Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 4/8

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Abhidharmakośabhāṣya

Tác giả
Vasubandhu
Thông tin
GRETIL — s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998.CC BY-NC-SA 4.0

[180|07] punaścāpakarṣaṃ gacchanto daśavarṣāyuṣo bhavanti //

evaṃ dvitīyo'ntarakalpaḥ /

[180|07-180|08] evaṃ yāvadaṣṭādaśa /

[180|09] utkarṣa ekaḥ

[180|10] ekāntarakalpo viṃśatitama utkarṣa evamapakarṣaḥ /

[180|10-180|11] daśavarṣāyuṣkebhyo yāvadaśītivarṣāyuṣāṃ manuṣyāṇāmiti varttate /

[180|11] athaite utkarṣāḥ kiyantaṃ prakarṣaṃ gacchanti /

[180|12] te'śītisahasrādyāvadāyuṣaḥ /

[180|13-180|14] nātaḥ pareṇa vardhante yāvāneva cānyeṣāmantarakalpānāmutkarṣāpakarṣakālastāvāneva prathamasyāpakarṣakālaḥ paścimasya cotkarṣakāla iti samānakālāḥ sarve bhavanti /

[180|15] iti loko vivṛtto'yaṃ kalpāṃstiṣṭhati viṃśatim // vakk_3.92 //

[180|16] ityanenāntarakalpanyāyenāyaṃ viṃśatimantarakalpānvivṛttastiṣṭhati /

[180|16-180|17] yāvantaṃ kālaṃ vivṛttastiṣṭhati tāvantameva kālaṃ

[180|18] vivartate'tha saṃvṛtta āste samvartate samam /

[180|19] viṃśatimevāntarakalpān vivartate viṃśatiṃ saṃvartate viṃśatiṃ saṃvṛtta āste /

[180|19-180|20] yadyapi tadānīmutkarṣā apakarṣāśca na pravartante kālastu samānaḥ parisaṃkhyāyate /

[180|20-180|22] tatraikenāntara kalpena bhājanānyabhinivartante ekānnaviṃśatyā 'ntarakalpairāvāsyante ekenāntarakalpena bhājanāni vidhvasyante ekānnaviṃśatyā śūnyī bhavanti /

[180|22-180|23] tā etā antarakalpānāṃ catasro viṃśatyo'śītirbhavanti /

[180|24] te hyaśītirmahākalpaḥ

[180|25] etanmahākalpasya pramāṇam / kalpaḥ kiṃsvabhāvaḥ / pañcaskandhasvabhāvaḥ /

[180|25-181|01] yaducyate tribhirasaṃkhyeyaiḥ kalpānāṃ budhatvaṃ prāpyata" iti /

[181|01] tat katameṣāṃ kalpānām /

[181|01-181|02] ya eva mahākalpo nirdiṣṭaḥ /

[181|03] tadasaṃkhyatrayodbhavam // vakk_3.93 //

[181|04] buddhatvam

[181|05] saṃkhyeyānāṃ kalpānāṃ trayeṇa /

[181|05-181|06] kathamasaṃkhyeyasyāsati saṃkhyeyāvasāne punastritvamucyate /

[181|06] naiadevaṃ veditavyaṃ / kiṃ tarhi /

[181|06-181|07] "ṣaṣṭiḥ sthānāntarāṇyasaṃkhyeyami"ti muktakasūtraṃ paṭhyate /

[181|07] katamāni ṣaṣṭiḥ / eko hyadvitīyaḥ prathamaṃ sthānāntaram /

[181|08] ekakānāṃ daśako dvitīyam / daśa daśakāni śataṃ tṛtīyam / daśa śatāni sahasram /

[181|09] daśa sahasrāṇi prabhedaḥ / daśa prabhedā lakṣam /

[181|09-181|10] daśa lakṣā atilakṣaḥ /

[181|10] daśātilakṣāḥ kauṭiḥ / daśa kauṭyo madhyaḥ/ daśa madhyā ayutam /

[181|11] śāyutā mahāyutam / daśa mahāyutā niyutam / daśa niyutā mahāniyutam /

[181|11-181|12] daśa mahāniyutāḥ prayutam /

[181|12] daśa prayutā mahāprayutaḥ / daśa mahāprayutāḥ kaṅkaraḥ /

[181|12-181|13] daśa kaṅkarā mahākaṅkaraḥ /

[181|13] daśa mahākaṅkarā visvaraḥ / daśa visvarā mahāvisvaraḥ /

[181|13-181|14] daśa mahāvisvarā akṣobhyaḥ /

[181|14] daśākṣobhyā mahākṣobhyaḥ / daśa mahākṣobhyā vivāhaḥ /

[181|15] daśa vivāhā mahāvivāhaḥ / daśa mahāvivāhā utsaṅgaḥ / daśotsaṅgā mahotsaṅgaḥ /

[181|16] daśa mahotsaṅgā vāhanaḥ / daśa vāhanāni mahāvāhanam /

[181|16-181|17] daśa mahāvāhanāni taṭibhaḥ /

[181|17] daśa tiṭibhā mahātiṭibhaḥ / daśa mahātiṭibhā hetuḥ /

[181|17-181|18] daśa hetavo mahāhetuḥ /

[181|18] daśa mahāhetavaḥ karabhaḥ / daśa karabhā mahākarabhaḥ /

[181|18-181|19] daśa mahākarabhā indraḥ /

[181|19] daśendrā mahendraḥ / daśa mahendrāḥ samāptam / daśa samāptāni mahāsamāptam /

[181|20] daśa mahāsamāptāni gatiḥ / daśa gatayo mahāgatiḥ / daśa mahāgatayo nimbarajaḥ /

[181|20-181|21] daśa nimbarajāṃsi mahānimbarajaḥ /

[181|21] daśa mahānimbarajāṃsi mudrā / daśa mudrā mahāmudrā /

[181|21-181|22] daśa mahāmudrāḥ balam /

[181|22] daśa balāni mahābalam /

[181|22-181|23] daśa mahābalāni sajñā /

[181|23] daśa saṃjñā mahāsaṃjñā / daśa mahāsaṃjñā vibhūtaḥ / daśa vibhūtā mahāvibhūtaḥ /

[181|23-181|24] daśa mahāvibhūtā balākṣam /

[181|24] daśa balākṣā mahābalākṣam / daśa mahābalākṣāṇyasamkhyam /

[181|25] aṣṭakaṃ madhyādvistṛtam /

[181|25-182|01] ityeteṣāṃ ṣaṣṭisthānāntaragatāṃ saṃkhyāmanuprāptāḥ kalpā asaṃkhyeyānityucyante /

[182|01] tato vyāvṛtya punargaṇyante /

[182|01-182|02] evaṃ trīṇi asaṃkhyeyānītyucyante /

[182|02] na tu naiva parisaṃkhyātuṃ śakyanta iti /

[182|03] kintu khalu kālaprakarṣeṇaiva kṛtapraṇidhānā bodhisattvā bodhimabhisaṃbudhyante /

[182|04] kimetadeva bhaviṣyati /

[182|04-182|05] mahatāṃ hi puṇyajñānasaṃbhāreṇa ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ bahubhirduṣkaraśatasahasraistribhiḥ kalpāsaṃkhyeyairanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante bodhisattvāḥ /

[182|06] yadyapyanyathā'pyasti mokṣāvakāśaḥ kimarthaṃ ta iyantaṃ yatnamārabhante /

[182|06-182|07] parārthaṃ ta iyantaṃ yatnamārabhante kathaṃ parānapi mahato duḥkhaughāt paritrātuṃ śaknuyāmiti /

[182|07-182|08] ka eṣāṃ parārthena svārthaḥ /

[182|08] eṣa eva teṣāṃ svārtho yaḥ parārthastasyābhimatatvāt /

[182|08-182|09] idānīmetacchrāddhāsyate /

[182|09] satyaṃ duḥśraddhānametadātmaṃbharibhirniṣkaruṇaiḥ /

[182|09-182|11] kāruṇikaistu śraddhitamevaitat yathā ceha kecidabhyastanairdhṛṇyā asatyapi svārthe paravyasanābhiratā upalabhyante /

[182|11-182|12] tathā punarabhyastakāruṇyā asatyapi svārthe parahitakriyābhirāmāḥ santīti saṃbhāvyam /

[182|12-182|15] yathaiva cābhyāsavaśādanātmabhūteṣu saṃskāreṣu saṃskṛtalakṣaṇānabhijñā ātmasnehaṃ niveśya taddhetorduḥkhānyudvahanti evaṃ punarabhyāsavaśādātmasnehaṃ tebhyo nirvartya pareṣvapekṣāṃ vardhayitvā taddhetorduḥkhānyudvahantīti saṃbhāvyam /

[182|15-182|16] gotrāntarameva hi tattathājātīyaṃ nirvartate yat pareṣāṃ duḥkhena duḥkhāyate sukhena sukhāyate nātmana iti /

[182|16] na te punaḥ svārthamanyaṃ paśyanti / āha cātra

[182|17-182|20] "hīnaḥ prārthayate svasaṃtatigataṃ yaistairūpāyaḥ sukhaṃ madhyo duḥkhanivṛttimeva na sukhaṃ duḥkhāspadaṃ tadyataḥ / śreṣṭhaḥ prārthayate svasaṃtatigatairduḥkhaiḥ pareṣāṃ sukhaṃ duḥkhātyantanivṛttimeva ca yatastadduḥkhaduḥkhyeva saḥ //"

[182|21] kiṃ punarutkarṣā buddhā utpayante āhosvidapakarṣāḥ /

[182|22] apakarṣe hi śatādyāvattadudbhavaḥ /

[182|23-182|24] aśītivarṣaśatāyupi prajāyāmapakarṣe ārabdhe yāvadvarṣaśatāyuṣo manuṣyā bhavantyetasminnantare buddhā utpadyante /

[182|24] kasmānnotkarṣakāle / tadā hi duḥsamudvejāḥ sattvā bhavanti /

[183|01] kasmānna śatāt /

[183|01-183|02] tadā hi pañca kaṣāyā abhyutsadā bhavanti /

[183|02-183|03] tadyathā'yuṣkaṣāyaḥ kalpakaṣāyaḥ kleśakaṣāyaḥ dṛṣṭikaṣāyaḥ sattvakaṣāyaśca /

[183|03] apakarṣasyādhastāt pratyavarā āyurādayaḥ kiṭabhūtatvāt kaṣāyā ucyante /

[183|04] dvābhyāṃ hi jīvitopakaraṇavipattī yathākramam / dvābhyāṃ kuśalapakṣavīpattiḥ /

[183|04-183|05] kāmasukhallikā'tmaklamathānuyogādhikārāt gṛhipravrajitapakṣayorvā /

[183|05-183|06] ekenātmabhāvavīpattiḥ /

[183|06] pramāṇarūpārogyabalavṛddhismṛtivīryadhairyabhraṃsāt /

[183|07] atha pratyekabuddhānāṃ kasmin kāle utpādaḥ /

[183|08] dvayoḥ pratyekabuddhānāṃ /

[183|09] utkarṣe'yapakarṣe'pi / dvividhā hi pratyekabuddhā vargacāriṇaḥ khaḍgaviṣāṇakalpāśca /

[183|10] tatra vargacāriṇaḥ śrāvakapūrviṇaḥ pratyekajinā ucyante /

[183|10-183|11] pṛthagjanapūrviṇo'pi santītyapare /

[183|11] ye'nyatrotpāditanirvedhabhāgīyā iha svayaṃ mārgamabhisaṃbudhyante / [183|11-183|14] tathāhi pūrvayogaṃ paṭhanti "parvate kila pañcaśatāni tāpasānāṃ kaṣṭāni tapāṃsi tapyante sma yāvat pratyekabuddhasahoṣitena markaṭenāgamya tadīryāpathasaṃdarśanāt pratyekabodhimabhisaṃbanddhā" iti /

[183|14] nacāryāḥ santaḥ kaṣṭāni tapāṃsi tapyeran /

[183|14-183|15] khaḍgaviṣāṇakalpāḥ punarekavihāriṇaḥ /

[183|15] teṣāṃ pratyekabuddhānāṃ

[183|16] khaḍgaḥ kalpaśatānvayaḥ // vakk_3.94 //

[183|17-183|18] mahākalpānāṃ śataṃ bodhisaṃbhāreṣu caritaḥ khaḍgaṃ viṣāṇakalpo bhavati /

[183|18] vinopadeśenātmānamekaṃ pratibudhā iti pratyekabuddhāḥ /

[183|18-183|19] te hyekamātmānaṃ damayanti nānyān /

[183|19] kiṃ punaratra kāraṇam /

[183|19-183|20] nahi tāvadaśaktā dharmaṃ deśayituṃ pratisaṃvitprāptatvāt /

[183|20] śakyaṃ ca taiḥ pūrvabuddhānāṃ śāsanamanusmṛtyāpi dharmaṃ deśayitum /

[183|21] nāpi niṣkaruṇāḥ / sattvānugrahārthamṛddherāviṣkaraṇāt /

[183|21-183|22] nāpi sattvānāmabhavyatvāt /

[183|22] tathā hi laukikamārga vītarāgāḥ saṃvidyante / kiṃ tarhi /

[183|22-183|23] pūrvābhyāsavaśenālpotsukatā'dhimuktatvāt notsahante gambhīradharmagrahaṇāya pareṣāṃ vyāpartum /

[183|24] anusroto gāminīnāṃ hi prajānāṃ duṣkaraṃ pratisroto nayanam /

[183|24-183|25] gaṇaparikarṣaṇaprasaṅgaparihārārthaṃ ca vyākṣepasaṃsargabhīrutvāt /

[184|01] atha cakravarttinaḥ kadotpadyante /

[184|02] cakravartisamutpattirnādho'śītisahasrakāt /

[184|03] amite cāyuṣi manuṣyāṇāṃ yāvadaśītisahasrake cotpattiścakravarttināṃ nādhaḥ /

[184|03-184|04] tasyāḥ sasyasaṃpadastadūnāyuṣāmabhājanatvāt /

[184|04-184|05] rājyaṃ cakreṇa vartayituṃ śīlameṣāmiti cakravarttinaḥ /

[184|05] te punaścaturvidhāḥ /

[184|06] suvarṇarūpyatāmrāyaścakriṇaḥ

[184|07] suvarṇarūpyatāmrāyaścakrkāṇi yeṣāṃ santi /

[184|07-184|08] prathama eṣāmuttamo dvitīya upottamaḥ tṛtīyo madhyamaścaturtho 'dhamaḥ /

[184|09] te 'dharakramāt // vakk_3.95 //

[184|10] ekadvitricaturdvīpāḥ

[184|11] yasyāyasaṃ cakraṃ sa ekadvīpādhipatiḥ / yasya tāmramayaṃ sa dvayoḥ /

[184|11-184|12] yasya rūpyamayaṃ sa trayāṇām /

[184|12] yasya suvarṇmayaṃ sa caturdvīpādhipatiḥ / eṣa prājñaptiko nirdeśaḥ /

[184|13] sūtre tu pradhānagrahaṇādekameva sauvarṇaṃ cakram /

[184|13-184|16] "yasya rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya tadaīva poṣadhe pañcadaśyāṃ śiraḥsnātasyopoṣadho poṣitasyopariprāsādatalagatasyāmātyagaṇaparivṛtasya pūrvasyāṃ diśi cakraratnaṃ prādurbhavati sahasrāraṃ sanābhikaṃ sanemikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ śubhakarmārakṛtaṃ divyaṃ sarvasauvarṇaṃ sa rājā bhavati cakravartī"ti /

[184|17] evaṃ caite cakravartina utpadyante /

[184|18] na ca dvau saha buddhavat /

[184|19-184|20]

sūtra ukta" masthānamanavakāśo yadapūrvācaramau dvau tathāgatāvarhantau samyaksaṃbuddhau loka utpadyeyātāṃ nedaṃ sthānaṃ vidyate sthānametadvidyate yadaikastathāgataḥ /

[184|20-184|21] yathā tathāgata evaṃ cakravarttināvi"ti /

[184|21] idamatra saṃpradhāryam /

[184|21-184|22] kimatra trisāhasramahāsāhasro lokadhāturloka iṣṭa utāho sarvalokadhātava iti /

[184|22-184|23] nānyatra buddhā utpadyante ityeke /

[184|23] kiṃ kāraṇam /

[184|23-184|24] mā bhūt bhagavataḥ śaktivyāghātaḥ iti /

[184|24] eka eva hi bhagavān sarvatra śaktaḥ /

[184|24-184|25] yatra buddha eko na śaktaḥ syād vineyān vinetuṃ tatrā'nyo'pi na śakta iti /

[184|25-184|27] uktaṃ ca sūtre "sa cettvāṃ śāriputra kaścidupasaṃkramyaivaṃ pṛcchet asti kaścidetarhi śramaṇo vā brāhmaṇo vā samasamaḥ śramaṇena gotamena yadutābhisaṃbodhāya /

[184|27-184|28] evaṃ ca pṛṣṭaḥ kiṃ vyākuryāḥ /

[184|28-185|01] sa cenmāṃ bhadanta kaścidupasaṃkramyevaṃ pṛcchettasyāhaṃ pṛṣṭa evaṃ vyākuryā nāsti kaścidetarhhi śṛamaṇo vā brāhmaṇo vā samasamo bhagavatā yadutābhisaṃbodhāya /

[185|01] tatkasya hetoḥ /

[185|01-185|03] saṃmukhaṃ me bhagavato'ntikācchrutaṃ saṃmukhamudgṛhītaṃ asthānamanavakāso yadapūrvācaramau tathāgatau loka utpadyeyātāṃ nedaṃ sthānaṃ vidyata" iti /

[185|03-185|04] yattarhi bhagavatoktaṃ brahmasūtre "yāvattrisāhasramahāsāhasrako loko vaśe me'tra vartata" iti /

[185|04] ābhiprāyika eṣa nirdeśaḥ /

[185|04-185|05] ko'trābhiprāyaḥ tāvato'nabhisaṃskāreṇa vyavalokanāt /

[185|05-185|06] abhisaṃskārena tvananto buddhānāṃ cakṣurviṣayaḥ /

[185|06] santyevānyalokadhātuṣu buddhā iti nikāyāntarīyāḥ / kiṃ kāraṇam /

[185|07] bahavo hi samaṃ saṃbhāreṣu pravartamānā dṛśyante /

[185|07-185|09] na caikatra bahūnāṃ buddhānāṃ yugapat yoga utpattuṃ na cāsti tadut pattau kakścit pratibandhaḥ iti niyataṃ lokadhātvantareṣūtpadyante /

[185|09-185|10] anantā lokadhātava iti na śakyaṃ bhagavatā kalpamapyāyurvirbhratā yitheha tathā'nyeṣvapi ananteṣu lokadhātuṣu vyāpartuṃ kiṃ punaḥ puruṣāyuṣam /

[185|10-185|11] kathaṃ ceha buddho vyāpriyate /

[185|11-185|13] asya pudgalasyedamindriyam iyatā kālelāmuṣmin deśe amuṃ pudgalamāgamyāsya doṣasya parihārādasyāṅgasyopasaṃhārādanena prayogeṇānutpannaṃ votpatsyate aparipūrṇaṃ vā paripūrayiṣyatīti /

[185|13-185|15] yattvidaṃ sūtramatropanīta "masthānamanavakāśo yadpūrvācaramau dvī tathāgatāvekatra loka utpadyeyātāmi"ti tadevedaṃ saṃpradhāryate kimidamekaṃ lokadhātumadhikṛtyoktamāhosvit sarvāniti /

[185|15-185|16] cakravartino'pi cāsya lokaddhātau na syādutpādaḥ /

[185|16] sahotpattipratiṣedhāt buddhavat /

[185|16-185|17] athaitat kṣamyate idaṃ tu kasmānna kṣamyate "puṇyastu buddhānāṃ loka utpāda" iti /

[185|17-185|18] yadi bahūnāṃ bahuṣu syānna doṣaḥ syāt /

[185|18] bhūyasāṃ lokānāmabhyudayena yogaḥ syānniḥśreyasena ca /

[185|18-185|19] athaiṅkasminnapi kasmāt dvau tathāgatau na sahotpadyete /

[185|19] prayojanābhāvāt praṇidhānavaśācca /

[185|19-185|21] evaṃ hi bodhisattvāḥ praṇidhānaṃ kurvanti aho vatāhamandhe loke 'pariṇāyake buddho loka utpadyeyamanāthānāṃ nātha iti /

[185|21] ādarābhitvarārthaṃ ca /

[185|22-185|23] ekasminhi buddhe sutarāmādriyante durlabha īdṛśo'nya iti manyamānāḥ sutarāṃ cābhitvarante śāsanapratipattau mā'smin gate parinirvṛte vā 'nāthā bhūmeti /

[185|24] athaite cakravartinaḥ suvarṇādimayaiścakraiḥ pṛthivīṃ jayantaḥ kathaṃ jayanti / yathākramaṃ

[185|25] pratyudyānasvayaṃyāna kalahāstrajitaḥ

[185|26] yasya sauvarṇa cakraṃ bhavati taṃ koṭarājānaḥ svayaṃ pratyudgacchanti /

[185|26-186|01] ime devasya janapadāḥ ṛddhāśca sphītāśca kṣemāśca subhikṣāścākīrṇabahujanamanuṣyāśca /

[186|01-186|02] tān devaḥ samanuśāstu /

[186|02] vayaṃ devasyānuyātrikā bhaviṣyāma iti /

[186|02-186|03] yasya rūpyamayaṃ sa svayameva teṣāmantikaṃ yāti paścādasya prahvībhavanti /

[186|03-186|04] yasya tāmramayaṃ sa teṣāmantikaṃ gatvā kalahāyate paścāt prahvībhavanti /

[186|04-186|05] yasya śastramayaṃ sa teṣāmantikaṃ gacchati anyonyaṃ śastrāṇyāvahanti paścānnamanti /

[186|05] sarve tu cakravartinaḥ

[186|06] avadhāḥ // vakk_3.96 //

[186|07-186|08] śastreṇāpi jayatāṃ badho na pravartate nirjitya ca sattvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayanti /

[186|08] ata eva te niyataṃ deveṣūtpadyante /

[186|08-186|09] sūtra uktaṃ "rājñaścakravartino loke prādurbhāvātsaptānāṃ ratnānāṃ loke prādurbhāvo bhavati /

[186|10-186|11] tadyathā cakraratnasya hastiratnasyāśvaratnasya maṇiratnasya strīratnasya gṛhapatiratnasya pariṇāyakaratnasye"ti /

[186|11] kathaṃ sattvasaṃkhyātā hastyādayaḥ parakīyeṇa karmaṇotpadyante /

[186|12] na vai kaścit parakīyeṇotpadyate /

[186|12-186|13] yena tu sattvena tatsaṃbandha saṃvartanīyaṃ karmopacitaṃ tasminnutpanne svānyevainaṃ karmāṇyutpādayanti /

[186|13-186|14] kimeṣa evānyarājabhyaścakravartināṃ viśeṣaḥ /

[186|14] anyo'pi viśeṣo'sti /

[186|14-186|15] tadyathā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānyeṣāṃ bhavanti tadyathā buddhānām /

[186|15] tatra tu

[186|16] deśasthottaptapūrṇatvairlakṣaṇātiśayo muneḥ /

[186|17] deśasthatarāṇi buddhānāṃ lakṣaṇāni /

[186|17-186|18] uttaptatarāṇi saṃpūrṇatarāṇi cetyeṣa teṣāṃ viśeṣaḥ /

[186|19] kiṃ khalu prāthamakalpikā api manuṣyāḥ sarājakā āsan / netyāha /

[186|20] kiṃ tarhi /

[186|21] prāgāsannupivat sattvāḥ

[186|22] prathamakalpikā manuṣyā rūpāvacarā ivāsan /

[186|22-186|24] sūtra uktaṃ "te bhavanti rūpiṇo manomayāḥ sarvāṅgapratyaṅgopetā āvikalā ahīnendriyāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ svayaṃ prabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣaḥ prītyāhārā dīrghāyuṣo dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhantī"ti /

[186|25] rasarāgāttataḥ śanaiḥ // vakk_3.97 //

[186|26] ālasyātsamnidhim kṛtvā sāgrahaiḥ kṣetrapo bhṛtaḥ /

[186|27] teṣāṃ tathābhūtānāṃ bhūmirasaḥ prādurbhūto madhusvādurasaḥ /

[186|27-187|01] tasyānyatamo lolupajātīyaḥ sattvo gandhaṃ ghrātvā rasaṃ svāditavān bhakṣitavāṃśca /

[187|01-187|02] tathā'nye'pi sattvāstathaivākārṣuḥ /

[187|02] sa ārambhaḥ kavaḍīkārāhārasya /

[187|02-187|03] teṣāṃ tadāhārābhyāsāt kharatvaṃ gurutvaṃ ca kāye'vakrāntaṃ prabhāvā antarhitāḥ /

[187|03-187|04] tato'ndhakāra utpanne sūryācandramasau prādurbhūtau /

[187|04-187|05] so'pyeṣāṃ bhūmirasa āsvādagṛddhānāṃ krameṇāntarhito bhūmiparpaṭakaṃ prādurbhūtam /

[187|05] tatrāpi gṛddhāstadapyantarhitam / vanalatā prādurbhūtā /

[187|05-187|06] tatrāpi gṛddhāḥ sā'pyantarhitā /

[187|06] akṛṣṭoptaḥ śālirutpannastaṃ prabhuktāḥ /

[187|06-187|08] tasyedānīmaudārikatvānniḥsyandanirvāhārthaṃ sattvānāṃ mūtrapurīṣamārgau saha strīpuruṣendriyābhyāṃ prādurbhūtau saṃsthānaṃ ca bhinnam /

[187|08-187|09] teṣāmanyonyaṃ paśyatāṃ pūrvābhyāsavaśādayoniśomanaskāragrāhagrāsatāṃ gatānāṃ kāmarāga udīrṇo yato vipratipannāḥ /

[187|09-187|10] eṣa ārambhaḥ kāmināṃ kāmabhūtagrahāveśasya /

[187|10-187|11] te ca khalu taṃ śāliṃ sāyaṃ ca sāyamāśārthaṃ prātaśca prātarāśārthaṃ praveśayanti sma /

[187|11] athānyatamaḥ sattvo'lasajātīyaḥ saṃnidhikāramakārṣīt /

[187|12] anye'pi ca sattvāḥ saṃnidhikāramakārṣuḥ /

[187|12-187|13] teṣāṃ tatra mamakāra utpanne sa śālirlūno lūno na punarjāyate sma /

[187|13-187|14] tataḥ kṣetrāṇi pravibhajya sveṣvāgrahaṃ kṛtvā parakīyaṃ hartumārabdhāḥ /

