Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/8

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Abhidharmakośabhāṣya

Tác giả
Vasubandhu
Thông tin
GRETIL — s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998.CC BY-NC-SA 4.0

[118|25] yuvāntyasyāṃ sattvā miśrībhavanti prasavasāmyāditi yoniḥ / aṇḍajā yoniḥ katamā /

[118|26] ye sattvā aṇḍebhyo jāyante / tadyathā haṃsakroñcacakravākamayūraśūkaśārikādayaḥ /

[118|27] jarāyujā yoiḥ katamā / ye sattvā jarāyorjāyante /

[118|27-118|28] tadyathā hastyaśvagomahiṣakharavarāhādayaḥ /

[118|28] saṃsvedajā yoniḥ katamā /

[118|28-118|29] ye sattvā bhūsaṃsvedājjāyante /

[118|29] tadyathā kṛmikīṭapataṅgamaśakādayaḥ / upapādukā yoniḥ katamā /

[119|01] ye sattvā avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṅgapratyaṅgopetāḥ sakṛdupajāyante /

[119|01-119|02] ata eva upapadane (read: upapādane) sādhukāritvādupapādukā ityucyante /

[119|02] tadyathā devanārakāntarābhavikādayaḥ /

[119|03] atha kasyāṃ gatau kati yonayaḥ saṃvidyanta ityāha

[119|04] caturdhā nara tiryañcaḥ

[119|05] manuṣyāścaturvidhāḥ /

[119|05-119|07] aṇḍajāstāvadyathā kroñcīniryātau śailopaśailau sthavirau mṛgāramātuśca dvātriṃśat putrāḥ pañcālarājasya ca pañca putraśatāni /

[119|07] jarāyujā yathedānīm /

[119|07-119|08] saṃsvedajāstadyathā māndhātucāruśpacārūpacārukapotamālinyāmrapālyādayaḥ /

[119|08] upapādukāḥ punaḥ prāthamakalpikāḥ /

[119|08-119|09] evaṃ tiryañco 'pi caturvidhāḥ /

[119|09] trividhā dṛśyanta eva / upapādukāstu nāgasuparṇi prabhṛtayaḥ /

[119|10] nārakā upapādukāḥ /

[119|11] antarābhavadevāśca

[119|12] sarve nārakā antarābhavikāḥ devāścopapādukā eva /

[119|13] pretā api jarāyujāḥ // vakk_3.9 //

[119|14] apiśabdādapyupapādukā iti / āyuṣmate mahāmaudgalyāyanāya pretī nivedayate

[119|15] "pañca putrānahaṃ rātrau divā paña tathā parān /

[119|16] bhakṣayāmi janitvā tān nāsti tṛptistathāpi me //"

[119|17] katamā yoniḥ sarvasādhvī / upapādukā /

[119|17-119|18] atha kimarthaṃ caramabhaviko bodhisattvaḥ prāptopapattivaśitve 'pi jarāyurjāṃ yorni bhajate /

[119|18-119|19] evaṃ hi kriyamāṇe mahāntamarthaṃ paśyati /

[119|19-119|21] jñātisaṃbandhena mahataḥ śākyavaṃśasya dharme 'vataraṇārthaṃ cakravarttivaṃśyo 'yamiti cānyeṣāṃ bahumānādarāvarjanārthaṃ manuṣyabhūtā api caināṃ siddhiṃ gacchantīti vineyānā mutsāhārtham /

[119|21-119|23] itarathā hyaprajñāyamānakulagotraḥ ko 'pyayaṃ māyāpuruṣa ityevaṃ parikalpayeyurdevaḥ piśāca iti vā yathā 'nyatīrthyā apabhāṣante kalpaśatasyātyayādevaṃvidho māyāvī loke prādurbhūya māyayā lokaṃ bhakṣayatīti /

[119|24] apare tvāhuḥ /

[119|24-119|26] śarīradhātūnāmavasthāpanārthaṃ yeṣumanuṣyā anye ca prajāṃ vijñāya sahasraśaḥ svargaṃ ca prāptā apavargaṃ ceti upapādukānāṃ hi sattvānāṃ bāhyabījābhāvān mṛtānāṃ kāyo nāvatiṣṭhate niśānta iva tailapradyoto 'ntardhīyate /

[119|26-119|27] ādhiṣṭhānikīmṛddhiṃ bhagavata icchatāṃ na yukta ekṣa parihāraḥ /

[119|27] praśnātpraśnāntaramupajāyate /

[119|27-120|02] yadyapyupapādukānāṃ kāyanidhanaṃ na prajñayate kathamuktaṃ sūtre "upapādukaḥ suparṇī upapādukaṃ nāgamuddharati bhakṣārthami"ti /

[120|02] noktaṃ bhakṣayatītyapi tūddharati bhakṣārthamajñatvādityadoṣaḥ /

[120|02-120|03] bhakṣayati vā yāvanna mṛto bhavati na pounrmṛtasyāsya tṛṣyatīti /

[120|04] katamā yoniḥ sarvavahvī / upapādukaiva /

[120|04-120|05] sā hi dvigatī tisṛṇāṃ ca pradeśaḥ sarve cāntarābhāvikā iti /

[120|06] ko 'yamastarābhāvo nāma /

[120|07] mṛtyūpapattibhavayorantarā bhavatīha vaḥ /

[120|08-120|09] maraṇabhavasyopapattibhavasya cāntarā ya ātmabhāvo 'bhinirvarttate deśāntaropapattisamprāptaye so 'ntarābhava ityucyate /

[120|09] gatyantarālatvāt /

[120|09-120|10] kathamayaṃ jātaśca nāma nacopapanno bhavati /

[120|11] gamyadeśānupetatvānnopapanno 'ntarābhavaḥ // vakk_3.10 //

[120|12] upapattigato hyupapanna ityucyate / padergatyarthatvāt /

[120|12-120|13] nacāyaṃ gamyadeśamupagatontarābhavastasmānnopapannaḥ /

[120|13] kaḥ punarasau deśo gantavyaḥ /

[120|13-120|14] yatrākṣiptasya vīpākasyābhivyaktiḥ samāptiśca /

[120|14-120|15] vicchinna evopapattibhavo maraṇabhavātsaṃbhavatīti nikāyāntarīyāḥ /

[120|15] tadetanneṣyate / kiṃ kāraṇam / yuktitaśca āgamataśca /

[120|15-120|16] tatra tāvat yuktiṃ niśrityocyate /

[120|17] vrīhisantānasādharmvādavicchinnabhavodbhavaḥ /

[120|18-120|19] santānavarttināṃ hi dharmāṇāmavicchedena deśāntareṣu prādurbhāvo dṛṣṭastadyathā vrīhisantānasya /

[120|19-120|920] tasmādasyāpi sattvasantānasyāvicchedena deśāntareṣu prādurbhāvo bhaviṣṇuḥ /

[120|20-120|21] vicchinno 'pi dṛṣṭaḥ prādurbhāvastadyathā ādarśādiṣu bimbāt pratibimbasya /

[120|21] evaṃ maraṇabhavādupapattibhavasya syāt /

[120|22] pratibimbamasiddhatvādasāmyācchānidarśanam // vakk_3.11 //

[120|23] pratibimbaṃ nāmānyadevotpadyate dharmāhntaramityasiddhametat /

[120|23-120|24]

siddhāvapi ca satyāmasāmyādanidarśanaṃ bhavati /

[120|24] kathaṃ tāvadasiddham /

[120|25] sahaikatra dvayābhāvāt

[120|26] tatraiva hi deśe ādarśarūpaṃ dṛśyate pratibimbaṃ ca /

[120|26-120|27] na caikatra deśe rūpadvayasyāsti sahabhāva āśrayabhūtabhedāt /

[120|27-120|30] tathā digbhedavyavasthiterekasminvāpyambudeśe svābhimukhadeśasthānāṃ rūpāṇāmanyo 'nyaṃ pratibimbakamupalabhyate natvekatra rūpe dvayoḥ paśyatoḥ sahadarśanaṃ na bhavatīti na tatra rūpāntaropapattiryuktā /

[120|30-121|01] chāyātapayośca dvayoḥ sahaikatrabhāvo na dṛṣṭaḥ /

[121|01-121|02] upalabhyate ca chāyāstha ādarśe sūryasya prativimbakamiti na yukto 'sya tatra prādurbhāvaḥ /

[121|02] athavā "sahaikatra dvayābhāvādi"ti katamasya dvayasya /

[121|02-121|03] ādarśatalasyendupratibimbakasya ca /

[121|03-121|04] anyatraiva hi deśe ādarśatalaṃ bhavatyanyatraivāntargataṃ candrapratibimbakaṃ dṛśyate kūpa ivodakam /

[121|04-121|05] tacca tatropapadyamānaṃ nānyatropalabhyate /

[121|05] ato nāstyeva tat kiñcit /

[121|05-121|06] sāmagryāstu sa tasyāstādṛśaḥ prabhāvo yattathā darśanaṃ bhavati //

[121|06] acintyo hi dharmāṇāṃ hi dharmāṇāṃ śaktibhedaḥ /

[121|06-121|07] evaṃ tāvandasiddhatvāt /

[121|07] kathamasāmyādanidarśanaṃ bhavati /

[121|08] asantānād

[121|09] nahi vimvasya pratibimbakaṃ santānabhūtamādarśasantānasaṃvaddhatvāt sahabhāvācca /

[121|10] yathā maraṇasyopapattibhavaḥ /

[121|10-121|11] santānaṃ ca pratyavicchedena deśāntareṣu prādurbhāva udāhṛato nāsantānamityasāmyaṃ dṛṣṭāntasya pratibimbasya ca /

[121|12] dvayodayāt /

[121|13] dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ pratibimbasyodayo bhavati /

[121|13-121|14] bimbāccādarśā cceti yat prādhānaṃ kāraṇaṃ tadāśrityotpadyate /

[121|14-121|16] nacaivamupapattibhavasyāpi dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ saṃbhavo maraṇabhavāccānyataśca pradhānabhūtādityato 'pyayamasamāno dṛṣṭāntaḥ /

[121|16] na ca yuktamuktaṃ bāhyameva cetanaṃ śukraśoṇitaṃ pradhānakāraṇamiti /

[121|16-121|17] yatra cāndhakāṇa eva prādurbhāva upapādukānāṃ tatra kiṃ parikalpyate /

[121|17-121|18] evaṃ tāvadyuktito neṣyate /

[121|18] na marāṇabhavādvicchinna upapattibhavaprādurbhāvaḥ / tasmādastyevāntarābhavaḥ /

[121|19] kaṇṭhokteścāsti

[121|20] sūtra uktaṃ "sapta bhavāḥ /

[121|20-121|21] narakabhavastiryagbhavaḥ pretabhavo devabhavo manuṣyabhavaḥ karmabhavo 'ntarābhava iti /

[121|21] naitatsūtraṃ tairāmnāyate / itastarhi

[121|22] gandharvāt

[121|23] "trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt mātuḥ kukṣau garbhasyāvakrāntirbhavati /

[121|23-121|24] mātā kalyā spi bhavati ṛtumatī ca /

[121|24] mātāpitarau raktau bhavataḥ sanipatitau ca /

[121|25] gandharvaśca pratyupasthito bhātī"ti / antarābhavaṃ hitvā ko 'nyo gandharvaḥ /

[121|26] etadapi naiva tairāmnāyate / kathaṃ tarhi / "skndhabhedaśca pratyupasthito bhavatī"ti /

[121|27] yadyevamāśvalāyanasūtraṃ kathaṃ nīyate /

[121|27-121|28] "jānanta bhavanto yo 'sau gandharvaḥ pratyupasthitaḥ /

[121|28] kṣatriyo vā 'sau brāhmaṇo vā vaiśyo vā śūdro vā /

[121|28-122|01] yadi vā pūrvasyā diśa āgato yadi vā dakṣiṇasyā paścimāyā uttrasyā" iti /

[122|02] nahi skandhabhedasyāgamanaṃ yujyate / athaitadapi na paṭhacyate / itastarhi /

[122|03] pañcokteḥ /

[122|04] "pañcānāgāmina" ityuktaṃ bhagavatā /

[122|04-122|05] antarāparinirvāyī upapadyaparinirvāyī anabhisaṃskāraparinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyī ūrdhvastrotāśceti /

[122|05-122|06] asatyantarābhave kathamantarāparinirvāyī nāma syāt /

[122|06] antarā nāma devāḥ santītyeke /

[122|07] upapadyādayo 'pi hi nāma devā evaṃ sati prasajyate / tasmānyeyaṃ kalpanā sādhvī /

[122|08] itaśca

[122|09] gatisūtrataḥ // vakk_3.12 //

[122|10] "sapta satpuruṣagatayaḥ" ityatra sūtre / antarāparinirvāyiṇastraya uktāḥ /

[122|10-122|11] kāladeśaprakarṣabhedena /

[122|11-122|12] tadyathā parīttaḥ sakalikāgnirabhinivarttamāna eva parinirvāyādevaṃ prathamaḥ /

[122|12] tadyathā 'yaḥ prapāṭikā utpatantyeva nirvāyādevaṃ dvitīyaḥ /

[122|12-122|13] tadyathā 'yaḥprapātikā utplutya pṛthivyāmapatitaiva nirvāyādevaṃ tṛtīyaḥ /

[122|13-122|14] nacaivamantarā nāma devāstriprakārāḥ kāladeśaprakarṣabhinnāḥ santīti kalpanaiveyaṃ kevalā //

[122|14] anye punarāhuḥ /

[122|15-122|16] āyupramāṇāntare vā devasamīpāntare vā yaḥ kleśān prajahāti so 'ntarāparinirvāyī /

[122|16-122|17] sa punardhātugato vā parinirvāti saṃjñāgato vā vitarkagato vā /

[122|17] tena trividho bhavatīti /

[122|17-122|18] prathamo vā rūpadhātau nikāyasabhāgaparigrahaṃ kṛtvā parinirvāti /

[122|18] dvitīyo devasamṛddhiṃ cānubhūya /

[122|18-122|19] tṛtīyo devānāṃ dharmasaṃgītimanupraviśya /

[122|19-122|21] upapadyaparinirvāyī punaḥ prakarṣayuktāṃ saṃgītimanupraviśya parinirvāti bhūyasā vā āyurūpahatya nopapannamātra eveti ta ete sarve 'pi śakalikādidṛṣṭāntairna saṃvadhyante /

[122|21] deśagativiśeṣābhāvāt /

[122|21-122|22] ārupyeṣvapi cāntarāparinirvāyī paṭhyetāyuḥpramāṇāntare parinirvāṇāt /

[122|22] na ca paṭhyate /

[122|23-122|24] "dhyānaiścatasro daśikā ārupyaiḥ saptikātrayam / saṃjñayā ṣaṭṭikāṃ kṛtvā vargo bhavati samuditaḥ //

[122|25] ityetasyāyurdānagāthāyām / tasmādetadapi sarvaṃ kalpanāmātram /

[122|26] athaitānyapi sūtrāṇi tairnāmnāyante /

[122|26-123|01] kimidānīṃ kurmo yacchāstā ca parinirvṛtaḥ śāsanaṃ cedamanāyakaṃ bahudhā bhinnaṃ bhidyate cādyāpi yathecchaṃ granthataścārthataśca /

[123|01-123|02] yeṣāṃ tu tāvadayamāgamaḥ pramāṇaṃ teṣāmāgamato 'pi siddho 'ntarābhavaḥ /

[123|02-123|03] yattarhi sūtra uttam "atha ca punardūṣī māraḥ svaśarīreṇāvicau mahānarake prapatita" iti /

[123|03] tat kathamiti /

[123|04] sa hi jīvanneva nārakībhirjvālābhirāliṅgitaḥ /

[123|04-123|05] kālalṃ kṛtvā 'ntarābhavenāvīciṃ prāpta ityayaṃ tatrābhiprayaḥ /

[123|05-123|06] atyudīrṇaparipūrṇāni hi karmāṇi kāyasya nikṣepaṃ na pratīkṣante /

[123|06] ato 'sya dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma pūrvaṃ vīpakvaṃ paścādupapadyavedanīyamiti /

[123|07-123|08] idamidānīṃ kathaṃ nīyate "pañcānantaryāṇi karmāṇi yāni kṛtvopacitya samanantaraṃ narakeṣūpapadyata" iti /

[123|08] anyāṃ gatimagatvetyabhiprāyaḥ /

[123|08-123|09] upapadyavedanīyatvaṃ tatra karmaṇo dyotitam /

[123|09] atha yathārutaṃ kalpyate / pañcaiva kṛtvā naikamiti prāpnoti /

[123|09-123|10] kriyānantaraṃ ca /

[123|10] na kālāntaraṃ jīvitvā ko vā 'ntarābhavasyopapadyamānatvaṃ necchati /

[123|10-123|11] antarā bhavenaiva hyasau maraṇāntaraṃ narakeṣūpapadyate /

[123|11] abhimukhatvāt /

[123|11-123|12] na ca brūma upapanno bhavatīti /

[123|12] iyaṃ tarhi gāthā kathaṃ nīyate

[123|13-123|14] "upanītatayā jarāturaḥ saṃprāpto hi mamāntikaṃ dvija / vāso 'pi hi nāsti te 'ntarā pātheyaṃ ca na vidyate tave" ti //

[123|15] atrāpi manuṣyeṣvantarāvāso nāstītyabhiprāyaḥ /

[123|15-123|16] athavā 'ntarābhave 'pyasya vāso nāstyupapattideśasaṃprāptiprati gamanādhiṣṭhānāditi /

[123|16-123|17] ayamatrābhiprāyo nāyamabhiprāya iti duta evaitat /

[123|17] tulya eṣa bhavato 'pyanuyogaḥ /

[123|17-123|18] tasmādubhayasminnapi pakṣe yathhottasūtrāvirodhānna bhavatyetadantarābhavasyābhāve jñāpakam /

[123|18-123|19] jñāpakaṃ hi nāmāgatikā gatiriti /

[123|20] atha kāṃ gatiṃ gamiṣyataḥ kimākṛtirantarābhavo 'bhinivarttate /

[123|21] ekākṣepādasāvaiṣyatpūrvakālabhavākṛtiḥ /

[123|22] yenaiva karmaṇā gatirākṣipyate tenaivāntarābhavastatprāptaye /

[123|22-123|23] ato yāṃ gatiṃ gantā bhavati tasyāṃ gatau ya āgamiṣyatpūrvakālabhavastasyaivāsyākṛtirbhavati /

[123|23-123|25] evaṃ tarhi śunīprabṛtīnāmekasmin kukṣau pāñcagatiko 'ntarābhavo 'bhinirvarttate iti nārako 'ntarābhavaḥ kukṣiṃ nirdahet /

[123|25-123|26] pūrvakālabhave 'pi tāvannārakā na nityaṃ prajvalitā bhavantyutsadeṣu bhramantaḥ kiṃ punarantarābhavikāḥ /

[123|26] astu vā prajvalitaḥ /

[123|26-123|27] sa tu yathā na draṣṭuṃ śasyate tathā na spraṣṭumapyacchatvādātmabhāvasyetyacodyametat /

[123|27-123|28] antarābhavānāmapyanyonyaṃ kukṣāvasaṃśleṣātkarmapratibandhācca na dāhaḥ /

[123|28-124|01] pramāṇaṃ tu yathā pañcaṣaḍvarṣasya dārakasya sa tu ṣaṭindriyo bhavati bodhisattvasya punaryathā saṃpūrṇayūnaḥ salakṣaṇānuvyañjanaśca /

[124|01-124|02] ata evāntarābhavasthena mātuḥ kukṣiṃ praviśatā koṭīśataścāturdvīpikānāmavabhāsitaḥ /

[124|03] yattarhi mātā bodhisatvasya svapne gajapotaṃ pāṇḍaraṃ kukṣiṃ praviśantamadrākṣīt /

