bhavitāramapekṣate /

[473|15-473|16] yathā devadatto gacchatītyatra gatirbhāvo gantāraṃ devadattamapekṣate /

[473|16] tathā vijñānaṃ bhāvaḥ /

[473|17] tasmādyo vijānāti tena bhavitavyamiti / sa vaktavyaḥ /

[473|18] ko 'yaṃ devadatta iti / yadyātmā sa eva sādhyaḥ / atha vyavahārapuruṣaḥ /

[473|18-473|19] so 'pi na kaścidekaḥ saṃskārā hi ta evaṃnāmānaḥ /

[473|19-473|20] tatra yathā devadatto gacchati yathā vijānāti /

[473|20] kathaṃ ca devadatto gacchati /

[473|20-473|22] kṣaṇikā hisaṃskārā abhinnasaṃtānā devadatta iti bālairekasattvapiṇḍagraheṇādhimuktāḥ svasya saṃtānasya deśāntare kāraṇaṃ bhavanta ucyante gacchati devadatta iti /

[473|22] sā ca deśāntaropattirgatirita /

[473|22-473|23] jvālāśabdasaṃtānayorgacchatigamanābhidhānavat /

[473|23-473|24] ta eva ca punarvijñānasya kāraṇaṃ bhavanta ucyante jānāti devadatta iti /

[473|24] āryairapi teṣāṃ saṃjñayā tathocyante vyavahārārtham /

[473|25] yattarhi "vijñānaṃ vijānātī"ti sūtra uktaṃ kiṃ tatra vijñānaṃ karoti /

[473|25-473|26] na kiñcitkaroti /

[473|26] yathā tu kāryaṃ kāraṇamanuvidhīyata ityucyate /

[473|26-473|27] sādṛśyenātmalābhādakurvadapi kiñcit /

[473|27] evaṃ vijñānamapi vijānātītyucyate /

[473|27-474|01] sādṛśyenātmalābhādakurvadapi kiñcit /

[474|01] kiṃ punarasya sādṛśyam / tadākāratā /

[474|01-474|02] ata eva tadindriyādapyutpannaṃ viṣayaṃ vijānātītyucyate nendriyam /

[474|02-474|03] athavā tathā 'trāpi vijñānasaṃtānasya vijñāne kāraṇabhāvādvijñānaṃ vijānātīti vacanānnirdoṣaṃ kāraṇe dartṛśabdanirdeśāt /

[474|04] ghaṇṭā rautīti yadvat /

[474|04-474|05] api khalu yathā pradīpo gacchati tathā vijñānaṃ vijānātīti /

[474|05] kathaṃ ca pradīpo gacchati /

[474|05-474|06] pradīpa ityarciṣāṃ saṃtāna upacaryate /

[474|06] sa deśāntareṣūtpadyamānastaṃ deśaṃ gacchatītyucyate /

[474|06-474|07] evaṃ vijñānamapi cittānāṃ saṃtāna upacaryate /

[474|07] tadviṣayāntareṣūtpadyamānaṃ taṃ viṣayaṃ vijānātītyucyate /

[474|08-474|09] yathā cābhijāyate tiṣṭhati rūpamityatra bhaviturbhāvādanarthantaratvamevaṃ vijñānasyāpi syāt /

[474|09-474|10] yadi vijñānādvijñānamutpadyate nātmānaḥ kasmānna nityaṃ tādṛśamevotpadyate na ca kramaniyamenāṅkurakāṇḍapatradivat /

[474|10] sthityanyathātvasya saṃskṛtlakṣaṇatvāt /

[474|11] eṣa hi saṃskṛtasya svabhāvo yadavaśyaṃ prabandhasyānyathātvaṃ bhavati /

[474|11-474|13] anyathā hi nikāmadhyānasamāhitānāṃ sadṛśakāyacittotpattau prathamakṣaṇaniṃrviśeṣatvāt paścādapi na syāt svayaṃ vyutthānam /

[474|13] kramo 'pi hi cittānāṃ niyata eva /

[474|13-474|14] yato nūtpattavyaṃ tata eva tasyotpādāt /

[474|14] tulyākāramapi hi kiñcidutpādane samarthaṃ bhavati /

[474|14-474|15] gotraviśeṣāt /

[474|15-474|17] yadyathā strīcittānantaraṃ yadi tatkāyavidūṣaṇācittamutpannaṃ bhavati tatpatiputrādicittaṃ vā punaśca paścātsaṃtatipariṇatyā strīcittamutpadyate tat samartha bhavati tatkāyavidūṣaṇācittotpādane tatpatiputrādicittotpādane vā /