[187|14] prathama ārambhaścauryasya /

[187|14-187|15] taisteṣāmaṅkuśārthaṃ sametyānyatamaḥ puruṣaviśeṣaḥ kṣetrāṇi pālayituṃ ṣaṣṭhabhāgena bhṛtaḥ /

[187|15-187|16] tasya kṣetrāṇāmadhipatiḥ kṣatriyaḥ kṣatriya iti saṃjñotpannā /

[187|16-187|17] mahājanakāyasya saṃmataḥ prajāṃ ca rañjayatīti mahāsaṃmato rājeti samjñotpannā /

[187|17] eṣa ārambho rājaparaṃparāyāḥ /

[187|17-187|18] tatra ye gṛhebhyo vahirmanasaḥ saṃvṛttāsteṣāṃ brāhmaṇā iti saṃjñotpannā /

[187|18-187|19] athānyatamasya rājño lobhāt samvibhāgamakurvantaḥ sattvānāṃ tāskaryaṃ prācuryamāpannaṃ sa tān śastreṇopasaṃkramate sma /

[187|20] tato'nye naivaṅkārakāḥ sma iti mṛṣā vācaṃ vaktumārabdhāḥ iti

[187|21] tataḥ karmapathādhikyādapahrāse daśāyuṣaḥ // vakk_3.98 //

[187|22-187|23] tata evaṃ karmapathānāṃ vṛddhau satyāṃ krameṇa hrasatāṃ manusyāṇāṃ daśavarṣāyuṣo manuṣyāḥ saṃbhavanti /

[187|23] ato'sya kṛtsnasyānarthaughasya dvau dharmau mūlayoniḥ rasarāga ālasyaṃ ca /

[187|24] daśavaṛṣāyuṣāṃ manuṣyāṇāmantarakalpasya niryaṇaṃ bhavati / kathaṃ bhavatītyāha

[187|25] kalpasya śastrarogābhyāṃ durbhikṣeṇa ca nirgamaḥ /

[187|26] tribhirantarakalpasya niryāṇaṃ bhavati / śastreṇa rogeṇa durbhikṣeṇa ca /

[187|26-188|02] antarakalpasya niryāṇakāle daśavarṣāyuṣo manuṣyāḥ adharmarāgaraktā bhavanti viṣamalobhāvibhūtā mithyādharmaparītāḥ /

[188|02-188|03] teṣāṃ vyāpāda utkarṣa gato'nyonyaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā tīvramāghātacittaṃ vadhakacittaṃ ca pratyupasthitaṃ bhavati /

[188|03-188|05] tadyathedānīṃ mṛgalubdhakasyāraṇyakaṃ mṛgaṃ dṛṣṭvā te yadyadeva gṛhṇanti kāṣṭham vā loṣṭaṃ vā tatteṣāṃ tīkṣṇaṃ śastraṃ prādurbhavati /

[188|05] te'nyonyaṃ sattvaṃ jīvitādvyaparopayanti /

[188|05-188|06] punaḥ kalpasya niryāṇakāle daśavarṣāyuṣāṃ manuṣyāṇāṃ taireva doṣairamanuṣyā īti mutsṛjanti /

[188|06-188|07] teṣāmasādhyā vyādhyādayaḥ prādurbhavanti yato mriyante /

[188|07-188|08] punardaśavarṣāyuṣāṃ taireva doṣairdevā varṣaṃ notsṛjanti yato durbhikṣaṃ jāyate cañcaḥ śvetāsthi śalākāvṛttiḥ /

[188|08] kathaṃ ca cañcaḥ /

[188|09] dvābhyāṃ kāraṇābhyām / ya idānīṃ samavāyaḥ sa tadānīṃ cañca ityucyate /

[188|09-188|10] samudgo'pi cañcaḥ /

[188|10-188|11] te ca manuṣyā jighatsādaurbalyaparītāḥ sametya kālaṃ kurvanti samudreṣu cānāgatajanatā'nugrahārthaṃ bījānyavasthāpayanti /

[188|11] atastaddurbhikṣaṃ cañcamityucyate /

[188|12] kathaṃ śvetāsthi / dvābhyāṃ kāraṇābhyām /

[188|12-188|14] teṣāṃ hi śuṣkarukṣakāyānāṃ kālaṃ kurvatāmāśvevāsthīni śvetāni bhavanti bubhukṣāhatāśca śvetānyasthīni saṃhṛtya kvāthayitvā pivanti /

[188|14] kathaṃ śalākāvṛttiḥ / dvābhyāṃ kāraṇābhyām /

[188|14-188|17] te hi sattvāḥ śalākoddeśikayā gṛheṣvāmirṣaṃ samvibhajante adya gṛhasvāmī bhokṣyate śvo gṛhasvāminītyevamādi dhānyasthānavivarebhyaśca śalākayā dhānyaphalāni niṣkṛṣya bahulodakena kvāthayitvā pivanti /

[188|17] evaṃ varṇayanti /

[188|17-188|19] yenaikāhamapi prāṇātīpātaviratiḥ samrakṣitā bhavati ekaharītakī vā saṃghāyaikapiṇḍapāto vā satkṛtyānupradatto bhavati sa teṣu śastrarogadurbhikṣāntarakalpeṣu notpadyata iti /

[188|20] atha kiyantaṃ kālametāni śastrāghātarogadurbhikṣāṇi teṣāṃ sattvānāṃ bhavanti

[188|21] divasān sapta māsāṃśca varṣāṇi ca ythākramam // vakk_3.99 //

[188|22] śastrakaḥ prāṇātipātaḥ sapta divasān bhavati / rogaḥ sapta māsāṃśca divasāṃśca /

[188|23] durbhikṣaṃ saptavarṣāṇi ca māsāṃśca divasāmśceti samuccayārthaścakāraḥ /

[188|23-188|24] tadā ca dvayordvīpayosteṣāṃ pratirūpakāṇi bhavanti /

[188|24-188|25] vyāpāda udrekaprāpto bhavati vaivastryadaurbalye jighatsāpipāse ca /

[188|25] yaduktamevamanyasyāmapi saṃvartanyāṃ veditavyam yathāyogamiti /

[188|26] atha katīmāḥ saṃvartanyaḥ /

[189|01] saṃvartanyaḥ punastisro bhavantyagnyambuvāyubhiḥ /

[189|02] ekatra dhyāne sattvāḥ samaṃ saṃvartante etasyāmiti saṃvartanī /

[189|02-189|03] saptabhiḥ sūryaistejaḥ saṃvartanī bhavati varṣodakenāpsaṃvartanī vāyuprakopādvāyusaṃvartanī /

[189|04] tābhiśca bhājanānāṃ sukṣmo'pyavayavo nāvaśiṣyate /

[189|04-189|05] atra tu kecitīrthaṅkarā icchanti /

[189|05] paramāṇavo nityāste tadānīṃ śiṣyanta iti / kasmātta evamicchanti /

[189|06] mā bhūdabījakaḥ sthūlānāṃ prādurbhāva iti /

[189|06-189|07] nanu ca sattvānāṃ karmajaḥ prabhāvaviśiṣṭo vāyurbījamuktam /

[189|07] sarvartanīśīrṣavāyurvātasya nimittaṃ bhaviṣyati /

[189|07-189|08] "vāyunā lokāntarebhyo bījānyāhriyanta" iti mahīśāsakāḥ sūtre paṭhanti /

[189|08-189|09] evamapi na te bījādibhyo'ṅkurādīnāmutpattimicchanti /

[189|09] kiṃ tarhi //

[189|09-189|10] svebhya evāvayavebhyasteṣāmapi svebhyaḥ /

[189|10] evaṃ yāvat paramāṇubhyaḥ /

[189|10-189|11] kimidaṃ bījādīnāmaṅkurādiṣu sāmarthyam /

[189|11] na kiñcidanyatra tatparamāṇūpasarpaṇāt /

[189|11-189|12] kiṃ punaḥ kāraṇaṃ ta evamicchanti /

[189|12] nahi vijātīyātsaṃbhavo yukta iti / kasmānna yuktaḥ /

[189|12-189|13] aniyamo hi syāt /

[189|13] śaktiniyamānnaivaṃ bhaviṣyati / śabdapākajotpattivat /

[189|13-189|14] citro hi guṇadharmo dravyaṃ tu naivam /

[189|14-189|15] samānajātīyebhyaḥ eva hi dravyebhyaḥ samānajātīyānāṃ dṛṣṭa utpādastadyathā vīraṇebhyaḥ kaṭasya tantubhyaḥ paṭasyeti /

[189|15] idamayuktaṃ vartate /

[189|15-189|16] kimatrāyuktam yadasiddhaṃ sādhanāyodāhriyate /

[189|16] kimatrāsiddham /

[189|17] anyo vīraṇebhyaḥ kaṭo'nyaśca tantubhyaḥ paṭa iti /

[189|17-189|18] ta eva hi te yathāsaṃniviṣṭāstāṃ tāṃ saṃjñāṃ labhnte /

[189|18] pipīlikāpaṅktivat / kathaṃ gamyeta /

[189|18-189|19] ekatantusaṃyoge paṭasyānupalambhāt /

[189|19] ko hi tadā sataḥ paṭasyopalabdhau pratibandhaḥ /

[189|19-189|20] akṛtsnavṛttau paṭabhāgo'tra syānna paṭaḥ /

[189|20] samūhamātraṃ ca paṭaḥ syāt / kaśca tantubhyo'nyaḥ paṭabhāgaḥ /

[189|20-189|21] anekā śrayasaṃyogāpekṣaṇe daśāmātrasaṃyoge paṭopalabdhiḥ syānna vā kadācit /

[189|21-189|22] madhyaparabhāgānāmindriyeṇāsaṃnikarṣāt /

[189|22-189|23] kramasaṃnikarṣe cāvayavānāṃ cakṣuḥsparśanābhyāmavayavavijñānaṃ na syāt /

[189|23-189|24] tasmātkrameṇa saṃnikarṣādavayavivyavasāyādavayaveṣveva tadbuddhiralātacakravat /

[189|24] bhinnarūpajātikriyeṣu tantuṣu paṭasya rūpādyasaṃbhavāt /

[189|24-189|26] citrarūpāditve vijātīyārambho'pi syāt acitre ca pārśvāntare paṭasyādarśanaṃ citradarśanaṃ vā /

[189|26] kriyā'pi citretyaticitram /

[189|26-189|27] tāpaprakāśabhede vā'gniprabhāyā ādimadhyānte tadrūpasparśayoranupapattiḥ /

[189|27-190|02] paramāṇvatīndriyatve'pi samastānāṃ pratyakṣatvaṃ yathā teṣāṃ kāryārambhakatvaṃ cakṣurādīnāṃ ca taimirikāṇāṃ ca vikīrṇakeśopalabdhiḥ /

[190|02] teṣāṃ paramāṇuvadekaḥ deśo'tīndriyaḥ /

[190|02-190|03] rūpādiṣveva ca paramāṇusaṃjñāniveśā ttadvināśe siddhaḥ paramāṇuvināśaḥ /

[190|03-190|04] dravyaṃ hi paramāṇuranyacca rūpādibhyo dravyamiti na teṣaṃ vināśe tadvināśaḥ siddhyati /

[190|04-190|05] ayuktamasyānyatvaṃ yāvatā na nirdhāryate kenacit imāni pṛthivyaptejāṃsi ima eṣāṃ rūpādaya iti /

[190|06-190|07] cakṣuḥsparśanagrāhyāṇi ca prajñāyante dagdheṣu corṇākarpāsakusumbhakuṅkumādiṣu tadbuddhyabhāvādrūpādibhedeṣveva tadbuddhiḥ /

[190|07-190|08] pākajotpattau ghaṭaparijñanaṃ saṃsthānasāmānyāt paṅktivat /

[190|08] cihnamapaśyataḥ parijñānābhāvāt /

[190|08-190|09] ko vā bālapralāpeṣvādaraḥ iti tiṣṭhatu tāvadevāpratiṣedhaḥ /

[190|10] atha kasyāḥ saṃvartanyāḥ katamacchīrṣa bhavati /

[190|11] dhyānatrayaṃ dvitīyādi śīrṣa tāsām yathākramam // vakk_3.100 //

[190|12] trīṇi saṃvartanīśīrṣāṇi / tejaḥsaṃvartanyā dvitīyaṃ dhyānaṃ śīrṣaṃ bhavatyadho dahyate /

[190|13] apsaṃvartanyāstṛtīyaṃ dhyānaṃ śīrṣa bhavatyadhaḥ klidyate /

[190|13-190|14] vāyusaṃvarttanyāścaturthaṃ dhyānaṃ śīrṣaṃ bhavatyadho vikīryate /

[190|14] yaddhi saṃvartanyā upariṣṭāttacchīrṣamityucyate /

[190|14-190|16] kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prathamadvitīyatṛtīyadhyānāni tejojalavāyubhirdhvasyante /

[190|17] tadapakṣālasādhamryāt

[190|18] pratheme hi dhyāne vitarkavicārā apakṣālāḥ /

[190|18-190|19] te ca manasaḥ paridāhakatvādagnikalpāḥ /

[190|19] dvitīye prītirapakṣālaḥ sā ca prasrabdhiyogenaśrayamṛdūkaraṇādapkalpāḥ /

[190|20] ata evatasmin kṛtsnakāyakrauryāpagamāt duḥkhendriyasya nirodha uktaḥ sūtre /

[190|21] tṛtīye dhyāne āśvāsapraśvāsāḥ / te ca vāyava eva /

[190|21-190|22] iti yasyāṃ dhyānasamāpattau yathābhuta ādhyātmiko'pakṣālastasyām dhyānopapattau tathābhūto bāhya iti /

[190|22-190|23] kasmāt pṛthivīsaṃvartanī na bhavati /

[190|23-190|24] pṛthivyeva hi bhājanākhyā tasyāṃ tejojalavāyubhirvirodho na pṛthhivyeti /

[190|24] atha caturthadhyāne kathaṃ na saṃvartanī /

[190|25] na caturthe'styaniñjanāt /

[190|26] caturthaṃ dhyānamādhyātmikāpakṣālarahitatvādāneñja muktaṃ bhagavatā /

[190|26-190|27] ato'tra bāhyo'pakṣālo na pravartata iti nāstyatra saṃvartanī /

[190|27] śuddhāvāsaprabhāvādityapare /

[190|27-191|01] nahi taiḥ śakyamārupyān praveṣṭuṃ nāpyanyatra gantumiti /

[191|01-191|02] nityaṃ tarhi caturthadhyānabhājanaṃ prāpnnoti /

[191|03] na nityaṃ saha sattvena tadvimānodayavyayāt // vakk_3.101 //

[191|04] nahi caturthaṃ dhyānamekabhūmisaṃbaddham / kiṃ tarhi /

[191|04-191|05] vicchinnasthānāntaraṃ tārakāvat /

[191|05] tatrāpyayaṃ sattva upapadyeta cyaveta vā /

[191|05-191|06] sa sārdhaṃ vimāneneti nāstyasya nityatvam /

[191|06] kena punaḥ krameṇaitāḥ saṃvartanyo bhavanti / nirantaraṃ tāvat

[191|07] saptāgninā

[191|08] sapta saṃvartanyastejasā bhavanti / tataḥ /

[191|09] adbhirekā

[191|10] saptānāṃ tejaḥsaṃvartanīnāmanantaramadbhiḥ saṃvartanī bhavati /

[191|11] evaṃ gate'dbhiḥ saptake punaḥ /

[191|12] tejasā saptakaḥ

[191|13] etena krameṇāpsaṃvartanīnāṃ gate saptake punaḥ tejaḥsaṃvartanīnāṃ saptako bhavati /

[191|14] paścādvāyusaṃvartanī tataḥ // vakk_3.102 //

[191|15] paścādekāvāyusaṃvartanī bhavati / kiṃ kāraṇam /

[191|15-191|17] yathiva hi teṣāṃ sattvānāṃ samāpattiviśeṣādātmabhāvānāṃ sthitiviśeṣastathā bhājanānāmapāmiti tā etā bhavanti ṣaṭpañcāśattejaḥ saṃvartanyaḥ saptāpsaṃvarttanyaḥ ekā vāyusaṃvarttanī /

[191|17-191|18] evaṃ ca prajñaptibhāṣyaṃ sunītaṃ bhavati "catuḥṣaṣṭi kalpāḥ śubhakṛtsnānāṃ devānāmāyuḥpramāṇami"ti /

[191|19-191|20] "ye dharmā hetuprabhavā hetum teṣāṃ tathāgatohyavadat / teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇa" // iti /

[191|21] abhidharmakośabhāṣye lokanirdeśo nāma

[191|22-191|23] tṛtīyaṃ kośasthānam samāptamiti /

caturthaṃ kośasthānam

=====================================================================

[192|02] oṃ namo buddhāya /

[192|03] atha yadetatsattvabhājanalokasya bahudhā vaicitryamukta tat kena kṛtam /

[192|03-192|04] na khalu kenacidbuddhipūrvakaṃ kṛtam /

[192|04] kiṃ tarhi / sattvānāṃ

[192|05] karmajaṃ lokavaicitryaṃ

[192|06-192|07] yadi karmajaṃ kasmātsattvānāṃ karmabhiḥ kuṅkumacandanādayo ramyatarā jāyante na teṣāṃ śarīrāṇi /

[192|07-192|08] karmāṇyeva tānyevañjātīyāti vyābhiśrakāriṇāṃ sattvānāṃ yadāśrayāśca vraṇabhūtā jāyante bhogāśca ramyāstatpratīkārabhūtāḥ /

[192|08-192|09] avyāmiśrakāriṇāṃ tu devānāmubhaye 'pi ramyāḥ /

[192|09] kiṃ punastatkarmetyāha

[192|10] cetanā tatkṛtaṃ ca tat /

[192|11] sūtra uktaṃ "dve karmaṇī cetanā karma cetayitvā ce"ti /

[192|11-192|12] yattaccetayitvā cetanākṛṭaṃ ca tat /

[192|12] te ete dve karmaṇī trīṇi bhavanti / kāyavāṅmanaskarmāṇi /

[192|12-192|13] kathameṣāṃ karmaṇāṃ vyavasthānam /

[192|13] kimāśrayataḥ āhosvit svabhāvataḥ samutthānato vā /

[192|13-192|14] āśrayataścedekaṃ kāyakarma prāpnoti /

[192|14] sarveṣāṃ kāyāśritatvāt svabhāvataścedvākkarmaikaṃ prāpnoti /

[192|15] vacasaḥ karmasvabhāvatvāt / samutthānataścenmanaskarmaikaṃ prāpnoti /

[192|15-192|16] sarveṣāṃ manaḥ samutthitatvāt /

[192|16] yathākramaṃ tribhiḥ kāraṇaistrayāṇāmiti vaibhāṣikāḥ / tatra punaḥ

[192|17] cetanā mānasaṃ karma

[192|18] cetanā manaskarme ti veditavyam /

[192|19] tajjaṃ vākkāyakarmaṇī // vakk_4.1 //

[192|20] yattaccetanājanitaṃ cetayitvā karmetyuktaṃ kāyavākkarmaṇī te veditavye /

[192|21] te tu vijñaptyavijñaptī

[192|22] te tu kāyavākkarmaṇī pratyekaṃ vijñaptyavijñaptisvabhāve veditavye / tatra tu

[192|23] kāyavijñaptiriṣyate /

[192|24] saṃsthānaṃ

[192|25] cittavaśena kāyasya tathā tathā saṃsthānaṃ kāyavijñaptiḥ / gatirityapare /

[192|25-192|26] prasyandamānasya hi kāyakarma no 'prasyandamānasyeti /

[192|26] ta ucyante

[193|01] na gatiryasmātsaṃskṛtaṃ kṣaṇikaṃ

[193|02] ko 'yaṃ kṣaṇo nāma / ātmalābho 'nantravināśī / so 'syāstīti kṣaṇikam /

[193|03] daṇḍakavat / sarva hi saṃskṛtamātmalābhā dūrdhvaṃ na bhavatīti yatraiva jātaṃ tatraiva dhvasyate /

[193|04] tasyāyuktā deśāntarasaṃkrāntiḥ / tasmānna gatiḥ kāyakarma /

[193|04-193|05] syādetadeva yadi sarvasya ṣkṇikatvaṃ sidhyet /

[193|05] siddhamevaitat viddhi / kutaḥ / saṃskṛtasyāvaśyaṃ /

[193|06] vyayāt // vakk_4.2 //

[193|07] akasmiko hi bhāvānāṃ vināśaḥ / kiṃ kāraṇam / kāryasya hi kāraṇaṃ bhavati /

[193|08] vanāśaścābhāvaḥ / yaścābhāvastasya kiṃ kartavyam /

[193|08-193|09] so 'sāvākasmikok vināśo yadi bhāvasyotpannamātrasya na syāt paścādapi na syādbhāvasya tulyatvāt /

[193|09-193|10] tathānyathībhūtaḥ /

[193|10] na yuktaṃ tasyaiva / nyathātvam / na hi sa eva tasmādvilakṣaṇo yujyate /

[193|10-193|11] dṛṣṭo vai kāṣṭhādīnāmagnyādisaṃyogādvināśaḥ /

[193|11-193|12] na ca dṛṣṭādgariṣṭhaṃ pramāṇamastīti /

[193|12-193|13] na ca sarvasyākasmiko vināśaḥ kathaṃ tāvat bhavān kāṣṭhādīnāmagnyādisaṃyogādvināśaṃ paśyāmīti manyate /

[193|13] teṣāṃ punaradarśanāt /

[193|13-193|14] saṃpradhāryaṃ tāvadetat /

[193|14-193|15] kimagnisaṃyogātkāṣṭhādayo vinaṣṭā ato na dṛśyante utāho svayaṃ vinaṣṭā anye ca punarnotpannā ato na dṛśyante /

[193|15-193|16] yathā vāyusaṃyogātpradīpaḥ pāṇisaṃyogādghaṇṭāśabda iti /

[193|16] tasmādanumānasādhyo 'yamarthaḥ / kiṃ punaratrānumānam /

[193|16-193|17] uktaṃ tāvat akāryatvādabhāvasyeti /

[193|17] punaḥ

[193|18] na kasyacidahetoḥ syāt

[193|19] yadi vināśo hetusāmānyānna kasyacidahetukaḥ syādutpādavat /

[193|19-193|20] kṣaṇikānāṃ ca buddhiśabdārciṣāṃ dṛṣṭa ākasmiko vināśa iti nāyaṃ hetumapekṣate /

[193|20-193|21] yastu manyate buddhyantarādbuddhervināśaḥ śabdāntarācchabdasyeti /

[193|21] tadayuktam / buddhyorasamavadhānāt /

[193|21-193|22] na hi śaṃsayaniścayajñānayoryuktaṃ samavadhānaṃ sukhaduḥkhayo rāgadveṣayorvā /

[193|22-193|24] yadā ca paṭubuddhiśabdānantaramapaṭubuddhiśabdāvutpadyete tadā kathamapaṭuḥ samānajātīyo dharmaḥ paṭīyāṃsaṃ hiṃsyāt /

[193|24-193|25] antyayośca kathaṃ yo 'pyarciṣāmavasthānahetvabhāvāddharmādharmavaśādvā vināśaṃ manyate tadapyayuktam /

[193|25] na hyabhāvaḥ kāraṇaṃ bhavitumarhati /

[193|25-193|26] na cāpyutpādavināśahetvordharmārdharmayoḥ kṣaṇe kṣaṇe vṛttilābhapratibandhau bhavitumarhataḥ /

[193|27] sakyaṣcaiṣa kāraṇa parikalpaḥ sarvatra samskṛte kartumityalaṃ vivādena /

[194|01-194|02] yadi ca kāṣṭhādīnāmagnyādisaṃyogahetuko vināśaḥ syādevaṃ sati pākajānāṃ guṇānāṃ pakvataratamotpattau

[194|03] hetuḥ syācca vināśakaḥ /

[194|04] hetureva ca vināśakaḥ syāt / kathaṃ kṛtvā /

[194|04-194|06] ghāsādyagnisaṃbandhā guṇāḥ pākajā utpannāstata eva tādṛśādvā punaḥ pakvataratamotpattau teṣāṃ vināśa iti hetureva teṣāṃ vināśakaḥ syāddhetvaviśiṣṭo vā /

[194|06-194|07] na ca yuktaṃ yata eva tādṛśāddvā teṣāṃ bhāvastata eva tādṛśācca teṣāṃ punarabhāva iti /

[194|07-194|08] jvālāntareṣu tāvaddhetubhedakalpanāṃ parikalpeyuḥ /

[194|08-194|09] kṣarahimaśuktasūryodakabhūmisaṃbandhāttu pākajaviśeṣotpattau kāṃ kalpanāṃ kalpayeyuḥ /

[194|09-194|10] yattarhyāpaḥ kvāthyamānāḥ kṣīyante kiṃ tatrāgnisaṃyogāḥ kurvanti /

[194|10-194|11] tejodhātuṃ prabhāvato vardhayanti yasya prābhāvādapāṃ saṃghātaḥ kṣāmakṣāmo jāyate yāvadatikṣāmatāṃ gato 'nte na punaḥ saṃtānaṃ saṃtanoti /

[194|11-194|12] idamatrāgnisaṃyogāḥ kurvanti /

[194|12-194|14] tasmānnāsti bhāvānāṃ vināśahetuḥ svayameva tu bhaṅguratvādvinaśyanta utpannamātrā vinaśyantīti siddha eṣāṃ kṣaṇabhaṅgaḥ kṣaṇabhaṅgācca gatyabhāvaḥ /

[194|14] gatyabhimānastu deśāntareṣu nirantarotpattau tṛṇajvālāvat /

[194|15] gatyabhāve ca "saṃsthānaṃ kāyavijñapti"riti siddham /

[194|15-194|16] nāsti saṃsthānaṃ dravyata iti sautrāntikāḥ /

[194|16] ekadiṅmukhe hi bhūyasi varṇa utpanne dīrghaṃ rūpamiti prajñapyate /

[194|16-194|17] tamevāpekṣyālpīyasi hrasvamiti /

[194|17] caturdiśaṃ bhūyasi caturasramiti /

[194|17-194|27] sarvatra same vṛttamiti /

[194|18] evaṃ sarvam /

[194|18-194|19] tadyathā 'lātamekasyāṃ diśi deśāntareṣvanantareṣu nirantaramāśu dṛśyamānaṃ dīrghamiti pratīyate sarvato dṛśyamānaṃ maṇḍalamiti /

[194|19-194|20] na tu khalu jātyantaramasti saṃsthānam /

[194|20] yadi hi syāt [194|21] dvigrāhyaṃ syāt

[194|22-194|23] cakṣuṣā hi dṛṣṭvā dīrghamityavasīyate kāyendriyeṇāpi spṛṣṭveti dvābhyāmasya grahaṇaṃ prāpnuyāt /