[124|03-124|04] nimittamātraṃ tat tiryagyoneściravyāvṛttatvāt /

[124|04] tadyathā kṛkī rājā daśa svapnānadrākṣīditi /

[124|05-124|06] "karikūpasaktu candanakalabhārāmāsta thā kaperabhiṣekaḥ / aśucikapiḥ paṭakalahāviti daśa dṛṣṭā nṛpeṇa kṛkiṇā svapnāḥ" //

[124|07] naiva cāntarābhavikaḥ kukṣiṃ bhittvā praviśatyapi tu māturyonidvāreṇa /

[124|07-124|08] ata eva yamalayoryaḥ paścāt prajāyate sa jyāyānucyate yaḥ pūrvaṃ sa kanīyāniti /

[124|08] dharmasūtravibhāṣyaṃ kathaṃ nīyate /

[124|09-124|10] "vāraṇa tvamupagamya pāṇḍaraṃ ṣaḍviṣāṇaruciraṃ catuṣkramam / mātṛgarbhaśayanaṃ viśeṣasaṃprajānanṛṣirāśramaṃ yatheti" //

[124|11] naitadavaśyanetavyam / nahyetat sūtraṃ na vinayaḥ nābhidharmaḥ / kāvyametat /

[124|11-124|12] kavīnāṃ ca kāvyaṃ samāyojayatāṃ kecit bhāvāḥ samāropitā gacchanti /

[124|12] athavā netavyameva /

[124|12-124|13] yathā 'sya mātā svapne taṃ praviśantamadrākṣittathā so 'pi gāthāmakārṣīditi /

[124|13-124|14] rūpāvacaro 'pyantarābhavaḥ saṃpūrṇapramāṇaḥ savastraśca prādurbhavati /

[124|14] apatrāpyotsadatvāt /

[124|14-124|15] bodhisattvasya savastraḥ śuklāyāśca bhikṣuṇyāḥ praṇidhānavaśādhyāvantameva pariveṣṭitā nirdagdhā /

[124|15] anyo nagnaḥ /

[124|15-124|16] kāmadhātoranapatrāpyotsadatvāt /

[124|17] atha ko 'yaṃ pūrvakālabhavo nāma /

[124|18] sa punarmaraṇātpūrva upapattikṣaṇātparaḥ // vakk_3.13 //

[124|19] bhavo hi nāmāviśeṣeṇa pañcopādānaskandhāḥ / sa eva caturdhā bhidyate / antarābhavo yathoktaḥ /

[124|20] upapattibhabo gatīṣu pratisandhikṣaṇaḥ /

[124|20-124|21] tasmāt pareṇa maraṇakṣaṇaṃ paryudasyānyaḥ sarvo bhavaḥ pūrvakālabhavaḥ /

[124|21] caramakṣaṇo maraṇabhabo yata ūrdhvamantarābhavo bhavati rūpiṣu cetsattveṣūpapadyate /

[124|22] sa cāyamantarābhavaḥ /

[124|23] sajātiśuddhadivyākṣidṛśyaḥ

[124|24] samānajātīyairevāntarābhavikairdṛśyate /

[124|24-125|01] yeṣāṃ ca divyaṃ cakṣuḥ suviśuddhamabhijñāmayaṃ ta enaṃ paśyanti /

[125|01] upapattikṣuṣā tu na dṛśyate / jātyarthamacchatvāt /

[125|01-125|02] devāntarābhavikaḥ sarvān paśyati /

[125|02] manuṣyapretatiryagnārakāntarābhavikāḥ pūrva pūrvamapātyetyapare /

[125|03] karmarddhivegavān /

[125|04] ṛddhirākāśagamanam / karmaṇā ṛddhiḥ karmarddhiḥ / tasyā vegaḥ karmarddhivegaḥ śīgratā /

[125|05] so 'syāstīti karmarddhivegavān / yenāsau na śakyo buddhairapi pratibanddhum /

[125|05-125|06] karmaṇo 'sya balīyastvāt /

[125|07] sakalākṣaḥ

[125|08] samagrapañcendriyaḥ /

[125|09] apratighavān

[125|10] pratighātaḥ pratighaḥ / so 'syāstīti pratighavān / na pratighavānapratighavān /

[125|10-125|11] vajrādibhirapyanivāryatvāt /

[125|11-125|12] tathā hi pradīptāyaḥpiṇdabhede tanmadhyasaṃbhūtaḥ krimirūpalabdhaḥ śrūyate /

[125|12] yasyāṃ ca gatau sa utpatsyamānastasyāḥ sarvathā /

[125|13] anivartyaḥ

[125|14] nahi kadācinmanuṣyāntarābhavo 'ntardhāya devāntarābhavo bhavatyanyo vā /

[125|14-125|15] niyatamanena yāmeva gatimadhikṛtyābhinirvṛttastasyāmevopapattavyam nānyasyāmiti /

[125|16] kiṃ punarantarābhavo 'pi kāmāvacaraḥ kavaḍīkāramāhāraṃ bhuṅkte / omityāha / na tvaudārikam /

[125|17] kiṃ tarhi /

[125|18] sa gandhabhuk // vakk_3.14 //

[125|19] ata eva gandharva ityucyate / dhātūnāmanekārthatvāt / hrasvatvaṃ śakandhukarkandhuvat /

[125|19-125|20] alpeśākhyastu durgandhāharo maheśakhyaḥ sugandhāhāraḥ /

[125|20] kiyantaṃ kālamavatiṣṭhate / nāsti niyama iti bhadantaḥ /

[125|21] yāvadupapattisāmagrīṃ na labhate nahi tasyāyuṣaḥ pṛthagevākṣepaḥ / ekanikāyasabhāgatvāt /

[125|21-125|22] itarathā hi tasyāyuṣaḥ kṣayānmaraṇabhavaḥ prasajyeta /

[125|22-126|01] yadyāsumeroḥ sthalaṃ māṃsasya syāttatsarva varṣāsu krimīṇāṃ pūryeta /

[126|01-126|02] kimidānīṃ tatpratīkṣā eva teṣāmantarābhavā āsan kuto yā tadā tebhyo gatā iti vaktavyam /

[126|02] naitadāgataṃ sūtre śāstre vā /

[126|02-126|03] evaṃ tu yujyate /

[126|03] gandharasābhigṛddhānāmalpāyuṣāṃ jantūnāmanto nāsti /

[126|03-126|05] te taṃ gandhaṃ ghrātvā gandharasābhigṛddhāḥ kālaṃ kurvantaḥ krimibhāvasaṃvarttanīyaṃ karma pravodhya tayā tṛṣṇayā krimiṣūpapadyanta iti /

[126|05-126|07] athavā nūnaṃ tatpratyayapracūra eva kāle tatsaṃvarttanīyāni karmāṇi vīpākābhinirvṛttau vṛttiṃ labhnte nānyatra /

[126|07-126|08] tathāhi cakravarttisaṃvarttanīyāni karmaṇi aśītivarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ vahutarāyuṣi vā cakravarttino jāyante nānyasyām /

[126|08-126|09] ata eva coktaṃ bhagavatā "acintyaḥ sattvānāṃ karmavipāka" iti /

[126|09] saptāhaṃ tiṣṭhatīti bhadantavasumitraḥ /

[126|09-126|10] yadi tāvatā sāmagrīṃ na labhate tatraiva punaścyutyā jāyante /

[126|10] sapta saptāhānītyapare /

[126|10-126|11] alpaṃ kālamiti vaṃbhāṣikāḥ /

[126|11-126|12] sa hi saṃbhavaiṣitvātsamdhāvagatvā samdhiṃ badhnātīti yathātvasamagrāḥ pratyayā bhavanti /

[126|12] niyataṃ cānena tasmin deśe tasyāṃ jātau janitavyaṃ bhavati /

[126|12-126|13] tadā karmāṇyeva pratyayānāṃ sāmagrīmāvahanti /

[126|13-126|14] athāniyātaṃ tato 'nyatra deśe tasyāṃ jātau jāyate sadṛśyā mityapare /

[126|14-126|15] tadyathā gavāmūṣmasu maithunasya prācuryaṃ śaradi śunāṃ ṛkṣānāṃ hemante cākṣvānām /

[126|15-126|17] gavayaśṛgālakharatarakṣāṇāṃ punaḥ kālo nāstīti yenānyatra kāle goṣūpapattavyaṃ sa gavayeṣūpapadyate yena śvas sa śṛgāleṣu yenāśvesu sa gardabheṣu yena ṛkṣeṣu sa tarakṣeṣūpapadyate iti /

[126|17-126|18] na tvasya nikāyasabhāgāntarābhavo nānyatra nikāyasabhāge śakyamutpattumekakāmākṣepāditi vaktavyametat /

[126|19] sa khalveṣa gatideśasaṃprāptyarthaṃ prādurbhūto 'ntarābhavaḥ

[126|20] viparyastamatiryāti gatideśam riraṃsayā /

[126|21] sa hi karmaprabhāvasaṃbhūtena cakṣuṣā sudūrastho 'pi svamupapattideśaṃ prekṣate /

[126|21-126|22] tatrāsya mātāpitrostāṃ vipratipattiṃ dṛṣṭvā puṃsaḥ sataḥ pauṃsno rāga utpadyate mātari stryā satyā straiṇo rāgāḥ udpadyate pitari /

[126|22-126|23] viparyayāt pratighaḥ /

[126|23-126|24] evaṃ paṭhacyate prajñaptau "gandharvasya tasmin samaye dvayościttayoranyatarānyataraccittaṃ saṃmukhībhūtaṃ bhavatyanunayasahagataṃ vā pratighasahagataṃ veti /

[126|24-126|25] sa tābhyāṃ viparyasto rantukāmatayā tam deśamāśliṣya tāmavasthāmātmanyadhimucyate /

[126|25-126|26] tasmiṃścāśucau garbhasthānasaṃprāpte jātaharṣo 'bhiniviśate /

[126|26-126|27] tato 'sya skandhā ghanībhavantyantarābhavaskandhāścāntardhīyante ityupapanno bhavati /

[126|27-126|28] sa cetpumān bhavati māturdakṣiṇakukṣimāśritya pṛṣṭhābhimukha utkeṭukaḥ saṃbhavatyatha strī tato vāmakukṣimāśrityodarābhimukhī /

[127|01] athedānīṃ napuṃsakaṃ tadyena rāgeṇāśliṣṭaṃ tathā tiṣṭhati /

[127|01-127|02] na cāstyantarābhavo vyantaraḥ sakalendriyatvāt/

[127|02-127|03] athaḥ strībhūtaḥ puruṣabhūto vā 'nupraviśya yathāsthānaṃ tiṣṭhati paścāt garbha āpyāyamāno napuṃsakaṃ bhavatīti" /

[127|03] idaṃ vicāryate /

[127|03-127|05] kimasya śukrakśoṇitamahābhūtānyevendriyāśrayabhāvamāpadyante karmavaśādāhosvit bhūtāntarāṇyeva karmabhirjāyante /

[127|05] tānyupaśrityeti / tānyevetyeke /

[127|05-127|06] anindriyaṃ hi śukraśoṇitamantarābhavena sārdhaṃ nirudhyate sendriyaṃ prādurbhavati /

[127|06-127|07] vījāṅduranirodhotpādanyāyena yattatkālamityākhyāyate /

[127|07-127|08] evaṃ ca kṛtvedaṃ sūtrapadaṃ sūtre sūnītaṃ bhavati "mātāpitraśucikalalasaṃbhutasye"ti /

[127|08-127|09] tathā "dīrgharātraṃ yuṣmābhirbhikṣivaḥ katasiḥ saṃvarddhitā rudhiravindurūpātta" iti /

[127|09] bhūtāntarāṇyevetyapare / tadyathāparṇakrimeḥ /

[127|09-127|10] aśucisaṃniśrayotpattyabhisaṃbandhivacanāttu kalalasya sūtrāvirodha iti /

[127|10-127|11] evaṃ tāvadaṇḍajāṃ jarāyujāṃ ca yorni pratipadyate /

[127|11] anyatra tu yathāyogaṃ vaktavyamityāhuḥ /

[127|11-127|12] tatra cāyaṃ yogo dṛśyate

[127|13] gandhasthānābhikāmo 'nyaḥ

[127|14-127|15] saṃsvedajāṃ yoniṃ pratipadyamāna upapattisthānaṃ gatvābhilāṣāt gacchatyamedhyaṃ medhyaṃ vā yathākramam /

[127|15] upapādukāṃ tu yoniṃ prapadyamānaḥ sthānābhilāṣāt /

[127|15-127|16] kathaṃ narakeṣu sthānābhilāṣaḥ /

[127|16] viparyastabuddhitvāt /

[127|16-127|17] sa hi śītavātavarṣābhiṣekairātmānaṃ bādhyamānaṃ paśyati narakeṣu cāgniṃ dīpyamānam /

[127|17-127|18] tatra uṣṇābhilāṣāddhāvati /

[127|18-127|19] punastaptavātātapāgnisaṃtāpairātmānaṃ bādhyamānamanupaśyan śaityaṃ ca narakeṣu śītābhilāṣāddhāvati /

[127|19-127|20] yad avasthas tad upapattisaṃvarttanīyaṃ karmākārṣīt tadavasthātmānaṃ tāśca sattvān paśyan dhāvatīti pūrvācāryāḥ /

[127|20-127|21] tatra punardevāntarābhava ūrdhvaṃ gacchatyā sanādivottiṣṭhan manuṣyatiryakpretānāṃ manuṣyādivat /

[127|22] ūrdhvapādastu nārakaḥ // vakk_3.15 //

[127|23-127|24] "te vai patanti narakādūrdhvapādā avāṅmukhāḥ / ṛṣīṇāmabhivaktāraḥ saṃyatānāṃ tapasvinām" iti //

[127|25] gāthābhidhānāt /

[127|26] yaduktaṃ "viparyastamatiryātī"ti /

[127|26-127|27] kimavaśyaṃ sarvo 'ntarābhavastathā mātuḥ kukṣimavakrāmati /

[127|27] nityāha / kiṃ tarhi / catasro garbhāvakrāntayaḥ sūtra uktāḥ / katamāścatasraḥ /

[128|01] saṃprajānan viśatyekaḥ

[128|02] tiṣṭhati niṣkrāmati sā saṃprajānan /

[128|03] tiṣṭhatyapyaparaḥ /

[128|04] saṃprajānanniti varttate / praviśatyapītyapikṣabdāt /

[128|05] aparaḥ /

[128|06] niṣkrāmatyapi

[128|07] saṃprājānan praviśati tiṣṭhatyapi /

[128|08] sarvāṇi mūḍho 'nyaḥ

[128|09-128|10] kaścit punaḥ sarvāṇyevāsaṃprajānan karoti praviśatyasaṃprajānan tiṣṭhati niṣkrāmatyapi / [128|10] etāścatasro garbhāvakrāntayaḥ pratilomaṃ nirdiṣṭāḥ /

[128|11] ślokabandhānuguṇyataḥ /

[128|12] nityamaṇḍajaḥ // vakk_3.16 //

[128|13] aṇḍajaḥ sattvo nityaṃ mūḍha eva sarvāṇi karoti / kathamaṇḍājjāto garbhaṃ praviśati /

[128|14] yo 'pi janiṣyate so 'pyaṇdajaḥ / athavā bhāvinyāpi saṃjñayā nirdeśāḥ kriyante /

[128|15] tadyathā "saṃkṛtamabhisaṃskarotī"ti sūtre odanaṃ pacatīti saktum pinaṣṭīti loke /

[128|16] tasmānnaiṣa doṣaḥ /

[128|17] kathaṃ punarasaṃprajānan mātuḥ kukṣiṃ praviśati yāvanniṣkrāmati kathaṃ vā saṃprajānan /

[128|18-128|19] alpeśākhyasya tāvatsattvasya mātuḥ kukṣiṃ praviśataḥ evaṃ vīparītau saṃjñādhimokṣau pravarttete /

[128|19] vāto vāti devo varṣati /

[128|19-128|21] śītaṃ durdinaṃ mahato vā janakāyasya kolāhalaṃ hnta tṛṇagahanaṃ vā praviśāmi vanagahanaṃ vā tṛṇakuṭīṃ vā parṇakuṭīṃ vā vṛkṣamūlaṃ vā sarpāmi kuṇḍayamūlaṃ veti /

[128|21-128|22] tiṣṭhato 'pyeṣu tiṣṭhāmiti niṣkrāmato spyebhyo niryāmīti /

[128|22-128|23] maheśākhyasya tu sattvasyārāmaṃ vā praviśāmyudyānaṃ vāprāsādaṃ vā 'bhirohāmi kūṭāgāraṃ vā paryaṅka veti /

[128|23] tathā tiṣṭhāmi niryāmīti /

[128|23-128|24] evaṃ tāvadasaṃprajānan praviśati yāvanniṣkrāmati /

[128|24-128|25] saṃprajānaṃstu samyak prajānāti mātuḥ kukṣiṃ praviśāmyatraiva tiṣṭhāmi ata eva niryāmiti /

[128|25-128|26] nāsya viparītau saṃjñādhimokṣau pravarttete /

[128|26] atra punarapadiśyate /

[128|27] garbhāvakrāntayastisraścakravarttisvayaṃbhuvām /

[128|28] cakravarttinaśca svayaṃbhuvośca pratyekabuddhasaṃbuddhayośca / yathākramamityante vakṣyati /

[128|28-128|29] tatra prathamā cakravarttinaḥ /

[128|29] sa hi praviśatyeva saṃprajānan na tiṣṭhati nāpi niṣkrāmati /

[128|30] pratyekabuddhastiṣṭhatyapi / buddho niṣkrāmatyapi / atrāpi bhāvinyā saṃjñayā nirdeśaḥ /

[129|01] karmajñānobhayeṣāṃ vā viśadatvād yathākramam // vakk_3.17 //

[129|02] viśadakarmaṇāmdārapuṇyakriyāṇāṃ prathamā /

[129|02-129|03]

viśadajñānānāṃ bāhuśrutyakṛtapravicayānāṃ dvitīyā /

[129|03] viśada puṇyakarmajñānānāṃ tṛtīyā /

[129|03-129|04] ta eva tvete cakravarttyādaya evaṃbhūtā yujyante yathākramam /

[129|04] śeṣāṇāṃ caturthīti siddhaṃ bhavati /

[129|05] atredānīṃ bāhyakā ātmavādaṃ parigṛhyottiṣṭhante /

[129|05-129|06] yadi sattvo lokāntaraṃ saṃcaratīti pratijñāyate siddha ātmā bhavatīti /

[129|06] sa eṣa pratiṣidhyate

[129|07] nātmāsti

[129|08] kīdṛśa ātmā ya imān nikṣipatyanyāśca skndhān pratisaṃdadhātīti parikalpyate /

[129|09] sa tadṛśo nāstyantarvyāpārapuruṣaḥ /

[129|09-129|11] evaṃ tūktaṃ bhagavatā "asti karmāsti vipākaḥ kārakastu nopalabhyate ya imāṃśca skandhānnikṣipati anyāṃśca skandhān pratisaṃdadhātyanyatra dharmasaṃketāt /

[129|11-129|12] tatrāyaṃ dharmasaṃketo yadutāsmin satīdaṃ bhavatīti vistareṇa pratītyasamutpādaḥ "/

[129|12] kīdṛśastarhyātmā na pratiṣidhyate /

[129|13] skandhamātraṃ tu

[129|14] yadi tu skandhamātramevātmeti upacaryate tasyāpratiṣedhaḥ /

[129|14-129|15] evaṃ tarhi skandhā eva lokāntaraṃ saṃcarantīti prāptaṃ skandhamātraṃ tu nātra saṃcaratīti /

[129|16] kleśakarmābhisaṃskṛtam /

[129|17] antarābhavasaṃtatyā kukṣimeti pradīpavat // vakk_3.18 //

[129|18] kṣaṇikā hi skandhāsteṣāṃ saṃcarituṃ nāsti śaktiḥ /

[129|18-129|19] kleśaistu paribhāvitaṃ karmabhiśca kleśamātramantarābhāsaṃjñikayā saṃtatyā mātuḥ kukṣimāyāti /