[474|17] tadgotratvāt /

[474|18] anyathā na samartham /

[474|18-474|19] atha punaḥ paryāyeṇa strīcittādvahuvidhaṃ cittamutpannaṃ vahutara māsannataraṃ vā tadevotpadyate /

[474|19] tadbhāvanāyā valīyastvāt /

[474|20] anyatra tatkālikātkāyabāhyapratyayaviśeṣāt /

[474|20-474|21] saiva balīyasī bhāvanā kasmānnityaṃ na phalati /

[474|21-474|22] sthityanyathātvasya saṃskṛtalakṣaṇatvāt tasya cānyathātvasyānyabhāvanāphalotpattāvānuguṇyāt /

[474|22] etaddhi sarvacittaprakāreṣu diṅmātram /

[474|22-474|23] nirantarakāraṇajñāne tu buddhānāṃ prabhutvam //

[474|23] evaṃ hyāhuḥ /

[474|24-474|25] sarvākārakāraṇamekasya mayūracandrakasyāpi / nāsarvajñairjñeyaṃ sarvajñabalaṃ hi tajjñānami"ti //

[474|26] prāgevārupiṇāṃ cittabhedānām /

[475|01-475|03] ya eva tvayamekīyastīrthika ātmaprabhavāṃ cittotpattiṃ manyate tasyaivedaṃ sphuṭaṃ codyamāpadyate kasmānna nityaṃ tādṛśamevotpadyate na ca kramaniyamenāṅkurakāṇḍapatrādivaditi /

[475|03] manaḥsaṃyogaviśeṣāpekṣatvāditi cet / na / anyasaṃyogāsiddheḥ /

[475|04-475|05] saṃyoginostu paricchinnatvādaprāptipūrvikā prāptiḥ samyoga iti lakṣaṇavyākhyānāccātmānaḥ paricchedaprasaṅgaḥ /

[475|05-475|06] tato manaḥsamcārādātmanaḥ saṃcāraprasaṅgo virāgasya vā /

[475|06] pradeśasaṃyoga iti cet / na / tasyaiva tatpradeśatvāyogāt /

[475|06-475|08] astu vā saṃyogastathāpi nityamaviśiṣṭe manasi kathaṃ saṃyogaviśeṣaḥ /

[475|08] buddhiviśeṣāpekṣa iti cet /

[475|08-475|09] sa eva paricodyate kathaṃ buddhiviśeṣa iti /

[475|09] saṃskāraviśeṣāpekṣādātmamanaḥ saṃyogāditi cet /

[475|09-475|10] cittādevāstu saṃskāraviśeṣāpekṣatvāt / [475|10-475|11] nahi kiñcidātmanaḥ upalabhyate sāmarthmauṣadha kāryasiddhāviva kuhakavaidyaphuḥsvāhānām /

[475|11] satyātmani tayoḥ saṃyoga iti cet /

[475|12] vāṅmātram / āśrayaḥ sa iti cet / yathā kaḥ kasyāśrayaḥ /

[475|12-475|13] na hi te citravadarādivadādhārye nāpi sa kuḍacyakuṇḍādivadādhāro yuktaḥ /

[475|13-475|14] pratighātiyutadoṣāt naiva sa evamāśrayaḥ /

[475|14] kathaṃ tarhi / yathā gandhādīnāṃ pṛthivīti cet /

[475|14-475|15] atiparitoṣitāḥ smaḥ /

[475|15] idameva hi naḥ pratyāyakaṃ nāstyātmeti /

[475|15-475|16] yathā na gandhādibhyo 'nyā pṛthivīti /

[475|16] ko hi sa gandhādibhyo 'nyāṃ pṛthivīṃ nirdhārayati /

[475|16-475|17] vyapadeśastu pṛthivyā gandhādaya iti viśeṣaṇārtham /

[475|17-475|18] te hyeva tadākhyā gandhādayo yathā pratīyerannānya iti /

[475|18] kāṣṭhapratimāyāṃ śarīravyapadeśavat /

[475|18-475|19] satyapi ca saṃskāraviśeṣāpekṣatve kasmānna yugapatsarvajñānotpattiḥ /