[194|23] na ca rūpāyatanasya dvābhyāṃ grahaṇamasti /

[194|23-194|24] yathā vā spraṣṭavye dīrghādigrahaṇaṃ tathā varṇe saṃbhāvyatām /

[194|24] smṛtimātraṃ tatra spraṣṭavyasāhacaryāt bhavati /

[194|24-194|25] sa tu sāhacaryāt bhavati na tu sākṣāt grahaṇam /

[194|25-194|26] yathā 'gnirūpaṃ dṛṣṭvā tasyoṣṇatāyāṃ smṛtirbhavati puṣpagandhaṃ ca ghrātvā tadvarṇa iti /

[194|26-195|01] yuktamatrāvyabhicāratvādanyenānyasya smaraṇaṃ natu kiñcit spraṣṭavyaṃ kvacit saṃsthāne niyataṃ yatastatra smaraṇaṃ niyamena syāt /

[195|01-195|02] athāsatyapi sāhacaryaniyame saṃsthānasmaraṇaṃ niyamena syāt /

[195|02] varṇe 'pi syāt varṇavaddhā saṃsthāne 'pyaniyamena syāt /

[195|02-195|03] nacaivaṃ bhavati /

[195|03] ayuktamasya spraṣṭavyātsmaraṇaṃ /

[195|03-195|04] citrāstaraṇevā 'nekavarṇasaṃsthāne darśanādbahūnāmaikadeśyaṃ prāpnuyāt /

[195|04] taccāyīuktaṃ varṇavat /

[195|04-195|05] tasmānnāsti dravyataḥ saṃsthānam /

[194|06] yaccāpi kiñcit sapratighaṃ rūpamasti tadavaśyaṃ paramāṇau vidyate /

[195|07] na cāṇau tat

[195|08] na ca saṃsthānaṃ paramāṇau vidyate dīrghādi /

[195|08-195|09] tasmādbahuṣveva tathā saṃniviṣṭeṣu dīrghādiprajñaptiḥ /

[195|09-195|10] atha mattaṃ saṃsthānaparamāṇava eva tathā saṃniviṣṭā dīrghādisaṃjñāṃ labhanta iti /

[195|10] so 'yaṃ kevalaḥ pakṣapātasteṣāmasiddhatvāt /

[195|10-195|11] siddhasvalakṣāṇānāṃ hi teṣāṃ saṃcayo yujyate /

[195|11] na ca saṃsthānāvayavānāṃ varṇādivat svabhāvaḥ siddha iti kuta eṣāṃ saṃcayaḥ /

[195|12] yattarhi varṇaścābhinno bhavati saṃsthānaṃ ca bhinnaṃ dṛśyate mṛdbhājanānām /

[195|12-195|14] nanu coktaṃ yathā kṛtvā varṇe dīrghādisaṃjñā prajñapyate tathā ca pipīlikādīnāmabhede paṅkticakrādīnāṃ bhedaḥ prajñāyate tathā saṃsthānasyāpi /

[195|14-195|16] yattarhi tamapi dūrādvā varṇamapaśyantaḥ sthāṇvādīnāṃ dairghyādīni paśyanti varṇameva te tatrāvyaktaṃ dṛṣṭvā dīrghādiparikalpaṃ kurvanti /

[195|16] paṅktisenāparikalpavat / itthaṃ caitadevam /

[195|17] yatkadācidanirdhāryamāṇaparicchedaṃ saṃghātamātramavyaktaṃ dṛśyate kimapyetaditi /

[195|18-195|19] athedānīṃ kāyasya gatiṃ nirākṛṭya samsthānaṃ ca tatra bhavantaḥ sautrāntikāḥ kāṃ kāyavijñarptiṃ prajñapayanti /

[195|19] saṃsthānameva hi te kāyavijñarpti prajñapayanti / natu punardravyataḥ /

[195|20] tāṃ ca prajñapayantaḥ kathaṃ kāyakarma prajñapayanti /

[195|20-195|21] kāyādhiṣṭhānaṃ karma kāyakarma yā cetanā kāyasya tatra tatra praṇetrī /

[195|21] evaṃ vāṅmanaskarmaṇī api yathāyogaṃ veditavye /

[195|22-195|23] yattarhi "cetanā karma cetayitvā ce"tyuktaṃ saṃkalpacetanā pūrvaṃ bhavatyevaṃ saṃkalpacetanā pūrvaṃ bhavatyevaṃ caivaṃ ca kariṣyāmīti /

[195|23] tathā cetayitvā paścāt kriyā cetanotpadyate /

[195|23-195|24] yayā kāyaḥ preryate sā 'sau cetayitvā karmetyucyate /

[195|24-195|25] evaṃ tarhi vijñaptyabhāvādavijñaptirapi kāmāvacarī nāstīti mahānto doṣā anuṣajyante /

[195|25-195|26] anuṣaṅgānāṃ punaḥ pratyanuṣaṅgā bhaviṣyanti /

[195|26-195|27] yadi tasmādeva kāyakarmasaṃśabditāccetanāviśeṣādavijñaptiḥ syāt /

[195|27-195|28] cittānuparivartinī syātsamāhitavijñaptivat nai vaṃ bhaviṣyati /

[195|28] cetanāviśeṣeṇa tadākṣpaviśeṣāt /

[195|28-196|01] sā 'pi ca vijñaptiḥ satī tadākṣepe cetanāyā balaṃ nibhālayate /

[196|01] jaḍatvāt /

[196|01-196|02] dravyameva tu saṃsthānaṃ vaibhāṣikā varṇayanti saṃsthānātmikāṃ tu kāyavijñaptim /

[196|03] vāgvijñaptistu vāgdhvaniḥ // vakk_4.3 //

[196|04] vāksvabhāvo yaḥ śabdaḥ saiva vāgvijñaptiḥ / avijñaptiḥ pūrvamevoktā /

[196|04-196|05] sā 'pi dravyato nāstīti sautrāntikāḥ /

[196|05] abhyupetyākaraṇamātratvāt /

[196|05-196|06] atītānyapi mahābhūtānyupādāya prajñaptesteṣāṃ cāvidyamānasvabhāvatvādrūpalakṣaṇābhāvācca /

[196|06-196|07] astīti vaibhāṃṣikāḥ /

[196|07] kathaṃ jñāyate /

[196|08] trividhāmalarūpoktivṛddhyakurvatpathādibhiḥ /

[196|09] trividhaṃ rūpamuktaṃ sūtre / "tribhiḥ sthānai rūpasya rūpasaṃgraho bhavati /

[196|09-196|10] asti rūpaṃ sanidarśanaṃ sapratigham /

[196|10] asti rūpamanidarśanaṃ sapratigham /

[196|10-196|11] asti rūpamanidarśanamapratighami"ti /

[196|11] anāsravaṃ ca bhagavatā rūpamuktam / "anāsravāḥ dharmāḥ katame /

[196|12-196|13] yasmin rūpe 'tītānāgatapratyutpanno notpadyate 'nunayo vā pratigho vā yāvadyasminvijñāne /

[196|13] ima ucyante 'nāsravā dharmā" iti /

[196|13-196|14] na cā vijñaptiṃ virahayyāsti rūpamanidarśanamapratighaṃ nāpyanā sravam /

[196|14] vṛddhirapi coktā /

[196|14-196|17] "ebhiḥ saptabhiraupadhikaiḥ puṇyakriyāvastubhiḥ samanvāgatasya śrāddhasya kulaputrasya kuladuhiturvā carato vā svapato vā tiṣṭhato vā jāgrato vā satatasamitamabhivardhata eva puṇyamupajāyata eva puṇyam /

[196|17] evaṃ niraupadhikairi"ti //

[196|17-196|18] na cāvijñaptimantareṇānyamanaso 'pti puṇyasyābhivṛddhiryujyate /

[196|18-196|19] akurvataśca svayaṃ paraiḥ kārayataḥ karmapathā na sidhyeyurasatyāmavijñaptau /

[196|19] nahyājñāpanavijñaptiḥ maulaḥ karmapatho yujyate /

[196|20] tasya karyaṇo 'kṛtatvāt / kṛte 'pi ca tasyāḥ svabhāvaviśeṣāditi /

[196|20-196|22] uktaṃ ca bhagavatā "dharmā bhikṣavo bāhyamāyatanamekādaśabhirāyatanairasaṃgṛhītamanidarśanamapratighami"ti /

[196|22] na tvarūpītyuktam /

[196|22-196|23] tatra kiṃ prayojanaṃ syādyadi dharmāyatanāntargatamavijñaptirūpaṃ naśyeta /

[196|23] aṣṭāṅgaśca mārgo na syādavijñaptimantareṇa /

[196|23-196|24] samāpannasya samyagvākkarmāntājīvānāmayogāt /

[196|24-196|26] yattarhīdamuktaṃ "tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ samyagdṛṣṭirbhāvanāparipūriṃ gacchati samyak saṃkalpaḥ samyak vyāyāmaḥ samyak smṛtiḥ samyak samādhiḥ /

[196|26-196|27] pūrvameva cāsya samyak vāvakrmāntājīvāḥ pariśuddhā bhavanti paryavadātā" iti /

[196|27-196|28] laukikamārgavairāgyaṃ pūrvakṛtamabhisaṃdhāyaitaduktam /

[196|28-197|01] prātimokṣasaṃvaraścapi na syādasatyāmavijñaptau /

[197|01-197|02] na hi samādānādurdhvaṃ tadasti yenānyamanasko 'pyayaṃ bhikṣuḥ syāt bhikṣuṇī veti /

[197|02] setuśca sūtre viraktiruktā / dauḥśīlyavivandhatvāt /

[197|02-197|03] na vā bhavantī seturbhavitumarhatītyastyevāvijñaptiḥ /

[197|03-197|04] atra sautrāntikā āhuḥ bahvapyetaccitramapyetat /

[197|04] naivaṃ tvetat / kiṃ kāraṇam / yat tāvaduktaṃ "trividharūpokteri" ti /

[197|04-197|05] tatra yogācārā upadiśanti /

[197|05] dhyāyināṃ samādhiviṣayo rūpaṃ samādhiprabhāvādutpadyate /

[197|06] cakṣurindriyāviṣayatvāt anidarśanam / deśānāvaraṇatvādapratighamiti / atha matam /

[197|07] kathamidānīṃ tat rūpam iti / etadavijñaptau samānam / [197|07-197|08] yadapyuktamanāsravarūpokteriti tad eva samādhiprabhāvasaṃbhūtaṃ rūpamanāsrave samādhāvanāsravaṃ varṇayanti yogācārāḥ /

[197|09] arhato yadrūpaṃ bāhyaṃ cetyapare / āsravāṇāmaniśrayatvāt /

[197|09-197|10] yattarhi sūtra uktaṃ "sāsravā dharmāḥ katame /

[197|10] yāvadeva cakṣuryavadeva rūpāṇī"ti vistaraḥ /

[197|10-197|11] tatra punarāsravāṇāmapratipakṣatvātsāsravamuktam /

[197|11] paryāyeṇa tarhi tadeva sāsravaṃ cānāsravaṃ ca syāt / kiṃ syāt /

[197|12] lakṣaṇasaṃkaraḥ syāt /

[197|12-197|13] yathā tat sāsravaṃ tathā na kadācidanāsravamiti ko 'tra saṃkaraḥ /

[197|13-197|15] yadi ca rūpāyatanādīni ekāntena sāsravāṇi syuriha sūtre kimartha viśeṣitāni syu"ryāni rūpāṇi sāsravāṇi sopādānīyāni cetaḥkhilamrakṣavastvi"ti vistaraḥ /

[197|15-197|19] yadapyuktaṃ "puṇyābhivṛddhivacanāditi tatrāpi pūrvācāryā nirdiśanti "dharmatā hyeṣā yathā dātṝṇāṃ dāyāḥ paribhujyante tathā tathā bhoktṝṇāṃ guṇaviśeṣādanugrahaviśeṣāccānyamanasāmapi dātṝṇāṃ tadālambanadānacetanā bhāvitāḥ saṃtatayaḥ sūkṣmaṃ pariṇāmaviśeṣaṃ prāpnuvanti yenāyatyāṃ bahutaraphalābhiniṣpattaye samarthā bhavanti /"

[197|19-197|20] "idamabhisaṃdhāyoktaṃ" bhavedabhivardhata eva puṇyamupajāyata eva puṇyam iti /

[197|20-197|21] atha mataṃ kathamidānīṃ saṃtānāntaraviśeṣādanyamanaso 'pi saṃtānāntarasya pariṇāmaḥ setsyatīti /

[197|21] etadavijñaptau smānam /

[197|21-197|23] kathamidānīṃ saṃtānāntaraviśeṣātsaṃtānāntare dharmāntaramavijñaptiḥ setsyatīti nirūpadhikeṣvidānīṃ puṇyakriyāvastuṣu kathaṃ bhaviṣyatīti /

[197|23-197|24] abhikṣṇaṃ tadālambanacetanābhyāsātsvapneṣvapi tā anuṣaṅginyo bhavanti /

[197|24-197|25] avijñaptivādinastu niraupadhike yatra vijñaptirnāsti tatra kathāmavijñaptiḥ syāt /

[197|25-197|26] aupadhike 'pyabhīkṣaṇaṃ tadālambanecetanābhyāsādityapare /

[197|26-198|01] yattarhi sūtra uktaṃ "yasyograbhikṣuḥ śīlavān kalyāṇadharmā piṇḍakaṃ paribhujyāpramāṇaṃ cetaḥsamārdhiṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatyapramāṇastannidānadāyakasya dānapateḥ puṇyābhiṣyandaḥ kuśalābhiṣyandaḥ sukhāsvādadhāraḥ pratikāṅkṣitavya" ityatra tadānīṃ dātuḥ kaścetanāviśeṣaḥ /

[198|01-198|02] tasmātsaṃtatipariṇāmaviśeṣa eva nyāyyaḥ /

[198|02-198|03] yadapyuktaṃ "kārayataḥ kathaṃ karmapathāḥ setsyantī"ti tatrāpyevaṃ varṇayanti /

[198|03-198|05] tatprayogeṇa pareṣāmupaghātaviśeṣātprayoktuḥ sūkṣmaḥ saṃtatipariṇāma viśeṣo jāyate yata āyatyāṃ samante 'pi bahutaraphalābhinirvarttanasamarthā bhavatīti svayamapi ca kurvataḥ kriyāphalaparisamāptāveṣa eva nyāyo veditavyaḥ /

[198|05-198|06] so 'sau saṃtatipariṇāmaviśeṣaḥ karmapatha ityākhyāyate /

[198|06] kārye kāraṇopacārāt /

[198|06-198|07] kāyikavācikatvaṃ tu tatkriyāphalatvādyathā vijñaptivādināmavijñapteriti /

[198|07-198|08] upātteṣu skandheṣu trikālayā cetanayā prāṇātipātāvadhvena spṛśyata iti bhadantaḥ /

[198|08-198|09] haniṣyāmi hanmi hatamiti cāsya yadā bhavatīti /

[198|09] na tviyatā karmapathaḥ parisamāpyate /

[198|10] mā bhūdahate 'pi mātrādau hatābhimānināmānantaryaṃ karmeti /

[198|11] svayaṃ tu ghnata etāvāṃścetanāsamudācāra ityayamatrābhiprāyo yuktarūpaḥ syāt /

[198|11-198|13] ka idānīmeṣa pradveṣo yadavijñaptiḥ prakṣipyate saṃtatipariṇāmaviśeṣaścābhyupagamyate tathaivāprajñāyamānaḥ /

[198|13] na khalu kaścit pradveṣaḥ /

[198|13-198|14] kintu cittānvayakāyaprayogeṇa kriyāparisamāptau tābhyāṃ pṛthagbhūtaṃ dharmāntaraṃ prayojayiturutpadyata iti notpadyate paritoṣaḥ /

[198|15-198|16] yatkṛtaprayogasaṃbhūtā tu kriyāparisamāptistasyaiva tannimittaḥ saṃtatipariṇāmo bhavatīti bhavati paritoṣaḥ /

[198|16] cittacaitasaṃtānāccāyatyāṃ phalotpatteḥ / uktaṃ cātra /

[198|17] kimuktam / "vijñaptyabhāvādi"tyevamādi / tadabhāvādavijñapterabhāvaḥ /

[198|17-198|18] yadapyuktaṃ "dharmāyatanasyārūpitvaṃ yasmānnoktami"ti /

[198|18-198|19] tadyadevātra rūpamanidarśanamapratighaṃ coktaṃ tadevāstu dharmāyatanaparyāpannam /

[198|19] yadapyuktamaṣṭāṅga āryamārgo na syāditi /

[198|19-198|20] aṅgaṃ tāvadācakṣva /

[198|20] kathaṃ mārgasamāpannasya samyagvākkarmāntājīvā bhavantīti /

[198|20-198|21] kimasau vācaṃ bhāṣyate kriyāṃ vā karoti cīvarādīn vā paryeṣate /

[198|21] netyāha / kiṃ tarhi /

[198|22] tadrūpāmanāsravāmavijñaptiṃ pratilabhate /

[198|22-198|23] yasyāḥ pratilambhādvyutthito 'pi na punarmithyāvāgādiṣu pravartate samyagvāgādiṣu ca pravartate /

[198|23-198|24] ato nimitte naimittikopacārādavijñaptau tadākhyā kriyate /

[198|24-198|27] yadyevamihāpyevaṃ kiṃ na gṛhyate mārgasamāpanno vināpyavijñaptyā tadrūpamāśayaṃ ca āśrayaṃ ca pratilabhate yasya pratilambhāt vyutthito 'pi na punarmithyāvāgādiṣu pravartate samyagvāgādiṣu ca pravartate /

[198|27-199|01] ato nimitte naimittikopacāraṃ kṛtvā aṣṭau mārgāṅgāni vyavasthāpyanta iti /

[199|01] aparastvāha / tadakriyāmātramatrāṅgamuktaṃ syāt /

[199|01-199|02] yadasāvāryamārgasāmarthyādakriyāniyamaṃ pratilabhate taccānāsravamārgasaṃniśrayalābhādanāsravaṃ syāt /

[199|02-199|03] nahi sarvatra dravyamanto dharmāḥ parisaṃkhyāyante /

[199|03-199|04] tadyāthā 'ṣṭau lokadharmāḥ lābho 'lābhaḥ yaśo 'yaśaḥ nindā praśaṃsā sukhaṃ duḥkhamiti /

[199|04] nacātra cīvarādīnāmalābho nāmāsti dravyāntaram /

[199|05-199|06] prātimokṣasaṃvaro 'pi syāt yayā cetanayā vidhipūrvaṃ kṛtvā 'bhyupagamaḥ pratiṣiddhātkarmaṇaḥ kāyavācau saṃvṛṇoti /

[199|06] anyacittona saṃvṛtaḥ syāditi cet / na /

[199|07-199|09] tadbhāvanayā kriyākāle smarataḥ tatpratyupasthānāt setubhāvo 'pi syādakriyāṃ pratijñāṃ saṃsmṛtya saṃsmṛtya lajjito dauḥśīlyākaraṇāt ityarthameva ca tasyāḥ samādānam /

[199|09-199|10] yadi punaravijñaptereva dauḥsīlyaṃ pratibadhnīyāt na kaścitmuṣitasmṛtiḥ śikṣāṃ bhindyāt /

[199|10-199|11] alaṃ vistareṇāstyeva dravyāntaramavijñaptirūpati vaibhāṣikāḥ /

[199|12-199|13] yadyasti tacca mahābhūtānyupādāyetyuktam tat kim vijñaptimahābhūtānyevopādāyāvijñaptirutpadyate athānyāni /

[199|13] anyānyeva sā mahābhūtānyupādāyotpadyate /

[199|14] na hi saiva sāmagrī sukṣmaphalā caudārikaphālā ca yujyate /

[199|14-199|15] kiṃ khalu yadātanī vijñaptistadātanānyeva sā mahābhūtānyupādāya vartate /

[199|15-199|16] sarvamupādāyarūpaṃ prāyeṇaivaṃ kiñcittu vartamānamanāgataṃ cātītāni mahābhūtānyupādāya /

[199|16] kiṃ punastaditi /

[199|17] kṣaṇādūrdhvamavijñaptiḥ kāmāptātītabhūtajā // vakk_4.4 //

[199|18] prathamāt kṣaṇādūrdhvamavijñaptiḥ kāmāvacarī atītāni mahābhūtānyupādāyotpadyate /

[199|19] tānyasyā āśrayārthena bhavanti / pratyutpannāni śarīramahābhūtāni saṃniśrayārthena /

[199|20] pravṛtyanuvṛttikāraṇatvādyathākramam /

[199|20-199|21] cakrasyeva bhūmau saparivartamānasya pāṇyāvedhabhūmipradeśau /

[199|22] atha kutastyāni mahābhūtānyupādāya kutastyaṃ kāyavākkarma /

[199|23] svāni bhūtānyupādāya kāyavākkarma sāsravam /

[199|24-199|25] kāmāvacaraṃ kāyavākkarmaṃ kāmāvacarāṇyeva mahābhūtānyupādāya evaṃ yāvaccaturthadhyānabhūmikaṃ tadbhūmikānyevopādāya /

[199|26] anāsravaṃ yatra jātaḥ

[199|27-200|01] asravaṃ tu kāyavākkarma yasyāṃ bhūmau jātastadutpādayati tadbhūmikānyupādāya tadveditavyam /

[200|01] dhātvapatitatvādanāsravāṇāṃ ca bhūtānāmabhāvāttadvalena cotpatteḥ /

[200|02] tatra vijñaptyavijñaptyākhyakarmaṇī veditavye /

[200|03] avijñaptiranupāttikā // vakk_4.5 //

[200|04] naiḥṣyandikī ca sattvākhyā

[200|05] kiñca

[200|06] niṣyandopāttabhūtajā /

[200|07] naiḥṣyandikānyeva bhūtānyupādāya cittacaittāni copādāyāvijñaptirbhavati /

[200|07-200|08] asamāhitabhūmikāyā eṣa prakāraḥ /

[200|09] samādhijaupacayikānupātābhinnabhūtajā // vakk_4.6 //

[200|10] dhyānānāsravasaṃvarāvijñaptiḥ samādhijā /

[200|10-200|12] sā samādhisaṃbhūtānyaupacayikānyanupātāni ca mahābhūtānyupādāyotpadyate abhinnāni ca yānyeva ca bhūtānyupādāya prāṇātipātādviratirutpadyate tānyeva yāvat saṃbhinnapralāpāt /

[200|12] kiṃ kāraṇam /

[200|13] cittavat bhūtābhedāt / [200|13-200|14] prātimokṣasaṃvare tvanyānyāni mahābhūtānyupādāya saptāvijñaptayo bhavanti /

[200|14] vijñaptistu naiḥṣyandikī / upāttā tu kāyikī /

[200|14-200|16] kiṃ punariyaṃ vijñaptirutpadyamānā pūrvakasya saṃsthānasya saṃtānaṃ bādhitvotpadyate utāho na /

[200|16] kiñcātaḥ yadi bādhitvotpadyate / na /

[200|16-200|17] vipākarūpasyocchinnasya punaḥ pravandhādavaibhāṣikīyaṃ prāpnoti /

[200|17] athābādhitvā /

[200|17-200|18] kathamekasminbhūtasaṃghāte saṃsthānadvayaṃ sidhyati /

[200|18-200|19] anyānyeva tāni naiḥṣyandikāni tadānīmupajāyante yānyupādāya vijñaptirbhavati /

[200|19-200|20] evaṃ tarhi yadyadevāṅgaṃ niśrityotpadyate vijñaptistena tenāṅgena mahīyasā bhavitavyam /

[200|20] tanmahābhūtairabhivyāpanāt /

[200|20-200|21] anabhivyāpane ca punaḥ kathaṃ kṛtsnāṅgena vijñapayet /

[200|21] śuṣiratvāt kāyasyāsti teṣāmavakāśaḥ /

[200|22] tat khalvetat karma paryāyeṇa dvividhaṃ trividhaṃ pañcavidhaṃ cottam /

[200|22-200|23] cetanā cetayitvā ceti /

[200|23] cetayitvā punardvidhā / kāyavākkarma cetanā ca /

[200|23-200|24] kāyakarma punaḥ dvividhaṃ vijñaptyākhyamavijñaptyākhyaṃ ca /

[200|24-200|25] evaṃ vākkarma cetanā ceti pañcavidhaṃ bhavati /

[200|25] tatra punaravijñaptirdvidhā / kuśalā 'kuśalā ca /

[200|26] nāvyākṛtāstyavijñaptiḥ

[200|27] kiṃ kāraṇam /

[200|27-200|28] avyākṛtaṃ hi cittaṃ durbalamato na śaktaṃ balavatkarmākṣeptuṃ yanniruddhe 'pi tasminnanuvadhnīyāt /

[201|01] tridhā 'nyat

[201|02] anyatkarma trividham / kuśalākuśalāvyākṛtam / kiṃ tadanyat / vijñaptiścetanā ca /

[201|03] aśubhaṃ punaḥ /

[201|04] kāme

[201|05] akuśalaṃ vastu karma kāmahātau veditavyam / nānyatra /

[201|05-201|06] akuśalamūlānāṃ prahīṇatvādāhrīkyānapatrāpyayośca /

[201|06-201|07] kuśalāvyākṛtaṃ tu sarvatrā prativedhāt /

[201|07] tatra

[201|08] rūpe 'pyavijñaptiḥ

[201|09] kāme 'pītyapiśabdāt / ārūpyeṣu nāsti bhūtābhāvāt /

[201|09-201|10] yatra hi kāyavācoḥ pravṛttistatra kāyavāksaṃvarau /

[201|10] iha tarhi samāpannasya syādanāsravā vijñaptivat /

[201|11] na / tasyā dhātvapatitatvāt /

[201|11-201|12] ārūpyāvacarī tvavijñaptināṃrhati visabhāgāni bhūtānyupādāya bhavitum /

[201|12] sarvarūpavaimukhyāccārūpyasamāpattunārlaṃ rūpotpattaye /

[201|13] vibhūtarūpasaṃjñatvāt / dauḥśīlyapratipakṣeṇa śīlam / tacca dauḥśīlyaṃ kāmāvacaram /

[201|14] ārūpyāśca kāmadhātorāśrayā kārālambanapratipakṣadūratābhirdūre /

[201|14-201|15] ata eṣvavijñaptirnāstīti vaibhāṣikāḥ

[201|16] vijñaptiḥ savicārayoḥ // vakk_4.7 //

[201|17] vijñaptistu savicārayoreva bhūmyoḥ / kāmadhātau prathame ca dhyāne na tata ūrdhvam /