[129|19-129|20] tadyathā pradīpaḥ kṣaṇiko 'pi saṃtatyā deśāntaramiti nāstyeṣa doṣaḥ /

[129|20-129|21] tasmātsiddhametadasatyapyātmani kleśakarmābhisaṃskṛṭaḥ skandhānāṃ saṃtāno mātuḥ kukṣimāpadyata iti /

[129|21] sa punaḥ

[129|22] yathākṣepaṃ kramādvṛddhaḥ santānaḥ kleśakarmabhiḥ /

[129|23] paralokaṃ punaryāti

[129|24] nahi sarvasya skandhasantānasyākṣepastulyo bhavatyāyupyasya karmaṇo bhedāt /

[129|24-129|25] ato yasya yāvānākṣpastasya tāvatī vṛddhiḥ krameṇa bhavati /

[129|25] kena krameṇa /

[130|01-130|02] "kalalaṃ prathamaṃ dhavati kalalājjāyate 'rbudaḥ / arbudājjāyate peśī peśīto jāyate ghanaḥ //

[130|03-130|04] ghanāt praśākhā jāyante keśaromanakhādayaḥ / indriyāṇi ca rūpīṇi vyañjanānyanupūrvaśaḥ //

[130|05] ityāryāḥ /

[130|05-130|06] etāḥ pañca garbhāvasthāḥ kalalārbudapeśīghanapraśākhāvasthāḥ /

[130|06-130|08] tasya khalu kālāntareṇa paripākaprāptasya garbhaśatlasyābhyantarāt mātuḥ kukṣau karmavipākajā vāyavo vānti ye taṃ garbhaśalyaṃ saṃparivarttya mātuḥ kāyāvakṣaradvārābhimukhamavasthāpayanti /

[130|08-130|09] sakrūrapurīṣapiṇḍa ivātimātraṃ sthānāt pracyuto duḥkhaṃ saṃparivarttyate /

[130|09-130|15] yadi punaḥ kadācinmāturāhāravihārakriyāpacāreṇa ca pūrvakarmāparādhena garbha eva vyāpādaṃ prāpnoti tata enaṃ tajjñāstriyaḥ kumārabhṛtyakā vā sukhoṣṇena sarpistailena supiṣṭena śālmalīkalkenānyena vā hastamabhyajya tīkṣṇaṃ tanukaṃ cātra śastrakamupanivadhya tasminvarcaskūpa ivogradurgandhāndhakārasamalapalvale suvahukrimikulasahasrāvāse nityasrāviṇi satatapratikriye śukraśroṇitalasikāmalasaṃklinnaviklinnakvathitapicchile paramavībhatsadarśane chidratanucarmāvacchādite pūrvakarmavīpākarje mahati kāmanāḍīrvaṇe hastaṃ praveśyā ṅgamaṅgaṃ nikṛtyādhyāharanti /

[130|16] sa cāpyaparaparyāyavedanīyena karmaṇā pūrvakeṇa kāmapi gatiṃ nīyate /

[130|16-130|20] atha punaḥ svasti prajāyate tata enaṃ mātā putrābhilāṣiṇī tatparikā vā striyaḥ sadyojātakaṃ taruṇavrṇāyamānātmānaṃ śastrakṣārā yamāṇasaṃsparśābhyāṃ pāṇibhyāṃ parigṛhya snāpayanti stanyena sarpipā vāpyāyayanti audārikaṃ cāhāramāhartuṃ krameṇābhyāsayanti /

[130|20-130|21] tasya vṛddheranvayādindriyāṇāṃ paripākānpunarapi kleśāḥ samudācaranti karmaṇi copacayaṃ gacchanti /

[130|21-130|22] saḥ taiḥ kāyasya bhedādantarābhavasaṃtatyā pūrvavat paralokaṃ punaryāti /

[130|23] ityanadibhavacakrakam // vakk_3.19 //

[130|24-130|25] etena prakāreṇa kleśakarmahetukaṃ janma taddhetukāni punaḥ kleśakarmāṇi tebhyaḥ punarjanmetyanādibhavacakrakaṃ veditavyam /

[130|25-130|26] ādau hi parikalpyamāne tsyāhetukatvameteṣu sajyeta sati cāhetukatve sarvamevedamahetukaṃ prāduḥsyāt /

[130|27-130|28] dṛṣṭaṃ cāṅkurādīṣu vījādīnāṃ sāmarthyaṃ deśakālapratiniyamādagnyādīnāṃ ca pākajādiṣviti nāsti nirhetukaḥ prādurbhāvaḥ /

[130|28-131|01] nityakāraṇāstitvavādaśca prāgeva paryudastaḥ /

[131|01] tasmānnāstyeva saṃsārasyādiḥ / antastu hetukṣayāt yuktaḥ /

[131|01-131|02] hetvadhīnatvājjanmano vījakṣayādivaṅkurasyeti /

[131|03] ya eṣa skandhasaṃtāno janmatrayāvastha ūpadiṣṭaḥ

[131|04] sa pratītyasamutpādo dvādaśāṅgastrikāṇḍakaḥ /

[131|05-131|06] tatra dvādaśāṅgāni avidyā saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇā upādānaṃ bhavo jātirjarāmaraṇaṃ ca /

[131|06-131|07] trīṇi kāṇḍāni pūrvāparāntamadhyānyatītānāgatapratyutpannāni janmāni /

[131|07-131|08] kathameṣu trikāṇḍeṣu dvādaśāṅgāni vyavasthāpyante /

[131|09] pūrvāparāntayordve dve madhye 'ṣṭau

[131|10] avidyā saṃskārāśca pūrvānte jātirjarāmaraṇaṃ cāparānte /

[131|10-131|11] śeṣāṇyaṣṭau madhye /

[131|11] kiṃ punaretānyaṣṭāṅgāni sarvasyāṃ jātau bhavanti / netyāha / kasya tarhi /

[131|12] paripūriṇaḥ // vakk_3.20 //

[131|13-131|14] parīpūro 'syāstīti paripūro ya etāni sarvāṇyevāvasthāntarāṇi spṛśati so 'tra pudgalo 'bhipreto na tu yo 'ntarāla eva mriyate /

[131|14] nāpi rūpārupyāvacaraḥ /

[131|14-131|15] tathā hi mahānidānaparyāye kāmāvacara eva pudgalo nirdiṣṭaḥ /

[131|15-131|16] "vijñānaṃ cedānanda mātuḥ kukṣiṃ nāvakrāmedi"ti vacanāt /

[131|16-131|18] yadā tu dvividhaḥ pratītyasamutpāda ucyate paurvāntikaścāparāntikaśceti tadā saptāṅgāni paurvāntiko yāvadvedanāntaḥ pañcāparāntikaḥ /

[131|18] saphalahetukayoḥ pūrvāparāntayorgrahaṇāt /

[131|19] atha ka ime 'vidyādayaḥ /

[131|20] pūrvakleśā daśā 'vidyā

[131|21] yā pūrvake janmani kleśāvasthā sehāvidyetyucyate /

[131|21-131|22] sāhacaryāttadvaśena teṣāṃ samudācārācca /

[131|22] rājāgamanavacane tadanuyātrikā gamanasiddhavat /

[131|23] saṃskārāḥ pūrvakarmaṇaḥ /

[131|24] daśeti varttate /

[131|24-131|25] pūrvajanmanyeva yā puṇyādikarmāvasthā seha saṃskārā ityucyante yasya karmaṇa iha vipākaḥ /

[131|26] saṃdhiskandhāstu vijñānaṃ

[131|27] mātuḥ kukṣī pratisaṃdhikṣaṇe pañca skandhā vijñānam /

[132|01] nāmarūpamataḥ param // vakk_3.21 //

[132|02] prāk ṣaḍāyatanotpādāt

[132|03-132|04] saṃdhicittāt pareṇa yāvat ṣaḍāyatanaṃ notpadyate sā 'vasthā nāmarūpaṃ tāvat ṣaḍāyatanamityucyate /

[132|04-132|05] prakcaturāyatanotpādādini vaktavye ṣaḍāyatanavacanaṃ tadā tadvyavasthāpanāt /

[132|06] tatpūrvaṃ trikasaṃgamāt /

[132|07-132|08] utpanne ṣaḍāyatane sāvasthā tāvat ṣaḍāyatanamityucyate yāvadindriyaviṣayavijñānatrikasaṃnipātaḥ /

[132|09] sparśaḥ prāksukhaduḥkhādikāraṇajñānaśaktitaḥ // vakk_3.22 //

[132|10] trayāṇāṃ saṃnipātāt sparśo bhavati /

[132|10-132|11] sa yāvadvedanātrayakāraṇaparicchedena samartho bhavati sā 'vasthā sparśa ityucyate /

[132|11] paricchedasāmarthye sati

[132|12] vittiḥ prāk maithunāt

[132|13] vedanāvasthā yāvanmaithunarāgo na samudācarati /

[132|14] tṛṣṇā bhogamaithunarāgiṇaḥ /

[132|15] kāmaguṇamaithunarāgasamudācārāvasthā tṛṣṇetyucyate yāvanna tadviṣayaparyeṣṭimāpadyate /

[132|16] upādānaṃ tu bhogānāṃ prāptaye paridhāvataḥ // vakk_3.23 //

[132|17-132|18] yasyāmavasthāyāṃ viṣayaprāptaye paryeṣṭimāpannaḥ sarvato dhāvatyasāvavasthā upādānamityucyate /

[132|18] tathā ca paridhāvan

[132|19] sa bhaviṣyat bhavaphalaṃ kurute karma tat bhavaḥ /

[132|20] sa viṣayāṇāṃ prāptihetoḥ paridhāvan paunarbhavikaṃ karmopacinoti so 'sya bhavaḥ /

[132|21] tena hi karmaṇā punaritaḥ pracyutasyāyatyāṃ pratisaṃdhirbhavati / yo 'sau

[132|22] pratisaṃdhiḥ punarjātiḥ

[132|23] yadeveha vijñānāṅgaṃ tadevāsyānyatra janmani jātiḥ / tat ūrdhvaṃ

[132|24] jarāmaraṇamā vidaḥ // vakk_3.24 //

[132|25] jāteḥ pareṇa yāvadedanāvasthā jarāmaraṇam /

[132|25-132|27] yānyeveha catvāryaṅgāni nāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanāstānyevānyatra jarāmaraṇamityetāni dvādaśāṅgāni /

[132|27] sa caiṣa pratītyasamutpādaścaturvidha ucyate /

[133|01] kṣaṇikaḥ prakarṣikaḥ sāṃbandhikaḥ āvasthikaśca / kathaṃ kṣaṇikaḥ /

[133|01-133|02] ekasmin khalvapi kṣaṇe dvādaśāṅgāni bhavanti /

[133|02-133|03] tadyathā lobhavaśena prāṇinaṃ jīvitād vyaparopayet /

[133|03] yo mohaḥ sā 'vidyā / yā cetanā te saṃskārāḥ / vastuprativijñaptirvijñānam /

[133|04] vijñānasahabhuvaścatvāraḥ skandhā nāmarūpam /

[133|04-133|05] nāmarūpe vyavasthāpitāni indriyāṇi ṣaḍāyatanam /

[133|05] ṣaḍḍāyatanābhinipātaḥ sparśaḥ / sparśānubhavanaṃ vedanā /

[133|05-133|06] yo lobhaḥ sa tṛṣṇā /

[133|06] tatsaṃprayuktāni paryavasthānāni upādānam /

[133|06-133|07] tatsamutthitaṃ kāyavākkarma bhavaḥ /

[133|07-133|08] teṣāṃ dharmāṇāmutsarjanaṃ jātiḥ parīpāko jarā bhaṅgo maraṇamiti /

[133|08] punarāhuḥ /

[133|08-133|09] kṣaṇikaḥ sāṃbandhikaśca yathā prakaraṇeṣu "pratītyasamutpādaḥ katamaḥ /

[133|09] sarve saṃskṛtā dharmā" iti /

[133|09-133|10] āvasthiko dvādaśa pañcaskandhikā avasthā nirantarajanmatrayasaṃbaddhāḥ /

[133|10] sa eva prākarṣikaḥ / eṣāṃ katamo 'yamabhipreto bhagavataḥ /

[133|11] āvasthikaḥ kileṣṭo 'yaṃ

[133|12] yadyaṅgamaṅgaṃ pañca skandhāḥ kiṃ kāraṇamavidyādīneva dharmān kīrttayati sma /

[133|13] prādhānyattvaṅgakīrtanam /

[133|14-133|15] avidyāpradhānāmavasthāmavidyāṃ jagāda saṃskārapradhānāṃ saṃskārānyāvajjarāmaraṇamityadoṣaḥ /

[133|15-133|16] kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sūtre dvādaśāṅga uktaḥ prakaraṇeṣvanyathā "pratītyasamutpādaḥ katamaḥ /

[133|16] sarve saṃskṛtā dharmā" iti /

[133|16-133|17] abhiprāyikaḥ sūtre lākṣaṇiko 'bhidharmaḥ /

[133|17-133|18] tathāvasthikaḥ kṣaṇikaḥ prākarṣikaḥ sāṃbandhikaḥ sattvākhyo 'sattvākhyaśceti bhedaḥ /

[133|18] kimarthaṃ punaḥ sūtre sattvākhya eva /

[133|19] pūrvāparāntamadhyeṣu saṃmohavinivṛttaye // vakk_3.25 //

[133|20] ata eva ca trikāṇḍaḥ /

[133|20-133|21] tatra pūrvāntasaṃmoho yata iyaṃ vicikitsā kiṃ nva hamabhūvamatīte 'dhvani āhosvinnābhūvaṃ ko nvahamabhūvaṃ kathaṃ nvahamabhūvamiti /

[133|22] aparāntasaṃmoho yata iyaṃ vicicitsā kiṃ nu bhaviṣyāmyanāgate 'dhvanīti vistaraḥ /

[133|23] madhyasaṃmoho yata iyaṃ vicikitsā kimsvididaṃ ke santaḥ ke bhaviṣyāma iti /

[133|24-133|26] etasya trividhasya saṃmohasya vyāvarttanārthaṃ sattvākhya eva trikāṇḍaśca pratītyasamutpāda upadiṣṭaḥ sūtre yathākramamavidyā saṃskārāśca jātirjarāmaraṇaṃ ca vijñānaṃ yāvat bhavaśca /

[133|26-134|02] tathāhi sūtra evoktaṃ "yataśca bhikṣavo bhikṣuṇā pratītyasamutpādaśca pratītyasamutpannāśca dharmā evaṃ yathābhūtaṃ samyak prajñayā dṛṣṭā bhavanti /

[134|02] sa na pūrvāntaṃ pratisarati kiṃ nvahamabhūvamatīte 'dhvanī"ti vistaraḥ /

[134|03] tṛṣṇopādānabhavā apyaparāntasaṃmohavyāvartanārthamityapare /

[134|03-134|04] tasyaiva hyete hetava iti sa punareṣa dvādaśāṅgaḥ pratītyasamutpādastrisvabhāvo veditavyaḥ /

[134|05] kleśakarmavastūni / tatra

[134|06] kleśāstrīṇi

[134|07] trīṇyaṅgāni kleśasvabhāvānyavidyātṛṣṇepādānāni /

[134|08] dvayaṃ karma

[134|09] aṅgadvayaṃ karmasvabhāvaṃ saṃskārā bhavaśca /

[134|10] sapta vastu

[134|11] saptāṅgāni vastusvabhāvāni vijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanājātijarāmaraṇāni /

[134|12] kleśakarmāśrayatvāt / yathā ca vastu saptāṅgāni

[134|13] phalaṃ tathā /

[134|14] saptaivāṅgāni phābhūtāni / śeṣāṇi pañca hetubhūtāni /

[134|14-134|15] karmakleśasvabhāvabhūtatvāt /

[134|15] kiṃ punaḥ kāraṇaṃ madhye phalahetū viśālitau /

[134|15-134|16] vastunaḥ pañcadhā bhedāt /

[134|16] kleśasya dvidhā / anāgate 'dhvani phalaṃ saṃkṣiptaṃ dvidhā bhedāt /

[134|17] atīte 'dhvani heturekamukhakleśopadeśāditi /

[134|18] phalahetvabhisaṃkṣepo dvayormadhyānumānataḥ // vakk_3.26 //

[134|19] madhyenaiva hi pūrvāntāparāntayorapi hetuphalavistaraḥ śakyo 'numānumiti noktaḥ /

[134|20] punaraparātmakaṃ hi yatnaṃ mā kāryamiti /

[134|20-134|22] yadi khalu dvādaśāṅga eva pratītyasamutpāda evaṃ satyavidyāyā anupadiṣṭahetukatvādādimān saṃsāraḥ prāpnoti jarāmaraṇasya cānupadiṣṭaphalatvādantavān /

[134|22-134|23] aṅgāntaraṃ vā punarupasaṃkhyātavyaṃ tasyāpyanyasmāditya navasthāprasaṅgaḥ /

[134|23] nopasaṃkhyātavyam / yasmādupadarśito 'tra bhagavatā

[134|24-134|25] kleśāt kleśaḥ kriyā caiva tato vastu tataḥ punaḥ / vastukleśāśca jāyante bhavāṅganāmayaṃ nayaḥ // vakk_3.27 //

[134|26] kleśāt kleśo jāyate tṛṣṇāyā upādānam / kleśāt karma /

[134|26-135|01] upādānāt bhavo 'vidyāyāśca saṃskārā /

[135|01] karmavastusaṃskārebhyo vijñānaṃ bhavācca jātiḥ /

[135|01-135|02] vastuno vastuvijñānānāmarūpaṃ yāvat sparśādvedanā jāteśca jarāmaraṇam /

[135|02-135|03] vastunaḥ kleśo vedanāyā stṛṣṇeti /

[135|03-135|04] yasmādeṣa nayo vyavasthito bhavāṅgānāṃ tasmādavidyā 'pi kleśasvabhāvā vastunaḥ kleśādveti jñāpitaṃ bhavati /

[135|04-135|05] vedanāvaśācca jarāmaraṇavastunaḥ punaḥ kleśo bhāvīti nātra punaḥ kiñcidupasaṃkhyeyam /

[135|05-135|06] "evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavatī"ti vacanāt /

[135|06] anyathā hi kimasya sāmarthyaṃ syāt /

[135|07] ayoniśomanaskārahetukā 'vidyoktā sūtrāntare / avidyāhetukaścāyoniśomanaskāraḥ /

[135|08] sa cehāpyupādānāntarbhūtatvādukto bhavatīti apare /

[135|08-135|09] kathamayoniśomanaskārasyopādāne 'ntarbhāvaḥ /

[135|09] yadi saṃprayogataḥ / tṛṣṇā 'vidyayorapi tasyāntarbhāvaprasaṅgaḥ /

[135|10] satyapi cāntarbhāve kathamatredaṃ jñāpitaṃ bhavatyayoniśomanaskārahetukā avidyeti /

[135|11-135|12] yadi tarhyantarbhāvenaiva hetuphalabhāvo vijñāyate tṛṣṇā 'vidyayorapi tarhi tatrāntarbhāvā daṅgantaratvaṃ śakyamakarttum /

[135|12] anyaḥ punarāha /

[135|12-135|13] ayoniśo manaskāro heturavidyāyā uktaḥ sūtrāntare /

[135|13] sa cāpi sparśakāle nirdiṣṭaḥ /

[135|13-135|14] "cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate āvilo manaskāro mohaja" iti /

[135|14] vedanākāle cāvaśyamavidyayā bhavitavyam /

[135|15] "avidyāsaṃsparśajaṃ veditaṃ pratītyotpannā tṛṣṇe"ti sūtrāntarāt /

[135|16-135|17] ataḥ sparśakāle bhavannayoniśomanaskāro vedanāsahavarttinyā avidyāyāḥ pratyayabhāvena siddha iti nāstyahetukatvamavidyāyā na cāṅgāntaramupasaṃkhyeyam /