[475|19] yo hi baliṣṭhastenānyeṣāṃ prativandhaḥ /

[475|20] sa eva valiṣṭhaḥ kasmānnityaṃ na phalati / yo 'sya nyāyaḥ so 'stu bhāvanāyāḥ /

[475|21] ātmā tu nirarthakaḥ kalpyate /

[475|22] avaśyamātmābhyupagantavyaḥ /

[475|22-475|23] smṛtyādīnāṃ guṇapadārthatvāt tasya cārthādavaśyaṃ dravyāśritatvāt teṣāṃ cānyāśrayāyogāditi cet /

[476|01] na / na hyeṣāṃ guṇapadārthatvaṃ siddham / sarvameva no vidyamānaṃ dravya /

[476|01-476|02] "ṣaṭ dravyāṇi śrāmaṇyaphalānī"ti vacanāt /

[476|02] nāpyeṣāṃ dravyāśritatvaṃ siddham /

[476|02-476|03] parīkṣito hyāśrayārthaḥ /

[476|03] tasmādyatkiñcideva tat /

[476|04] ātmanyasati kimarthaḥ karmārambhaḥ /

[476|04-476|05] ahaṃ sukhī syāmahaṃ duḥkhī na syāmityevamarthaḥ /

[476|05] ko 'sāvahaṃ nāma yadviṣayio 'yamahaṅkāraḥ / skandhaviṣayaḥ / kathaṃ jñāyate /

[476|06] teṣu snehāt / gaurādibuddhibhiḥ sāmānādhikaraṇyāttu /

[476|06-476|08] gauro 'hamahaṃ śyāmaḥ sthūlo 'hamahaṃ kṛśaḥ jīrṇo 'hamahaṃ yuveti gaurādibuddhibhiḥ sāmānādhikaraṇo 'yamahaṅkāro dṛśyate /

[476|08] na cātmana ete prakārā dṛśyante / tasmādapi skandheṣvayamiti gamyate /

[476|09-476|10] ātmana upakārake 'pi śarīra ātmopacāro yathā ya evāyaṃ sa evāhaṃ sa evāyaṃ me bṛtya iti bhavatyupakārake 'pi ātmopacāro natvahaṅkāraḥ /

[476|10-476|11] sati śarīrālambanatve paraśarīrālamvano 'pi kasmānna bhavati /

[476|11] asaṃvandhāt /

[476|11-476|12] yenaiva hi sahāsya saṃvandhaḥ kāyena cittena vā yatraivāyamahaṅkāra utpadyate nānvatra /