[201|18] kāme 'pi nivṛtā nāsti

[201|19] nivṛtā tu vijñaptiḥ kāmadhātāvapi nāsti / brahmaloka evāsti /

[201|19-201|20] mahābrāhmaṇo hi śāṭhyasamutthitaṃ kāyakarma śrūyate /

[201|20-201|21] sa hi svaparṣanmadhye āyuṣmato 'śvajitaḥ kṣepārthamātmānaṃ kṣiptavāt /

[201|21-201|22] tata ūrdhvamasatyāṃ vāgvijñaptau kathaṃ tatra śabdāyatanaṃ bāhyamahābhūtahetukam /

[201|22] anye punarāhuḥ /

[201|22-201|23] dvitīyādiṣvapi dhyāneṣu vijñaptirastyanivṛtāvyākṛtā /

[201|23] na kuśalā na kliṣṭā / kiṃ kāraṇam /

[201|24-201|25] na hi teṣūpapannastajjātīyamadhobhūmikaṃ cittaṃ saṃmukhīkaroti yena tāṃ vijñaptiṃ samutthāpayet /

[201|25] nyūnatvātprahīṇatvacca / pūrvameva tu varṇayanti /

[201|25-201|26] kiṃ punaḥ kāraṇamūrdhvaṃ brahmalokānnāsti vijñaptiḥ kāmadhātau ca nivṛktāvyākṛtā nāsti /

[202|01] samutthānamasadyataḥ /

[202|02] savitarkavicāreṇa hi cittena vijñaptiḥ samutthāpyate /

[202|02-202|03] tacca dvitīyādiṣu dhyāneṣu nāsti bhāvanāprahātavyena cotthāpyate /

[202|03] darśanaprahātavyasyāntarmukhapravṛttatvāt /

[202|04] tacca kāmadhātau nivṛtavyākṛtaṃ nāsti /

[202|05] kiṃ khalu samutthānavaśādevaṃ dharmāṇāṃ kuśalākuśalatvaṃ veditavyam / netyāha /

[202|06] kiṃ tarhi / caturbhiḥ prakāraiḥ paramārthataḥ svabhāvataḥ saṃprayogataḥ samutthānataśca /

[202|07] tatra tāvat /

[202|08] paramārthaśubho mokṣaḥ

[202|09] nirvāṇaṃ hi sarvaduḥkhavyupaśamaḥ / tataḥ paramakṣematvāt paramārthena kuśalamārogyavat /

[202|10] svato mūlahyar patrapāḥ // vakk_4.8 //

[202|11] trīṇi kuśalamūlāni /

[202|11-202|12] hriścāpatrapyaṃ ca svabhāevna kuśalāni anyasaṃprayogasamutthanānapekṣatvāt /

[202|12] pathyauṣadhavat /

[202|13] saṃprayogeṇa tadyuktāḥ

[202|14-202|15] taireva kuśalamūlahyar patrāpyaiḥ saṃprayuktā dharmāḥ saṃprayogeṇa kuśalāstairasaṃprayuktānāṃ kuśalatvābhāvādauṣadhamiśrapānīyavat /

[202|16] samutthā nāt kriyādayaḥ /

[202|17-202|18] kāyavāvakkarmaṇi cittaviprayuktāśca saṃskārajātyādayaḥ prāptinirodhāsaṃjñisamāpattayastaireva kuśalamūlādisaṃprayuktai dharmaḥ samupasthāpitāḥ samutthānena kuśalāḥ /

[202|19] auṣadhapānīyasaṃbhūtadhātrīkṣīravat /

[202|19-202|20] prāptīnāṃ tu visabhāgacittasamutthāpitānāṃ kathaṃ kuśalatvamiti vaktavyam /

[202|20-202|21] tadyathā vicikitsayā kuśalamūlapratisaṃdhānaṃ dhātupratyāgamaparihāṇibhyāṃ ca /

[202|21] yathā ca kuśalamuktaṃ tato

[202|22] viparyayeṇākuśalaṃ

[202|23] kathaṃ kṛtvā / saṃsāraḥ paramārthenākuśalaḥ / sarvaduḥkhapravṛttyātmakatvena paramākṣematvāt /

[202|24] akuśalamūlāhrīkyānapatrāpyāṇi svabhāvataḥ / tatsaṃprayuktā dharmāḥ saṃprayogataḥ /

[202|24-202|25] tatsamutthāpitāḥ kāyavākkarmajātyādiprāptayaḥ samutthānataḥ vyādhyapathyauṣadhādibhirūpameyāḥ /

[203|01] evaṃ tarhi na kiñcitsāsravamavyākṛtaṃ bhaviṣyati kuśalaṃ vā / saṃsārābhyantaratvāt /

[203|02] paramārthata evamuktaṃ vipākaṃ tu prati yatsāsravaṃ na vyākriyate tadavyākṛtamityucyate /

[203|03] iṣṭavipākaṃ ca kukśalamityucyate / yadi tu paramārthenāvyākṛtaṃ mṛgyate tat / [203|04] paramāvyākṛte dhruve // vakk_4.9 //

[203|05] dve asaṃskṛte niṣparyāyeṇānivṛtāvyākṛte / ākāśamapratisaṃkhyānirodhaśca /

[203|05-203|06] idaṃ vicāryate /

[203|06-203|07] yadi samutthānavaśātkuśalākuśalatvaṃ kāyavākkarmaṇaḥ kiṃ na mahābhūtānām /

[203|07] karmaṇi hi kartturabhiprāyo na mahābhūteṣu /

[203|07-203|09] samāhitasyāvijñaptau nāstyabhiprāyo na cāsamāhitaṃ cittaṃ tasyāḥ samutthāpakaṃ visabhāgabhūmikatvāditi kathaṃ tasyāḥ kuśalatvam /

[203|09-203|10] divyayorapi vā cakṣuḥśrotrayoḥ kukśalatvaprasaṅgaḥ /

[203|10] karttavyo 'tra yatnaḥ / yaduktaṃ darśanaprahātavyaṃ cittaṃ vijñapterasamutthāpakamiti /

[203|11-203|12] kiṃ tarhi bhagavatoktaṃ "tato 'pi mithyādṛṣṭermithyāsaṃkalpaḥ prabhavati mithyā vāgmithyākarmānta" mityevamādi /

[203|12] aviruddhametat /

[203|13] samutthānaṃ dvidhā hetutatkṣaṇotthānasaṃjñitam /

[203|14] dvividhaṃ samutthānaṃ hetusamutthānaṃ tatkṣaṇasamutthānaṃ ca / tatraiva kṣaṇe tadbhāvāt /

[203|15] pravartakaṃ tayorādyaṃ dvitīyamanuvartakam // vakk_4.10 //

[203|16] hetusamutthānaṃ pravartakamākṣepakatvāt / tatkṣaṇasamutthānamanuvartakaṃ kriyākālānuvartanāt /

[203|17] kimidānīṃ tasya tasyāṃ kriyāyāṃ sāmarthyam /

[203|17-203|18] tena hi vinā 'sau mṛtasyeva na syādā kṣiptā 'pi satī /

[203|18] acittakasya tarhi saṃvarotpattau kathaṃ bhavati /

[203|18-203|19] sphuṭatarā tarhi sacittakasya bhavatītyetatsāmarthyam /

[203|19] tatra ca

[203|20] pravartakaṃ dṛṣṭiheyaṃ vijñānam

[203|21] darśanaprahātavyaṃ cittaṃ vijñapteḥ pravartakam /

[203|21-203|22] tatsamutthāpakayorvitarkavicārayornidānabhūtatvāt /

[203|22] na tvanuvartakam /

[203|22-203|23] bahirmukhacittasya kriyākāle tadabhāvāt /

[203|23] tatsamutthāpitaṃ ca rūpaṃ darśanaprahātavyaṃ syāt / kiṃ syāt /

[203|23-203|24] abhidharmobādhitaḥ syāt /

[203|24] vidyā 'vidyābhyāṃ cāvirodhānnāsti rūpaṃ darśanaprahātavyam /

[203|24-203|25] sādhya eṣa pakṣaḥ /

[203|25] bhūtānyapi tarhi darśanaprahātavyāni syuḥ / samānacittotthāpitatvāt /

[204|01] naivaṃ bhaviṣyati yathā na kuśalākuśalāni bhavanti / athavā punarbhavantu / naivaṃ śakyam /

[204|02] nahi tāni darśanaprahātavyāni yujyante nāpyaprahātavyāni / kiṃ kāraṇam /

[204|02-204|03] akliṣṭasya dharmasya vidyā 'vidyābhyāmavirodhāt /

[204|03-204|04] ato hetusamutthānamadhikṛtya sūtre paṭhanānnāsti virodhaḥ /

[204|05] ubhayaṃ punaḥ //

[204|06] mānasaṃ bhāvanāheyaṃ /

[204|07] bhāvanāheyaṃ punarmanovijñānamubhayaṃ bhavati / pravarttakaṃ cānuvartakaṃ ca /

[204|08] pañcakaṃ tvanuvartakam // vakk_4.11 //

[204|09] pañca vijñānakāyā anuvartakā eva / tadidaṃ catuṣkoṭikaṃ bhavati /

[204|09-204|10] pravartakameva darśanaprahātavyaṃ cittam /

[204|10] anuvartakā eva pañca vijñānakāyāḥ /

[204|10-204|11] ubhayaṃ bhāvanāheyaṃ manovijñānam /

[204|11] nobhayamanāsravam / kiṃ khalu yathā pravartakaṃ tathaivānuvartakaṃ bhavati /

[204|12] nāyamekāntam /

[204|13] pravartake śubhādau hi syāttridhā 'pyanuvartakam /

[204|14] kuśale pravartake kuśalākuśalāvyākṛtamanuvartakaṃ syāt /

[204|15] evamakuśale cāvyākṛte ca /

[204|16] tulyaṃ muneḥ

[204|17] buddhasya tu bhagavatastulyaṃ pravartakenānuvartakam / kuśale kuśalamavyākṛte cāvyākṛtam /

[204|18] śubhaṃ yāvat

[204|19] kuśalaṃ vā bhavatyanuvartakamavyākṛte 'pi pravartake /

[204|19-204|20] na tu kadācit kuślaṃ pravartakamanuvartakaṃ cāvyākṛtaṃ bhavati /

[204|20] āmnāyamānā hi buddhānāṃ deśaneti /

[204|20-204|21] nāsti buddhānāmavyākṛtaṃ cittamiti nikāyāntarīyāḥ /

[204|21-204|22] kuśalaikatānā hi buddhānāṃ saṃtatayo nityaṃ samāhitatvāt /

[204|22] uktaṃ hi sūtre

[204|23-204|24] "caran samāhito nāgastiṣṭhannāgaḥ samāhitaḥ / svapan samāhito nāgo niṣaṇṇo 'pi samāhita" iti /

[204|25-204|26] anicchayā 'sya cittasyāvisaraṇādevamuktaṃ na tu na santyavyākṛtāni vipākajairyā pathikanirmāṇacittāni buddhānāmiti vaibhāṣikāḥ /

[204|26-204|27] mānasaṃ bhāvanāheyaṃ pravartakaṃ cānuvartakaṃ cetyuktam /

[204|27] tatkuśalākuśalāvyākṛtaṃ sarvaṃ veditavyam /

[205|01] nobhayaṃ tu vipāpkajam // vakk_4.12 //

[205|02] vipākajaṃ tu cittaṃ naiva pravartakaṃ nānuvartakaṃ nirabhisaṃskāravāhitvāt /

[205|02-205|03] kimidānīṃ yathā pravartakaṃ tathā vijñaptirāhosvidyathā 'nuvartakam /

[205|03] kiṃ cātaḥ /

[205|03-205|04] yathā pravartakaṃ cet /

[205|04] ihāpi nivṛtāvyākṛtā vijñaptiḥ prāpnoti /

[205|05] satkāyāntagrāhadṛṣṭipravartitatvāt /

[205|05-205|06] na vā sarvaṃ darśanaprahātavyaṃ pravartakamiti viśeṣaṇaṃ vaktavyam /

[205|06-205|07] yathānuvartakaṃ cet akukśalāvyākṛtacittasya prātimokṣavijñaptiḥ kuśalā na prāpnoti /

[205|07] yathā pravartakaṃ tathā vijñaptirnatu yathā darśanaprahātavyam /

[205|07-205|08] bhāvanā heyāntaritatvāt /

[205|08] yadi nānuvartakavaśādvijñapteḥ kuśalāditvaṃ na tarhīdaṃ vaktavyam /

[205|09] hetusamutthānaṃ saṃdhāyoktaṃ sūtre na tatkṣaṇasamutthānam /

[205|09-205|10] ato nāstīha nivṛtāvyākṛtā vijñaptiriti /

[205|10] evaṃ vaktavyam / anyavyavahitaṃ hetusamutthānaṃ saṃdhāyoktamiti /

[205|11] avasitaḥ prasaṅgaḥ /

[205|12] sā tu pūrvoktā /

[205|13] avijñaptistridhā jñeyā saṃvarāsaṃvaretarā /

[205|14] saṃvaraścāsaṃvaraśca / tābhyāṃ cetaro naivasaṃvaro nāsaṃvaraḥ /

[205|14-205|15] dauḥśīlyaprasarasya saṃvaraṇaṃ saṃrodhaḥ saṃvaraḥ /

[205|15] tatra punaḥ

[205|16] saṃvaraḥ prātimokṣākhyo dhyānajo 'nāsravastathā // vakk_4.13 //

[205|17] trividhaḥ saṃvaraḥ / prātimokṣasaṃvara ihatyānāṃ kāmāvacaraṃ śīlam /

[205|17-205|18] dhyānasaṃvaro rūpāvacaraṃ śīlam /

[205|18] anāsravasaṃvaro 'nāsravaṃ śīlam / tatra punaḥ

[205|19] aṣṭadhā prātimokṣākhyaḥ

[205|20-205|21] bhikṣusaṃvaro bhikṣuṇīsaṃvaraḥ śikṣamāṇāsaṃvara śrāmaṇerasaṃvaraḥ śrāmaṇerīsaṃvaraḥ upāsakasaṃvara upāsikāsaṃvara upavāsasaṃvaraśca /

[205|21-205|22] eṣo 'ṣṭavidhasaṃvaraḥ prātimokṣasaṃvara ityākhyāyate /

[205|22] nāmata eṣo 'ṣṭavidhaḥ /

[205|23] dravyatastu caturvidhaḥ /

[205|24] bhikṣusaṃvaraḥ śramaṇerasaṃvara upāsakasaṃvara upavāsasaṃvaraśca /

[205|24-205|25] ityeṣa caturvidhaḥ prātimokṣasaṃvarastu dravyataḥ /

[205|25] pratiniyatalakṣaṇatvāt /

[205|25-205|26] bhikṣusaṃvarādbhikṣuṇīsaṃvaro nānyaḥ śrāmaṇerasaṃvarācca śikṣamāṇāśrāmaṇerīsaṃvarau /

[205|26-205|27] upāsakasaṃvarādupāsikāsaṃvaro nānyaḥ /

[205|27] kathaṃ jñāyate /

[206|01] liṅgato nāmasaṃcārāt

[206|02] liṅgamiti vyañjanasyākhyā yena strīpuruṣau liṅgyete /

[206|02-206|03] liṅgato hi bhikṣubhikṣuṇyādīnāṃ nāmasaṃcāro bhavati /

[206|03] kathaṃ kṛtvā /

[206|03-206|04] parivṛtte hi vyañjane bhikṣurbhikṣuṇītyucyate bhikṣuṇī ca punarbhikṣuḥ /

[206|04-206|05] śrāmaṇerītyucyate śrāmaṇerī ca punaḥ śikṣamāṇā ca śrāmaṇeraḥ /

[206|05] upāsaka upāsiketyucyate upāsikā ca punarūpāsaka iti /

[206|05-206|06] na ca vyañjanaparivṛttau pūrvasaṃvaratyāge kāraṇamasti nāpyapūrvasaṃvarapratilambhe /

[206|06-206|07] tasmādabhinna eṣāṃ caturṇā saṃvarāṇāṃ tribhyaḥ svabhāvaḥ /

[206|08-206|10] ya upāsakasaṃvarācchrāmaṇerasaṃvaraṃ samādatte tasmācca punarbhikṣusaṃvaraṃ kiṃ te saṃvarā virativṛddhiyogādanyo 'nya ucyante pañcadaśa viṃśativat dīnāraśateravacca āhosvit pṛthageva te sakalā jāyante /

[206|10] āha /

[206|11] pṛthak

[206|12] avyāmiśrā eva te pṛthaglakṣaṇā upajāyante /

[206|12-206|13] triṣu saṃvareṣu tisraḥ prāṇātipātaviratayo yāvanmadyapānaviratayaḥ /

[206|13] evaṃ śeṣāḥ / ko nu tāsāṃ viśeṣaḥ /

[206|13-206|14] nidānaviśeṣādviśeṣaḥ /

[206|14] kathaṃ kṛtvā /

[206|14-206|17] yathā yathā hi vahutarāṇi śikṣāpadāni samāditsate tathā tathā bahutarebhyo maddapramādapadebhyo nivartamāno bahutarebhyaḥ prāṇātipātādīnāṃ nidānebhyo nivartate viratīnāṃ ca nidāneṣu pravartata iti nidānaviśeṣādviratīnāṃ viśeṣaḥ /

[206|17-206|18] evaṃ cāsati bhikṣusaṃvaraṃ pratyācakṣāṇastrīnapi saṃvarānvijahyāddayorapi tatrāntarbhāvāt /

[206|18] na caitadiṣṭam / tasmāt pṛthageva te saṃvarāḥ /

[206|19] te cāvirodhinaḥ // vakk_4.14 //

[206|20] te ca trayo 'pi saha vartante / nottarasaṃvarasamādānāt purvakasya tyāgaḥ /

[206|20-206|21] mā bhūt bhikṣusaṃvaraparityāgādanupāsaka eveti /

[206|22] kathaṃ cāyamupāsako bhavati kathamupavāsastho yāvat bhikṣuḥ /

[206|23-206|24] pañcāṣṭadaśasarvebhyo varjyebhyo viratigrahāt / upāsakopavāsasthaśramaṇoddeśabhikṣutā // vakk_4.15 //

[206|25] yathāsaṃkhyamanudeśo veditavyaḥ /

[206|25-207|01] pañccabhyo varjanīyebhyo dharmebhyo viratisamādānādupāsakasaṃvarastho bhavati /

[207|01-207|02] prāṇātipātādadattādānātkāmamithyācārāt mṛṣāvādātsurāmaireyamadyapānācca /

[207|02-207|03] aṣṭābhyo viratisamādānādupavāsasthaḥ /

[207|03-207|04] prāṇātipātādattādānābrahmacaryamṛṣāvādamadyapānebhyo gandhamālyavilepananṛtyagītavāditrāduccaśayanamahāśayanādakālabhojanācca /

[207|04-207|05] daśabhyo viratisamādānācchrāmaṇero bhavati /

[207|05] ebhya eva jātarūparajatapratigrahācca /

[207|05-207|06] nṛtyagitavāditragandhamālyavilepanaṃ cātra dvayīkṛtya daśa bhavanti /

[207|06-207|07] sarvebhya eva varjanīyebhyaḥ kāyavākkarmabhyaḥ viratisamādānāt bhikṣurityucyate /

[207|07] sa eṣa prātimokṣasaṃvaraḥ /

[207|08] śīlaṃ sucaritaṃ karma saṃvaraścocyate

[207|09] viṣamakarmaṇāṃ viratisamādānācchīlam / śītalatvāditi niruktiḥ /

[207|10] "sukhaśīlasamādānaṃ kāyo na paridahyata" iti

[207|11] gāthāvacanāt / vidvatpraśastatvātsucaritam / kriyāsvabhāvatvātkarma /

[207|11-207|12] nanu cāvijñaptirakriyetyucyate /

[207|12] sā kathaṃ kriyā bhāti /

[207|12-207|13] na kurvanti tayā samāttayā lajjinaḥ pāpamityakriyetyucyate /

[207|13] sāpi tu vijñapticittābhyāṃ kriyata iti kriyā bhavati /

[207|14] kriyāhetutvāt kriyāphalatvāccetyapare / saṃvara iti kāyavācoḥ saṃvaraṇāt /

[207|14-207|15] evaṃ tāvadaviśeṣeṇa prātimokṣasaṃvaraḥ saṃśabdyate /

[207|16] punaḥ /

[207|17] ādye vijñaptyavijñaptī prātimokṣakiyāpathaḥ // vakk_4.16 //

[207|18] saṃvarasamādānasya prathame vijñaptyavijñaptī prātimokṣa ityucyate /

[207|18-207|19] pāpasya tena prātimokṣaṇādutsarjanādityarthaḥ /

[207|19] svārthe vṛddhividhānādvaikṛtavaiśasavat /

[207|19-207|20] prātimokṣasaṃvara ityapi kāyavāksaṃvaraṇāt karmapatha ityucyate /

[207|20] maulasaṃgṛhītatvāt /

[207|20-207|21] dvitīyādiṣu kṣaṇeṣui prātimokṣasaṃvara eva na prātimokṣaḥ /

[207|21] pṛṣṭhaṃ ca na maulaḥ karmapathaḥ /

[207|22] athaiṣāṃ saṃvarāṇāṃ kena kaḥ samanvāgataḥ /

[207|23] prātimokṣānvitā aṣṭau

[207|24] prātimokṣasaṃvareṇāṣṭau nikāyāḥ samanvāgatā bhikṣurbhikṣuṇī yāvadupavāsastho 'ṣṭamaḥ /

[208|01] kiṃ khalu bāhyakānāṃ samādānaśīlaṃ nāsti / asti natu prātimokṣasaṃvaraḥ /

[208|01-208|02] kiṃ kāraṇam /

[208|02] nahi tadatyantaṃ pāpasya pratimokṣaṇāya saṃvartate / bhavasaṃniśritatvāt /

[208|03] dhyānajena tadanvitaḥ /

[208|04] dhyānāddhyāne vā jāto dhyānajaḥ / yo dhyānena samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ dhyānasaṃvareṇa /

[208|05] sāmantakamapyatra dhyānaṃ kṛtvocyate / yathā grāmasāmantakamapi grāma ityucyate /

[208|06] astyasmin grāme śāleyaṃ kṣetramasti vraiheyamiti /

[208|07] anāsraveṇāryasattvāḥ

[208|08] āryapudgalā anāsraveṇa saṃvareṇa samanvāgatāḥ / te punaḥ śaikṣāśaikṣāḥ /

[208|08-208|09] yaduktaṃ "sahabhūhetāvucyamāne dvau saṃvarau cittānuvartināvi"ti /

[208|10] katamo tau / eṣāmeva trayāṇām

[208|11] antyau cittānuvartinau // vakk_4.17 //

[208|12] dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvaraśca / na prātimokṣasaṃvaraḥ / kiṃ kāraṇam /

[208|12-208|13] anyacittācittakasyāpyanuvṛtteḥ /

[208|13] punastāveva dhyānānāsravasaṃvarau prahāṇasaṃvarākhyāṃ labhete /

[208|14] kasyāmavasthāyāmityāha

[208|15] anāgamye prahāṇākhyau tāvānantaryamārgajau /

[208|16] anāgamye tau dhyānānāsravasaṃvarau navasvānantaryamārgeṣu prahāṇasaṃvarāvityucyete /

[208|17] tābhyāṃ dauḥśīlyasya tatsamutthāpakānāṃ ca kleśānāṃ prahāṇāt /

[208|17-208|18] ata eva syāddhyānasaṃvaro na prahāṇasaṃvara iti catuṣkoṭikaṃ kriyate //

[208|18-208|19] prathamā koṭiranāgamyānantaryamārgavarjyaḥ sāsravo dhyānasaṃvaraḥ /

[208|19] dvitīyā anāgamyānantaryamārgeṣvanāsravaḥ /

[208|20] tṛtīyā anāgamyānantaryamārgeṣu sāsravaḥ /

[208|20-208|21] caturthī anāgamyānantaryamārgavarjyo 'nāsravasaṃvaraḥ /

[208|21-208|22] evaṃ syādanāsravasaṃvaro na prahāṇasaṃvara iti catuṣkoṭikaṃ yathāyogaṃ veditavyam /

[208|22] yattarhi bhagavatoktaṃ

[208|23-208|24] "kāyena saṃvaraḥ sādhu sādhu vācā 'tha saṃvaraḥ / manasā saṃvaraḥ sādhu sādhu sarvatra saṃvaraḥ / iti /

[208|25] yaccoktaṃ "cakṣurindriyeṇa saṃvarasaṃvṛto viharatī"ti /

[208|25-208|26] etau manaindriyasaṃvarau kiṃsvabhāvau /

[208|26] naitāvavijñaptiśīlasvabhāvau / kiṃ tarhi /

[209|01] saṃprajñānasmṛtī dve tu manaindriyasaṃvarau // vakk_4.18 //

[209|02-209|03] pratyekaṃ dvisvabhāvajñapanārthaṃ punardvigrahaṇaṃ mā yathāsaṃkhyaṃ vijñāyīti manaḥsaṃvaro 'pi smṛtisaṃprajñānasvabhāva iti /

[209|03] indriyasaṃvaro 'pi /

[209|04] idaṃ vicāryate /

[209|04-209|05] kaḥ katamayā vijñaptyā 'vijñaptyā vā kiyantaṃ kālaṃ samanvāgata iti /

[209|05] tatra

[209|06] prātimmokṣasthito nityamatyāgādvartamānayā /

[209|07] avijñaptyā 'nvitaḥ

[209|08-209|09] yaḥ prātimokṣāsaṃvarasthaḥ pudgala uktaḥ sa yāvattāmavijñaptir na tyajati tāvattayā vartamānayā nityaṃ samanvāgataḥ /

[209|10] pūrvāt kṣaṇādūrdhvamatītayā // vakk_4.19 //

[209|11][ prathamāt kṣaṇādūrdhvamatītayā 'pi samanvāgataḥ /

[209|11-209|12] atyāgāditi sarvatrādhikṛtaṃ veditavyam /

[209|12] yathā prātimokṣasaṃvarastha uktaḥ

[209|13] tathaivāsaṃvarastho 'pi

[209|14-209|15] asaṃvarastho 'pi yāvadasaṃvaraṃ na tyajati tāvannityamavijñaptyā vartamānayā samanvāgataḥ /

[209|15] kṣaṇādūrdhvamatītayā 'pi /

[209|16] dhyānasaṃvaravān sadā /

[209|17] atītājātayā

[209|18-209|19] dhyānasaṃvarasya lābhī nityamatītānāgatābhyāmavijñaptibhyāṃ samanvāgataḥ ātyāgāt /