[135|17-135|18] nacāpyanavasthāprasaṅgaḥ /

[135|18-135|19] tasyāpyayoniśomanaskārasya punarmohajavacanādāvilo manaskāro mohaja iti /

[135|19] tattarhyetadantyatroktamiha punarvaktavyam / na vaktavyam / kathamanucyamānaṃ gamyate /

[135|20] yuktitaḥ / kayā yuktyā /

[135|20-135|21] nahi niravadyā vedanā tṛṣṇāyāḥ pratyayībhavatyarhatāṃ na cāvīparītaḥ sparśaḥ kliṣṭāyā vedanāyāḥ /

[135|21-135|22] naca punarniravadyasyārhataḥ sparśo viparīta ityanayā yuktyā /

[135|22] atiprasaṅga evaṃ prāpnoti /

[135|22-135|23] yauvat yuktyā saṃbhavati tāvadanuktam gamyata iti /

[135|23-135|24] tasmānna bhavatyayaṃ parihāraḥ /

[135|24] acodyameva tvetad /

[135|24-135|25] avidyājarāmaraṇayoḥ pareṇāṅgantarānabhidhānātsaṃsārasyādyantavattvaprasaṅgaḥ /

[135|25] nacāparipūrṇo nirdeśa iti / kiṃ kāraṇam /

[135|26-135|27] pravṛttisaṃmūḍebhyo vineyebhyaḥ kathaṃ paralokādihaloka ihalokācca punaḥ paralokaḥ saṃbadhyata ityetāvato 'trārthasya vivakṣitatvāt /

[135|27] etasya ca pūrvamevottatvāt /

[136|01] pūrvāparāntamadhyeṣu saṃmoha vinivṛttaye" /

[136|02-136|03] uktaṃ bhagavatā "pratītyasamutpādaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi pratītyasamutpannāṃśca dharmānityathaka eṣāṃ viśeṣaḥ /

[136|03] śāstratastāvanna kaścit /

[136|03-136|04] ubhyaṃ hi sarve saṃskṛtā dharmā iti /

[136|04] kathamidānīmanutpannā evānāgatāḥ pratītyasamutpannā ityucyante /

[136|04-136|05] kathaṃ tāvadakṛtā evānāgatāḥ saṃskṛtā ucyante /

[136|05] ābhisamskārikayā cetanayā cetitatvāt /

[136|05-136|06] anāsravāḥ katham /

[136|06] te 'pi cetitāḥ kuśalayā cetanayā prāptiṃ prati / nirvāṇe 'pi prasaṅgaḥ /

[136|07-136|08] tajjātīyatvāttattatraivātideśo yathā naca tāvadrūpyate rūpaṃ cocyate tajjātīyatvādityadoṣaḥ /

[136|08] sūtrābhiprāyastvayamucyate /

[136|09] heturatra samutpādaḥ samutpannaṃ phalaṃ matam /

[136|10-136|11] hetubhūtamaṅgapratītyasamutpādaḥ samutpadyate 'smāditi dṛtvā phalabhūtamaṅga pratītyasamutpannam /

[136|11] evaṃ sarvāṇyaṅgānyubhayayathā sidhyanti / hetuphalabhavāt /

[136|11-136|12] na caivaṃ satyavyavasthā bhavantyapekṣābhedāt /

[136|12-136|13] yadapakṣaya pratītyasamutpādo na tadevāpekṣya pratītyasamutpannaṃ hetuphalavat pitṛputravacca /

[136|13-136|14] sthavirapūrṇāśaḥ kilāha syāt pratīyasamutpādo na pratītyasamutpannā dharmā iti /

[136|14] catuṣkoṭikaḥ /

[136|15] prathamā koṭiranāgatā dharmāḥ / dvitīyā 'rhataścaramāḥ /

[136|15-136|16] tṛtīyā tadanye 'tītapratyupannā dharmāḥ /

[136|16] caturthya saṃskṛtā dharmā iti / atra tu sautrāntikā vijñāpayanti /

[136|16-136|17] kiṃ khalvetā iṣṭaya ucyante yā yasyeṣṭirāhosvitsūtrārthaḥ /

[136|17] sūtrārtha ityāha /

[136|17-136|18] yadi sūtrārtho naiṣa sūtrārthaḥ /

[136|18] kathaṃ kṛtvā /

[136|18-136|19] yattāvaduktamā "vasthika eṣa pratītyasamutpādo dvādaśa pañcaskandhikā avasthā dvādaśaṅgānī" tyetadutsūtram /

[136|19] sūtre 'nyathā nirdeśād /

[136|20] "avidyā katamā / yattat pūrvānte 'jñānami"ti vistareṇa /

[136|20-136|21] yacca nītārthaṃ na tat punarneyaṃ bhavatīti naiṣa sūtrārthaḥ /

[136|21] na vai sarvaṃ nirdeśato nītārthaṃ bhavati /

[136|21-136|22] yathāpradhānaṃ cāpi nirdeśāḥ kriyante /

[136|22-136|23] tadyathā hastipadopame "pṛthivīdhātuḥ katamaḥ" ityadhikṛtyāha "keśā romāṇī"ti /

[136|23] santi ca tatrānye 'pi rūpādayaḥ / evamatrāpi yathāpradhānaṃ nirdeśaḥ syāt /

[136|24] aupasaṃhāra eṣaḥ / nahi tatra keśādayaḥ pṛthivīdhātunā nirdiśyante /

[136|24-136|25] yata eṣāmaparipūrṇo nirdeśaḥ syādapi tu keśādibhireva pṛthivīdhātuḥ tatra nirdeśyate /

[136|25-136|26] na ca keśādīnabhyatītyāpyasti pṛthivīdhāturiti saṃpūrṇa evāsya nirdeśaḥ /

[136|26-137|01] evamihāpyavidyādīnāṃ paripūrṇa eva nirdeśo na sāvaśeṣaḥ /

[137|01-137|02] nanu cābhyatītyāpi keśādīnaśrukheṭa śiṅghāṇakā diṣvasti pṛthivīdhātuḥ /

[137|02] so 'pi nirdiṣṭa eveti /

[137|02-137|04] yadva "punaranyadapyasmin kāye khakūkhaṭaṃ kharagatamiti vacanāt bhavatu vā tathaivāvidyāvaśeṣo yadi śakyate darśayitum /

[137|04] jātyantarasya tvavidyāyāṃ kiṅkṛtaḥ prakṣepaḥ /

[137|05-137|06] yadyapi ca tāsvavasthāsu pañca skandhā vidyante yasya tu bhāvābhāvayoryasya bhāvābhāvaniyamaḥ tadevāṅgaṃ vyavasthāpayitum /

[137|06-137|07] satyapi ca pañcaskandhake 'rhataḥ saṃskārā na bhavanti pañcaskandhahetukāḥ /

[137|07] kiṃ tarhi avidyāhetukā eva /

[137|07-137|08] tathā puṇyāpuṇyāneñjyopagaṃ ca vijñānaṃ tṛṣṇā dayaśceti /

[137|08] yathānirdeśameva sūtrārthaḥ /

[137|09] yadapyuktaṃ "heturatra samutpādaḥ samutpannaṃ phalaṃ yāvaccatuṣkoṭika" iti /

[137|10] etadapyutsūtram / sūtre 'nyathā nirdeśāt / "pratītyasamutpādaḥ katamaḥ /

[137|10-137|12] yadutāsmin satīdaṃ bhavatīti vistareṇoktvā iti yā 'tra dharmatā dharmasthititā yāvadaviparyastatā ayamucyate pratītyasamutpāda" iti /

[137|12] dhrmatā ca nāma dharmajātiḥ dharmāṇāṃ śailiḥ /

[137|13] ato yeyaṃ dharmatā ya eṣa niyamaḥ / avidyāyāmevasatyāṃ saṃskārā bhavanti nonyathā /

[137|14] eṣa pratītyasamutpādo na hetureva /

[137|14-137|15] yadapi catuṣkoṭikamuktaṃ tatra yadyanāgatāḥ dharmā na pratītyasamutpannāḥ sūtraṃ virudhyate /

[137|15-137|16] pratītyasamutpannā dharmāḥ katame /

[137|16] avidyā yāvajjātiḥ jarāmaraṇam /"

[137|16-137|17] tayo ranāgatādhvavyavasthānaṃ naiṣṭavyamiti trikāṇḍavyavasthā bhidyate /

[137|17] asaṃskṛtaḥ pratītyasamutpāda iti nikāyāntarīyāḥ /

[137|18] "utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā sthitaiveyaṃ dharmate"ti vacanāt /

[137|18-137|19] tadetadabhiprāyavaśādevaṃ ca na caivam /

[137|19] kathaṃ tāvadevaṃ kathaṃ vā naivam /

[137|19-137|21] yadyayamabhiprāya utpādadvā tathāgatānāmanutpādādvā nityamavidyādīn pratītya saṃskārādīnāmanutpādo na kadācidapratītyānyadvā pratītyāto nitya iti evametaditi pratigrāhyam /

[137|21-137|22] athāyamabhiprāyaḥ pratītyasamutpādo nāma kiñcit bhāvāntaraṃ nityamastīti /

[137|22-137|23] naitadevamiti pratiṣeddhavyam /

[137|23] kiṃ kāraṇam / utpādasya saṃskṛtalakṣaṇatvāt /

[137|23-137|24] na ca nityaṃ bhāvāntaramanityasya lakṣaṇaṃ yujyate /

[137|24-137|25] utpādaśca nāmotpatturbhavatīti ko 'syāvidyādibhirabhisambandho yatasteṣāṃ pratītyasamutpāda ityucyeta /

[137|25-137|26] padārthaścāsamartho bhavatīti nityaśa nāma pratītyasamutpādaśceti /

[138|01] atha pratītyasamutpāda iti kaḥ padārthaḥ /

[138|01-138|02] pratiḥ prāptyartha eti gatyarthaḥ /

[138|02] upasargavaśena dhātvarthapariṇāmāt prāpyeti yo 'rthaḥ so'rthaḥ pratītyeti /

[138|03] padiḥ sattārthaṃ samutpūrvaḥ prādurbhāvārthaḥ /

[138|03-138|04] tena prātyayaṃ prāpya samudbhavaḥ pratītyasamutpādaḥ /

[138|04] na yukta eṣa padārthaḥ / kiṃ kāraṇam /

[138|04-138|05] ekasya hi kartturdvayoḥ kriyayoḥ pūrvakālāyāṃ kriyāyāṃ ktvāvidhirbhavati /

[138|05] tadyathā snātvā bhuṅkta iti /

[138|05-138|06] nacāsau pūrvamutpādāt kaścidasti yaḥ pūrvaṃ pratītyottarakālamutpadyate /

[138|06-138|07] nacāpyakartu kāsti kriyeti /

[138|07] āha cātra

[138|08-138|09] "pratyeti pūrvamutpādādyadyasattvānna yujyate / saha cet ktvā na siddho 'tra pūrvakālavidhānata" iti //

[138|10] naiṣa doṣaḥ / idaṃ tāvadyaṃ praṣṭavyaḥ śābdikaḥ /

[138|10-138|11] kimavastho dharmaḥ utpadyate varttamāna utāho 'nāgate iti /

[138|11] kiṃ cātaḥ / yadi varttamāna utpadyate /

[138|11-138|12] kathaṃ varttamāno yadi notpannaḥ /

[138|12] utpannasya vā punarutpattāvanavasthāprasaṅgaḥ /

[138|12-138|13] athānāgata utpadyate kathamasataḥ kartṛtvaṃ siddhatyakartṛkā vā kriyeti /

[138|13-138|14] ato yadavastha utpadyate tadavastha eva pratyeti /

[138|14] kimavasthaścotpadyate / utpādābhimukho 'nāgataḥ /

[138|14-138|15] tadavastha eva pratyayaṃ pratyetītyucyate /

[138|15-138|16] aniṣpannaṃ cedaṃ yaduta śābdikīyaṃ kartṛkriyāvyavasthānaṃ bhavatītyeṣa karttā bhūtirityeṣā kriyā /

[138|16-138|17] na cātra bhaviturarthāt bhūtimanyāṃ kriyāṃ paśyāmaḥ /

[138|17] tasmādacchalaṃ vyavahāreṣu / eṣa tu vākyārthaḥ /

[138|17-138|18] asmin satyasya bhāvaḥ asyotpādādidamutpadyata iti yo 'rthaḥ so 'rthaḥ pratītyasamutpāda iti /

[138|19] āha cātra

[138|20-138|23] "asannutpadyate yadvat pratyetyapi tathā 'tha san / utpanna utpadyata ityaniṣṭhā 'san purā 'pi vā //

sahakāle 'pi ca ktvā 'sti dīpaṃ prāpya tamo gatam / āsyaṃ vyādāya śete ca paścāccetkiṃ na saṃvṛte //"

[138|24] anye punarasya codyasya parihārārthamanyathā parikalpayanti /

[138|24-138|25] pratirvīpsārthaḥ /

[138|25] itau sādhava ityā anavasthāyinaḥ / utpūrvaḥ padiḥ prādurbhāvārthaḥ /

[138|26-138|27] tāṃ tāṃ kāraṇa sāmagrīṃ prati ityānāṃ samavāyenotpādaḥ pratītyasamutpāda iti /

[138|27] eṣā tu kalpanā 'traiva kalpyate /

[138|27-138|28] iha kathaṃ bhaviṣyati "cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānamiti"ti /

[138|28-139|01] kimarthaṃ punarbhagavān paryāyadvayamāha "asmin satīdaṃ bhavati asyotpādādidamutpadyate" iti /

[139|01-139|02] avadhāraṇārtham /

[139|02-139|03] yathā 'nyatrāha "avidyāyāṃ satyāṃ saṃskārā bhavanti nānyatrāvidyāyāḥ saṃskārā" iti /

[139|03] aṅgaparaṃparāṃ vā darśayitum /

[139|03-139|04] asminnaṅge satīdaṃ bhavati asya punaraṅgasyotpādādidamutpadyata iti /

[139|04] janmaparaṃparāṃ vā /

[139|04-139|05] pūrvānte sati madhyānto bhavati madhyāntasyotpādādaparānta utpadyata iti /

[139|05-139|06] sākṣāt pāraṃparyeṇa pratyayabhāvaṃ darśayati /

[139|06] kadāciddhi samanantaramavidyāyāḥ saṃskārā bhavanti kadācit pāraṃparyeṇeti /

[139|07] ahetunityahetuvādapratiṣedhārthamityapare /

[139|07-139|08] nāsati heto bhāvo bhavati na cānutpattimato nityāt prakṛtipuruṣādikātkiñcidutpadyata iti /

[139|08-139|09] asyāṃ tu kalpanāyāṃ pūrvapadasya grahaṇamanarthakaṃ prāpnoti /

[139|09] asyotpādādimutpadyata ityanenaivobhayavādapratiṣedhasiddheḥ /

[139|10-139|11] santi tarhi kecidya ātmani satyāśrayabhūte saṃskārādīnāṃ bhāvaṃ parikalpayanti avidyādīnāṃ cotpādāttadutpattim /

[139|11-139|12] atastām kalpanāṃ paryudāsayitumidaṃ nirdhārayāṃvabhūva yasyaivotpādādyadutpadyate tasminneva sati tat bhavati nānyasmin /

[139|12-139|13] yadutā "vidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ yāvadevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati"ti /

[139|14] aprahīṇotpattijñāpanārthamityācāryāḥ / avidyāyāmaprahīṇāyāṃ saṃskārā na prahīyante /

[139|15] tasyā evotpādādutpadyanta iti vistaraḥ /

[139|15-139|16] sthityutpattisaṃdarśanārthamityapare /

[139|16] yāvat kāraṇasrotastāvat kāryasroto bhavati /

[139|16-139|17] kāraṇasyaivacotpādāt kāryamutpadyata iti / [139|17-139|18] utpāde tvadhikṛte kaḥ prasaṅgaḥ sthitivacanasya bhinnakramaṃ ca bhagavān kimarthamācakṣita prāk sthitiṃ paścādutpoādam /

[139|18-139|19] punarāha "asmin satīdaṃ bhavatī"ti "kārye sati kāraṇasya vināśo bhavatī"ti /

[139|19-139|20] syānmata mahetukaṃ tarhi kāryamutpadyata ityata āha nāhetukam /

[139|20-139|21] yasmādasyotpādādidamutpadyata iti /

[139|21] eṣa cetsūtrārtho 'bhaviṣyadasmin satīdaṃ na bhavatītyevācakṣata /

[139|21-139|22] pūrvaṃ ca tāvat kāryasyotpādāne vācakṣata paścādasmin satīdaṃ na bhavatīti /

[139|22-139|23] evaṃ hi sādhuḥ kramo bhavati /

[139|23-139|24] itarathā tu pratītyasamutpādaḥ katama ityāderarthe kaḥ prakramo vināśavacanasya /

[139|24] tasmānnaiṣa sūtrārthaḥ /

[139|24-139|25] kathaṃ puna "rvidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvat jātipratyayaṃ jarāmaraṇāmi"ti /

[139|25] ābhisaṃbandhamātraṃ darśayiṣyāmaḥ /

[139|25-140|02] bālo hi pratītyasamutpannaṃ saṃskāramātramidamityaprajānan ātmadṛṣṭyasmimānābhiniviṣṭa ātmanaḥ sukhārthamaduḥkhārthaṃ vā kāyādibhistrividhaṃ karmārabhate āyati sukhārthaṃ puṇyaṃ sukhāduḥkhāsukhārthamānaijjamaihikasukhārthamapuṇyaṃ tasyāvidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ karmākṣepavaśācca vijñānasaṃatatistāṃ tāṃ gatiṃ gacchati /

[140|02-140|03] jvālāgamanayogenāntarābhavasaṃbandhāt /

[140|03] tadanyasaṃskārāpratyayaṃ vijñānam /

[140|03-140|04] evaṃ ca kṛtvā tadupapannaṃ bhavati vijñānāṅganirdeśe "vijñānaṃ katamat /

[140|04] ṣaḍvijñānakāyā" iti /

[140|05-140|06] vijñānapūrvakaṃ punastasyāṃ tasyāṃ gatau nāmarūpaṃ jāyate pañcaskandhakaṃ kṛtsnajanmānugatam /

[140|06] vibhaṅge mahānidānaparyāye caivaṃ nirdeśāt /

[140|06-140|07] "tathā nāmarūpaparipākātkrameṇa ṣaḍāyatanam /

[140|07] tato viṣayasaṃprāptau satyāṃ vijñānasaṃbhava" iti /

[140|07-140|08] trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ sukhādivedanīyaḥ /

[140|08] tatastrividhā vedanā / tatstṛṣṇā /

[140|08-140|09] duḥkhotpīḍitasya sukhāyāṃ vedanāyāṃ kāmatṛṣṇā /

[140|09] sukhāyāmaduḥkhāsukhāyāṃ ca rūpatṛṣṇā /

[140|09-140|10] aduḥkhāsukhāyāmārupyatṛṣṇā /

[140|10] tata iṣṭavedanātṛṣṇāyāḥ kāmādīnāmutpādanam /

[140|10-140|11] tatra kāmāḥ pañca kāmaguṇāḥ /

[140|11] dṛṣṭayo dvāṣaṣṭiryathā brahmajālasūtre / śīlaṃ dauḥśīlyaviratiḥ /

[140|12] vrataṃ kukkuragovratādīni / yathā ca nirgranthādīnāṃ nagno ghavatyacelaka iti vistaraḥ /

[140|13-140|14] brāhmaṇapāśupataparibrājakādīnāṃ ca daṇḍājinabhasmajaṭātridaṇḍamauṇḍyādisamādānam /

[140|14] ātmavādaḥ punarātmabhāvaḥ /

[140|14-140|15] ātmeti vādo 'sminnityātmavādaḥ /

[140|15] ātmadṛṣṭyasmimānāvityapare / kathamanayorātmavādatvam /

[140|15-140|16] "ābhyāmātme"ti vacanāt /

[140|16] ātmano hyasattvādātmavādopādānamityucyate /

[140|16-140|17] prajñaptimātrakasyopādānāt /

[140|17-140|18] yathokta "mātmā ātmeti bhikṣavo bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ prajñaptimanupatito natvatrātmā vā ātmīyaṃ vā" iti /