[476|12-476|13] anādau saṃsārra evamabhyāsāt /

[476|13] kaśca saṃbandhaḥ / kāryakāraṇabhāvaḥ /

[476|13-476|14] yadyātmā nāsti kasyāyamahaṅkāraḥ /

[476|14] idaṃ punastadeāyātaṃ "kimarthaiṣā ṣaṣṭhīti /

[476|14-476|15] yāvadya evāsya hetustasyaivāyami"ti /

[476|15] kaścānyo hetuḥ /

[476|15-476|16] pūrvāhaṅkāraparibhāvitaṃ svasaṃtativiṣayaṃ sāvadyaṃ cittam /

[476|16] asatyātmani ka eṣa sukhito duḥkhito vā /

[476|16-476|17] yasminnāśraye sukhamutpannaṃ duḥkhaṃ vā /

[476|17] yathā puṣpito vṛkṣaḥ phalitaṃ vanamiti /

[476|17-476|18] kaḥ punaranayorāśrayaḥ /

[476|18] ṣaḍāyatanam / yathā kṛtvā tathoktam /

[476|19] asatyātmani ka eṣāṃ karmaṇāṃ kartā kaśca phalānāṃ bhoktā bhavati /

[476|19-476|20] karteti ka eṣa vāhyarthaḥ /

[476|20] karotīti kartā / bhuṅkta iti bhoktā / paryāya ucyate nārthaḥ /

[476|21] "svatantraḥ karte"ti kartṛ lakṣaṇamācakṣate lākṣaṇikāḥ /

[476|21-476|22] asti punaḥ kvacideva kārye kasyacit svātantryam /

[476|22] loke dṛṣṭaṃ devadattasya snānāsanagamanādau /

[476|22-476|23] kaḥ punarbhavān devadattamudāharati /

[476|23] yadyātmānaṃ sa eva sādhyaḥ / atha pañcaskandhakaṃ sa ev kartā /

[476|24] trividhaṃ cedaṃ karma kāyavāṅmanaskarma /

[476|24-476|25] tatra kāyakarmaṇi tāvat kāyasya cittaparatantrā vṛttiḥ /

[476|25-476|26] cittasyāpi kāye svakāraṇaparatantrā vṛttistasyāpyevamiti nāsti kasyacit svātantryam /

[476|26] pratyayaparatantrā hi sarve bhāvāḥ pravartante /

[476|26-476|27] ātmano 'pi ca nirapekṣasyākāraṇatvābhyupagamātra svātantryaṃ sidhyati /

[476|28] tasmānnaivaṃlakṣaṇam upalabhyate kaścitkartā /

[476|28-477|01] yattu yasya pradhānaṃ kāraṇaṃ tattsya kartetyucyate /

[477|01] na ca ātmanaḥ kvacidapi kāraṇatvaṃ dṛśyate /

[477|01-477|02] tasmātsa evamapi na kartā yujyate /

[477|02-477|03] smṛtijo hi cchandaḥ cchandajo vitarko vitarkātprayatnaḥ prayatnādvāyustataḥ karmeti kimatrātmā kurute /

[477|03-477|04] phalasyāpica ka upabhogo yamayamātmā kurvannupabhoktā kalpyate /

[477|04] upalabhiriti cet / nātmanaḥ upalabdhau sāmarthyaṃ vijñāne pratipedhāt /

[477|05] asatyātmani kasmādasattvādhiṣṭhānaḥ pāpapuṇyopacayo na bhavati /

[477|05-477|06] vedanādyanāśrayatvāt tadāśrayaśca ṣaḍāyatanaṃ nātmā yathā tathoktam /

[477|07] kathamasatyātmani venaṣṭātkarmaṇa āyatyāṃ phalotpattiḥ /

[477|07-477|08] ātmanyapi sati kathaṃ vinaṣṭāt karmaṇa āyatyāṃ phalotpattiḥ /

[477|08] tadāśritāddharmādharmāt /

[477|08-477|09] yathā kaḥkimāśrita ityuktottaraiṣā vāco yuktiḥ /

[477|09] tasmādanāśritādeva dharmādharmāt bhavatu /

[477|09-477|10] naiva tu vayaṃ vinaṣṭāt karmaṇa āyatyāṃ phalotpattiṃ brūmaḥ /

[477|10] kiṃ tarhi /

[477|10-477|11] tatsaṃtatipariṇāmaviśeṣādvījaphalavat /

[477|11] yathā vījātphalamutpadyata ityucyate /

[477|11-477|12] na ca tadvinaṣṭādvījādutpadyate /

[477|12] nāpyanantarameva / kiṃ tarhi /

[477|12-477|13] tatsaṃtatipariṇāmaviśeṣādaṅkurakāṇḍapatrādikramaniṣpannāt puṣpāvasānāt /

[477|13-477|14] tat punaḥ puṣpānniṣpannaṃ kasmāttasya vījasya phalamityucyate /

[477|14] tadāhitaṃ hi tat parayāpuṣpe sāmarthyam /

[477|14-477|15] yadi hi tatpūrvikānnabhaviṣyat tattādṛśasya phalasyotopattau na samarthamabhaviṣyat /

[477|15-477|16] evaṃ karmaṇaḥ phalamutpadyata ityucyate /

[477|16] na ca tadviniṣṭātkarmaṇa utpadyate nāpyanantarameva /

[477|17] kiṃ tarhi / tatsaṃtatipariṇāmaviśeṣāt /

[477|17-477|18] kā punaḥ saṃtatiḥ kaḥ pariṇāmaḥ ko viśeṣaḥ /

[477|18-477|19] yaḥ karmapūrva uttarottaracittapravasaḥ sā saṃtatistasyā anyathotpattiḥ pariṇāmaḥ /

[477|19-477|20] sa punartho 'ntaraṃ phalotpādanasamarthaḥ so 'ntapariṇāmaviśiṣṭatvāt pariṇamaviśeṣaḥ /