[209|19] prathame hi kṣaṇe sa janmāntaratyaktaṃ dhyānasaṃvaramatītaṃ labhate /

[209|20] āryastu prathame nābhyatītayā // vakk_4.20 //

[209|21] āryastu pudgalo 'pyevamanāsravyā / ayaṃ tu viśeṣaḥ /

[209|21-209|22] sa prathame kṣaṇe nātītayā samanvāgato mārgasya pūrvamanutpāditatvāt /

[210|01] samāhitāryamārgasthau tau yuktau vartamānayā /

[210|02-210|03] tau dhyānānāsravasaṃvarānvitau samāhitaryamārgasamāpannau vartamānayā avijñaptyā samanvāgatau yathākramaṃ na tu vyutthitau /

[210|03-210|04] saṃvarāsaṃvarasthānāṃ tāvadeṣa vṛttāntaḥ /

[210|05] athedānīṃ madhyasthasya /

[210|06] madhyasthasyāsti cedādau madhyayā

[210|07] yo naiva saṃvare nāsaṃvare sthitaḥ sa madhyasthaḥ /

[210|07-210|08] tasya nāvaśyamavijñaptirasti /

[210|08] yasya tvasti dauḥśīlyaśīlāṅgādisaṃgṛhītā sa ādau madhyayā samanvāgataḥ /

[210|09] vartamānā hyavijñaptiratītānāgatayormadhyād

[210|10] ūrdhvaṃ dvikālayā // vakk_4.21 //

[210|11] prathamāt kṣaṇādūrdhvamatītayā vartamānayā ca / ātyāgāditi vartate /

[210|11-210|12] kimasaṃvarasthaḥ kadācitkuśalayā vijñaptyā samanvāgato bhavati saṃvarastho vā punarakuśalayā bhavati /

[210|13] bhavan kadā kiyantaṃ vā kālamityāha

[210|14-210|15] asaṃvarasthaḥ śubhayā 'śubhayā saṃvare sthitaḥ / avijñaptyānvito yāvat prasādakleśavegavān // vakk_4.22 //

[210|16-210|18] yena prasādavegenāsaṃvarasthasya kuśalā 'vijñaptirutpadyate stavavandanādikriyāṃ kurvataḥ yena ca kleśavegena saṃvarasthasyākuśalā 'vijñaptirutpadyate vadhabandhanatāḍanādikriyāṃ kurvataḥ tau yāvadanuvartete tāvatte apyavijñaptī /

[210|18-210|19] sa ādye kṣaṇe vartamānayaivāvijñaptyā samanvāgato bhavatyanyeṣvatītayā 'pi /

[210|19] avijñaptyadhikāraḥ samāptaḥ /

[210|20] vijñaptyā tu punaḥ sarve kurvanto madhyayānvitāḥ /

[210|21] sarve saṃvarāsaṃvaramadhyasthā yāvadijñaptiṃ kurvanti tāvattayā vartamānayā samanvāgatāḥ /

[210|22] atītayā kṣaṇādūrdhvamātyāgāt

[210|23] prathamāt kṣaṇādūrdhvamātyāgādatītayā vijñaptyā samanvāgato bhavati /

[210|24] nāstyajātayā // vakk_4.23 //

[211|01] anāgatayā tu vijñaptyā na kaścit samanvāgataḥ /

[211|02] nivṛtānivṛtābhyāṃ ca nātītābhyāṃ samanvitaḥ /

[211|03] atītābhyāmapi nivṛtānivṛtāvyākṛtābhyāṃ vijñaptibhyāṃ na kaścitsamanvāgataḥ /

[211|04] durbalasya hi dharmasya prāptirapi durbalā nānubandhībhavati / kiṅkṛtaṃ tasyā daurbalyam /

[211|05] cittakṛtam / cittasyāpi tarhi nivṛtāvyākṛtasya mā bhūt / naitadevam /

[211|05-211|06] jaḍā hi vijñaptiḥ paratantrā ca /

[211|06] na caivaṃ cittam /

[211|06-211|07] sā hi vijñaptirdurbalenotthāpitā durbalatarā bhavati /

[211|08] asaṃvarastha ityuktam / ko 'yamasaṃvaro nāma /

[211|09] asaṃvaro duścaritaṃ dauḥśīlyaṃ karmaṃ tatpathaḥ // vakk_4.24 //

[211|10] asaṃvarasyeme paryāyaśabdāḥ / tatra kāyavācorasaṃvaraṇādasaṃvaraḥ /

[211|10-211|11] sadbhiḥ kutsitatvādaniṣṭaphalatvād duścaritam /

[211|11] śīlavipakṣāddauḥśīlyam / kāyavākkarmatvātkarma /

[211|12] maulasaṃgṛhītatvātkarmapathaḥ / syādvijñaptyā samanvāgato nāvijñaptyeti catuṣkoṭikam /

[211|13] tatra tāvat /

[211|14] vijñaptyaivānvitaḥ kurvanmadhyastho mṛducetanaḥ /

[211|15-211|17] mṛdvyā cetanayā kuśalamakukśalaṃ vā kurvannaivasaṃvaranāsaṃvarasthito vijñaptyaiva samanvāgato bhavati nāvijñaptyā prāgevāvyākṛte anyatraupadhikapuṇyakriyāvastukarmapathebhyaḥ /

[211|18] tyaktānutpannavijñaptiravijñaptyāryapudgalaḥ // vakk_4.25 //

[211|19-211|20] avijñaptyaiva samanvāgato na vijñaptyā yenāryapudgalena janmāntaraparivṛttau na tāvadvijñaptaṃ vā punarvihīnam /

[211|20-211|21] uktaṃ saṃvarāsaṃvaramadhyasthānāṃ vijñaptyavijñaptisamanvāgamanavyavasthānam /

[211|22] athaite saṃvarāḥ kathaṃ labhyante /

[211|23] dhyānajo dhyanabhūmyaiva labhyate

[211|24-211|25] yadā dhyānabhūmikaṃ cittaṃ pratilabhyate maulīyaṃ sāmantakīyaṃ vā sāsravaṃ tadā dhyānasaṃvaro 'pi sahabhūtatvāt /

[211|26] anāsravastayā / [211|27] āryayā

[211|28] tayaiva dhyānabhūmyā 'nāsravayā labhyamānayā 'nāsravaḥ saṃvaro labhyate /

[211|28-211|30] tatra ṣaṭ dhyānabhūmayo 'nāsravā bhavanti catvāri dhyānāni anāgamyasyānantaraṃ ceti paścātpravedayiṣyāmaḥ /

[212|01] prātimokṣākhyaḥ paravijñapanādibhiḥ // vakk_4.26 //

[212|02] prātimokṣasaṃvarastu paravijñaptito labhyate / yadyenaṃ paro vijñapayati asau ca param /

[212|03] sa punaḥ saṃghādvā pudgalādvā / saṃdhādbhīkṣubhikṣuṇīśikṣamāṇāsaṃvarāḥ pudgalāddanye /

[212|04] daśavidhā upasaṃpaditi vinayavibhāṣikāḥ / tasya ūpasaṃgrahaṇārthamādiśabdaḥ /

[212|04-212|09] svayaṃbhūtvena buddhānāṃ pratyekabuddhānāṃ ca niyāmāvakrāntyā pañcakānām ehibhikṣukayā yaśaḥprabhṛtīnām śāsturabhyupagamānmahākāśyapasya praśnārādhanena sodāyinaḥ gurudharmābhyupagamena mahāprajāpatyāḥ dūtena dharmadinnāyāḥ vinayaddharapañcamena pratyantimeṣu janapadeṣu daśavargeṇa madhyeṣu janapadeṣu śaraṇagamanaṃ traivācikena ṣaṣṭibhadravargapūgopasaṃpāditānāmiti teṣāṃ nāvaśyaṃ vijñaptyadhīnaḥ prātimokṣasaṃvaraḥ /

[212|09-212|10] sa punareṣa prātimokṣāsaṃvaraḥ samādīyamānaḥ kiyantaṃ kālaṃ samādātavyaḥ /

[212|11] yāvajjīvaṃ samādānamahorātraṃ ca saṃvṛteḥ /

[212|12-212|13] saptanaikāyikasya prātimokṣasaṃvarasya yāvajjīvaṃ samādānam upavāsasaṃvarasyāhorātramityeṣa niyamaḥ /

[212|13] kiṃ kāraṇam / dvau hi kālaparyantau /

[212|13-212|14] ahorātraparyanto jīvitaparyantaśca /

[212|14] ahārotrāṇāṃ paunaruktyena pakṣādayaḥ / kālo nāma ka eṣa dharmaḥ /

[212|15] saṃskāraparidīpanādhivacanametat / ālokāvasthā hi dvīpeṣu divasa ityucyate /

[212|16] tamo 'vasthā rātriḥ / yuktaṃ tāvajjīvitādūrdhvaṃ satyapi samādāne saṃvarasyānutpattiḥ /

[212|17] visabhāgatvādāśrayasya tena ca tatrāprayogādasmaraṇācca /

[212|17-212|19] athāhorātrādūrdhvaṃ pañcarātraṃ daśarātraṃ vā upavāsasamādānasya kaḥ pratibandho bahūnāmupavāsasaṃvarāṇāmutpattau /

[212|19-212|20] itthamasti pratibandho yadbhagavānahorātrikamevopavāsaṃ sūtre śāstisma /

[212|20] idamidānīṃ saṃpradhāryam /

[212|20-212|22] kiṃ tāvadahorātrādūrdhvaṃ saṃvarasyānutpartti paśyatā tathāgatenāhorātrika upavāso deśita utāho durbalendriyāṇāmahorātrake 'pi saṃvarasamādānena saṃniyojanārthamiti /

[212|22] kutastvetadevaṃ tarkyate /

[212|22-212|23] ahorātrāt pareṇāpi saṃvarotpattau yuktyavirodhāt /

[212|23-212|24] tadetatkasyacidapyahorātrādūrdhvamadeśanāṃ necchanti vaibhāṣikāḥ /

[212|24] asaṃvarasyedānīṃ kaḥ kālaniyamaḥ /

[212|25] nāsaṃvaro 'styahorātraṃ

[212|26] yāvajjīvaṃ pāpakarmābhyupagamādasaṃvara upajāyate nāhorātraṃ yathopavāsaḥ / kiṃ kāraṇam /

[213|01] na kilaivaṃ pragṛhyate // vakk_4.27 //

[213|02-213|03] na kila kaścidevamasaṃvaraṃ samādatte yathopavāsaṃ kaccidahamahorātramasaṃvṛtaḥ syāmiti /

[213|03] kutsitatvātkarmaṇaḥ /

[213|03-213|04] evaṃ caiva na kaścidādatte kaccidahaṃ yāvajīvamasaṃvṛtaḥ syāmiti /

[213|04] yāvajjīvamapyasya lābho na syāt /

[213|04-213|06] yadyapi naivamādatte tathāpyatyantavipannenāśayena tāṃ kriyāṃ prakurvannasaṃvaraṃ pratilabhate na kālāntaravipannena /

[213|06] upavāsasaṃvarastu samādānabalādhānādanātyantike 'pyāśaye labhyata eva /

[213|07] saṃvarārthitvāt /

[213|07-213|08] yadi punaḥ kaścidasaṃvareṇāpyarthī kālāntaramasaṃvaraṃ samādadīta so 'vaśyaṃ labheta /

[213|08] na tvedadṛṣṭamiti naivaṃ vyavasthāpyate /

[213|09] avijñaptivadasaṃvaro 'pi nāsti dravyata iti sautrāntikāḥ /

[213|09-213|10] sa eva tu pāpakriyābhisaṃdhirasaṃvaraḥ /

[213|10] sānubandho yataḥ kuśalacitto 'pi tadvānucyate /

[213|10-213|11] tasyānirākṛtatvāt /

[213|12] athāhorātraṃ gṛhyamāṇa upavāsaḥ kathaṃ grahītavyaḥ /

[213|13-213|14] kālyaṃ grāhyo 'nyato nīcaiḥ sthitenoktānuvāditā / upavāsaḥ samagrāṅgo nirbhuṣeṇāniśākṣayāt // vakk_4.28 //

[213|15] kālyaṃ tāvatsūryodayakāle ahorātrikatvātsaṃvarasya /

[213|15-213|16] yastu pūrvakṛtasamādāno nityamaṣṭabhyāmupaceṣyāmīti sa bhuktvāpi gṛhṇīyāt /

[213|16-213|17] anyataśca grahītavyo na svayamevāparāpekṣayā satsvapi pratyayeṣvanatikramārtham /

[213|17-213|18] nīcaiḥ sthitenotkuṭṭakena vā jānupātena vā kapotakamañjaliṃ kṛtvā 'nyatra sthāsyāt /

[213|18-213|19] agauravasya hi saṃvaro notpadyate /

[213|19] dātuśca vacanamanubruvīta / na pūrvaṃ na yugapat /

[213|19-213|20] evaṃ hyasau parasmāt gṛhīto bhavati /

[213|20] anyathā hi dānagrahaṇaṃ na sidhyet /

[213|20-213|21] samagrāṅgaścāṣṭāṅga eva grahītavyo na vikalāṅgaḥ /

[213|21] nirbhūṣeṇa ca / ājasrikamabhyalaṅkāraṃ muktvā /

[213|22] ājasriko hyalaṅkāro nātyarthaṃ madamādadhāti /

[213|22-213|23] ārātriparikṣayācca grahītavyo yāvat punaḥ sūryodayāt /

[213|23-213|24] ato 'nyathā gṛhṇataḥ sucaritamātraṃ syānnatūpavāsasaṃvaraḥ /

[213|24-213|25] evaṃ ca kṛtvā aurabhrikapāradārikayo rātridivasopavāsakayoḥ sāphalyaṃ prayujyate /

[213|25] arhatāṃ samīpe vasantyanenetyupavāsasteṣāmanuśikṣaṇāt /

[213|25-213|26] yāvajjīvikasaṃvarasamīpe vasantyanene tyapare /

[213|26-213|27] alpakuśalamūlānāṃ kuśalamūlapoṣaṇāt poṣadha iti vā /

[214|01-214|02] "poṣaṃ dadhāti manasaḥ kuśalasya yasmāduktastato bhagavatā kila poṣadho 'yami"ti /

[214|03] kimarthaṃ punaraṣṭāṅganyupādīyante / yasmāt

[214|04] śīlāṅgānyapramādāṅgaṃ vratāṅgāni yathākramam /

[214|05] catvāryekaṃ tathā trīṇi

[214|06] catvāri tāvacchīlāṅgāni yāvanmṛṣāvādaviratiḥ / prakṛtisāvadyaviratitvāt /

[214|07] ekamapramādāṅga madyapānādviratiḥ / samāttaśīlo 'pi madyapaḥ pramādyeta /

[214|07-214|08] trīṇi vṛtāṅgāni yāvadakālabhojanādviratiḥ /

[214|08] saṃvegānuguṇatvāt /

[214|08-214|09] kiṃ punarebhirapramādāṅgavṛtāṅgairanupāttaiḥ syāt /

[214|10] smṛtināśo madaśca taiḥ // vakk_4.29 //

[214|11] madyaṃ hi pivataḥ kāryā kāryasmṛtireva naśyet /

[214|11-214|12] uccaśayanamahāśayananṛttagītādikaṃ pratisevamānasya madaḥ saṃbhavet /

[214|12] mattasya ca dauḥśīlyamadūraṃ bhavet /

[214|12-214|14] kāle punarbhuñjānasyocitabhaktakālaparihārādupavāsasmṛtiḥ saṃvegaścopatiṣṭhet /

[214|14] tadabhāvādubhayaṃ na syāditi /

[214|14-214|15] kecittu khalvakālabhojanāt prativiratimevopavāsaṃ manyante /

[214|15] tasya śeṣāṇyaṣṭāṅgānīti /

[214|15-214|16] nṛtyagotavāditraṃ gandhamālyavilepanaṃ ca dvayaṃ kṛtvā /

[214|16] evaṃ tu sati sūtrapāṭho na yujyeta /

[214|16-214|18] akālabhojanādvirati muktvā "anenāhamaṣṭamāṅgena teṣāmāryāṇāmarhatāṃ śikṣāyāmanuśikṣe anuvidhīya" iti /

[214|18] kastarhi so 'nya upavāso yasyemānyaṅgāni / samudāyasyāvayavā aṅgāni /

[214|19-214|20] yathā sthasyāṅgāni caturaṅgo balakāyaḥ pañcāṅgaṃ tūryaṃ tathā 'ṣṭāṅga upavāso draṣṭavyaḥ /

[214|20-214|21] akālabhojanāt prativiratirūpavāsa upavāsāṅgaṃ ca yathā samyagdṛṣṭirmārgo mārgāṅgaṃ ca /

[214|21-214|22] dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ bodhirvodhyaṅgaṃ samādhirdhyānaṃ dhyānāṅgaṃ ceti vaibhāṣikāḥ / [214|22-214|23] natu teṣāmeva samyagdṛṣṭyādīnāṃ ta evāṅgatvāya kalpanta iti /

[214|23-214|24] pūrvakāḥ samyagdṛṣṭyādaya uttareṣāmaṅgaṃ yadi syuḥ prathamakṣaṇotpanna āryamārgo nāṣṭāṅgaḥ syāt /

[214|25] kiṃ khalvayamupavāsakasyaivopavāsa āhosvidanyasyāpi /

[214|26] anyasyāpyupavāso 'sti śaraṇaṃ tvagatasya na /

[214|27-215|01] anupavāsako 'pi yastamahorātraṃ buddhadharmasaṃghān śaraṇaṃ gatvopavāsaṃ gṛhṇāti tasyotpadyate upavāsasaṃvaro nānyathā /

[215|01] anyatrājñānāt /

[215|01-215|04] sūtra uktaṃ "yataśca mahānāman gṛhī avadātavasanaḥ puruṣaḥ puruṣendriyeṇa samanvāgato buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati dharmaṃ saṃghaṃ śaraṇaṃ gacchati vācaṃ ca bhāṣate upavāsakaṃ ca māṃ dharaya /

[215|04] iyatā upāvāsako bhavatī"ti / tat kiṃ śaraṇagamanādevopavāsako bhavati /

[215|05] bhavatīti bahirdeśakāḥ / na vinā saṃvareṇeti kāśmīrāḥ / yattarhi sūtra uktam /

[215|06] nāstyatra virodhaḥ / yasmādasyotpadyate tata eva

[215|07] upāsakatvopagamātsaṃvṛt

[215|08] upāsakatvābhyupagamādevāsyopāsakasaṃvaro jāyate /

[215|08-215|09] "yadevābhyupagacchatyupāsakaṃ māṃ dhārayetyādyagreṇa yāvajjīvaṃ prāṇāpetami"ti /

[215|09-215|10] prāṇātipātādyapetamityartho madhyapadalopāt /

[215|10] laghusaṃvarasyāpi vyutpādanārthaṃ śikṣāpadānām

[215|11] uktistu bhikṣuvat // vakk_4.30 //

[215|12-215|13] yathaivaṃ bhikṣurlabdhasaṃvaro 'pi punaḥ śikṣāpadāni grāhyate śrāmaṇeraśca vyutpādanārthamita ścāmutaśca te saṃvara iti tathopavāsako 'pi na tu vinā saṃvareṇopāsako 'sti /

[215|14] sarve cet saṃvṛtā ekadeśakāryādayaḥ katham /

[215|15-215|16] yadi sarva evopāsakā upāsakasaṃvarasthāḥ kathaṃ bhagavatā ekadeśakārī pradeśakārī yadbhūyaḥkārī pūripūrṇakārī copāsaka uktaḥ /

[215|17] tatpālanāt kila proktāḥ

[215|18] yo hi yacchikṣāpadaṃ pālayati sa tatkārītyuktaḥ / sarve tu samaṃ saṃvarasthāḥ /

[215|19] idamutsūtraṃ vartate / kimatrotsūtram /

[215|19-215|20] upāsakatvābhyupagamādeva saṃvaralābho yasmāt prāṇatipātamityāheti /

[215|20] na hyevaṃ sūtrapāṭhaḥ ukto yathā mahānāmasūtre pāṭhaḥ /

[215|21] tatraiva copāsakalakṣaṇopadeśo nānyatra /

[215|21-215|22] yatra tveṣa pāṭho "yāvajjīvaṃ prāṇāpetaṃ śaraṇagatamabhiprasannami"ti /

[215|22-215|23] tatra te dṛṣṭasatyā "avetyaprasādānvayaṃ prāṇairapi saddharmopagamanaṃ darśayanti sma /

[215|23] jīvitaheto rapyabhavyā vayamenaṃ dharmaṃ parityaktu"miti /

[215|23-215|24] na tveṣa lakṣaṇopadeśaḥ saṃvarasya /

[215|24] prāṇāpetaṃ tu na kvacit paṭhyate /

[215|24-216|01] kaścaitadaparisphuṭārthaṃ paṭhet /

[216|01] ekadeśakāryādīṃstu khaṇḍitaśikṣānadhikṛtya praśna eva na yujyate /

[216|02] kuto visarjanamāveṇikadharmāṇām /

[216|02-216|03] ko hyapāsakasaṃvaraṃ jānan etanna jñāsyate yo hi yacchikṣāpadaṃ na khaṇḍayati sa tatkārī bhavatīti /

[216|03-216|04] upāsakasaṃvarasya tu parimāṇānabhijñāṃstanmātraśikṣākṣamān pratyeṣa praśno yujyate /

[216|04-216|05] "kiyatā bhadantopāsaka ekadeśakārī bhavati yāvat paripūrṇakārī bhavati /"

[216|05-216|06] yadi tarhi vinā saṃvareṇopāsakaḥ syādvikalena vā bhikṣuśrāmaṇerāvapi syātām /

[216|06-216|07] kathaṃ tāvadeṣāmupāsakasaṃvarādīnāmaṅgapratiniyamo bhavati /

[216|07] śāstṛprajñaptivaśāt /

[216|08] upāsakatvādipratiniyamo 'pi śāstṛprajñaptivaśādiṣyatām /

[216|08-216|09] vināpi hi saṃvareṇopāsakaḥ prajñaptito na tu bhikṣuśrāmaṇerāviti te tvetannecchanti kāśmīrāḥ /

[216|09-216|10] sarveṣāṃ tu saṃvarāṇām /

[216|11] mṛdvāditvaṃ yathā manaḥ // vakk_4.31 //

[216|12] mṛdumadhyādhimātratvaṃ sasaṃtānacittavaśāt /

[216|12-216|13] evaṃ ca kṛtvā 'rhato 'pi mṛduḥ prātimokṣasaṃvaraḥ syāt pṛthagjanasyādhimātraḥ /

[216|13-216|14] kiṃ punaḥ saṃvaragrahaṇādevopāsakaḥ syādvinā śaraṇagamanaiḥ /

[216|14] na syādanyatrājñānāt /

[216|15] yo buddhadharmasaṃghāñcharaṇaṃ gacchati kimasau śaraṇaṃ gacchati /

[216|16-216|17] buddhasaṃghakarāndharmānaśaikṣānubhayāṃśca saḥ / nirvāṇaṃ ceti śaraṇaṃ yo yāti śāraṇatrayam // vakk_4.32 //

[216|18-216|20] yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati aśaikṣānasau budhakarakāndharmāñcharaṇaṃ gacchati yeṣāṃ prādhānyena sa ātmabhāvo budhā ityucyate yeṣāṃ vā lābhena sarvāvabodhasāmarthyādbuddho bhavati /

[216|20] ke punaste / kṣayajñānādayaḥ saparivārāḥ /

[216|20-216|21] rūpakāyasya pūrvaṃ paścāccāviśeṣāt /

[216|21] kiṃ sarvabuddhānathaikam / lakṣaṇataḥ sarvabudhān /

[216|21-216|22] mārgasyāvilakṣāṇatvāt /

[216|22-216|23] yaḥ saṃghaṃ śaraṇaṃ gacchati śaikṣāśaikṣānasausaṃghakarakānharmān gacchati yeṣāṃ lābhenāṣṭau pudgalāḥ saṃghībhavanti /

[216|23] abhedatvāt /

[216|24] kiṃ sarvasaṃghānathaikam / lakṣaṇataḥ sarvasaṃghānmārgasyāvilakṣaṇatvāt /

[216|24-216|26] yattu sūtra uktaṃ "yo 'pyasau bhaviṣyatyanāgate 'dhvani saṃgho nāma tamapi śaraṇaṃ gacchatami "ti /

[216|26] tatpratyakṣabhāvinaḥ saṃvaratvasyodbhāvanārtham /

[216|26-216|27] yo dharmaṃ śaraṇaṃ gacchati asau nirvāṇaṃ śaraṇaṃ gacchati pratisaṃkhyānirodham /

[216|27-216|28] svaparasaṃtānaklelśānāṃ duḥkhasya ca śāntyekalakṣaṇātvāt /

[216|28-216|29] yadyaśaikṣā dharmā eva buddhaḥ kathaṃ tathāgatasyāntike dukṣṭacittarudhirotpādanādānantaryaṃ bhavati /

[216|29-217|01] āśrayavipādanātte 'pi vipāditā bhavantīti vaibhāṣikāḥ /

[217|01] śāstraṃ tu naivaṃ vācakamaśaikṣā dharmā eva buddha iti /

[217|01-217|02] kiṃ tarhi /

[217|02] buddhakarakā iti / ata āśrayasya buddhatvāpratiṣedhādacodyamevaitat /

[217|02-217|03] anyathā hi laukikacittastho na buddhaḥ syānna saṃghaḥ śīlameva ca bhikṣukarakaṃ bhikṣuḥ syāt /

[217|04] yathā tu yo bhikṣūn pūjayati bhikṣukarakamasau śīlaṃ pūjayati /

[217|04-217|05] evaṃ yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchatyaśaikṣānasau buddhakarakāndharmān śaraṇaṃ gacchati /

[217|05-217|06] yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati so 'ṣṭādaśāveṇikānbuddharmānityapare /

[217|06-217|07] kiṃsvabhāvāni śaraṇagamanāni /

[217|07] vāgvijñaptisvabhāvāni / kaḥ punaḥ śaraṇārthaḥ /

[217|07-217|08] trāṇārthaḥ śaraṇārthaḥ /

[217|08] tadāśrayeṇa sarvaduḥkhātyantanirmokṣāt / uktaṃ hi bhagavatā

[217|09-217|10] "bahavaḥ śaraṇaṃ yānti parvatāṃśca vanāni ca ārāmānvṛkṣāṃścaityāṃśca manuṣyā bhayavarjitāḥ //