[140|18-140|19] teṣāmupādānaṃ teṣu yaśchandarāgaḥ /

[140|19] evaṃ hi bhagavatā sarvatrākhyātam "upādānaṃ katamat /

[140|19-140|20] yo 'tracchandarāgaṃ" iti /

[140|20] upādānapratyayaṃ punaḥ paunarbhavikaṃ karmopacīyate / tadbhavaḥ /

[140|20-140|21] "yadapyānanda karmāyatyāṃ punarbhāvābhinivartamkamidamatra bhavasye"ti sūtrāt /

[140|21-140|22] bhavapratyayaṃ punarvijñānāvakrāntiyogena /

[140|22] anāgataṃ janma jātiḥ pañcaskandhikā /

[140|22-140|23] jātau satyāṃ jarāmaraṇaṃ yathā niriṣṭaṃ sūtre /

[140|23] "evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo ghavatī"ti /

[140|24] kevalasyetyātmīyarahitasya / mahato duḥkhaskandhasyetyanādyanantasya duḥkhasamūhasya /

[140|25] samudayo bhavatīti pradurbhāvaḥ / sa eva tu vaibhāṣikanyāyo yaḥ pūrvamuktaḥ /

[140|26] athāvidyeti ko 'rthaḥ / yā na vidyā / cakṣurādiṣvapi prasaṅgaḥ /

[140|26-140|27] vidyāyā abhāvastarhi /

[140|27] evaṃ sati na kiñcit syāt /

[140|27-140|28] na caitat yuktam /

[140|28] tasmāt

[141|01] vidyāvipakṣo dharmo 'nyo 'vidyā 'mitrānṛtādivat // vakk_3.28 //

[141|02-141|03] yathā mitraviparyayeṇa tadvipakṣabhūtaḥ kaścidamitro bhavati na tu yaḥ kaścidanyo mitrānnāpi mitrābhāvaḥ /

[141|03] ṛtaṃ cocyate satyam /

[141|03-141|04] tadvipakṣabhūtaṃ vākyamanṛtaṃ bhavati /

[141|04] adharmānarthākāryādayaśca dharmādipratidvandvabhūtāḥ /

[141|04-141|05] evamavidyā 'pi vidyāyāḥ pratidvandvabhūtadharmāntaramiti draṣṭavyam /

[141|05] kuta etat / pratyayabhāvenopadeśāt / api ca

[141|06] saṃyojanādivacanāt

[141|07] saṃyojanaṃ bandhanamanuśaya ogho yogaścāvidyocyate sūtreṣu /

[141|07-141|08] na cābhāvamātraṃ tathā bhavitumarhati /

[141|08] na cāpi cakṣurādayaḥ / tasmāddharmāntaramevāvidyā /

[141|08-141|09] yathā tarhi kubhāryā abhāryetyucyate kuputraścāputraḥ /

[141|09] evamavidyā 'pyastu /

[141|10] kuprajñā cenna darśanāt /

[141|11] kutsitā hi prajña kliṣṭā / sā ca dṛṣṭisvabhāvā iti nāvidyā yujyate /

[141|11-141|12] yā tarhi na dṛṣṭiḥ sā bhaviṣyati /

[141|12] sā 'pi bhavituṃ nārhati / kiṃ kāraṇam /

[141|13] dṛṣṭestatsaṃprayuktatvāt

[141|14] avidyā cet prajñā 'bhaviṣyanna dṛṣṭistayā yujyate saṃprāyokṣyata /

[141|14-141|15] dvayoḥ prajñādravyayorasaṃprayogāt /

[141|15] itaśca

[141|16] prajñopakleśadeśanāt // vakk_3.29 //

[141|17] "rāgopakliṣṭaṃ cittaṃ nāvamucyate avidyopakliṣṭā prajñā na viśudhyatī"tyuktam sūtre /

[141|18] na ca saiva prajñā tasyāḥ prajñāyā upakleśo yukta iti /

[141|18-141|19] yathā cittasyānyo bhinnajātīya upakleśo rāga evaṃ prajñāyā avidyā /

[141|19] kiṃ punarevaṃ neṣyate /

[141|20] kliṣṭayā prajñayā kuśalā prajñā vyavkīryamāṇā na viśudhyati /

[141|20-141|21] ato 'sau tasyā upakleśa iti /

[141|21] yadvāpi rāgopakliṣṭaṃ cittaṃ na vimucyate /

[141|21-141|22] kiṃ tadavaśyaṃ rāgaparyavasthitaṃ bhavati /

[141|22] uapahataṃ tu tattathā rāgeṇa bhavati yanna vimucyate /

[141|22-141|23] tāṃ punrbhāvanāṃ vyāvartayato vimucyate /

[141|23-141|24] evamavidyopakliṣṭā prajñā na viśudhyatītyavidyopahatāṃ pariklpayāmaḥ /

[141|24] ko hi parikalpayan vāryate / jātyantarameva tvavidyāṃ varṇayanti /

[141|25] yo 'pi manyate "sarvakleśā avidye"ti tasyāpyata eva vyudāsaḥ /

[141|25-142|01] sarvakleśasvabhāvā 'pi satī saṃyojanādiṣu pṛthagnocyeta dṛṣṭyā ca na saṃprayujyeta /

[142|01-142|02] anyena vā kleśena dṛṣṭyādīnāṃ paraṃparāsaṃprayogāt cittamapi cāvidyopakleṣṭamevoktaṃ bhavet /

[142|02-142|03] atha mataṃ viśeṣaṇārthaṃ tathoktamiti /

[142|03] prajñāyāmapyavidyāviśeṣaṇaṃ karttavyaṃ bhavet /

[142|03-142|04] bhavatvavidyā dharmāntaraṃ kastu tasyāḥ svabhāvaḥ /

[142|04] satyavanna karmaphalānāmasaṃprakhyānam /

[142|04-142|05] etaccaiva na jñāyate kimidamasaṃprakhyānaṃ nāmeti /

[142|05-142|06] yadi yanna saṃprakhyānaṃ saṃprakhyānābhāve 'pi tathaiva doṣo yathā avidyāyām /

[142|06-142|07] atha saṃprakhyānavipakṣabhūtaṃ dharmāntaram /

[142|07] tadidaṃ tathaiva na jñāyate kiṃ taditi /

[142|07-142|08] evañjātīyako 'pi dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati /

[142|08] tadyathā "cakṣuḥ katamat / yo rūpaprasādaścakṣurvijñānasyāśraya" iti /

[142|09] asmīti sattvamayatā 'vidyete bhadantadharmatrātaḥ / kā punarasmimānādanyā mayatā /

[142|10-142|12] yā 'sau sūtra uktā "so 'hamevaṃ jñātvā evaṃ dṛṣṭvā sarvāsāṃ tṛṣṇānāṃ sarvāsāṃ dṛṣṭīnāṃ sarvāsāṃ mayatānāṃ sarveṣāmahaṅkāramamakārāsmimānābhiniveśānuśayānāṃ prahāṇāt parijñānānniśchāyo nivṛta" iti /

[142|12] astyeṣā mayatā / sā tviyamavidyeti kuta etat /

[142|13] yata eṣā nānyaḥ kleśaḥ śakyate vaktum / nanu cānyo māna eva syāt /

[142|13-142|14] atra punarvicāryamāṇe bahu vaktavyaṃ jāyate /

[142|14] tasmāttiṣṭhatvetat /

[142|15] atha nāmarūpamiti ko 'rthaḥ / rūpaṃ vistareṇa yathoktam /

[142|16] nāma tvarūpiṇaḥ skandhāḥ

[142|17] kiṃ kāraṇam / nāmendriyārthavaśenārtheṣu namatīti nāma / katamasya nāmno vaśena /

[142|18] yadidaṃ loke pratītaṃ teṣāṃ teṣāmarthānāṃ pratyāyakaṃ gauraśvo rūpaṃ rasa ityevamādi /

[142|19] etasya punaḥ kena nāmatvam / teṣu teṣv artheṣu tasya nāmno namanāt /

[142|19-142|20] iha nikṣipte kāya upapattyantare namanānnāmarupiṇaḥ skandhā ityapare //

[142|21] ṣaḍāyatanamuktam /

[142|22] sparśo vaktavyaḥ /

[142|23] ṣparśāḥ ṣaṭ

[142|24] cakṣuḥsaṃsparśo yāvanmanaḥsaṃsparśa iti / te punaḥ

[143|01] saṃnipātajāḥ /

[143|02] trayāṇāṃ saṃnipātājjātā indriyārthavijñānānām /

[143|02-143|03] yuktaṃ tāvat pañcānāmindriyāṇāmarthavijñānābhyāṃ saṃnipātaḥ /

[143|03] sahajatvāt /

[143|03-143|04] manaindriyasya punarniruddhasyānāgatavarttamānābhyāṃ dharmamanovijñānābhyāṃ kathaṃ saṃnipātaḥ /

[143|04-143|05] ayameva teṣāṃ saṃnipāto yaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ /

[143|05] ekakāryārtho vā saṃnipātārthaḥ /

[143|05-143|06] sarve ca te trayo 'pi sparśotpattau praguṇā bhavantīti /

[143|06] atra punarācāryāṇāṃ bhedaṃ gatā buddhayaḥ /

[143|06-143|08] keciddhi sakṛnnipātameva sparśa vyācakṣate sūtraṃ cātra jñāpakamānayanti "iti ya eṣāṃ trayāṇāṃ dharmāṇāṃ saṃgatiḥ saṃnipātaḥ samavāyaḥ sa sparśaḥ" iti /

[143|08-143|09] kecitpunaścittasaṃprayuktaṃ dharmāntarameva sparśa vyācakṣate sūtraṃ cātra jñāpakamānayanti "ṣaṭṣaṭko dharmaparyāyaḥ katamaḥ /

[143|10] ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni / ṣaṭ bāhyānyāyatanāni / ṣaṭ vijñānakāyāḥ /

[143|10-143|11] ṣaṭ sparśakāyāḥ /

[143|11] ṣaṭ vedanākāyāḥ / ṣaṭ tṛṣṇākāyā" iti /

[143|11-143|12] atra hīndriyārthavijñānebhyaḥ sparśakāyāḥ pṛthag deśitāḥ /

[143|12-143|13] tatra ye saṃnipātameva sparśamāhusta evaṃ kparihāramāhuḥ /

[143|13] na vai pṛthignirdeśāt pṛthagbhāvo bhavati /

[143|13-143|14] mā bhūddharmāyatanādvedanātṛṣṇayoḥ pṛthagbhāva iti /

[143|14-143|15] naiṣa doṣastadvyatiriktasyāpi dharmāyatanasya bhāvāt //

[143|15-143|16] na caivaṃ sparśabhūtāttrayādanyattrayamasti yasya śeṣasyātra grahaṇaṃ syāt /

[143|16-143|17] yadyapi hīndriyārthau syātāmavijñānakau na tu punrvijñānamanindriyārthakam /

[143|17] tasmāttriṣu nirdiṣṭeṣu punaḥ sparśasya grahaṇamanarthakaṃ prāpnoti /

[143|18-143|19] na khalu sarve cakṣurūpe sarvasya cakṣurvijñānasya kāraṇaṃ nāpi sarvaṃ cakṣurvijñānaṃ sarvayoścakṣurūpayoḥ kāryam /

[143|19-143|20] ato yeṣāṃ kāryakāraṇābhāvaste sparśabhāve vyavasthāpitā ityeke /

[143|20-143|21] ye punaḥ saṃnipātādanyaṃ sparśamāhusta etatsūtra kathaṃ pariharanti "iti ya eṣāṃ trayāṇāṃ saṃgatiḥ saṃnipātaḥ samavāyaḥ sa sparśa" iti /

[143|21] na vā evaṃ paṭhanti /

[143|21-143|22] kiṃ tarhi /

[143|22-143|23] saṃgateḥ saṃnipātāt samavāyāditi paṭhanti kāraṇe va kāryopacāro 'yamiti bruvanti /

[143|23] ativahuvistaraprasāriṇī tveṣā kathetyalaṃ prasaṅgena /

[143|23-143|24] anyameva sparśaṃ varṇayantyābhidhārmikāḥ /

[143|24] teṣāṃ pnnāṃ ṣaṇṇāṃ sparśānāṃ

[143|25] pañcapratighasaṃsparśaḥ ṣaṣṭho 'dhivacanāhvaya // vakk_3.30 //

[143|26] cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyasaṃsparśāḥ pañca pratigha saṃsparśa ityucyate /

[143|26-144|01] sapratighendriyāśrayatvāt /

[144|01] manaḥ saṃsparśaḥ ṣaṣṭhaḥ so 'dhivacanasparśa ityucyate /

[144|01-144|02] kiṃ kāraṇaṃ adhivacanamucyate nāma /

[144|02] tatkilāsyādhikamālambanamato 'dhivacanasaṃsparśa iti /

[144|02-144|04] yathoktaṃ "cakṣurvijñānena nīlaṃ vijānāti no tu nīlaṃ manovijñānena nīlaṃ vijānāti nīlamiti ca vijānātī"ti /

[144|04] eka āśrayiaprabhāito dvitīya ālambanaprabhāvitaḥ /

[144|05] apare punarāhuḥ / vacanamadhikṛtyārtheṣu manovijñānasya pravṛtti rna pañcānām /

[144|06] atastadevādhivacanam /

[144|06-144|07] tena saṃprayuktaḥ sparśo 'dhivacanasaṃsparśa ityeka āśrayaprabhāvito dvitīyaḥ saṃprayogaprabhāvitaḥ /

[144|07] punasta eva ṣaṭ sparśāstrayo bhavanti /

[144|08] vidyāvidyetarasparśāḥ

[144|09] vidyāsaṃsparśo 'vidyāsaṃsparśaḥ / tābhyāṃ cānyo naivavidyānāvidyāsaṃsparśa iti /

[144|09-144|10] ete punaryathākramaṃ veditavyāḥ /

[144|11] amalakliṣṭaśeṣitāḥ /

[144|12-144|13] anāsravaḥ sparśo vidyāsaṃsparśaḥ kliṣṭo 'vidyāsaṃsparśo vidyā 'vidyābhyāṃ saṃprayuktatvāt /

[144|13] śeṣo naivavidyānāvidyāsaṃsparśa ubhābhyāmasaṃprayogāt / kaḥ puna śeṣaḥ /

[144|14] kuśalasāsravo 'nivṛtāvyākṛtaśca /

[144|14-144|15] punaravidyāsaṃsparśasyābhīkṣṇasamudācāriṇa ekadeśasya grahaṇāt dvau soparśau bhavataḥ /

[144|16] vyāpādānunayasparśau

[144|17] vyāpādānunayābhyāṃ saṃprayogāt / punaḥ sarvasaṃgraheṇa

[144|18] sukhavedyādayastrayaḥ // vakk_3.31 //

[144|19] sukhavedanīyaḥ sparśo duḥkhavedanīyo 'duḥkhāsukhavedanīyaśca / sukhavedanādihitatvāt /

[144|20] athavā vedyate tadvedayituṃ vā śakyamiti vedanīyam / kiṃ tat / veditam /

[144|20-144|21] sukhaṃ vedanīyamasminniti sukhavedanīyaḥ sparśo yatra sukhaṃ veditamasti

[144|21-144|22] evaṃ duḥkhāduḥkhāsukhavedanīyāvapi yojyau /

[144|22] ta ete ṣoḍaśa sparśā bhavanti / uktaḥ sparśaḥ //

[144|23] vedanā vaktavyā / tatra yaḥ pūrvaṃ ṣaḍvidhaḥ sparśa uktaḥ

[144|24] tajjāḥ ṣaḍvedanāḥ

[144|25] cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśajā vedanāḥ / tāsāṃ punaḥ

[145|01] pañca kāyikī caitasī parā /

[145|02] cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyasaṃsparśajāḥ pañccavedanāḥ kāyikī vedanetyucyate /

[145|02-145|03] rūpīndriyāśritatvāt /

[145|03] manaḥsaṃsparśajā punarvedanā caitasikītyucyate / cittamātrāśritatvāt /

[145|03-145|04] atha kiṃ sparśāduttarakālaṃ vedanā bhavatyāhosvit samānakālam /

[145|04-145|05] samānakālamiti vaibhāṣikāḥ /

[145|05] anyonyaṃ sahabhūhetutvāt /

[145|05-145|06] kathaṃ sahotpannayorjanyajanakabhāvaḥ sidhyati /

[145|06] kathaṃ ca na sidhyati / asāmarthyāt /

[145|06-145|07] jāte dharme dharmasyanāsti sāmarthayaṃ pratijñā 'viśiṣṭam /

[145|07-145|08] yadeva hīdaṃ sahotpannayorjanyajanakabhāvo nāstīti tadevedaṃ jāte dharme dharmasya nāstīti /

[145|08] anyonyajanakaprasaṅgattarhi / iṣṭatvādadoṣaḥ /

[145|09] iṣṭameva hi sahabhūhetoranyonyaphalatvam /

[145|09-145|10] iṣṭamidaṃ sūtre tvaniṣṭaṃ sparśavedanayoranyonyaphalatvam /

[145|10-145|11] "cakṣuḥsaṃsparśa pratītya utpadyate cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā na tu cakṣuḥpaṃsparśajāṃ vedanāṃ pratītyotpadyate cakṣuḥsaṃsparśa" iti vacanāt /

[145|11-145|12] janakadharmātikramāvcāyuktam /

[145|12-145|13] yo hi dharmo yasya dharmasya janakaḥ prasiddhaḥ sa tasmāt bhinnakālaḥ prasiddhaḥ /

[145|13-153|14] tadyathā pūrvaṃ vījaṃ paścādaṅkuraḥ pūrvaṃ kṣīraṃ paścāddadhi pūrvamabhighātaḥ paścācchandaḥ pūrvaṃ manaḥ paścāt manovijñānamityevamādi /

[145|14-145|15] anyathā paraṃparāpekṣatvāt kāryakāraṇayoḥ sarvaṃ vā yugapadutpadyate na vā kadācit paścādviśeṣābhāvāt /

[145|15-145|16] nahi na siddhaḥ kāryakāraṇayoḥ pūrvāparābhāvaḥ /

[145|16] sahabhāvo 'pi tu siddhaḥ /

[145|16-145|18] tadyathā cakṣurvajñānādīnāṃ cakṣurūpādibhirbhūtabhautikānāṃ ca tatrāpi pūrvamindriyārthau paścādvijñānam /

[145|18-145|19] pūrvakācca bhūtabhautikasamudāyāduttara utpadyata itīṣyamāṇe kaḥ pratiṣedhaḥ //

[145|19] yathā tarhi cchāyāṅkurayorevaṃ sparśavedanayo riti vaibhāṣikāḥ /

[145|20] sparśāduttarakālaṃ vedanetyapare / indriyārthau hi pūrvānto vijñānam /

[145|20-145|21] so 'sau trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ sparśapratyayātpaścādvedanā tṛtīyakṣaṇa iti /

[145|21-145|22] evaṃ tarhi na sarvantravajñāne vedanā prāpnoti na ca sarvaṃ vijñānaṃ sparśaḥ /

[145|22] naiṣa doṣaḥ /

[145|22-145|23] pūrvasparśahetukā hyuttaratra sparśe vedanā sarve ca sparśāḥ sarvavedanakāḥ sarvaṃ ca vijñānaṃ sparśa iti /

[145|24] idamayuktaṃ varttate / kimatrāyuktam /

[145|24-145|25] yaduta bhinnālambanayorapi sparśayoḥ pūrvasparśaitukottarasya vedaneti /

[145|25-145|26] kathaṃ nāmānyajātīyālambanasparśasaṃbhūtā vedanā 'nyālambanā bhaviṣyati yena vā cittena saṃprayuktā tato bhinnālambaneti /