[477|20] tadyāthā sopādānaṃ maraṇacittaṃ punarbhavasya /

[477|20-477|21] trividhakarmapūrvakatve 'pi yatkarma guru vā bhavatyāsannamabhyastaṃ vā yatkṛtaṃ sāmarthyaṃ dyotyate natvanyasya /

[477|22] āha ca

[477|23-477|24] "yat guru yaccāsannaṃ yaccābhyastaṃ kṛtaṃ ca yat / pūrvaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vīpacyate karmasaṃsāre" //

[477|25] tatra vipākahetvāhitaṃ tu vipākaphaladānasāmarthyaṃ vipākaṃ dattvā vinivartate /

[477|25-477|26] sabhāgahetvāhitaṃ tu niṣyandaphaladānasāmarthyaṃ kliṣṭānāṃ pratipakṣodayādvinivartate /

[477|27] akliṣṭānāṃ cittasaṃtānātyantavinivṛtteryadā parinirvāti /

[478|01] atha kasmādvipākādvipākāntaraṃ notpadyate vījaphalādiva phalāntaram /

[478|01-478|02] na tāvat dṛṣṭāntena sarvaṃ samānaṃ bhavati /

[478|02] tatrāpi tu na phalādeva punaḥ phalāntaramutpadyate /

[478|02-478|03] kiṃ tarhi /

[478|03] viklittiviśeṣajādvikāraviśeṣāt /

[478|03-478|04] yo hi tatra bhūtaprakārāṅkuraṃ nirvartayati sa tasya vījaṃ nānyaḥ /

[478|04-478|05] bhāvinyā tu saṃjñāyā sādṛśyādvā pūrvako 'pi saṃtāno bījamityākhyāyate /

[478|05-478|07] evamihāpi tasmādvipākādyadi sadasaddharmaśravaṇā dipratyayaviśeṣajaḥ kuśalasāsravo 'kuśalo vā cittavikāra utpadyate tasmātpunarvikārāntaramutpadyate nānyatheti samānametat /

[478|07] athavā punaretadevaṃ vijñātavyam /

[478|07-478|09] yathā lākṣārasarañjitāt mātuluṅgapuṣpātsaṃtatipariṇāmaviśeṣajaḥ phale raktaḥ keśara upajāyate na ca tasmāt punaranyaḥ evaṃ karmajādvipākāt na punarvipākāntaramiti /

[478|09-478|10] yathāsthūlamidamasmadbuddhigamyaṃ darśitam /

[478|10-478|11] nānāvidhaśaktibhinnaistu karmabhiradhivāsitāḥ saṃtataya etāmavasthāṃ gatā īdṛśaṃ phalamabhinivartayantīti buddhānāmeva viṣayaḥ /

[478|11] āha khalvapi

[478|12-478|13] "karma tadbhāvanāṃ tasyā vṛttilābhaṃ tataḥ phalam / niyamena prajānāti buddhādanyio na sarvathā //

[478|14-478|17] ityetāṃ suvihitahetumārgaśuddhāṃ buddhānāṃ pravacanadharmatāṃ niśamya / andhānāṃ vividhakudṛṣṭiceṣṭitānāṃ tīrthyānāṃ matamapavidhya yāntyanandhāḥ //

[478|18-478|21] imaṃ hi nirvāṇapuraikavartinīṃ tathāgatādityavacoṃ 'śubhāsvatīm / nirātmatāmāryasahasravāhitāṃ na mandacakṣurvivṛtāmapīkṣate //

[478|22-478|23] iti diṅmātramevedamupadiṣṭaṃ sumedhasām / braṇadeśoviṣasyeva svasāmarthyavisarpaṇa iti /

[479|01-479|02] pudgalakośamabhidharmakośabhāṣyaṃ samāptamiti / kṛtiriyamācāryavasubandhupādānāmiti //

[479|03-479|04] ye dharmahetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat / teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ //

=====================================================================

[479|05-479|06] devadharmo 'yaṃ pravaramahāyāna sakalatathāgataśāsanadhūrddharasya uttarāpathikapaṇḍitasthaviraśrīlāmāvākasya yadatra puṇyamityādi /

[479|07] // śubhamastu //

=====================================================================

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.