[217|11-217|12] na tvetaccharaṇaṃ śreṣṭhaṃ naitaccharaṇamuttamam / naitaccharaṇamāgamya sarvaduḥkhātpramucyate //

[217|13-217|14] yastu buddhaṃ ca dharmaṃ ca saṃghaṃ ca śaraṇaṃ gataḥ / catvāri cāryasatyāni paśyati prajñayā yadā //

[217|15-217|16] duḥkhaṃ duḥkhasamutpādaṃ duḥkhasya samatikramam / āryaṃ cāṣṭāṅgikaṃ mārgaṃ kṣemaṃ nirvāṇagāminam //

[217|17-217|18] etaddhi śaraṇaṃ śreṣṭhametaccharaṇamuttamam / etaccharaṇamāgamya sarvaduḥkhāt pramucyate //"iti /

[217|19] eta eva śaraṇagamanāni sarvasaṃvarasamādāneṣu dvārabhūtāni /

[217|20-217|21] kiṃ punaḥ kāraṇamanyeṣu saṃvareṣvabrahmacaryādviratiḥ śikṣāpadaṃ vyavasthāpitam upāsakasya tu kāmamithyācārāt /

[217|22] mithyācārātigarhyatvātsaukaryādakriyāptitaḥ /

[217|23] kāmamithyācāro hi loke 'tyantaṃ garhitaḥ / pareṣāṃ dāropaghātādāpāyikatvācca /

[217|24] na tathā 'brahmacaryam /

[217|24-217|25] sukarā ca kāmamithyācārādviratirgṛhānadhyāvasatāṃ duṣkarātvabrahmacaryāditi duṣkaraṃ karttuṃ notsaheran /

[217|25-217|26] āryāścākaraṇasaṃvaraṃ kāmamithyācārāt pratilabhante /

[217|26-218|01] janmāntareṣvapyanadhyācaraṇānnatvabrahmacryādityupāsakasyāpi tasmādeva viratiḥ śikṣāpadaṃ vyavasthāpitaṃ mā bhūt parivṛttajanmāntaraḥ śaikṣa upāsakasaṃvarāṅgeṣvasaṃvṛta iti /

[218|01-218|02] akriyāniyamo hyakaraṇasaṃvaraḥ /

[218|02-218|03] ya upāsakāḥ santo bhāryāḥ pariṇayanti kiṃ taistābhyo 'pi saṃvaraḥ pratilabdho 'tha na /

[218|03] pratilabdho mā bhūt prādeśikasaṃvaralābha iti /

[218|03-218|04] kathaṃ saṃvarakṣobho na bhavati /

[218|04] yasmāt

[218|05] yathābhyupagamaṃ lābhaḥ saṃvarasya na saṃtateḥ // vakk_4.33 //

[218|06] yathā hyeṣāmabhyupagamastathā saṃvaralābhaḥ / kathaṃ caiṣāmabhyupagamaḥ /

[218|06-218|07] kāmamithyācārādviramāmīti /

[218|07-218|08] na tvatra saṃtāne mayā brahmacaryaṃ na kartavyamityata evaiṣāṃ tadadhiṣṭhātkāmamithyācārāṅgādeva saṃvaralābho nābrahmacaryāditi nāsti bhāryībhūtāyāṃ saṃvarakṣobhaḥ /

[218|09-218|10] atha kasmāt mṛṣāvādād viratirevopāsakasaṃvaraśikṣāpadaṃ na paiśunyādiviratiḥ /

[218|10] ebhireva ca tribhiḥ kāraṇaiḥ /

[218|11] "mṛṣāvādātigarhyatvāt saukaryādakriyāptitaḥ /"

[218|12] mṛṣāvādaprasaṅgācca sarvaśikṣāvyatikrame /

[218|13-218|15] sarvatra hi śikṣātikrame samanuyujyamānasyopasthitamidaṃ bhavati nāhamevamahārṣamiti mṛṣāvādasya prasaṅgo bhavatyato mṛṣāvādādviratirvidhīyate kathaṃ kṛtātikramo 'pyātmani māviṣkuryāditi /

[218|15-218|16] kiṃ punaḥ kāraṇaṃ pratikṣepaṇasāvadyācchikṣāpadasya na vyavasthāpitam /

[218|17] pratikṣepaṇasāvadyānmadyādeva

[218|18] kiṃ kāraṇaṃ madyādeva nānyasmāt /

[218|19] anyaguptaye // vakk_4.34 //

[218|20] madyaṃ pivato 'nyānyapyaṅgānyaguptāni syuḥ /

[218|20-218|21] kathaṃ punarmadyapānaṃ pratikṣepaṇasāvadyaṃ gamyate /

[218|21] prakṛtisāvadyalakṣaṇābhāvāt /

[218|21-218|22] prakṛtisāvadyaṃ hi kliṣṭenaiva cittenādhyācaryate /

[218|22] śakyaṃ tu madyaṃ pratīkārabuddhyaiva pātuṃ yāvanna madayet /

[218|22-218|23] kliṣṭameva taccittaṃ yanmadanīyaṃ jñātvā pibati /

[218|23-218|24] na tat kliṣṭaṃ yadamadanīyamātrāṃ viditvā pibati /

[218|24] prakṛtisāvadyaṃ madyamiti vinayadharāḥ /

[218|24-218|25] "kathaṃ bhadanta glāna upasthātavyaḥ /

[218|25-218|26] prakṛtisāvadyamupālin sthāpayitvā" ityuktaṃ bhagavatā /

[218|26] śākyeṣu ca glāneṣu madyapānaṃ nābhyanujñātam /

[218|27-218|28] idaṃ coktaṃ māṃ bhikṣavaḥ śāstāramuddiśadbhiḥ kuśāgreṇāpi madyaṃ na pātavyami" tyataḥ prakṛtisāvadyamiti jñāyate /

[218|28] āryaiśca janmāntaragatairapyanadhyācārāt /

[218|29] prāṇivadhādivat / kāyaduścaritavacanāddurgatigamanācceti / netyābhidhārmikāḥ /

[219|01-219|02] utsargavihitasyāpi glāneṣu prajñaptisāvadyasya punarmadyasyāpavādaḥ prasaṅgaparihārārthaṃ madnīyamātrānīyamanāt/

[219|02] ata eva kuśāgrapānapratiṣedhaḥ /

[219|03] āryairanadhyācaraṇaṃ hrīmattvāttena ca smṛtināśāt /

[219|03-219|04] alpakasyāpyapānamaniyamādviṣavat /

[219|04] duścaritavacanaṃ pramādasthānatvāt /

[219|04-219|05] ata evātra pramādasthānagrahaṇaṃ nānyeṣu teṣāṃ prakṛtisāvadyatvāt /

[219|05] atyāsevitena durgatigamanābhidhānam /

[219|05-219|06] tatprasaṅgenābhīkṣṇamakuśalasaṃtatipravṛtterāpāyikasya karmaṇa ākṣepādvṛttilābhādvā /

[219|06-219|07] surāmaireyamadyapramādasthānamiti ko 'rthaḥ /

[219|07] surā anāsavaḥ / maireyaṃ dravāsavaḥ /

[219|07-219|08] te ca kadācidaprāptacyutamadyabhāve bhavataḥ ityato madyagrahaṇam /

[219|08-219|09] pūgaphalakodravādayo 'pi madayantīti surāmaireyagrahaṇam /

[219|09-219|10] prajñaptisāvadyasyāpyādareṇa praheyatve kāraṇajñāpanārthaṃ pramādasthānavacanam /

[219|10] sarvapramādāspadatvāditi /

[219|11-219|12] ya ime trayaḥ prātimokṣadhyānānāsravasaṃvarāḥ kimeṣāṃ yata eko labhyate tataḥ śeṣau /

[219|12] netyāha / kiṃ tarhi /

[219|13] sarvobhayebhyaḥ kāmāpto vartamānebhya āpyate /

[219|14] vartamānebhya eva skandhāyatana dhātubhyaḥ kāmāpta iti prātimokṣasaṃvaraḥ /

[219|15] sarvebhya iti maulaprayogapṛṣṭhebhyaḥ /

[219|15-219|17] ubhayebhya iti sattvāsattvākhyebhyaḥ prakṛtipratikṣepaṇasāvadyebhyaśca vartamānebhya eva skandhāyatanadhātubhyo labhyate /

[219|17] sattvādhiṣṭānapravṛttatvāt nātītānāgatebhyaḥ / teṣāmasattvasaṃkhyātatvāt /

[219|18] maulebhyaḥ sarvakālebhyo dhyānānāsravasaṃvarau // vakk_4.35 //

[219|19-219|21] maulebhya eva karmapathebhyo dhyānānāsravasaṃvarau labhyete na prayogapṛṣṭhebhyaḥ kuta eva prajñaptisāvadyebhyaḥ sarvakālebhyaśca skandhāyatanadhātubhyo labhyete atītānāgatebhyo 'pi /

[219|21] ata eva catuṣkoṭikaṃ kriyate /

[219|21-219|22] santi tāni skandha dhātvāyatanāti yebhyaḥ prātimokṣasaṃvaraḥ eva labhyate na dhyānānāsravasaṃvarāviti vistaraḥ /

[219|22-219|23] prathamā koṭiḥ pratyutpannebhyaḥ sāmantakapṛṣṭhebhyaḥ pratikṣepaṇasāvadyācca /

[219|23-219|24] dvitīyā 'tītānāgatebhyo maulebhyaḥ karmapathebhyaḥ /

[219|24] tṛtīyā pratyutpannebhyo maulebhyaḥ karmapathebhyaḥ /

[220|01] caturthyatītānāgatebhyaḥ sāmantakapṛṣṭhemyaḥ iti /

[220|01-220|02] natu saṃvarakāle vartamānāḥ karmapathāḥ santīti vartamānādhiṣṭhānebhyaḥ iti vaktavyam /

[220|02-220|03] anāgatānāmeva saṃvaraṇaṃ yujyate nātītavartamānānām /

[220|04-220|05] atha kiṃ saṃvarāsaṃvarau sarvasattvebhya eva labhyete sarvāṅgebhyaḥ sarvakāraṇaiśca āhosvidasti bhedaḥ /

[220|05] niyataṃ tāvat labhyate /

[220|06] saṃvaraḥ sarvasattvebhyo vibhāṣā tvaṅgakāraṇaiḥ /

[220|07] sarvasattvebhya eva saṃvaro labhyate kebhyaścit aṅgebhyastu vibhāṣā /

[220|07-220|08] kaścit sarvebhyo labhyate /

[220|08] bhikṣusaṃvaraḥ / kaściccaturbhyaḥ / tato 'nyaḥ /

[220|08-220|09] karmapathā hi saṃvarasyāṅgāni /

[220|09] kāraṇairapi kenacit paryāyeṇa sarvaiḥ kenacidekena / kena tāvatsarvaiḥ /

[220|10] yadyalobhādveṣāmohāḥ kāraṇānīṣyante / kenai kena /

[220|10-220|11] yadi mkṛdumadhyādhimātrāṇi cittāni kāraṇānīṣyante /

[220|11-220|12] paścimaṃ paryāyaṃ niyamayyocyate asti saṃvarasthāyī sarvasattveṣu saṃvṛto na sarvāṅgaiḥ na sarvakāraṇaiḥ /

[220|12-220|13] yo mṛdunā cittena madhyenādhimātreṇa vā upāsakovāsa śrāmaṇerasaṃvaraṃ samādatte /

[220|13-220|14] asti sarvasattveṣu saṃvṛtaḥ sarvaṅgaiśca na tu sarakāraṇaiḥ /

[220|14] yo mṛdunā cittena madhyenādhimātreṇa vā bhikṣusaṃvaraṃ samādatte /

[220|15] asti sarvasattveṣu sarvaṅgaiḥ sarvakāraṇaiśca /

[220|15-220|16] yastrividhena cittena trīn saṃvarān samādatte /

[220|16] asti sarvasattveṣu sarvakāraṇaiśca na tu sarvāṅgaiḥ /

[220|16-220|17] ya upāsakopavāsaśrāmaṇerasaṃvarānmṛdumadhyādhimātraiḥ samādatte / [220|17-220|18] yastu na sarvasattveṣu syādīdṛśo nāsti /

[220|18-220|19] yasmātsarvasattvānugate kalyāṇāśaye sthitaḥ saṃvaraṃ pratilabhate nānyathā pāpāśayasyānuparatatvāt /

[220|19-220|20] pañca niyamān kurvan prātimokṣasamvaraṃ pratilabhate /

[220|20] sattvāṅgadeśakālasamayaniyamāt /

[220|20-220|21] amuṣmātsattvādviramāmīti sattvaniyamaḥ /

[220|21] amuṣmādaṅgādityaṅaniyamaḥ / amusmina deśa iti deśaniyamaḥ /

[220|22] māsādyāvaditi kālaniyamaḥ / anyatra yuddhāditi samayaniyamaḥ /

[220|22-220|23] sucaritamātraṃ tu syāttathā gṛhṇataḥ /

[220|23] kathamaśakyebhyaḥ saṃvaralābhaḥ /

[220|23-220|24] sarvasattvajīvitānupaghātādhyāśayenābhyupagamāt /

[220|24-220|25] yadi punaḥ śakyebhya eva saṃvaro labhyate cayāpacayayuktaḥ syāt /

[220|25] śakyāśakyānāmitaretarasaṃcārāt /

[220|25-220|26] evaṃ ca sati vināpi lābhatyāgakāraṇābhyāṃ saṃvarasya lābhatyāgau syātāmiti vaibhāṣikāḥ /

[220|26] naivaṃ bhavisyati /

[220|26-221|01] yathā hyapūrvatṛṇādyutpattau śoṣe vā saṃvarasya vṛddhihlāsau na bhavatastathā śakyāśakyasaṃcāre 'pi na syātām /

[221|01] na sattvānāṃ pūrvaṃ paścācca bhāvāttṛṇādīnāṃ tvabhāvāt /

[221|01-221|02] ko nvatra viśeṣo na vā bhavedasatsu tṛṇādiṣu saṃvarastadvadaśakyo vā bhavet /

[221|02-221|04] yadā ca parinirvṛtā na bhavantyeva tadā kathaṃ saṃvarahlāso na syāditi naiṣa yuktaḥ parihāraḥ /

[221|04] tasmātpūrvaka eva parihāraḥ sādhuḥ /

[221|04-221|06] evaṃ tarhi pūrvabuddhaparinirvṛtebhya uttareṣāṃ buddhānāṃ pratimokṣasaṃvarasyā lābhātkathaṃ śīlanyūnatā na prasajyeta /

[221|06] sarveṣāṃ sattvebhyo lābhāt /

[221|06-221|07] yadi hi te 'pyabhaviṣyaṃ stebhyo 'pi te 'lapsyanta /

[221|07] uktaṃ yataḥ saṃvaro labhyate /

[221|08] asamvarastu sarvebhyaḥ sarvāṅgebhyo na kāraṇaiḥ // vakk_4.36 //

[221|09] asaṃvarastu sarvasattvebhyo labhyate sarvakarmapathebhyaśca /

[221|09-221|10] nāsti hi vikalenāsaṃvareṇāsaṃvarikaḥ /

[221|10] na tu sarvakāraṇairyugapat mṛdvādicittāsaṃbhavāt /

[221|10-221|12] yo mṛdunā cittenāsaṃvaraṃ pratilabhate so 'dhimātreṇāpi cittena prāṇinaṃ jīvitādvyaparopayanmṛdunaivā saṃvareṇa samanvāgato bhavatyadhimātrayā tu prāṇātipātavijñaptyā /

[221|12-221|13] evaṃ madhyādhimātreṇa yojyam /

[221|13-221|15] tatreme āsaṃvarikāstadyathā aurabhrikāḥ kaukkuṭikāḥ saukarikāḥ śākunikā mātsikā mṛgalubdhakāścaurā vadhyaghātakā bandhanapālakā nāgabandhakāḥ śvapākā vāgurikāśca /

[221|15-221|16] rājāno daṇḍanetāro vyāvahārikāścārthata āsaṃvarikāḥ asaṃvare bhavatvāt tatrashatayā asaṃvara eṣāmastīti āsaṃvarikā vā /

[221|16-221|17] urabhrān ghnantīti aurabhrikāḥ /

[221|17] evamanye 'pi yojyāḥ /

[221|17-221|18] yuktastāvat saṃvarasya sarvasattvebhyo lābhaḥ /

[221|18] sarvasattvahitādhyāśayena grahaṇāt /

[221|18-221|20] aurabhrikādīnāṃ tu mātāpitṛputradārādiṣvavipannāśayānāṃ jīvitahetorapyahantukāmānāṃ kathamasaṃvaraḥ sarvasattvebhyo yujyate /

[221|20] mātrādīnapi hi ta urabhrībhūtān hanyuḥ /

[221|20-221|21] na hi tāvatte ta eva iti vidvāṃso hanyuḥ /

[221|21-212|22] āryībhūtānāṃ ca punaḥ paśu bhavituṃ nāstyavakāśa iti tebhyaḥ kathaṃ syāt /

[221|22-221|23] yadi cā nāgatātmabhāvāpekṣayā varttamānādasaṃvṛtaḥ syādurabhrādīnapi te putrībhūtāt sarvathā na hanyuriti ina syāttebhyyo 'saṃvaraḥ /

[221|23-222|01] kathaṃ hi nāma jighāṃsatāmeva tebhyo na syādasaṃvaraḥ /

[222|01] etanmātrādiṣu samānam /

[222|01-222|02] kathaṃ hi nāmājighāṃsatāmeva tebhyaḥ syādasaṃvara iti /

[222|02] yaścaurabhriko janmanāpyādatte svadāraparituṣṭo mūkaśca /

[222|03] kathamasya pūrvaṅgebhyo 'saṃvaraḥ syāt / āśayasyāvipannatvāt /

[222|03-222|04] mūko 'pi ca vākprāpaṇīyamarthaṃ kāyena prāpayituṃ śakta iti /

[222|04-222|05] yastarhi dve trīṇi vā śikṣāpadāni samādatte /

[222|05] sarvathā nāsti vikalaḥ prādeśikaścāsaṃvarika iti vaibhāṣikāḥ /

[222|05-222|07] yathā bhyupagamaṃ vikalo 'pi syāt prādeśiko 'pyasaṃvaraḥ saṃvaraścānyatrāṣṭavidhāditi sautrāntikāḥ /

[222|07] tanmātraśīla dauḥślīlyapratibandhāt /

[222|08] uktamidamasaṃvarasya yebhyo lābhaḥ / kathaṃ tu lābha iti noktam / tata idamucyate /

[222|09] asaṃvarasya kriyayā lābho 'bhyupagamena vā /

[222|10] dvābhyāṃ kāraṇābhyāmasaṃvaro labhyate /

[222|10-222|11] vadhaprayogakriyayā tatkulīnaiḥ tatkarmābhyupagamāccānyatra kulīnaiḥ /

[222|11] vayamapyanayā jīvikayā jīviṣyāma iti /

[222|12] śeṣāvijñaptilābhastu kṣetrādānādarehanāt // vakk_4.37 //

[222|13] kṣetraṃ vā tadrūpaṃ bhavati yatrārāmādipradānamātreṇāvijñaptirutpadyate /

[222|13-222|14] yathaupadhikeṣu puṇyakriyāvastuṣu /

[222|14-222|15] athavā samādānamādatte buddhamavanditvā na bhokṣye tithimāsārdhamāsabhaktāni vā nityaṃ kariṣyāmītyādi /

[222|15-222|16] ādareṇa tadrūpeṇa kriyāmīhate kuśalāmakuśalāṃ vā yato 'syāvijñaptirutpadyate /

[222|16-222|17] uktametadyathā saṃvarāsaṃvaretarāṇāṃ pratilambhaḥ /

[222|18] tyāga idānīṃ vaktavyaḥ / tatra tāvat

[222|19-222|20] prātimokṣadamatyāgaḥ śikṣānikṣepaṇāccyuteḥ / ubhayavyañjanotpattermūlacchedānniśātyayāt // vakk_4.38 //

[222|21] dāmyantyaneneti damaḥ saṃvaro 'bhipretastenendriyadamanāt /

[222|21-222|22] caturbhiḥ kāraṇaiḥ prātimokṣasaṃvarasya tyāgaḥ /

[222|22] sthāpayitvopavāsam /

[222|22-222|24] śikṣāpadānāṃ vijñapuruṣasyāntike pratyākhyānadāśayataḥ nikāyasabhāgatyāgāt yugapadu bhayavyañjanaprādurbhāvāt kuśalamūlasamucchedācca /

[222|24] upavāsasaṃvarasya tvebhiścaturbhirārātrikṣayācca /

[222|24-222|25] tānyetānyabhisamasya pañca tyāgakāraṇāni bhavanti /

[222|25-222|26] kiṃ punaḥ kāraṇamebhiḥ kāraṇaistyāgo bhavati /

[222|26-222|27] samādānaviruddhavijñaptyutpādādāśrayatyāgādāśrayavikopanānnidānacchedāttāvadevākṣepācca /

[223|01] patanīyena cetyeke

[223|02] anye punarāhuścaturṇāṃ patanīyānāmanyatamena bhikṣuśrāmaṇerasaṃvaratyāga iti /

[223|03] saddhamantirdhito 'pare /

[223|04] saddharmasyāntardhānādityapare /

[223|04-223|05] yasmādantarhite saddharme sarvaśikṣāsīmākarmāntāḥ pratiprasrabhyanta iti /

[223|06] dhanarṇavattu kādmīrairāpannasyeṣyate dvayam // vakk_4.39 //

[223|07] kāśmīrāstu khalu vaibhāṣikāḥ evamicchanti /

[223|07-223|08] na maulīmadhyāpattimā pannasyāsti bhikṣusaṃvaratyāgaḥ /

[223|08] kiṃ kāraṇam / na hyekadeśakṣobhāt kṛtsna saṃvaratyāgo yukta iti /

[223|09] naiva cānyāmapyāpatti māpannasyāsti śīlacchedaḥ / kiṃ tarhi /

[223|09-223|10] dvayamasya bhavati śīlaṃ dauḥśīlyaṃ ca /

[223|10] yathā kasyaciddhanaṃ syādṛṇaṃ ca /

[223|10-223|11] āviṣkṛtāyāṃ tu tasyāmāpattau śīlavānbhavati na duḥśīlo yathā ṛṇaṃ śodhayitvā dhanavānbhavati na tvṛṇavāniti /

[223|12] yattarhi bhagavatoktam "bhikṣurbhavatyaśramaṇo 'śākyaputrīyo dhvasyate bhikṣubhāvāt /"

[223|13] katamasya bhavati śrāmaṇyaṃ dhvastaṃ patitaṃ parājitamiti /

[223|13-223|14] paramārthabhikṣutvaṃ saṃdhāyaitaduktam /

[223|14] idamabhisāhasaṃ vartate / kimatrābhisāhasam /

[223|14-223|15] yat bhagavatā nītārthaṃ punaranyathā nīyate /

[223|15] dauḥśīlyāya ca bahukleśebhyaḥ pratyayā dīyante /

[223|15-223|16] kathameta nītārtham /

[223|16] eṣa hi vinaye nirdeṣaḥ / "caturvidho bhikṣuḥ /

[223|17] saṃjñābhikṣuḥ pratijñābhikṣurbhikṣata iti bhikṣurbhinnakleśatvāt bhikṣuḥ /

[223|17-223|18] asmiṃstvarthe jñapticaturthakarmopasaṃpanno bhikṣuri"ti /

[223|18-223|21] na cāsau pūrvaṃ paramārthabhikṣurāsīdyataḥ paścādabhikṣurbhavet yaccoktamekadeśakṣobhāditi atra śāstraiva datto 'nuyoga "stadyathā tālo mastakācchinno 'bhavyo 'ṅkuritatvāya abhavyo viruḍhiṃ vṛddhiṃ vipulatāmāptu" mityupamāṃ kurvatā /

[223|21] kaḥ punarūpamārthaḥ /

[223|21-223|22] evamekadeśa syāpi mūlabhūtasya cchedādabhavyaḥ saṃvaraśeṣo viroḍumiti /

[223|22-223|24] sa ca gurvīṃ bhikṣubhāvamaryādābhedinīṃ maulīmāpattimāpadyamānastīvrānapatrāpyayogātsaṃvarasya mūlaṃ cchinattīti yuktaḥ kṛtsnasaṃvaratyāgaḥ /

[223|23-224|02] yasya caikagrāsaparibhogo 'pyekapāda pārṣṇirpradeśaparibhogo 'pi ca nābhyanujñāyate sāṃghikayorāhāravihārayoḥ sarvabhikṣusaṃbhogabahiṣkṛtaśca śāstrā yaṃ cādhikṛtyoktaṃ /

[224|03-224|04] "nāśayata kāraṇḍavakaṃ kaśambakamapakarṣata / athotplāvinaṃ vāhayata abhikṣuṃ bhikṣuvādinam"iti //

[224|05] tasya kīdṛśo bhikṣubhāvaḥ / yādṛśastādṛśo 'stu / asti tu bhikṣubhāvaḥ /

[224|05-224|06] tathāhi "catvāraḥ śramaṇā na pañcamo 'sti cunde"ti

[224|07] bhagavānavocat

[224|08-224|09] "mārgajino mārgadeśiko mārge jīvati yaśca mārgadūṣī" astyetaduktam /

[224|09-224|10] sa tveṣa ākṛtimātrāvaśeṣatvācchamaṇa ukto dagdhakāṣṭhaśuṣkahladaśukanāśā pūtivījālātacakramṛtasattvavat /

[224|10-224|11] yadi hi dauḥśīlyādabhikṣuḥ syāt śikṣādattako na syāt /

[224|11] na vayaṃ brūmaḥ sahādhyāpattyā sarvaḥ pārājikaḥ iti /

[224|11-224|12] yastu pārājikaḥ so 'vaśyamabhikṣuḥ /

[224|12-224|13] kaścittu saṃtānaviśeṣānna pārājika ekacittenāpyapraticchādanāditi vyavasthāpitaṃ dharmasvāminā /

[224|13-224|14] yadi tarhi pārājiko na bhikṣuḥ kiṃ punarna pravrājyate /

[224|14-224|15] tīvrānapatrāpyavipāditatvāt saṃtateḥ saṃvarābhavyatvānna tu khalu bhikṣubhāvāpekṣayā /

[224|15] tathā hyasau nikṣiptaśikṣo 'pi na pravrājyate /

[224|15-224|16] kaścāyamanarthe nirbandho yadyasau tathābhūto 'pi bhikṣurnamo 'stu tasmai tādṛśāya bhikṣutvāya /