[145|26-146|01] astu tarhi tasminkāle sparśabhūtaṃ vijñānamavedanakam /

[146|01-146|02] tasmācca yat pūrvaṃ vijñānaṃ savedanakaṃ tanna sparśaḥ /

[146|02] pratyayavaidhuryādityevaṃ sati ko doṣaḥ / mahābhūmikaniyamo bhidyate /

[146|03] "sarvatra citte daśamahābhūmikā" iti / kva caiṣa niyamaḥ siddhaḥ / śāstre /

[146|03-146|04] sūtrapramāṇakā vayaṃ na śāstrapramāṇakāḥ /

[146|04-146|05] uktaṃ hi bhagavatā "sūtrāntapratiśaraṇairbhavitavyami" ti /

[146|05-146|06] na vā eṣa mahābhūmikārthaḥ sarvatra citte daśa mahābhūmikāḥ saṃbhavantīti /

[146|06] kastarhi mahābhūmikārthaḥ / tisro bhūmayaḥ /

[146|06-146|07] savitarkā savicārā bhumiḥ avitarkā vicāramātrā avitarkā vicārā bhūmiḥ punaśtisra kusalā bhūmiḥ akuśalā 'vyākṛtā bhumiḥ /

[146|07-146|08] punastisraḥ /

[146|08] śaikṣī bhūmiraśaikṣī naivaśaikṣī bhumiḥ /

[146|08-146|09] tadya etasyāṃ sarvasyāṃ bhūmau bhavanti te mahābhūmikāḥ /

[146|09-146|10] ye kukśalāyāmeva te kukśalamahābhūmikāḥ /

[146|10] ye kliṣṭāyāmeva te kleśamahābhūmikāḥ /

[146|10-146|11] te punaryathāsaṃbhavaṃ paryāyeṇanatu sarve yugapadityapare /

[146|11] akuśalamahābhūmikāstu pāṭhaprasaṅge nāsañjitāḥ /

[146|11-146|12] idānīṃ pūrvaṃ na paṭhyante sma /

[146|12-146|14] yadi tarhi sparśāduttarakālalṃ vedanā sūtraṃ parihāryaṃ "cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ sahajātā vedanā saṃjñā cetane"ti /

[146|14-146|15] sahajātā ityucyate na sparśasahajātā iti kimatra parihāryam /

[146|15-146|16] samanantare 'pi cāyaṃ sahaśabdo dṛṣṭastadyathā "maitrīsahagataṃ smṛtisaṃvodhyaṅgaṃ bhāvayatī" tyajñāpakametat /

[146|16-146|18] yattarhi sūtra uktaṃ "yā ca vedanā yā ca saṃjñā yā ca cetanā yacca vijñānaṃ saṃsṛṣṭā ime dharmā nāsaṃsṛṣṭā" ityato nāsti vedanābhirasaṃsṛṣṭaṃ vijñānam /

[146|18] saṃpradhāryaṃ tāvadetat ka eṣa samsṛṣṭārthaḥ /

[146|18-146|20] tatra hi sūtra evamuktaṃ "yadvedayate taccetayate yaccetayate tastsaṃprajānīte yatsaṃprajānīte tadvijānātī"ti /

[146|20-146|21] tanna vijñāyate kim tāvadayameṣāmālambananiyama ukta utāho kṣaṇaniyama iti /

[146|21] āyuruṣmaṇoḥ sāhabhāvye saṃsṛṣṭavacanāt siddhaḥ kṣaṇaniyamaḥ /

[146|22] yaccāpi sūtra uktaṃ "trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ" iti /

[146|22-146|23] tat kathaṃ vijñānaṃ cāsti na ca trayāṇāṃ saṃnipāto na ca sparśa iti /

[146|23-146|24] tasmādavaśyaṃ sarvatra vijñāne sparśaḥ sparśasahajā ca vedanaiṣṭavyā /

[146|24] alamatiprasaṅgiyā kathayā / prakṛtamevānukramyatām //

[146|25] uktā samāsena caitasikī vedanā //

[146|26] punaścāṣṭādaśavidhā sā manopavicārataḥ // vakk_3.32 //

[146|27] saiva caitasikī vedanā punarāṣṭadaśa manopavicāravyavasthānādaṣṭādadhā bhidyate /

[146|27-146|28] punaḥ saṃdhikaraṇaṃ cātra draṣṭavyam /

[146|28] aṣṭādaśamano pavicārāḥ katame /

[146|28-147|01] ṣaṭ saumanasyopacirāḥ ṣaṭ daurmanasyopavicārāḥ ṣaḍupekṣopavicārāḥ /

[147|01] kathameṣāṃ vyavasthānam / yadi svabhāvataḥ /

[147|02] trayo bhaviṣyanti / saumanasyadaurmanasyopekṣāvicārāḥ /

[147|02-147|03] atha saṃprayogataḥ /

[147|03] eko bhaviṣyati / sarveṣāṃ manaḥ saṃprayuktatvāt / athālambanataḥ / [147|03-147|04] ṣaṭ bhaviṣyanti /

[147|04] rūpādiṣaḍviṣayālambanatvat / tribhirapi sthāpanā /

[147|04-147|05] teṣāṃ pañcadaśa rūpādyupavicārā asaṃbhinnālambanāḥ pratiniyatarūpādyālambanatvāt /

[147|05-147|06] trayo dharmopavicārā ubhayathā /

[147|06] manopavicārā iti ko 'rthaḥ /

[147|06-147|07] manaḥ kila pratītyaite saumanasyadayo viṣayānupavicarantīti /

[147|07] viṣayeṣu vā mana upavicārayantītyapare /

[147|08] vedanāvaśena manaso viṣayeṣu punaḥ punarvicaraṇāt /

[147|08-147|09] kasmāt kāyikī vedanā na manopavicāraḥ /

[147|09-147|10] naiva hyasau mana evāśritā nāpyupavicārikā 'vikalpakatvādityayogaḥ /

[147|10] tṛtīyadhyānasukhasya kasmānmanopavicāreṣvagrahaṇam /

[147|10-147|11] āditaḥ kila kāmadhātau manobhūmikasukhendriyābhāvāttatpratidvandvena kuḥkhopavicārābhāvācceti /

[147|12] yadi manobhūmikā evaite /

[147|12-147|13] yattarhi sūtra uktaṃ "cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasyasthānīyāni rūpāṇyupavicarantītyevamādiḥ /

[147|13] katham /

[147|13-147|14] pañcavijñānakāyābhinirhṛtatvamabhisaṃdhāyaitaduktaṃ "manobhūmikā hyete /

[147|14-147|15] tadyathā 'śubhā cakṣurvijñānābhinirhṛtā ca manobhūmikā ce"ti /

[147|15-147|16] api tu "dṛṣṭvā yāvat spṛṣṭve"ti vacanāt /

[147|16-147|17] acodyamevaitat / ye 'pya dṛṣṭvā yāvadaspṛṣṭvopavicarnti te 'pi manopavicārāḥ /

[147|17-147|18] itrathā hi kāmadhātau rūpadhātvālambanā rūpādyupavicārā na syuḥ kāmadhātbalamvanāśca rūpadhātau gandharasaspraṣṭavyopavicārāḥ /

[147|18-147|19] yathā tu yaktataraṃ tathoktaṃ yo 'pi rūpāṇi dṛṣṭvā śabdānupavicarati so 'pi manopavicāraḥ /

[147|20] yathā tvanākulaṃ tathoktamindriyārthasya vyavacchedataḥ /

[147|20-147|21] kimasti rūpaṃ yatsaumanasyasthānīyameva syāt yāvadupekṣāsthānīyameva /

[147|21-147|22] asti saṃtānaṃ niyamayya na tvbālambanam //

[147|23-147|24] athaiṣāṃ manopavicārāṇāṃ kati kāmapratisaṃyuktāsteṣāṃ ca kati kimālambanā evaṃ yāvadārūpyapratisaṃyuktā vaktavyāḥ /

[147|24] āha

[147|25] kāme svālambanāḥ sarve

[147|26] āmadhātau sarve 'ṣṭādaśa santi sa ca teṣāṃ sarveṣāmālambanam / teṣāmeva

[148|01] rūpī dvādaśagocaraḥ /

[148|02] rūpadhāturdvādaśānāmālambanaṃ ṣaṭ gandharasopavicārānapāsya / tatra tayorabhāvāt /

[148|03] trayāṇāmuttaraḥ

[148|04] gocara iti vartate / ārupyadhātustrayāṇāṃ dharmopavicārāṇāmālambanam /

[148|04-148|05] tatra rūpādyabhāvāt //

[148|05] uktāḥ kāmapratisaṃyukatāḥ /

[148|06] rūpapratisaṃyuktā vaktavyāḥ / tatra tāvat

[148|07] dhyānadvaye dvādaśa

[148|08] daurmanasyopavicārānapāsya / te ca dvādaśa

[148|09] kāmagāḥ // vakk_3.33 //

[148|10] kāmān gacchantīti kāmagāḥ / kāmadhātumālabanta ityarthaḥ /

[148|10-148|11] dṛṣṭo hi viṣayāṇāṃ grahaṇārthe gamiprayogaḥ /

[148|11] kathametat gamyate / evametat gamyata iti /

[148|12] svo 'ṣṭālambanam

[148|13] sa eva rūpadhātusteṣaṃ svaḥ / sa eva rūpadhātusteṣāṃ svaḥ /

[148|13-148|14] svo 'ṣṭānāṃ manopavicārāṇāmālambanaṃ gandharasopavicārāṃścaturo hitvā /

[148|15] ārūpyo dvayoḥ

[148|16] dharmopavicārayorālambanam /

[148|17] dhyānadvaye tu ṣaṭ /

[148|18] tṛtīyacaturthayordhyānyoḥ ṣaḍupekṣopavicārā eva santi nānye / teṣāṃ punarālambanaṃ

[148|19] kāmāḥ ṣaṇṇāṃ

[148|20] kāmadhātuḥ ṣaṇṇāmapyālambanam /

[148|21] caturṇāṃ svaḥ

[148|22] rūpadhātuścaturṇāṃ tatra gandharasābhāvāt /

[148|23] ekasyālambanaṃ paraḥ // vakk_3.34 //

[148|24] ārupyadhāturekasyaiva dharmopavicārasyālambanam / uktā rūpapratisaṃyuktāḥ /

[149|01] ārūpyapratisaṃyuktā idānīmucyante /

[149|02] catvāro 'rūpisāmante

[149|03] ākāśānantyāyatanasāmantakamatrārūpisāmantakam /

[149|03-149|04] tatra catvāro rūpaśabdaspraṣṭavyadharmopavicārāḥ /

[149|04] te ca

[149|05] rūpagāḥ

[149|06] caturthaṃ hi dhyānameṣāmālambanam /

[149|06-149|08] yeṣāṃ tat vyavacchinnālambanamasti yeṣāṃ punaḥ paripiṇḍitālambanaṃ teṣāṃ tatraika eva saṃbhinnālambano dharmopavicāraḥ /

[149|09] eka ūrdhvagaḥ /

[149|10] eka eva dharmopavicārastatrārūpyadhātvālambanaḥ /

[149|11] eko maule

[149|12] maule punarārūpye dharmopavicāra evaiko 'sti nānyaḥ / sa cāpi

[149|13] svaviṣayaḥ

[149|14] ārupyadhātvālambana eva /

[149|14-149|15] nahi maulānāmārupyāṇāmadharo dhāturālambanamiti paścāt prativedaviṣyāmaḥ /

[149|15] ete ca manopavicārāḥ

[149|16] sarve 'ṣṭādaśa sāsravāḥ // vakk_3.35 //

[149|17] nāsti kaścidanāsravaḥ / kaḥ katibhiḥ samanvāgataḥ /

[149|17-149|21] kāmadhātūpapanno rūpāvacarasya kuśalasya cittasyālābhī kāmāvacaraiḥ sarvaiḥ prathamadvitīyadhyānabhūmikairaṣṭābhiḥ tṛtīyacaturthadhyānabhūmikaiścaturbhiḥ kliṣṭairgandharasālambanān paryudasya ārūpyāvacareṇaikena kliṣṭenaivālābhī rūpāvacarasya kuśalasya cittasyā vitarāgaḥ sarvaiḥ kāmāvacaraiḥ prathamadhyānabhumikairdaśabhiḥ /

[149|21-149|22] caturbhiḥ saumanasyopavicāraiḥ kliṣṭairgandharasālambanau vyudasya ṣaḍbhirūpekṣopavicārairanāgamyabhūmikaiḥ /

[149|22] dvitīyadhyānabhūmikairaṣṭābhiḥ /

[149|23] tṛtīyacaturthadhyānārūpyabhūmikaiḥ pūrvavat / anayā varttanyā śeṣamanugantavyam /

[149|24-149|25] dhyānopapannastu kāmāvacareṇaikenopekṣādharmopavicāreṇa nirmāṇacittasaṃprayuktena samanvāgato veditavyaḥ /

[149|25] apara āha /

[149|25-150|01] astyevaṃ manopavicārāṇāṃ vaibhāṣikīyo 'rthaḥ /

[150|01] sūtrārthastvanyathā dṛśyate /

[150|01-150|02] nahi yo yasmādvītarāgaḥ sa tadālambanamupavicaratīti yuktam /

[150|02-150|03] ataḥ sāsravā api na sarve saumanasyādayo manopavicārāḥ /

[150|03] kiṃ tarhi / sāṃkleśikā yairmano viṣayānupavicaratīti /

[150|03-150|04] kathaṃ copavicarati /

[150|04-150|05] anunīyate ca pratihanyate cāpratisṅkhyāya copekṣate yeṣāṃ pratipakṣeṇa ṣaṭ sātatā vihārā bhavanti /

[150|05-150|07] cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā naiva sumanā bhavati na durmanā upekṣako viharati smṛtimān saṃprajānan evaṃ yāvanmanasā dharmān vijñāyeti /

[150|07-150|08] nahyarhato laukikaṃ nāsti kuśalaṃ dharmālambanaṃ saumanasyaṃ yattu tatsāṃkleśikaṃ manasa upavicārabhutaṃ tasyaiva pratiṣedho lakṣyata iti /

[150|08-150|09] punasta eva saumanasyādayaḥ ṣaṭtriṃśacchāstṛpadāni bhavanti /

[150|09] gardhanaiṣkramyāśritabhedena /

[150|10] tadbhedasya śāstrā gamitatvāt /

[150|10-150|11] tatra gardhāśritāḥ kliṣṭā naiṣkramyāśritāḥ kuśalāḥ /

[150|11] evametadvedanākhyaṃ bhavāṅgamanekaprakārabhedaṃ veditavyam /

[150|11-150|12] śeṣāṇyaṅgāni punarnocyante /

[150|12] kiṃ kāraṇam / yasmāt

[150|13] uktaṃ ca vakṣyate cānyat

[150|14] kiñcidatrāṅgamuktaṃ kiñcit paścadvakṣyate / tatra vijñānaṃ tāvaduktaṃ

[150|15] "vijñānaṃ prativijñaptirmana āyatanaṃ ca tadi"ti /

[150|16] ṣaḍāyatanamapyuktaṃ

[150|17] "tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṣurādaya" iti /

[150|18] saṃskārā bhavaśca karmakośasthāne vyākhyāsyante / tṛṣṇopādānāni kleśakośasthāne /

[150|19] sa caiṣa pratītyasamutpādaḥ samāsataḥ kleśakarmavastūnīti prāk jñāpitam /

[150|20] atra tu kleśa iṣyate /

[150|21] bījavannāgavanmūlavṛkṣavattuṣavattathā // vakk_3.36 //

[150|22] kimasya vījādibhiḥ sādharmyam /

[150|22-150|23] tadyathā vījādaṅkurakāṇḍapatrādīnāṃ prabhavo bhavatyevaṃ kleśāt kleśakarmavastūnām /

[150|23-151|01] yathā nāgādhiṣṭitaṃ saro na śuṣyatyevaṃ kleśanāgādhiṣṭhitaṃ janmasaraḥ /

[151|01-151|02] yathā cānapoddhṛtamūlā vanaspatayaśchinnāśchinnāḥ punarapi prarohantyevamanapoddhṛtakleśamūlā gatayaḥ /

[151|02-151|03] yathā ca vṛkṣāḥ kālena kālalṃ puṣpaphalānāṃ prasotāro bhavantyevaṃ kleśā apyasakṛt kleśakarmavastūnāṃ heturbhavanti /

[151|03-151|06] yathā ca tuṣāvanaddhāstaṇḍulāḥ prarohaṇasamarthā bhavanti na kevalā evaṃ kleśaprāptatuṣāvanaddhaṃ karma janmāntaravirohaṇe samarthaṃ bhavati na kevalamityevaṃ tāvat kleśo bījādivadveditavyaḥ /

[151|07] tuṣitaṇḍulavat karma tathaivauṣadhipuṣpavat /

[151|08] tuṣau 'syāstīti tuṣī / tuṣasthānīyaḥ kleśa uktaḥ /

[151|08-151|09] idānīṃ tuṣitaṇḍulasthānīyaṃ karmmocyate /

[151|09-151|10] santyoṣadhayaḥ phalapākāntā evaṃ karmāṇi vipacya punarvipākānabhinirvarttayante /

[151|10-151|11] yathā ca puṣpaṃ phalotpattavāsannaṃ kāraṇamevaṃ karmāṇi vipākotpatto veditavyāni /

[151|12] siddhānnapānavadvastu

[151|13-151|14] pathā siddhamannaṃ pānaṃ ca kevalaṃ paribhogāya kalpyate na punarvirohāya evaṃ vipākākhyaṃ vastu /

[151|14] nahi punarvipākādvipākāntaraṃ janmāntareṣu pravarhate /

[151|14-151|15] yadi hi pravardheta mokṣo na syāt /

[151|15-151|16] na khalveṣa janmasaṃtāna evaṃ pratītyasamutpadyamāno bhavacatuṣṭayaṃ nātikrāmati /

[151|16] yadutāntarābhavamupapattibhavaṃ pūrvakālabhavaṃ maraṇabhavaṃ ca /

[151|16-151|17] te ca vyākhyātāḥ /

[151|18] tasmin bhavacatuṣṭaye // vakk_3.37 //

[151|19] upapattibhavaḥ kliṣṭaḥ

[151|20] ekāntena / katamena kleśena /

[151|21] sarvakleśai svabhūmikaiḥ /

[151|22] yadbhamika upapattibhavastadbhūmikaīreva sarvakleśaiḥ /

[151|22-151|23] nahi sa kleśo 'sti yena pratisamdhibandhaḥ pratividyate ityābhidharmikāḥ /

[151|23-151|24] kleśaireva tu na paryavasthānaiḥ svatantraīḥ /

[151|24-151|25] yadyapi sā 'vasthā mandikā yastu yatrābhīkṣṇaṃ carita āsannaśca tasya tadānīṃ sa eva kleśa upatiṣṭhate /

[151|25] pūrvāvedhāt /

[151|25-151|26] antarabhavapratisaṃdhirapyevamavaśyaṃ kliṣṭo veditavyaḥ /

[151|27] tridhā 'nye

[151|28] anye trayo bhavāstriprakārāḥ antarabhavādayaḥ kuśalakliṣṭāvyākṛtāḥ /

[152|01] athaiṣāṃ bhavānāṃ katamaḥ kiṃpratisaṃyuktaḥ /

[152|02] traya ārūpye

[152|03] antarābhavaṃ varjayitvā /

[152|03-152|04] nahyārūpyadhātuḥ sthānāntaraparicchinno yasya prāptyarthamantarābhavo 'bhinirvarteta /

[152|04-152|05] kāmarūpadhātvoraparisaṃkhyānāt sarva eva catvāro bhavāḥ santītyanujñāpitaṃ bhavati /

[152|05-152|06] ukto yathā sattvānāṃ pratītyasamutpādo vistareṇa /

[152|07] atha kathaṃ sattvānāṃ sthitibhavatītyāha

[152|08] āhārasthitikaṃ jagat // vakk_3.38 //

[152|09-152|10] eko dharmo bhagavatā svayamabhijñāyābhisaṃbadhyākhyāto "yaduta sarvasttvā āhārasthitikā" iti sūtrapadam /