[224|17] saddharmāntardhāne bu vinayakarmābhāvādapūrvasaṃvaralābho nāsti /

[224|17-224|18] labdhasya tu nāsti tyāgaḥ /

[224|19] atha dhyānānāsravasaṃvarayoḥ kathaṃ tyāgaḥ /

[224|20] bhūmisaṃcārahānibhyāṃ dhyānāptaṃ tyajyate śubham /

[224|21] sarvameva dhyānāptaṃ kuśalaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parityajyate /

[224|21-224|22] upapattito vā bhūmisaṃcārādūrdhvaṃ cāvaśyaṃ parihāṇito vā samāpatternikāyasabhāgatvācca kiñcit /

[224|23] yathā ca rūpāptaṃ kuśalaṃ bhūmisaṃcārahānibhyāṃ tyajyate

[224|24] tathārūpyāptamāryaṃ tu phalāptyuttaptihānibhiḥ // vakk_4.40 //

[224|25] anāsravaṃ tu kuśalaṃ tribhiḥ kāraṇaiḥ parityakṣyate /

[224|25-225|01] phalaprāptitaḥ pūrvako mārgaḥ parityakṣyate /

[225|01] indriyottāpanena mṛddhindriyamārgaḥ / parihāṇita uttaro mārgaḥ /

[225|01-225|02] phalaṃ phalaviśiṣṭo vā /

[225|02] evaṃ tāvat saṃvarāstyajyante /

[225|03] asaṃvaraḥ saṃvarāptimṛtyudvivyañjanodayaiḥ /

[225|04] tribhiḥ kāraṇairasaṃvaracchedaḥ / saṃvaraprāptitaḥ /

[225|04-225|05] yadi saṃvaraṃ samādatte dhyānasaṃvaraṃ vā labhate /

[225|05] hetupratyayabalena samādhilābhāt / tenāsaṃvaśchidyate /

[225|05-225|06] pratidvandvabalīyastvāt /

[225|06] maraṇenāśrayatyāgāt / dvivyañjanotpādenāśrayavikopanāditi /

[225|06-225|07] śastrajālatyāge 'pyakaraṇāśayataḥ /

[225|07] saṃvaramantareṇāsaṃvaracchedo nāsti /

[225|07-225|08] nidānaparivarjane 'pyauṣadhamantareṇa pravṛddharogāvinivṛttivat /

[225|09-225|10] ya āsaṃvarika upavāsaṃ gṛhṇāti kimasau tasmātsaṃvarātpunarasaṃvaraṃ gacchatyāhosvinnaivasaṃvaraṃ nāsaṃvaram /

[225|10] asaṃvaramityeke / tyāgāśayasyānātyantikatvāt /

[225|10-225|11] pradīptaivāyaḥpiṇḍaḥ punaḥ śyāmatāṃ nāprayujyamāno gacchatītyapare /

[225|11-225|12] tallābhasya vijñaptyadhīnatvāt /

[225|13] atha saṃvarāsaṃvaravinirmuktā kathamavijñaptistyajyate /

[225|14] vegādānakriyārthāyurmūlacchedaistu madhyamā // vakk_4.41 //

[225|15-225|16] yena hyasau prasādakleśavegenāvijñaptirākṣiptā bhavati tasya cchedātsā 'pi cchidyate /

[225|16] kumbhakāracakreṣugativat / ādānatyāgādapi cchidyate /

[225|17] yadi samādānaṃ tyajatyalaṃ samādāneneti /

[225|17-225|18] kriyāvicchedādapi vicchidyate yathāsamāttamakurvataḥ /

[225|18] arthavicchedādapi vicchidyate / katamasyārthasya /

[225|18-225|19] caityārāmavihāraśayanāsana yantrajālādino vastunaḥ /

[225|19-225|20] āyuṣo 'pi kuśalalmūlānāmapi cchedādvicchidyate /

[225|20-225|21] yadā kuśalamūlāni samucchettumārabhata ityebhiḥ ṣadbhiḥ kāraṇairavijñaptirmadhyamā tyajyate /

[225|22] kāmāptaṃ kuśalārūpaṃ mūlacchedordhvajanmataḥ /

[225|23] kāmāvacaraṃ kuśalamarūpasvabhāvaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parityajyate /

[225|23-225|24] kuśalamūlasamucchedādrūpārūpyadhātūpapattito vā /

[225|25] pratipakṣodayāt kliṣṭamarūpaṃ tu vihīyate // vakk_4.42 //

[226|01] kliṣṭaṃ tvarūpasvabhāvaṃ sarvameva pratipakṣodayādvihīyate /

[226|01-226|02] yasyopakleśaprakārasya yaḥ prahāṇamārgastenāsau saparivāraḥ parityajyate nānyathā /

[226|03] atha keṣāṃ sattvānāmasaṃvaro bhavati keṣāṃ saṃvaraḥ /

[226|04] nṛṇāmasaṃvaro hitvā śaṇḍapaṇḍadvidhākṛtīn /

[226|05] kuruṃśca

[226|06] manuṣyagatāvevāsaṃvaro nānyatra /

[226|06-226|07] tatrāpi śaṇḍhapaṇḍakobhayavyañjanānutarakauravāṃśca hitvā /

[226|08] saṃvaro 'pyevaṃ devānāṃ ca

[226|09] saṃvaro hi manuṣyāṇāmeva yathoktaṃ hitvā devānāṃ ceti gatidvaye saṃvaraḥ /

[226|09-226|10] śaṇḍhādīnāṃ saṃvaro nāstīti kathaṃ gamyate /

[226|10] sūtrādvinayācca /

[226|10-226|12] sūtra uktaṃ yataśca mahānāma gṛhī avadātavasanaḥ puruṣaḥ puruṣendriyeṇa samanvāgato buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati yāvadvācaṃ bhāṣate upāsakaṃ māṃ dhāraya iyatā copāsako bhavatī"ti /

[226|12-226|13] vinaye 'pi tadrūpo nāśayitavya uktaḥ /

[226|13] kiṃ punaḥ kāraṇameṣāṃ saṃvaro nāsti /

[226|13-226|14] ubhayāśrayakleśādhimātratayā pratisaṃkhyānākṣamatvāttīvrahrīvyapatrāpyābhāvācca /

[226|14] asaṃvarastarhi kasmānnāsti /

[226|14-226|15] pāpe 'pyasthirāśayatvāt /

[226|15] yatraiava ca saṃvarastatrāsaṃvaro 'pi pratidvandvabhāvāt /

[226|15-226|16] uttarakoravāṇāṃ samādānasamādhyabhāvāt pāpakriyāśayābhāvācca saṃvarāsaṃvarābhāvaḥ /

[226|16-226|17] āpāyikānāmapi tīvraṃ hrīvyapatrāpyaṃ nāsti yadyogād yadvipādanācca saṃvarāsaṃvarau syātām /

[226|18-226|20] api khalvāśraya eva sa teṣāṃ tādṛśa ūṣarakṣetrabhūtaḥ śaṇḍapaṇḍakobhayavyañjanottarakauravāpāyikānāṃ yatrāśraye saṃvaro pi na virohatyasaṃvaro 'pyūṣara iva kṣetre sasyamapyatimātraṃ kakvamapīti /

[226|20-226|21] yattarhi sūtra uktam "aṇḍajo bhikṣavo nāgo 'ṣṭamyāṃ pakṣasya bhāvanādabhyudgamyāṣṭāṅgasamanvāgatamupavāsamupavasatī"ti /

[226|22] sucaritamātraṃ tatteṣāṃ na saṃvaraḥ / tasmādevamanuṣyāṇāmeva saṃvaraḥ / tatra punaḥ

[226|23] nṛṇāṃ trayaḥ // vakk_4.43 //

[226|24] manuṣyāṇāṃ sarve trayaḥ prātimokṣādisaṃvarāḥ saṃvidyante /

[226|25] kāmarūpajadevānāṃ dhyānajaḥ

[226|26] dhyānasaṃvaraḥ kāmarūpadhātūpapannānāṃ devānāmurdhvaṃ nāsti /

[226|27] anāsravaḥ punaḥ /

[227|01] dhyānāntarāsaṃjñisattvavarjyānāmapyarūpiṇām // vakk_4.44 //

[227|02-227|03] anāsravasaṃvarastu kāmarūpadhātūpapannānāmapyasti dhyānāntarikāsaṃjñisatvopapannānvarjayitvā /

[227|03] ārūpyopapannānāmapi teṣāṃ tu samanvāgamato 'sti na saṃmukhībhāvataḥ /

[227|04] ataḥ paramidānīṃ karmanirdeśādhikārātsūtrīddiṣṭānāṃ karmaṇāṃ nirdeṣa ārapsyate /

[227|05] trīṇi karmāṇi / kuśalaṃ karmākuśalamavyākṛtaṃ kameti / tatra

[227|06] kṣemākṣemetaratkarma kuśalākuśaletarat /

[227|07] idaṃ kuśalādīnāṃ lakṣaṇam /

[227|07-227|08] kṣemaṃ karma kuśalaṃ yadiṣṭavipākaṃ nirvāṇaprāpakaṃ ca duḥkhaparitrāṇāt /

[227|08-227|09] tatkālamatyantaṃ ca akṣemamakuśalaṃ kṣemapratidvandvabhāvena yasyāniṣṭo vipākaḥ /

[227|09-227|10] tābhyāmitaratkarma naiva kṣemaṃ nākṣemaṃ yattatkuśalākuśalābhyāmitarat veditavyam /

[227|10] avyākṛtamityarthaḥ / punaḥ

[227|11] puṇyāpuṇyamaviñjaṃ ca sukhavedyādi ca trayam // vakk_4.45 //

[227|12] trīṇī karmāṇi puṇyamapuṇyamāneñjaṃ ca / punaḥ trīṇi /

[227|12-227|13] sukhavedanīyaṃ karma duḥkhavedanīyamaduḥkhāsukhavedanīyaṃ ca /

[227|13] tatra tāvat

[227|14] kāmadhātau śubhaṃ karma puṇyamāneñjamūrdhvajam /

[227|15] śubhamiti vartate / rūpārūpyāvacaraṃ kuśalaṃ karmāneñjam /

[227|15-227|16] nanu ca trīṇi dhyānāni señjitānyuktāni bhagavatā /

[227|16-227|17] "yadatra vitarkitaṃ vicāritamidamatrāryā iñjitamityāhurityevamādi /

[227|17] samādau sāpakṣālatāṃ teṣāmadhikṛtyaivamuktam /

[227|18] āniñjānyapi tu tānyuktānyāniñjasūtre /

[227|18-227|19] āniñjasaṃpreyagāminīṃ pratipadamārabhya /

[227|19] kiṃ punaḥ kāraṇaṃ señjitamevānyatrāniñjamuktam /

[227|20] tadbhūmiṣu yataḥ karmavipākaṃ prati neñjati // vakk_4.46 //

[227|21] kāmāvacaraṃ hi vipākaṃ prati kampate / kathaṃ kampate / avyavasthānāt /

[227|21-227|22] anyagati kamapi hyanyasyāṃ gatau vipacyate /

[227|22] anyadevanaikāyikaṃ cānya devanikāye /

[227|22-227|24] yadeva hi pramāṇabalavarṇakarmānyabhūmika sukhabhogādi saṃvartanīyaṃ karma deveṣu vipacyate tadeva kadācidanyapratyayavaśānmanuṣyatiryakapreteṣu vipacyate /

[227|24-227|25] rūpārūpyāvacaraṃ tu karmānyabhūmikamanyasyāṃ bhūmau vipaktuṃ na jātūtsahate /

[227|25-228|01] tasmādvyavasthitavipākatvādāneñjamityucyate /

[228|01] apuṇyaṃ tu karmākuśalamiti prasiddhaṃ loke /

[228|02] yaśca lokato 'rthaḥ prasiddhaḥ kiṃ tatra yatnena / kṛtaḥ puṇyādīnāṃ karmaṇāṃ nirdeśaḥ /

[228|03] sukhavedanīyādīnāṃ kartavyaḥ / sa eṣa kriyate /

[228|04] sukhavedyaṃ śubhaṃ dhyānādātṛtīyāt

[228|05] kuśalaṃ karma sukhavedanīyaṃ yāvat tṛtīyāddhyānāt /

[228|05-228|06] eṣā hi bhūmiḥ sukhāyā vedanāyā yaduta kāmadhātustrīṇi ca dhyānāni /

[228|07] ataḥ param

[228|08] aduḥkhāsukhavedyaṃ tu

[228|09] śubhamiti vartate /

[228|09-228|10] tṛtīyadhyānāt pareṇa kuśalaṃ karmāduḥkhāsukhavedanīyaṃ sukhaduḥkhavedanā 'bhāvāt /

[228|11] duḥkhavedyamihāśubham // vakk_4.47 //

[228|12] akuśalaṃ karma duḥkhavedanīyam / ihagrahaṇaṃ kāmadhātāveva tadbhāvajñāpanārtham /

[228|12-228|13] na caiṣāṃ vedanaiva phalam /

[228|13] kiṃ tarhi / sasaṃbhārā /

[228|14] adho 'pi madhyamastyeke /

[228|15] anye punarāhuḥ tadetanmadhyamaduḥkhāsukhavedanīyaṃ karmoktametaccaturthadhyānādadho 'pyasti /

[228|16] kiṃ kāraṇam /

[228|17] dhyānāntaravipākataḥ /

[228|18] itarathā hi dhyānāntarakarmaṇo vipāko na syāddhyānāntaraṃ vā kasyacitkarmaṇaḥ /

[228|18-228|19] tatra sukhaduḥkhayorabhāvāt /

[228|19] dhyānāntarakarmaṇo dhyāna eva sukhendrīyaṃ vipāka ityeke /

[228|19-228|20] naiva tasya vedanā vipāka ityapare /

[228|20] tadetaducchāstram /

[228|20-228|21] śāstre hi paṭhitaṃ "syātkarmaṇaścaitasikyeva vedanā vipāko vipacyeta /

[228|21] syātkuśalasyāvitarkasya karmaṇa" iti /

[228|22] apurvācaramaḥ pākastrayāṇāṃ ceṣyate yataḥ // vakk_4.48 //

[228|23] yataścoktaṃ sūtre "syāttrayāṇāṃ karmaṇāmapūrvācaramo vipāko vipacyeta /

[228|23-228|24] syātsukhavedanīyasya rūpaṃ duḥkhavedanīyasya cittacaittā dharmāḥ /

[228|24-228|25] aduḥkhāsukhavedanīyasya cittaviprayuktā" ityato 'pyastyaduḥkhāsukhavedanīyaṃ karmādhastāt /

[228|25-229|01] nahi kāmadhātoranyatrāsti yugapatkarmatrayasya vipāke saṃyogaḥ /

[229|01] kimidānīṃ tatkukśalamāhosvidakuśalaṃ /

[229|01-229|02] durbalaṃ tu tat /

[229|02-229|03] evaṃ tarhi "sukhavedyaṃ śubhaṃ dhyānādātṛtīyā" "diṣṭa-vipākaṃ ca kuśala" mityasya virodhaḥ /

[229|03] bāhulika eṣa nirdeśo draṣṭavyaḥ /

[229|03-229|04] kathaṃ punaravedanāsvabhāvaṃ karma sukhādivedinīyamityucyate /

[229|04-229|05] sukhavedanāyai hitaṃ sukhavedanoyaṃ sukho 'sya vedanīya iti vā /

[229|05] kaśca vedanīyaḥ / yo vipākaḥ /

[229|05-229|06] sa hyasau vidyate sukhasya vā vedanīyaṃ yena sukhaṃ vedayate /

[229|06] snānīyakapāyavat /

[229|06-229|07] evaṃ duḥkhavedanīyamaduḥkhāsukhavedanīyaṃ ca draṣṭavyam /

[229|07] api ca /

[229|08-229|09] svabhāvasaṃprayogābhyāmālambanavipākataḥ / saṃmukhībhāvataśceti pañcadhā vedanīyatā // vakk_4.49 //

[229|10] svabhāvavedanīyatā vedanānām / svabhāvenaiva vedanīyatvāt /

[229|10-229|11] saṃprayogavedanīyatā sparśasya /

[229|11] "sukhavedanīyaḥ sparśaḥ" iti / ālambanavedanīyatā viṣayāṇām /

[229|11-229|13] yathoktaṃ "cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā rūpapratisaṃvedī bhavati notu rūparāgapratisaṃvedī"tyevamādi /

[229|13] vedanayā hi tāmālambamānaḥ pratisaṃvedayate /

[229|13-229|14] vipākavedanīyatā karmaṇaḥ /

[229|14] "dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karme"ti vistaraḥ / saṃmukhībhāvavedanīyatā /

[229|15-229|16] yathoktaṃ "yasmin samaye sukhāṃ vedanāṃ vedayate dve asya vedane tasminsamaye niruddhe bhavata" iti /

[229|16-229|17] nahi yasminsamaye sukhā vedanā vartate tasminpunaranyā vedanā 'sti sa yāṃ tāṃ vedayate /

[229|17] saṃmukhīkurvastu tāṃ vedayata ityucyate /

[229|17-229|18] ato vipākasya vedanīyatvāt karmāpyucyate sukhavedanīyamityevamādi /

[229|19] niyatāniyataṃ tacca

[229|20] taccaitatsukhavedanīyādi trividhaṃ karma niyataṃ cāniyataṃ ca veditavyam /

[229|20-229|21] nāvaśyavedanīyamaniyatam /

[229|22] niyataṃ trividhaṃ punaḥ /

[229|23] dṛṣṭadharmādivedyatvāt

[229|24-229|25] dṛṣṭadharmavedanīyamupapadyavedanīyamaparaparyāyavedanīyaṃ cetyetattrividhaṃ karma niyatamityetaccaturvidhaṃ karma bhavati sahāniyatavedanīyena /

[229|26] pañcadhā karma kecana // vakk_4.50 //

[229|27] apare punaḥ pañcavidhaṃ karmecchanti / aniyatavedanīyaṃ dvidhā kṛtvā /

[229|27-230|01] vipākena niyatamaniyataṃ ceti /

[230|01] tatra dṛṣṭadharmavedanīyaṃ yatra janmani kṛtaṃ tatraiva vipacyate /

[230|01-230|02] upapadyavedanīyaṃ dvitīye janmani /

[230|02] aparaparyāyavedanīyaṃ tasmātpareṇa /

[230|02-230|04] janmāntare 'pyasti dṛṣṭadharmavedanīyasya karmaṇo vipāka ārambhavaśāttannāmavyavasthānamityapare /

[230|04] mā bhūdyadevamiṣṭakarma tasyālpiṣṭho vipākaḥ iti /

[230|04-230|05] tadevaṃ necchanti vaibhāṣikāḥ /

[230|05-230|06] asti hi karma saṃnikṛṣṭaphalaṃ na viprakṛṣṭaphalamasti viparyayādbāhyabījavat /

[230|06-230|07] yathā tripakṣā suvarcalā tribhiḥ pakṣaiḥ phalaṃ dadhāti yavagodhūmādayaḥ ṣaḍbhirmāsairiti /

[230|08] catuṣkoṭikamityanye

[230|09] dārṣṭāntikāstu catuṣkoṭikaṃ kurvanti / asti karmāvasthāniyataṃ na vipāke niyatam /

[230|10] yatkarma dṛṣṭadharmādivedanīyaṃ vipāke 'nīyatam / asti vipāke niyataṃ nāvasthāyām /

[230|11] yatkarmāniyatavedanīyaṃ vipāke niyatam /

[230|11-230|12] astyubhayaniyataṃ yadṛṣṭadharmādivedanīyaṃ vipāke niyatam /

[230|12] asti nobhayaniyataṃ yatkarmāniyatavedanīyaṃ vipāke aniyatam /

[230|13] teṣāṃ tatkarmāṣṭavidhaṃ dṛṣṭadharmavedanīyaṃ niyatamaniyataṃ ca / evaṃ yāvadaniyatavedanīyam /

[230|14] niyatameva tu dṛṣṭadharmādivedanīyamaniyataṃ caturthamiti varṇayanti /

[230|14-230|15] syādekasmin kṣaṇe caturvidhaṃ karmākṣipet /

[230|15-230|16] syāttriṣu paraṃ prayojya kāmamithyācāre svayaṃ prayuktasteṣāṃ yugapatsamāptau /

[230|16] eṣāṃ ca punaścaturṇāṃ karmaṇāṃ /

[230|17] nikāyākṣepaṇaṃ tribhiḥ /

[230|18] nahi dṛṣṭadharmavedanīyena karmaṇā nikāyasabhāga ākṣipyate /

[230|19] katamasmindhātau katividhaṃ karmākṣipyate kasyāṃ vā gatau /

[230|20] sarvatra caturākṣepaḥ /

[230|21-230|22] sarveṣu triṣu dhātuṣu sarvāsu ca gatiṣu caturṇāṃ karmaṇāmākṣepaḥ kuśalānāmakuśalānāṃ ca yathāsaṃbhavam /

[230|22] asyotsargasyāyamapavādaḥ /

[230|23] śubhasya narake tridhā // vakk_4.51 //

[230|24] narakeṣu kuśalasya karmaṇastrividhasyā kṣepo na dṛṣṭadharmavedanīyasya /

[230|24-230|25] tatreṣṭavipākābhāvāt /

[230|26] yadviraktaḥ sthiro bālastatra notpadyavedyakṛt /

[230|27-230|28] yato bhūmeḥ vītarāgapṛthagjano bhavatyasau ca sthiro bhavatyaparihāṇadharmā sa tatropapadyavedanīyaṃ karma na karoti /

[230|28] kimanyatkaroti /

[231|01] nānyavedyakṛdapyāryaḥ

[231|02] thara iti vartate /

[231|02-231|03] āryapudgalastu yato vītarāgo na ca parihāṇadharmā sa tatropapadyadanīyaṃ cāparaparyāyavedanīyaṃ ca karma na karoti /

[231|03-231|04] na hyasau bhavyaḥ punarādhastanīṃ bhūmimāyātumaniyataṃ kuryāddṛṣṭadharmavedanīyaṃ cātropapannaḥ /

[231|05] kāme 'gre vā 'sthiro 'pi na // vakk_4.52 //

[231|06-231|07] parihāṇadharmāpi tvāryapudgalaḥ kāmadhātorbhavāgrā dvītarāgaḥ tayorūpapadyāparaparyāyavedanīyaṃ karmābhavyaḥ karttum /

[231|07] kiṃ kāraṇam / phalāddhi sa parihīṇo bhavati /

[231|07-231|08] na cāsti laparihīṇasya kālakriyeti paścātpravedayiṣyāmaḥ /

[231|09] kimantarābhave 'pyasti karmaṇa ākṣepaḥ / astītyāha /

[231|10] dvāviṃśatividhaṃ kāmeṣvākṣipatyantarābhavaḥ /

[231|11] gāmāvacaro hyantarābhavo dvāviṃśatividhaṃ karmākṣipati / kathaṃ kṛtvā /

[231|11-231|12] pañca hi garbhāvasthāḥ /

[231|12] kalalārvudapeśīghanapraśākhāvasthāḥ / pañca jātāvasthāḥ /

[231|12-231|13] bālakumāravamadhyavṛddhāvasthāḥ /

[231|13] tatrāntarābhavaḥ kalalavedanīyaṃ karmākṣipatyaniyataṃ niyataṃ ca /

[231|14] evaṃ yāvadvṛddhavedanīyamantarābhavavedanīyaṃ ca /

[231|15] dṛṣṭadharma phalaṃ tacca

[231|16] taccaitadantarābhavikaṃ karma yanniyatamekādaśavidhamuktaṃ dṛṣṭadharmavedanīyaṃ tadveditavyam /

[231|17] kiṃ kāraṇam /

[231|18] nikāyo hyeka eva saḥ // vakk_4.53 //

[231|19-231|20] eka eva hyasau nikāyasabhāga ekakarmākṣipto yaścāntarābhavo yāśca tadanvayā daśāvasthāḥ /

[231|20] ata evānyadantarābhavavedanīyaṃ karma noktam /

[231|20-231|21] upapadyavedanīyena ca tasyākṣepāt /

[231|22] kīdṛśaṃ karma niyataṃ veditavyam /

[231|23-231|24] tīvrakleśaprasādena sātatyena ca yatkṛtam / guṇakṣetre ca niyataṃ tatpitrorghātakaṃ ca yat // vakk_4.54 //

[231|25-232|01] yaddhi karma tīvreṇa kleśena kṛtaṃ yacca tīvreṇa prasādena yacca sātatyena gunakṣetre ca tanniyataṃ veditavyam /

[232|01] tatra guṇakṣetraṃ trīṇi ratnāni /

[232|01-232|02] pudgalaviśeṣo vā kaścitphalasamāpattiviśeṣaprāptaḥ /

[232|02-232|03] tatra hyantareṇāpi tīvrakleśaprasādānāṃ sātatyaṃ ca kuśalamakuśalaṃ ca karma niyataṃ saṃpadyate /

[232|03] pitarau punarmātā ca pitā ca /

[232|04] tayoścāpi yatra ghātikaṃ karma yathā tathā vā tanniyataṃ saṃpadyate nānyat /

[232|05] atha dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma kīdṛśaṃ veditavyam /

[232|06] dṛṣṭadharmaphalaṃ karma kṣetrāśayaviśeṣataḥ /

[232|07] dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma kṣetraviśeṣādvā bhavati /

[232|07-232|08] yathā saṃghastrīvādasamudācārādvyañjanaparivṛttiḥ śrūyate /

[232|08] āśayaviśeṣādvā /

[232|08-232|09] yathā śaṇḍhasya gavāmapuṃstvapratimokṣaṇātpumbhāvaḥ /

[232|09] athavā

[232|10] tadbhūmyatyantavairāgyāt

[232|11-232|12] tasya vā karmaṇo yā bhūmiḥ kuśalasyākuśalasya vā tato 'tyantavairāgyāttatkarma dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma saṃpadyate /

[232|12] tasyāṃ bhūmau jātasya kīdṛśaṃ karmetyāha

[232|13] vipāke niyataṃ hi yat // vakk_4.55 //

[232|14] yaddhi karma niyataṃ vipāke na tvavasthāyāṃ nāpyaniyataṃ tatyaiṣa niyamaḥ /

[232|14-232|15] yatpunaravasthāntaraniyataṃ tasya tatraiva niyato vipākastadvato 'tyantavairāgyāsaṃbhavāt /

[232|15-232|16] yaccāniyataṃ tasyāvipāka evātyantavairāgyāt /

[232|17] kīdṛśaṃ punaḥ kṣetraṃ yatrāvaśyaṃ dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma saṃpadyate / āha /

[232|17-232|18] buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ pudgalāstu pañca /

[232|19-232|20] ye nirodhāraṇāmaitrīdarśanārhatphalotthitāḥ / teṣu kārāpakārasya phalaṃ sadyo 'nubhūyate // vakk_4.56 //

[232|21] nirodhasamāpattivyutthitaḥ parāṃ cittaśāntiṃ labhate / nirvāṇasadṛśatvātsamāpatteḥ /

[232|22] sa hi gatapratyāgata eva nirvāṇādbhavati /

[232|22-232|23] araṇāvyutthitasyāpramāṇasattvāraṇāhitādhyāśayānugatātyudagrāpramāṇapuṇyaparibhāvanānugatā ca saṃtatirvartate /

[232|23-232|25] maitrīvyutthitasyāpramāṇasattvasukhādhyāśayānugatātyudagrāpramāṇapuṇyaparibhāvanānugatā ca saṃtativartate /

[232|25-232|26] darśanamārgavyutthitasyāśeṣadarśanaprahātavyaprahāṇāt pratyagrāśrayaparivṛttinirmalā saṃtatirvartate /

[232|26-232|27] arhatphalavyutthitasyāśeṣabhāvanāprahātavyaprahāṇātpratyagrāśrayaparivṛttiśuddhā saṃtatirvartate /

[232|27-233|01] ata eteṣu kṛtānāṃ kārāpakārāṇāṃ phalaṃ dṛṣṭa eva dharme niyataṃ prāpyate /

[233|01-233|03] śeṣasya tu bhāvanāmārgasyāparipūrṇasvabhāvaphalatvācca tadvyutthitānāṃ na tathā pratyagrāśrayaparivṛttiśuddhāśayasaṃtatirvartata iti na te tathā puṇyakṣetraṃ bhavati /

[233|04] vipākaḥ punarvedanāpradhānaḥ / tadidānīṃ vicāryate /

[233|04-233|05] syāt karmaṇaścaitasikyeva vedanā vipāko vipacyeta na kāyikī /

[233|05-233|06] syāt kāyikyeva na caitasikī syādityāha

[233|07-233|08] kukśalasyāvitarkasya karmaṇo vedanā matā / vipākaścaitasikyeva

[233|09] avitarkaṃ karma dhyānāntarāt prabhṛti yāvat bhavāgre /

[233|09-233|10] tasyāvitarkasya kuśalasya karmaṇaścaitasikyeva vedanā vipākaḥ /

[233|10] kasmānna kāyikī /

[233|10-233|11] tasyā avaśyaṃ savitarkavicāratvāt /

[233|12] kāyikyevāśubhasya tu // vakk_4.57 //

[233|13] akuśalasya karmaṇaḥ kāyikyeva vedanā vipākaḥ / kasmānna caitasikī /

[233|13-233|15] tasya hi duḥkhā vedanā vipākaścaitasikī ca duḥkhā vedanā daurmanasyaṃ na ca daurmanasyaṃ vipāka iti vyākhyātametat /

[233|16] yattarhi sattvānāṃ cittakṣepo bhavati / katamasminnasau citte bhavati kena vā kāraṇena /

[233|17] cittakṣepo manaścitte /

[233|18] manovijñāna ityarthaḥ / nahi pañcasu vijñānakāyeṣu cittaṃ kṣipyate / avikalpakatvāt /

[233|19] sa ca karmavipākajaḥ /

[233|20] sa caiṣa cittakṣepaḥ sattvānāṃ karmajaḥ /

[233|20-233|23] ye hi dravyamantraprayogeṇa vā pareṣāṃ cittaṃ kṣepayanti akāmakaṃ vā viṣaṃ madyaṃ vā pāyayanti trāsayanti vā mṛgayādiṣvagnim vā dāveṣutsṛjanti prapātādvā pātayantyanyena vā kenacitpareṣāṃ smṛtiṃ bhraṃśayanti teṣāṃ tasya karmaṇo vipākenāyatyāṃ cittaṃ kṣipyate /

[233|24] bhayopaghātavaiṣamyaśokaiśca

[233|25] kathaṃ tāvadbhayena /

[233|25-233|26] amanuṣyādayo manuṣyānvirūpeṇa rūpeṇopasaṃkrāmanti /

[233|26] tebhyo bhītānāṃ cittaṃ kṣīpyate / kathamupaghātena /

[233|26-234|01] amanuṣyā eva kupitā manuṣyāṇāṃ marmasu praharanti /

[234|01] kathaṃ mahābhūtavaiṣamyeṇa /

[234|01-234|02] vātapittaśleṣmāṇaḥ prakopamāpadyante /

[234|02] kathaṃ śokena / yathā vāsiṣṭhīprabhṛtīnām /

[234|02-234|03] yadi mano vikṣipyate karmavipākajaśca cittakṣepaḥ /

[234|03] kathaṃ na caitasikī vedanā vipākaḥ prāpnoti /

[234|03-234|04] nahi brūmastadeva cittavipāka ityapi tu yo mahābhūtānāṃ prakopaḥ sa vipākaḥ /

[234|04-234|05] tasmājjātamato vipākajam /

[234|05-234|06] karmajena hi dhātunā vaiṣamyeṇa vyākulamavaśaṃ bhraṣṭasmṛtikaṃ cittaṃ vartata iti kṣiptamityucyate /

[234|06] evaṃ cedaṃ catuṣkoṭikaṃ yujyate /

[234|06-234|07] asti cittaṃ kṣiptaṃ na vikṣiptamiti vistaraḥ /

[234|07] kṣiptaṃ tāvanna kṣiptaṃ vikṣiptacittasya /

[234|07-234|08] kliṣṭaṃ cittaṃ vikṣiptaṃ na kṣiptaṃ svasthacittasya kliṣṭam /

[234|08] ubhayaṃ kṣiptacittasya kliṣṭam /

[234|09] nobhayaṃ svasthacittasyākliṣṭam /

[234|10] katameṣāṃ punaḥ sattvānāṃ cittaṃ kṣipyate /

[234|11] akurukāminām // vakk_4.58 //

[234|12] akuruṇāṃ kāminām / deveṣvapi hi deva / unmattāḥ santi prāgeva manuṣyatiryakpreteṣu /

[234|13] nārakāstu nityaṃ kṣiptacittā eva /

[234|13-234|15] te hi vividhayātanāsahasravyatibhinnamarmāṇastīrvābhirvedanābhirabhitunnā ātmānamapi tāvannābhicetayanti kiṃ punaḥ kāryamakāryaṃ vā /

[234|15] hācittaparidevakaścātra nāraka udāhāryaḥ /

[234|15-234|16] āryāṇāmapi cittaṃ kṣipyate bhūtavaiṣamyeṇānyatra buddhāt /

[234|16-234|17] na karmaṇā niyatasya pūrvaṃ vipākādaniyatasyāvipākāt /

[234|17] na bhayena / pañcabhayasamatikramāt / nopaghātena /

[234|17-234|18] manuṣyaprakopakāraṇasyāprāsādikasyākaraṇāt /

[234|18] na śokena / dharmatābhijñatvāt /

[234|19] punastrayo vaṅkā uktāḥ sūtre / kāyavaṅkok vāgvaṅko manovaṅkaḥ / trayo doṣāḥ /

[234|20] kāyadoṣo vāgdoṣo manodoṣaḥ / trayaḥ kaṣāyāḥ /

[234|20-234|21] kāyakaṣāyo vākkaṣāyo manaḥ kaṣāyaḥ iti /

[234|21] tatra yathākramaṃ veditavyāḥ /

[234|22] vaṅkadoṣakaṣāyoktiḥ śāṭhyadveṣajarāgaje /

[234|23] śaṭhyajaṃ kāyakarma kāyavaṅka ityuktam / kuṭilānvayatvāt / evaṃ vāṅmanovaṅkau /

[234|24] dveṣajaṃ kāyakarma kāyadoṣa ityuktam / cittapradoṣānvayatvāt / evaṃ vāṅmanodoṣau /

[234|25] rāgajaṃ kāyakarma kāyakaṣāya ityuktam / rāñjanānvayatvāt / evaṃ vāṅmanaḥkaṣāyau /

[234|26] kṛṣṇaśuklādibhedena punaḥḥ karma caturvidham // vakk_4.59 //

[235|01] "asti karma kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākam / asti karma śuklaṃ śuklavipākam /

[235|01-235|02] asti karma kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākam /

[235|02-235|03] asti karmākṛṣṇamaśuklamavipākam /

[235|03] yattatkarma karmakṣayāya saṃvartata" iti / tatra

[235|04-235|05] aśubhaṃ rūpakāmāptaṃ śubhaṃ caiva yathākramam / kṛṣṇaśuklobhayaṃ karma tatkṣayāya nirāsravam // vakk_4.60 //

[235|06] aśubhaṃ karma ekāntena kṛṣṇaṃ kliṣṭatvāt kṛṣṇavipākaṃ cāmanojñavipākatvāt /

[235|07] rūpāptaṃ śubhamekāntena śuklamakuśalenāvyatibhedāt /

[235|07-235|08] śuklavipākaṃ ca manojñavipākatvāt /

[235|08] ārupyāptaṃ kasmānnocyate /

[235|08-235|09] yatra kila dvividho 'sti vipāka āntarābhavika aupapattibhavikaśca /

[235|09-235|10] trividhasya kāyavāṅmanaskarmaṇo yatraiva saṃbhavastatraivoktamiti /

[235|10] tadapi tūktaṃ sūtrāntare /

[235|10-235|11] "kāmāptaṃ śubhaṃ karma kṛṣṇaśuklamakuśalavyavakīrṇatvat kṛṣṇaśuklavipākaṃ vyavakīrṇavipākatvāt" /

[235|11-235|12] saṃtānata etadvyavasthāpitaṃ na svabhāvataḥ /

[235|12-235|13] na hyevañjātīyakamekaṃ karmāsti vipāko vā yat kṛṣṇaṃ ca syāt śuklaṃ cānyonyavirodhāt /

[235|13-235|14] nanu caivamakuśalasyāpi karmaṇaḥ kuśalavyavakīrṇatvāt kṛṣṇaśuklatvaṃ prāpnoti /

[235|14] nāvaśyamakuśalaṃ kuśalena vyavakīryate /

[235|15] kāmadhātau tasya balavattvāt / kukśalaṃ tu vyavakīryate / durbalatvāditi /

[235|16] anasravaṃ karmaiṣāṃ trayāṇāṃ karmaṇāṃ kṣayāya prahāṇāya saṃvartate /

[235|16-235|17] taddhyakṛṣṇamakliṣṭatvādaśuklaṃ vipākaśuklatā 'bhāvāt /

[235|17-235|18] ābhiprāyiko hyeṣo 'śukla śabdaḥ /

[235|18-235|19] uktaṃ tu bhagavatā mahatyāṃ śunyatāyā maśaikṣān dharmānārabhya "ime te ānanda dharmā ekāntakuśalā ekāntānavadyā" iti /

[235|19] śāstre ca /

[235|19-235|20] "śuklā dharmāḥ katame /

[235|20] kuśalā dharmā anivṛtāvyākṛtāśce"ti /

[235|20-235|21] avipākaṃ dhātvapatitatvāt pravṛttivirodhācca /

[235|22] kiṃ punaḥ sarvamanāsravaṃ karma sarvasyāsya trividhasya karmaṇaḥ kṣayāya saṃvartate /

[235|23] netyucyate / kiṃ tarhi /

[236|01-236|02] dharmakṣāntiṣu vairāgye cānantaryapathāṣṭake / yā cetanā dvādaśadhā karma kṛṣṇakṣayāya tat // vakk_4.61 //

[236|03-236|04] darśanamārge catasṛṣu dharmajñānakṣāntiṣu kāmavairāgye cāṣṭāsvānantaryamārgeṣu yā cetanā seyaṃ dvādaśavidhā cetanā kṛṣṇasya karmaṇaḥ prahāṇāya karma /

[236|05] navame cetanā yā sā kṛṣṇaśuklakṣayāya ca /

[236|06-236|07] navame kāmavairāgyānantaryamārge yā cetanā sā kṛṣṇaśuklasya kuśalasya karmaṇaḥ kṛṣṇasya cākuśalasya navamasya prakārasya prahāṇāya /

[236|08] śuklasya dhyānavairāgyeṣvantyānantaryamārgajā // vakk_4.62 //

[236|09-236|10] dhyānādvyānādvairāgyaṃ kurvato yo 'ntyo navama ānantaryamārgastatra yā cetanā iyaṃ caturvidhā cetanā śuklasya karmaṇaḥ prahāṇāya /

[236|10-236|11] kiṃ punaḥ kāraṇamantyenaivānantaryamārgeṇa kuśalasya karmaṇaḥ prahāṇaṃ nānyena /

[236|11-236|12] nahhi tasya svabhāvaprahāṇaṃ prahīṇasyāpi saṃmukhībhāvāt /

[236|12] kiṃ tarhi / tadālambanakleśaprahāṇāt /

[236|12-236|13] ato yāvadeko 'pi tadālambanakleśaprakāra āste tāvadasya prahāṇaṃ nopapadyate /

[236|14] anye narakavedyānyakāmavedyaṃ dvayaṃ viduḥ /

[236|15-236|16] anye punarācāryāḥ paśyanti narakavedanīyaṃ narakāccānyakāmadhātuvedanīyaṃ karma yathākrama kṛṣṇaṃ kṛṣṇaśuklaṃ ceti /

[236|16-236|18] narake hyakuśalasyaiva karmaṇo vipākastena tadvedanīyaṃ kṛṣṇamityucyate ato 'nya kāmadhātau kuśalākuśalasya karmaṇo vipākastena tadvedanīyaṃ kṛṣṇaśuklamityuktam /

[236|19] dṛgdheyaṃ kṛṣṇamanye

[236|20] anye punarāhurdarśanaprahātavyaṃ karma kṛṣṇa kuśalenāmiśratvāt /

[236|21] anyatkṛṣṇaśuklaṃ tu kāmajam // vakk_4.63 //

[236|22] anyattu kāmāvacaraṃ karma kṛṣṇaśuklam / kiṃ tadanyat / bhāvanāprahātavyam /

[236|22-236|23] taddhi kuśalaṃ cākuśalaṃ ceti /

[236|23-236|24] sūtra uktaṃ trīṇi mauneyāni kāyamauneyaṃ vāṅmauneyaṃ manomauneyaṃ ca /

[236|24] tatra

[237|01-237|02] aśaikṣaṃ kāyavākkarma manaścaiva yathākramam / maunatrayam

[237|03] aśaikṣe kāyavākkarmaṇī kāyavāṅmauneye /

[237|03-237|04] aśaikṣaṃ tu mana eva manomauneyaṃ na manaskarmeti /

[237|04] kiṃ kāraṇam / cittaṃ hi paramārthamuniḥ /

[237|04-237|05] tat kila kāyavākkarmabhyāmanumīyata iti /

[237|05] api khalu kāyavākkarmaṇī viratisvabhāvena na manaskarma /

[237|05-237|06] cittā vijñaptyabhāvāt /

[237|06] viramārthena ca maunam / ato mana eva virataṃ maunamityucyate /

[237|07] kasmādaśaikṣameva nānyat / arhataḥ parmārthamunitvāt /

[237|07-237|08] sarvakleśajalpoparateḥ /

[237|08] trīṇi śauceyāni uktāni sūtre / kāyaśauceyaṃ vākśauceyaṃ manaḥsauceyaṃ ca /

[237|09] tadetat /

[237|10] tridhā śaucaṃ sarvaṃ sucaritatrayam // vakk_4.64 //

[237|11] sarvaṃ kāyasucaritaṃ kāyaśaucam / sarvaṃ vāṅmanaḥ sucaritaṃ vāṅmanaḥ śaucam /

[237|11-237|12] duścaritamalāpakarṣaṇāttāvatkālamatyantaṃ vā /

[237|12-237|13] eṣā ca deśanā mithyāmauna śaucādhimuktikānāṃ vivecānārtham /

[237|13] trīṇi duścaritānyuktāni / tatra

[237|14] aśubhaṃ kāyakarmādi mataṃ duścarita trayam /

[237|15] akuśalaṃ kāyavāṅmanaskarma yathākramaṃ kāyavāṅmanoduścaritam /

[237|16] akarmāpi tvabhidhyādimanoduścaritaṃ tridhā // vakk_4.65 //

[237|17-237|18] akarmasvabhāvamapyasti trividhaṃ manoduścaritaṃ cetanārthāntarabhūtamabhidhyā vyāpādo mithyādṛṣṭiśca /

[237|18] abhidhyādaya eva manaskarmeti dārṣṭāntikāḥ /

[237|18-237|19] saṃcetanīyasūtre vacanāt /

[237|19] evaṃ tu sati karmakleśayoraikyaṃ syāt /

[237|19-237|20] kim syādyadi kaścit kleśo 'pi karma syāt /

[237|20] naitadasti / sūtraṃ viruddhaṃ syāt /

[237|20-237|21] sūtre tu cetanāyāstanmukhena pravṛttestaistāṃ darśayatīti vaibhāṣikāḥ /

[237|21-237|22] aniṣṭaphalatvātkuṭsitaḥ kāyavāṅmanaścāro duścaritam /

[237|23] viparyayātsucaritam

[237|24] iṣṭaṃ kuśalaṃ kāyavāṅmanaskarmānabhidhyā 'vyāpādasamyagdṛṣṭayaśca /

[237|24-238|02] parānugrahopaghātābhisaṃdhyabhāve kathaṃ samyagdṛṣṭimithyādṛṣṭavyoḥ kuśalākuśalatvam /

[238|02] tanmūlatvāt / yāni caitāni duścaritasucaritānyuktāni

[238|03-238|04] tadaudārikasaṃgrahāt / daśa karmapathā uktā yathāyogaṃ śubhāśubhāḥ // vakk_4.66 //

[238|05-238|06] teṣāmeva sucaritaduścaritānāṃ caudārikasaṃgraheṇa daśa karmapathāḥ sūtra uktāḥ yathāyogaṃ kuśalāḥ sucaritebhyo 'kuśalā duścaritebhyaḥ /

[238|06-238|07] kimatra duścaritamasaṃgṛhītaṃ kiṃ vā sucaritam /

[238|07-238|08] akukśaleṣu tatkarmapathesu kāyaduścaritasya pradeśo na saṃgṛhītaḥ prayogapṛṣṭhabhūtaḥ kliṣṭaścānyo 'pi bandhānādiḥ /

[238|08] tasya nātyaudārikatvāt / [238|08-238|09] yaddhi kāyaduścaritaṃ pareṣāṃ jīvitabhogadārebhyaścyāvakaṃ tatkarmapatha uktaṃ tato vivecanārtham /

[238|10] vāgduścaritamapi yadeva praśādaṃ tatkarmapatha uktaṃ tadarthameva /

[238|10-238|11] manoduścaritasya ca pradeśacetanā /

[238|11-238|12] kuśaleṣvapi kāyasucaritasya pradeśaḥ prayogapṛṣṭhamadyādiviratidānejyādiko vāksucaritasya priyavacanādiko manaḥ sucaritasya cetanā /

[238|13] eṣāṃ ca karmapathānām

[238|14] aśubhāḥ ṣaḍavijñaptiḥ

[238|15-238|16] akuśalāḥ ṣaṭ karmapathā avaśyamavijñaptisvabhāvāḥ prāṇātipātādattādānamṛṣāvādapaiśunyapārupyasaṃbhinnapralāpāḥ /

[238|16] pareṇa kārayato maulavijñaptyabhāvāt /

[238|17] dvidhaikaḥ

[238|18-238|19] kāmamithyācāro nityaṃ vijñaptyavijñaptisvabhāvastasya svayeva niṣṭhāpanāt /

[238|19] nahi taṃ pareṇa kārayatastādṛśī prītirbhavatīti /

[238|20] te 'pi kurvataḥ /

[238|21-238|22] te 'pi ṣaṭ karmapathāḥ svayaṃ kurvato dvividhā bhavanti vijñaptiravijñaptiśca tatkālamaraṇe paścāt maraṇe tvavijñaptireva /

[238|23] kuśalānāṃ punaḥ karmapathānāṃ

[238|24] dvividhāḥ sapta kuśalāḥ

[238|25] kuśalāḥ sapta rūpiṇaḥ karmapathā avaśyaṃ dviprakārā vijñaptiravijñaptiśca /

[238|25-238|26] vijñaptyadhīnatvātsamādānaśīlasya /

[239|01] avijñaptiḥ samādhijāḥ // vakk_4.67 //

[239|02] dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītāḥ samādhijāḥ ucyante /

[239|02-239|03] te hyavijñaptireva cittamātrādhīnatvāt /

[239|04] sāmantakāstu vijñaptiḥ

[239|05] karmapathasāmantakāstu vijñaptisvabhāvā avaśyam /

[239|06] avijñaptirbhavenna vā /

[239|07-239|08] yadi tīvreṇa paryavasthānena pramādena vā ghanarasena prayogamārabheta syādavijñaptiranyathā na syāt /

[239|09] viparyayeṇa pṛṣṭhāni

[239|10] sāmantakebhyo viparyayeṇa karmapathānāṃ pṛṣṭhāni veditavyāti /

[239|10-239|11] tāni avaśyamavijñaptisvabhāvāni /

[239|11] vijñaptistu bhavenna vā /

[239|11-239|12] yadi karmapathaṃ kṛṭvā punastasyānudharmaṃ ceṣṭeta tasya syāt vijñaptiranyathā na syāt /

[239|12-239|13] atha kuto yāvadeṣāṃ prayogamaulapṛṣṭhānāṃ vyavasthānam /

[239|13-239|16] yadā tāvadiha kaścit paśuṃ hantukāmo mañcakāduttiṣṭhati mūlyaṃ gṛhlāti gacchatyāmṛśati paśuṃ krīṇātyānayati puṣṇāti praveśayati nihantuṃ śāstramādatte prahāramekaṃ dadāti dvau vā yāvanna jīvitā dvacyaparopayati tāvat prayogaḥ /

[239|16-239|17] yena tu prahāreṇa jīvitādvyaparopayati tatra yā vijñaptistatkṣaṇikā vā 'vijñaptirayaṃ maulaḥ karmapathaḥ /

[239|17-239|18] dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ prāṇātipātāvadyena spṛśyate prayogataḥ mṛte sati phalaparipūritaśca /

[239|18-239|19] tata ūrdhvamavijñaptikṣaṇāḥ pṛṣṭhaṃ bhavanti /

[239|19-239|21] yāvacca taṃ paśuṃ kuṣṇāti śodhayati vikrīṇīte pacati khādayatyanukīrtayati vā tāvadasya vijñaptikṣaṇā api pṛṣṭhaṃ bhavanti /

[239|21] evamanyeṣvapi yathāsaṃbhavaṃ yojyam /

[239|21-239|22] abhidhyādīnāṃ nāsti prayogo na pṛṣṭhaṃ saṃmukhībhāvamātrātkarmapathaḥ /

[239|23] idamatra vaktavyam /

[239|23-239|24] kiṃ tāvat maraṇabhavasthe tasmin prāṇini ye vijñaptyavijñaptī te karmapatha āhosvinmṛte /

[239|24] kiṃ cātaḥ /

[239|24-239|25] yadi tāvanmaraṇabhavasthe sahamṛṭasyāpio anturghātayiturvā prāṇātipātāvadyena yogaḥ prāpnoti /

[239|25-240|01] na ceṣa siddhāntaḥ /

[240|01] atha mṛte /

[240|01-240|02] yaduktaṃ "yena tu prahāreṇa jīvitādvacyaparopayati tatra yā vijñaptistatkṣaṇikā vā 'vijñaptirayaṃ maulaḥ karmapatha" iti tanā vaktavyam /

[240|03] yaccāpīdaṃ śāstra uktaṃ "syāt prāṇī hataḥ prāṇātipātaścāniruddhaḥ /

[240|03-240|06] syādyathā hi tatprāṇī jīvitādvyaparopito bhavati prayogaścāpratiprasragdha" ityatra pṛṣṭhaṃ prayogaśabdenoktamiti vaibhāṣikīyo 'rthavirodho maulasyaiva tadānīmaniruddhatvāt /

[240|06] yathā na doṣastathā 'stu / kathaṃ ca na doṣaḥ /

[240|06-240|07] maula evātra prayogaśabdenokta iti /

[240|07] vijñaptistarhi tadā kathaṃ maulaḥ karmapatho bhavati /

[240|07-240|08] kathaṃ ca na bhavitavyam /

[240|08] asāmarthyat / avijñaptiridānīṃ kathaṃ bhavati /

[240|08-240|10] tasmāt prayogaphalaparipūrikāle tadubhayaṃ karmapathaḥ syāt karmatpatho 'pyanyasya prayogaḥ pṛṣṭhaṃ ca bhavati /

[240|10] prāṇātipātasya daśāpi karmapathāḥ prayogaḥ /

[240|10-240|14] yathā ca śatrorvadhārthaṃ kṛtyaṃ samupasthāpayan paśunā valiṃ kuryāt parakīyaṃ kṛtvā dāreṣu cāsya vipratipadyeta taireva tadghātanārtham anṛtapiśunaparuṣasāntavaiścāsya mitrabhedaṃ kuryādyānyasya paritrāṇāya kalperan abhidhyāṃ ca tatsva kuryāttatraiva ca vyāpādaṃ tadvadhārthaṃ ca mithyādṛṣṭiṃ vṛṃhayediti /

[240|14] evamanyeṣvapi yathāyogaṃ yojyam /

[240|14-240|15] na tvabhidhyādayaḥ prayogā yujyante /

[240|15] nahi cittotpādamātreṇa prayukto bhavati / kriyānārambhāt /

[240|16-240|17] sūtra uktaṃ "prāṇātipāto bhikṣavastrividho lobhajo dveṣajo mohajo yāvanmithyādṛṣṭi"riti /

[240|17-240|18] tatra kīdṛśaḥ prāṇātipāto lobhaja ityevamādi vaktavyam /

[240|18] nātra sarveṣāṃ karmapathānāṃ lobhādibhirniṣṭhā /

[240|19] prayogastu trimūlajaḥ // vakk_4.68 //

[240|20] prayogasteṣāmakuśalamūlatrayājjāta ityādisamutthānavacanādevamuktaḥ /

[240|20-240|22] tatra lobhajapraṇātipāto yathā taccharīrāvayavārthamarthārthaṃ krītārthaṃ ca prāṇinaṃ jīvitādvyaparopayati ātmasuhṛtparitrāṇāya /

[240|22] dveṣajo yathā vairanipīḍanārtham /

[240|22-240|23] mohajo yathā yājñikānāṃ dharmabuddhyā rājñāṃ ca dharmapāṭhakaprāmāṇyāddhiṃsatām /

[240|23-240|24] duṣṭānāṃ kila nigrahaṃ kurvanto rājānaḥ puṇyabhājo bhavantīti /

[240|24] pārasīkānāṃ ca / te hyevamāhuḥ /

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.