[152|10] ke punarāhārāḥ / catvāra āhārāḥ /

[152|10-152|11] kavaḍīkārāhāraḥ prathamaḥ /

[152|11] audārikaḥ sūkṣmaśca /

[152|11-152|12] sūkṣmo 'ntarābhavikānāṃ gandhāhāratvāt /

[152|12]

devānāṃ prāthamakalpikānāṃ ca niḥṣyandābhāvāt /

[152|12-152|13] tailasyeva sikatāsvaṅgeṣvanupraveśāt /

[152|13] sūkṣmāṇāṃ vā sūkṣmo bālakasaṃsvedajantukādīnām /

[152|13-152|14] sparśo dvitīyaḥ /

[152|14] manaḥsaṃcetanā tṛtīyaḥ / vijñānamāhāraścaturthaḥ /

[152|15] tatra punaḥ

[152|16] kavaḍīkāra āhāraḥ kāme

[152|17] na rūpārūpyadhātvostadvītarāgasya tatropapatteḥ / sa ca

[152|18] tryāyatanātmakaḥ /

[152|19] kāmāvacarāṇi gandharasaspraṣṭavyāyatanāni sarvāṇyeva kavaḍīkāra āhāraḥ /

[152|19-152|20] kavaḍīkṛtyābhyavaharaṇāt /

[152|20] mukhanāsikāgrāsavyavacchedataḥ /

[152|20-152|21] cchāyātapajvālāprabhāsu teṣāṃ kathamāhāratvam /

[152|21] bāhulyena kilaiṣa nirdeśaḥ /

[152|21-152|22] yānyapi tu nābhyavahniyante sthitiṃ cāharanti tānyapi sūkṣma āhāraḥ /

[152|22] snānābhyaṅgavaditi /

[152|22-152|23] kasmānna rūpāyatanamāhāraḥ /

[152|23] tadapi kavaḍīkṛtyābhyavahriyate /

[152|24] na rūpāyatanaṃ tena svākṣamuktānanugrahāt // vakk_3.39 //

[152|25] āhāro hi nāma ya indriyamahābhūtānāmanugrahāya saṃvarttate /

[152|25-152|26] rūpāyatanaṃ cābhyavaharaṇakāle svamindriyaṃ tanmahābhūtāni vā nānugṛhṇāti /

[152|26] kuta evānyānyaviṣatvāt /

[153|01-153|02] yadāpi ca dṛśyamāne sukhasaumanasye ādadhāti tadāpi tadālambanaḥ sukhavedanīyaḥ sparśa āhāro bhavati na rūpam /

[153|02-153|03] muktānāmanāgāmyarhetāṃ sumanojñamapyāhāraṃ paśyatāmanugrahābhāvāt /

[153|04] sparśasaṃcetanāvijñā āhārāḥ sāsravāstriṣu /

[153|05] sparśastrikasaṃnipātajaḥ /

[153|05-153|06] cetanā manaskarma vijñānaṃ ca sāsravāṇyevāhārāḥ triṣvapi dhātuṣu saṃvidyante /

[153|06] kimarthaṃ nānāsravāṇi /

[153|06-153|07] yasmāt bhavāpoṣaṇārtha āhārārthaḥ /

[153|07] tāni ca bhāvakṣayāyotthitānīti vaibhāṣikāḥ /

[153|07-153|09] api tu sūtra uktaṃ "catvāra ime āhārā bhūtānāṃ sattvānāṃ sthitaye yāpanāyai saṃbhavaiṣiṇāṃ cānugrahāye"ti /

[153|09] na caivamanāsravā dharmā iti nāhārāḥ /

[153|10] bhūtā hi tāvatsattvā upapannā iti vijñāyante / atha saṃbhavaiṣiṇaḥ katame /

[153|11] manomayaḥ saṃbhavaiṣī gandharvaścāntarābhavaḥ // vakk_3.40 //

[153|12] nirvṛttiśca

[153|13] antarābhavo hyebhirabhidhānairukto bhagavatā /

[153|13-153|14] sa eva manonirjātatvāt manomaya uktaḥ /

[153|14] śukraśoṇitādikaṃ kiñcidbāhyamanupādāya bhāvāt /

[153|14-153|15] saṃbhavaiṣaṇaśīlatvāt saṃbhavaiṣī /

[153|15] gandharvaṇāt gandharvaḥ / upapattyadbhimukhatvādabhinirvṛttiḥ /

[153|15-153|16] "avyābādhamātmabhāvamabhinirvartya savyābādhe loke upapadyata" iti sūtrapadāt /

[153|16-153|18] "tathāsti pudgalo yasyābhinirvṛttisaṃyojanaṃ prahīṇaṃ nopapattisaṃyojanam" iti sūtra catuḥkoṭikāt /

[153|18] prathamā koṭirdvidhātuvītarāgasyordhvaṃsrotaso 'nāgāminaḥ /

[153|18-153|19] dvitīyāntarāparinirvāyiṇaḥ /

[153|19] tṛtīyā 'rhatām / caturthyetānākārān sthāpayitvā /

[153|19-153|20] bhūtāvā 'rhantaḥ saṃbhavaiṣiṇaḥ satṛṣṇāḥ /

[153|21] atha katyāhārāḥ sattvānāṃ sthitaye kati saṃbhavaiṣiṇāmanugrahāya /

[153|21-153|22] sarve 'pyubhayatheti vaibhāṣikāḥ /

[153|22] kavaḍīkārāhāro 'pi hi tadrāgiṇāṃ punarbhavāya saṃvartate / uktaṃ hi /

[153|23-153|24] bhagavatā "atvāra ime āhārā rogasya mūlalṃ gaṇḍasya śalyasya jarāmaraṇasya pratyaya" iti /

[153|24] manaḥsaṃcetanā 'pi ceha sthitaye dṛśyate /

[153|24-153|26] evaṃ hi varṇayanti durbhikṣābhyāhatena kīla pitrā putrakau saktava iti bhasmanā bhastrāṃ paripūrya kīlake āsajyāśvāsitau /

[153|26-153|27] tau ca tāṃ parikalpayantau ciramapyāsitau kenāpi codghāṭitāyāṃ bhasmeti nairāśyamāpannau vyāpannāviti /

[153|27-154|02] punaśca mahāsamudre bhagnayānapātrāḥ puruṣāḥ sthalamiti mahāntaṃ phenapiṇḍaṃ pradrutāḥ āmṛśya cainaṃ nirāśā uparemuriti /

[154|02-154|04] saṃgītiparyāye coktaṃ mahāsamudrādaudārikāḥ prāṇino jalāt sthalamabhiruhya sikatāsthale 'ṇḍāni sthāpayitvā sikatābhiravaṣṭabhya punarapi mahāsamudre 'vataranti /

[154|04-154|05] tatra yāsāṃ mātṛṇāmaṇḍānyārabhya smṛtirna muṣyate tānyaṇḍāni na pūtībhavanti yāsāṃ tu muṣyate tāni pūtībhavanti /

[154|05] tadetanna varṇayanti sautrāntikāḥ /

[154|05-154|06] mā bhūt parakīyeṇāhāreṇāhāra iti /

[154|06] evaṃ tu varṇayanti /

[154|06-154|07] yeṣāmaṇḍānāṃ mātaramārabhya smṛtirna muṣyate tāni na pūtībhavanti /

[154|07-154|08] yeṣāṃ tu muṣyate tāni pūtībhavanti /

[154|08] tasyāḥ sparśāvasthāyāḥ smarantīti /

[154|09] atha kasmāccatvāra evāhārāḥ /

[154|09-154|10] nanu ca sarva eva sāsravā dharmā bhavānāṃ poṣakāḥ /

[154|10] yadyapyetadevaṃ tathāpi pradhānyenoktam

[154|11] iha puṣṭyarthamāśrayāśritayordvayam /

[154|12] dvayamanyabhavākṣpanivṛttyarthaṃ yathākramam // vakk_3.41 //

[154|13] āśrayo hi sendriyaḥ kāyaḥ / tasya puṣṭaye kavaḍīkārāhārāḥ /

[154|13-154|14] āśritāścittacaittāsteṣāṃ puṣṭaye sparśaḥ /

[154|14] anayostāvadihotpannasya bhavasya poṣaṇe prādhānyam /

[154|14-154|16] manaḥsaṃcetanayā punarbhavasyākṣepaḥ ākṣiptasya punaḥ karmaparibhāvitādvijñānavījādabhinirvṛttirityanayoranutpannasya bhavasyākaraṇe prādhānyam /

[154|16] ataścatvāra uktāḥ /

[154|16-154|17] pūrvakau hi dvau dhātrīsthānīyau jātasya poṣakatvāt /

[154|17] uttarau mātṛsthānīyau janakatvāditi /

[154|18] yaḥ kaścit kavaḍīkāraḥ sarvaḥ sa āhāraḥ /

[154|18-154|19] syāt kavaḍīkāro nāhāra iti catuṣkoṭikam /

[154|19-154|20] prathamā koṭiryaṃ kavaḍīkāraṃ pratītyendriyāṇāmapacayo bhavati mahābhūtānāṃ ca paribhedaḥ /

[154|20] dvitīyā koṭistraya āhārāḥ /

[154|20-154|21] tṛtīyā yaṃ kavaḍīkāraṃ pratītyendriyāṇāmupacayo bhavati mahābhūtānāṃ ca vṛddhiḥ /

[154|21-154|22] caturthyetānākārān sthāpayitvā /

[154|22-154|23] evaṃ sparśadibhirapi yathāyogaṃ catuḥkoṭikāni karttavyāni /

[154|23-154|24] syāt sparśādīn pratītyendriyāṇāmupacayo mahābhūtānāṃ ca vṛddhirna ca ta āhārāḥ /

[154|24] syādanyabhūmikānanāsravāṃśca /

[154|24-154|25] yo 'pi hi paribhukto bhokturbādhāmādadhāti so 'pyāhāra eva /

[154|25] āpāte 'nugrahāt /

[154|25-154|26] dvayorhi kālayorāhāra āhārakṛtyaṃ karoti paribhujyamāno jīryaṃśceti vaibhāṣikāḥ /

[154|26] atha kasyāṃ gatau katyāhārāḥ /

[154|27] sarvāsu sarve / evaṃ yoniṣvapi / kathaṃ narakeṣu kavaḍīkāra āhāraḥ /

[154|27-154|28] pradīptāyaspiṇḍāḥ svathitaṃ ca tāmrām /

[154|28-155|01] yadyūpaghātako 'pyāhāro bhavati catuḥkoṭikaṃ bādhyate prakaraṇagranthaśca "kavaḍīkāra āhāraḥ katamaḥ /

[155|01-155|03] yaṃ kavaḍīkāraṃ pratītyendriyāṇāmupacayo bhavati mahābhutānāṃ ca vṛddhiryāpanā 'nuyāpaneti vistareṇa yāvadvijñānam /"

[155|03] upacayāhārābhisaṃdhivacanādavirodhaḥ /

[155|03-155|04] apacayāhārastu narakekṣu lakṣaṇaprāptatvāt /

[155|04] so 'pi hi jighatsāṃ pipāsāṃ hantuṃ samartha iti /

[155|04-155|05] apitu pratyekanarakeṣu manuṣyavat kavaḍīkārāhārasadbhāvādyuktaṃ pāñcagatikatvam /

[155|05-155|07] uktaṃ bhagavatā "yaśca bāhyakānāmṛṣīṇāṃ kāmebhyo vītarāgāṇāṃ śataṃ bhojayedyaścaikaṃ jambūṣaṇḍagataṃ pṛthagajanam /

[155|07] ato dānādidaṃ dānaṃ mahāphalatarami"ti /

[155|07-155|08] ko 'yaṃ jambūṣaṇḍagato nāma pṛthagjanaḥ /

[155|08] jambūdvīpanivāsinaḥ kukṣimanta ityeke /

[155|08-155|09] tadetanna yuktamekamiti vacanāt /

[155|09] kaścātra viśeṣaḥ /

[155|09-155|10] syādyadi bhūyasaḥ pṛthagjanān bhojayitvā bhūyaḥ puṇyaṃ syāt nālpīyaso vītarāgāniti /

[155|10] saṃnikṛṣṭo bodhisattva ityapare /

[155|11] tadetanna varṇayanti "bahutaraṃ hi tasmai datvā puṇyaṃ nārhatkoṭibhya" iti /

[155|11-155|12] ato nirvedhabhāgīyalābhī pṛthagjana eṣo'bhipretaḥ iti vaibhāṣikāḥ /

[155|12-155|13] natviyamanvarthā saṃjñā nāpikvacitparibhāṣitā sūtre śāstre vā /

[155|13-155|14] jambūṣaṇḍagato nirvedhabhāgīyalābhīti parikalpa evāyaṃ kevalaḥ /

[155|14] bodhisattva eva tveṣu jambūdvīpaṣaṇḍeṣu niṣaṇṇo yujyate /

[155|14-155|15] sa hi pṛthagjana kāmavairāgyasaṃbandhena tadānīṃ tebhyo viśiṣyamāṇa ukta iti /

[155|15-155|16] anantebhyo 'pi hi sa tebhyo viśiṣyamāṇaḥ /

[155|16] śatagrahaṇaṃ tu pūrvādhikārāt /

[155|16-155|17] itthaṃ caitadevaṃ yadevaṃ paryudasya bāhyakebhya eva srotāpatti phalapratipannakaṃ viśeṣayāṃbabhūva /

[155|17-155|18] anyathā hi jambūṣaṇḍagatādeva vyaśeṣayiṣyat /

[155|18-155|19] ukto yathā sattvānāṃ pratītyasamutpādo yathāvasthitiścyutirapyuktā yathāyuḥkṣayādibhiḥ /

[155|20] idamidānīṃ vaktavyam / katamasmin vijñāne vartamāne cyutyupapattī bhavata ityāha

[155|21] chedasaṃdhāna vairāgyahānicyutyupapattyaḥ /

[155|22] manovijñāna eveṣṭāḥ

[155|23-155|24] kuśalalmūlasamucchedaḥ kuśalamūlapratisaṃdhānaṃ dhātubhūmivairāgyaṃ parihāṇiścyutirupapattiśca /

[155|24] ete ṣaṭ dharmā manovijñāna eveṣyante nānyatra /

[155|24-155|25] upapattivacanādantarābhavapratisaṃdhirapyuktarūpo veditavyaḥ /

[155|25] vedanāyāṃ tu

[156|01] upekṣāyāṃ cyutodbhavau // vakk_3.42 //

[156|02] cyutireva cyutamupapattirudbhavaḥ /

[156|02-156|03] etāvaduḥkhāsukhāyāṃ vedanāyāṃ bhavatastasyā apaṭutvāt /

[156|03] itare hi vedane paṭvyau / na ca paṭuvijñāne cyutyupapattī yujyete /

[156|03-156|04] tatrāpi ca manovijñāne 'pi

[156|05] naikāgrācittayoretau

[156|06] cyutodbhavāviti vartate / nahi samāhitacittasyāsti cyutirupapattirvā /

[156|06-156|07] visabhāgabhūmikatvādabhisaṃskārikatvādanugrāhakatvācca /

[156|07-156|08] nāpyacittasya sā nahyacittaka upakramituṃ śasyeta /

[156|08-156|09] yadā cāsyāśrayo vipariṇantumārabhate tadāvaśyamasya tadāśrayapratibaddhaṃ cittaṃ saṃmukhībhūya paścāt pracyaveta nānyathā /

[156|09-156|10] upapattau ca cittacchedahetvabhāvādvinā ca kleśenānupapatterayuktamacittakatvam /

[156|11] maraṇabhavastriprakāra ityuktam / arhastu

[156|12] nirvātyavyākṛtadvaye /

[156|13] airyāpathike vipākacitte vā / asti cetkāmadhātau vipāka upekṣā /

[156|13-156|14] nāsti cedairyāpathika eva /

[156|14] kimarthamavyākṛṭa eva nānyasmin /

[156|14-156|15] tadvi cittacchedānukūlaṃ durbalatvāt /

[156|16] atha mriyamāṇasya kasmin śarīrapradeśe vijñānaṃ nirudhyate /

[156|16-156|17] sakṛnmaraṇe samanaskaṃ kāyendriyaṃ sahasā'ntardīyate /

[156|17] yadi tu krameṇa cyavate tataḥ

[156|18] kramacyutau pādanābhihṛdayeṣu manaścyutiḥ // vakk_3.43 //

[156|19] adhonṛsuragājānāṃ

[156|20] adho gacchantītyadhogā apāyagāminaḥ / nṛn gacchantīti nṛgā manuṣyagāminaḥ /

[156|20-156|21] surān gacchantīti suragā devagāminaḥ /

[156|21-156|22] teṣāṃ yathāsaṃkhyaṃ pādayornābhyāṃ hṛdaye ca vijñānaṃ saṃnirudhyate /

[156|22] na punarjāyanta ityajā arhantaḥ / teṣāmapi hṛdaye vijñānaṃ nirudhyate /

[156|23] mūrdhnītyapare /

[156|23-156|24] kāyendriyasya teṣu nirodhāt kāyendriyaṃ hi mriyamāṇasya tapta ivopale jalaṃ niṣṭhyūtaṃ saṃkocamāpadyamānaṃ pādādiṣvantardhīyata iti /

[156|24-156|25] evaṃ ca punaḥ krameṇa maraṇam /

[156|25] prāṇināṃ prāyeṇa marmacchedavedanābhyāṃ hatānāṃ jāyate /

[156|26] marmacchedastvabādibhiḥ /

[156|27] śarīrapradeśāḥ kecidupahanyamānā maraṇamānayanti /

[156|27-157|01] te hyetaducyante marmāṇīti /

[157|01-157|03] tāni cāptejovāyudhātūnāmanyatamenātiprāyaṃ gatena niśitaśastrasaṃpātasyardhināḍītībrābhirvedanābhiḥ chidyanta iva na ca punastāni kāṣṭhādivacchidyante chinnabadvā punarna ceṣṭanta iti cchinnānyucyante /

[157|03-157|04] kasmānna pṛthivīdhātunā /

[157|04] caturthadoṣābhāvāt / vātapittaśleṣmāṇo hi trayo doṣāḥ /

[157|04-157|05] te cāptejovāyudhātupradhānā yathāyogamiti /

[157|05] bhājanalokasaṃvarttanīsādharmyeṇetyapare /

[157|05-157|06] deveṣu nāsti marmacchedaḥ /

[157|06] kiṃ tu cyavanadharmaṇo devaputrasya pañcopanimittāni prādurbhavanti /

[157|07-157|09] vastrāṇāmābharaṇānāṃ ca manojñaḥ śabdo niścarati śarīraprabhā mandībhavati snātasyodabindavaḥ kāye saṃtiṣṭhante capalātmanā 'pyekatra viṣaye buddhiravatiṣṭhate unmeṣanimeṣau cākṣṇoḥ saṃbhavataḥ /

[157|09] etāni tu vyabhicārīṇi /

[157|09-157|10] pañca punarnimittāni maraṇaṃ nātivarttante /

[157|10-157|11] vāsāṃsi kliśyanti mālā mlāyanti kakṣābhyāṃ svedo mucyate daurgandhyaṃ kāye'vakrāmati sve cāsane devaputro nābhiramate /

[157|11-157|12] so'yaṃ sattvaloka evamutpadyamānastiṣṭhan cyavamanaśca triṣu rāśiṣu sthāpito bhagavatā /

[157|12-157|13] trayo rāśayaḥ /

[157|13-157|14] samyaktvaniyato rāśirmithyātvaniyato rāśiraniyato rāśiriti /

[157|14] tatra punaḥ

[157|15] samyaṅmithyātvaniyatā āryānantaryakāriṇaḥ // vakk_3.44 //

[157|16] "samyaktvaṃ katamat /

[157|16-157|17] yattatparyādāya rāgaprahāṇaṃ paryādāya dveṣaprahāṇaṃ paryādāya mohaprahāṇaṃ paryādāya sarvakleśaprahāṇamidamucyate samyaktva"miti sūtram /

[157|17] āryāḥ katame /

[157|18] yeṣāmanāsravo mārga utpannaḥ / ārādyātāḥ pāpakebhyo dharmebhya ityāryāḥ /

[157|18-157|19] ātyantikavisaṃyogaprāptilābhāt /

[157|19-157|20] ete hi kleśakṣaye niyatatvāt samyaktvaniyatāḥ mokṣabhāgīyalābhino 'pyavaśyaṃ parinirvāṇadharmāṇa iti /

[157|20] kasmānna samyaktve niyatāḥ /

[157|21] te hi mithyātve'pi niyatā bhaveyuḥ /

[157|21-157|22] na ca te kālaniyamena samyaktve niyatā yathā saptakṛtvaḥ paramādayaḥ /

[157|22] mithyātvaṃ katamat /

[157|22-157|23] narakāḥ pretāstiryañca idamucyate mithyātvam /

[157|23] tatrānantaryakāriṇo narake niyatatvānmithyātvaniyatāḥ /

[157|23-157|24] niyatebhyo'nye'niyatā iti siddham /

[157|24] pratyayāpekṣaṃ hi teṣāmubhayabhāktvamanubhayabhāktvaṃ ca /

[157|25] uktaḥ sattvaloko bhājanaloka idānīṃ vaktavyaḥ /

[157|26-157|27] tatra bhājanalokasya saṃniveśamuśantyadhaḥ / lakṣaṣoḍaśakodvedhamasaṃkhyaṃ vāyumaṇḍalam // vakk_3.45 //

[158|01] trisāhasramahāsāhasralokadhātorevaṃ saṃniveśamicchanti /

[158|01-158|02] yadutākāśaṣpratiṣṭhamadhastādvāyumaṇḍalamabhinirvṛttaṃ sarvasattvānām /

[158|02-158|04] karmādhipatyena tasya yojanalakṣāṇāṃ ṣoḍaśakamudvedhaḥ pariṇāhenāsaṃkhyaṃ tathā ca dṛḍhaṃṃ yanmahālagno'pi vajreṇa bhettumaśaktaḥ /

[158|04] tasyopariṣṭāt

[158|05] apāmekādaśodvedhaṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ //

[158|06] maṇḍalamiti varttate /

[158|06-158|07] tasmin vāyumaṇdale sattvānāṃ karmabhirmeghāḥ saṃbhūyākṣamātrābhirdhārābhirabhivarṣanti /

[158|07] tat bhavatyaṣāṃ maṇḍalam /

[158|07-158|08] tasya yojanānāmekādaśalakṣāṇyūrdhve'dho viṃśatiśca sahasrāṇi / [158|08] kathaṃ tā āpo na tiryaṅgvisravanti /

[158|08-158|09] sattvānāṃ karmādhipatyena /

[158|09-158|10] yathā hi bhuktaṃ pītamannaṃ pānaṃ ca nāpakvaṃ pakvāśayamāpatatī tyeke /

[158|10] kusūlanyāyena vāyunā saṃdhāryanta iti nikāyāntarīyāḥ /

[158|10-158|12] tāśca punarāpaḥ sattvānāṃ karmaprabhāvasaṃbhūtairvāyubhirāvartyamānā upariṣṭātkāñcanībhavanti pakvakṣīrīśarībhāvayogena /

[158|12] tat bhavatyaṣāṃ maṇḍalam /

[158|13] aṣṭalakṣocchrayaṃ paścāccheṣaṃ bhavati kāñcanam // vakk_3.46 //

[158|14] kiṃ ca śeṣam / trayo laklṣāḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ /

[158|14-158|15] sā kāñcanamayī mahī bhavatyapāmupariṣṭāt ukto jalakāñcanamaṇḍalocchrāyaḥ /

[158|16-158|17] tiryak trīṇi sahasrāṇi sārdhaṃ śatacatuṣṭayam / lakṣadvādaśakaṃ caiva jalakāñcanamaṇḍalam // vakk_3.47 //

[158|18] samānaṃ hyetadubhayaṃ vistārataḥ /

[158|19] samantatastu triguṇaṃ

[158|20-158|21] samantataḥ parikṣepeṇa tu parigaṇyamānaṃ triguṇaṃ jāyate ṣaṭtriṃśallakṣā daśasahasrāṇi sārdhāni ca trīṇi śatāni yojanānām /

[158|21-158|22] yacca tatkāñcanamayaṃ mahīmaṇḍalamapāmupariṣṭāt saṃniviṣṭaṃ

[158|23-158|24] tatra meruryugandharaḥ / īśādhāraḥ khadirakaḥ sudarśanagiristathā // vakk_3.48 //

[159|01] aśvakarṇo vinitako nimindharagiriḥ

[159|02] itīme kāñcanamaṇḍalapratiṣṭhā aṣṭau mahāparvatāḥ / madhye sumeruḥ /

[159|02-159|03] śeṣāḥ sumeruparicāyāvasthitāḥ /

[159|03-159|04] tasyānyasaptaparvataprākāraparikṣiptasya yo bāhyaḥ parvate nimindharagiriḥ /

[159|05] tataḥ /

[159|06] dvīpāḥ

[159|07] tato bahiścatvāro dvīpāḥ / tebhyaḥ punaḥ

[159|08] bahiścakravāḍaḥ

[159|09] tena cāturdvipakaścakrīkṛtaḥ / teṣāṃ tu

[159|10] sapta haimāḥ sa āyasaḥ // vakk_3.49 //

[159|11] yugandharādayaḥ sapta parvatāḥ sauvaṛṇāścakravāḍaḥ śastrakaḥ /

[159|12] catūratnamayo meruḥ

[159|13] suvarṇamayo rūpyamayo vaidūryamayaḥ sphaṭikamayaśca yathāsaṃkhyaṃ caturṣu pārśveṣu /

[159|13-159|14] yacca yanmayaṃ pārśvaṃ sumerostasyānubhāvena tadvarṇa tasyāṃ diśi nabho dṛśyate /

[159|14-159|15] jāmbūdvīpakamasya pārśvaṃ vaidūryamayaṃ varṇayanti /

[159|15-159|16] tasyeha prabhānurāgeṇa vaidūryamayaṃ nabho dṛśyata iti /

[159|17] atha kathaṃ teṣāṃ saṃbhavaḥ /

[159|17-159|18] kāñcanamayyāṃ pṛthivyāṃ punarvāridhārā atipatanti /

[159|18-159|19] tā hyāpo nānāvidhabījagarbhā bahuvidhaprabhāvabhinnairvāyubhirmathyamānāstāṃ tāṃ jātiṃ pariṇamayanti /

[159|19-159|20] evaṃ ca punaḥ pariṇamayanti yadbhinnajātīyasya kāryaviśeṣotpattāvasamavadhānena pratyayībhavanti /

[159|20-159|21] na tu khalu yathā sāṃkhyānāṃ pariṇāmaḥ /

[159|21] kathaṃ ca sāṃkhyānāṃ pariṇāmaḥ /

[159|21-159|22] avasthitasya dravyasya dharmāntaranivṛttau dharmāntaraprādurbhāva iti /

[159|22] kaścātra doṣaḥ /

[159|22-159|23] sa eva hi dharmī na saṃvidyate yasyāvasthitasya dharmāṇāṃ pariṇāmaḥ kaspyeta /

[159|23-159|24] kaścaiṃvamāha dharmebhyo'nyo dharmīti /

[159|24] tasyaiva tu dravyasyānyathībhāvamātraṃ pariṇāmaḥ /

[159|24-159|25] evamapyayuktam /

[159|25] kimatrāyuktam / tadeva cedaṃ na cedaṃ tatheti apūrvaiṣā vāyo yuktiḥ /

[159|25-159|26] evaṃ ca punaḥ saṃbhūtāḥ suvarṇādayaḥ karmaprabhāvāt preritairvāyubhiḥ samāhṛtya rāśīkriyante /

[159|26-159|27] ta ete parvatāśca bhavanti dvīpāśca /

[159|27] te punaḥ sumevadayaścakravāḍaparyantāḥ parvatāḥ

[160|01] jale'śītisahasrake /

[160|02] magnāḥ

[160|03] kāñcanamayyāḥ pṛthivyā uparyaśītiyyojanasahasrāṇyudakaṃ tatra te magnāḥ /

[160|04] ūrdhvaṃ jalāt merurbhūyo 'śītisahasrakaḥ // vakk_3.50 //

[160|05] iti hi meroḥ ṣaṣṭi yojanaśatasahasraṃ samucchrayaḥ /

[160|06] ardhārdhahāniraṣṭāsu

[160|07] jalādūrdhvaṃ yāvānsumerustato'rdhena yugandharaścatvāriṃśadyojanasahasrāṇi /

[160|07-160|09] tato 'rdhena īśādhara ityevamanyeṣvapyardhārdhahānirveditavyā yāvannimindharārdhenārdhatrayodaśottarāṇi trīṇi yojanaśatāni cakravāḍaḥ /

[160|10] samocchrāyaghanāśca te /

[160|11] yāvāneva caiṣāṃ jalādūrdhvaṃ samucchrāyastāvāneva ghano vistāra ityarthaḥ /

[160|12] śītāḥ saptāntarāṇyeṣāṃ

[160|13-160|14] eṣāṃ ca nimindharāntanāṃ parvatānāṃ saptāntarāṇi sapta śītā ucyante pūrṇā aṣṭāṅgopetasya pānīyasya /

[160|14-160|15] taddhi pānīyaṃ śītalaṃ ca svādu ca laghu ca mṛdu cācchaṃ ca niṣpratikaṃ ca pibataśca kaṇṭhaṃ na kṣiṇoti pītaṃ ca kukṣiṃ na vyābādhate /

[160|16] tāsāṃ ca punaḥ

[160|17] ādyāśītisahasrikā // vakk_3.51 //

[160|18] sumeruyugandharāntaraṃ prathamā śītā / aśītiryojanasahasrāṇi vaipulyena /

[160|19] ābhyantaraḥ samudro'sau

[160|20] dvau hi samudrāvābhyantaro bāhyaśca / tadā'sau śītā'bhyantaraḥ samudraḥ

[160|21] triguṇaḥ sa tu pārśvataḥ /

[160|22] aśītiryojanasahasrāṇyasya vaipulyamuktam /

[160|22-160|23] pārśvatasriguṇo bhavati yugandharatīreṇa gaṇyamānaḥ catvāriṃśat sahasrāṇi lakṣadvayaṃ ca /

[161|01] ardhārdhenāparāḥ śītāḥ

[161|02-161|03] yugandharasyeṣādhārasya cāntaraṃ dvitīyā śītā ardhena prathamāyāścatvāriṃśat yojanasahasrāṇi /

[161|03-161|04] tato 'rdhena punastṛtīyetyevamardhārdhenāparāḥ śītāḥ bhavanti /

[161|04] yāvadardhatrayodaśaśatāni saptamī śītā /

[161|04-161|05] dairdhyaṃ tu tāsāṃ na parisaṃkhyātamatibahuprakarṣavisarpaṇāt /

[161|06] śeṣaṃ bāhyo mahodadheḥ // vakk_3.52 //

[161|07] kiṃ śeṣam / nimindharacakravāḍayorantaram /

[161|07-161|08] taddhi bāhyo mahāsamudro lavaṇaṃ pūrṇaḥ hṣārodakasya /

[161|08] sa khalu vistāreṇa yojanānāṃ

[161|09] lakṣatrayaṃ sahasrāṇi viṃśatirdve ca

[161|10] tatra catvāro dvīpāścaturṣu sumerupārśveṣu /

[161|11] tatra tu /

[161|12] jambūdvīpo dvisāhasrastripārśvaḥ śakaṭākṛtiḥ // vakk_3.53 //

[161|13] sāhasrāṇi trīṇi pārśvānyasya śakaṭasyevākṛtiḥ /

[161|13-161|15] tasya ca madhye kāñcanamayyāṃ pṛthivyāṃ vajrāsanamabhinirvṛttaṃ yasminniṣadya sarve bodhisattvā vajropamaṃ samādhimutpādayanti //

[161|15] nahi tamanya āśrayaḥ pradeśo vā soḍhuṃ samarthaḥ /

[161|16] sārdhatriyojanaṃ tvekaṃ

[161|17] cturthamasya pārśvaṃ sārdhāni trīṇi yojanāni / ata eva hyasau śakaṭākṛtiḥ /

[161|18] prāgvideho'rdhacandravat /

[161|19] itaḥ pūrveṇa sumerupārśve pūrvaṃ videho dvīpaḥ / so 'rdhacandra ivābhinirvṛttaḥ /

[161|19-161|20] parimāṇatastu

[161|21] pārśvatrayaṃ tathā 'sya

[161|22] yathā jambūdvīpasya dve dve yojanasahasre /

[161|23] ekaṃ sārdhaṃ triśatayojanam // vakk_3.54 //

[161|24] caturthaṃ pārśvaṃ sārdhāni trīṇi yojanaśatāni /

[161|25] godānīyaḥ sahasrāṇi sapta sārdhāni maṇḍalaḥ /

[162|01-162|02] itaḥ paścimena sumerupārśve 'paragodānīyo dvīpaḥ sārdhāni sapta yojanasahasrāṇi sākalyena /

[162|02] maṇḍalaścāsau pūrṇacandravat /

[162|03] sārdhe dve madhyamasya

[162|04] madhyamasyārdhatṛtīye yojanasahasre /

[162|05] aṣṭau caturasraḥ kuruḥ samaḥ // vakk_3.55 //

[162|06] iha uttareṇa sumerupārśve uttarakurudvīpaḥ /

[162|06-162|07] so 'ṣṭau yojanasahasrāṇi sākalyena caturasraḥ /

[162|07] kṛtyāpīṭhikāvat /

[162|07-162|08] sarveṣu ca pārśveṣu samo yathaikaṃ pārśvaṃ dviyojanasahasre /

[162|08] tathā 'nyāni stokamapi nādhikam /

[162|08-162|09] yaśca dvīpo yadākṛtistadākṛtīnyeva tatra manuṣyāṇāṃ mukhāni /

[162|10] teṣāṃ khalu dvīpānāmantarāle 'ntaradvīpā abhinirvṛttāḥ /

[162|10-162|11] ke punaste kati cetyāha

[162|12-162|13] dehā videhāḥ kuravaḥ kauravāścāmarāvarāḥ / aṣṭau tadantaradbvīpā gāṭhā uttaramantriṇaḥ // vakk_3.56 //

[162|14] tatra dehavidehau pūrvavidehaparivārau / kurukauravau uttarakuroḥ /

[162|14-162|15] gāṭhottaramantriṇāvaparagodānīyasya /

[162|15] cāmarāvarau jambūdvīpasya / sarve manuṣyairāvāsitāḥ /

[162|15-162|16] eko rākṣasairityapare /

[162|17] ihottareṇa kīṭādrinavakāddhimavān

[162|18-162|19] ihaiva jambūdvīpe uttareṇāsya jambūdvīpasya kṛṣṇaparvatāstrayastānatikramyāpare trayaḥ punaśca traya iti navabhyaḥ kīṭaparvatebhyaḥ pareṇa himavān parvataḥ /

[162|20] tataḥ /

[162|21] pañcāśadvistṛtāyāmaṃ saro 'rvāggandhamādanāt // vakk_3.57 //

[162|22-162|23] tasmāddhimavataḥ pareṇānavataptaṃ nāma saro gandhamādanādarvāk yataścatasro nadyaḥ sravnti gaṅga sindhuḥ śītā vakṣuśca /

[162|23-162|24] tasya pañcāśadyojanāni vistāraḥ pañcāśadāyāmaḥ /

[162|24] pūrṇamaṣṭāṅgasyāṅgopetasyāmbhasaḥ /

[162|24-162|25] durgamaṃ ca manuaṣyāṇāmanṛddhimatām /

[162|25-162|26] tasyaiva cāntike jambūrabhinirvṛttā madhurasvādūni yasyāḥ phalāni tasyā adhikāreṇāyaṃ jambūdvīpa iti khyātaḥ /

[162|26-162|27] tatphalādhikāreṇa vā jambūdvīpa iti /

[162|28] narakāḥ kasminnavakāśe kiyatpramāṇāśca /

[163|01] adhaḥ sahasraiviṃśatyā tanmātro 'vīcirasya hi /

[163|02-163|03] asyaiva jambūdvīpasyādho viṃśatyā yojanasahasrairavīcirmahānarako viṃśatisahasrapramāṇa evodvedhavistārābhyāmevamasyādharatalamitaścatvāriṃśatā yojanasahasrairbhavati /

[163|03-163|04] duḥkhanirantaratvādavīciḥ /

[163|04-163|05] anyeṣu sāntaraṃ duḥkham taddyathā saṃjīve cchinnāvabhinnasaṃpiṣṭaśarīrāṇāṃ śītalā vāyavo vānti punarapi tān sattvān saṃjīvayanti /

[163|05-163|06] ata eva saṃjīvaḥ /

[163|06] nāsmin sukhavīcirastītyavīcirityapare /

[163|06-163|07] anyeṣvapi sukhā vedanā vipāko nāsti /

[163|07] naiḥ ṣyandikī na vāryate /

[163|08] tadūrdhvaṃ sapta narakāḥ

[163|09] tasmādavīcerūrdhvaṃ sapta narakāḥ uparyupari saṃniviṣṭāḥ /

[163|09-163|10] pratāpanastāpano mahārauravo rauravaḥ saṃghātaḥ kālasūtraḥ saṃjīvaśca /

[163|10] avīcipārśveṣvityapare / te punaḥ

[163|11] sarve 'ṣṭau ṣoḍaśotsadāḥ // vakk_3.58 //

[163|12] uktaṃ hi bhagavatā

[163|13-163|14] "ityete narakā aṣṭāvākhyātā duratikramāḥ / raudrakarmabhirākīrṇāḥ pratyekaṃ ṣoḍaśotsadāḥ //

[163|15-163|16] catuskandhāścaturdvārā vibhaktā bhāgaśo 'sitāḥ / ayaḥprākāraparyantā ayasā prativarjitāḥ //

[163|17-163|18] taptā caivāyasī bhumirjvalitā tejasā yutā / anekayojanaśatā sphuṭā tiṣṭhati arcciṣe"ti /

[163|19] ṣoḍaśotsadāḥ katame /

[163|20] kukūlaṃ kuṇapaṃ cātha kṣuramārgādikaṃ nadī /

[163|21] teṣāṃ caturdiśaṃ /

[163|22] dvāre dvāre teṣāṃ catvāra utsadāḥ / kukūlaṃ jānumātram /

[163|22-163|23] yatra teṣāṃ sattvānāṃ nikṣipte saṃśīryate tvaṅmāṃsaśoṇitamutkṣipte pāde punarapi saṃjāyate tvaṅmāṃsaśoṇitam /

[163|24-163|25] kuṇapaṃ gūthamṛttikā yatra nyaṅkuṭā nāma prāṇinaḥ prativasanti sarvaśvetāḥ kṛṣṇaśirasaḥ sūcimukhāsteṣāṃ sattvānāṃ yāvadasthīni bhindanti /

[163|25-164|01] kṣuradhārācito mahāpathaḥ yatra teṣāṃ sattvānā manvākrāmatāṃ nikṣipte pāde saṃchidyate tvaṅmāṃsaśoṇitamiti pūrvavat /

[164|01-164|02] asipatravanaṃ yatra teṣāṃ sattvānāṃ tīkṣṇā asayaḥ saṃnipatanti aṅgapratyaṅgānyavakṛntanti śyāmaśabalāśca śvāno bhakṣayanti /

[164|02-164|03] ayaḥśālmalīvanaṃ tīkṣṇaṣoḍśāṅgulakaṇṭakam /

[164|03-164|04] teṣāṃ sattvānāmabhirohatāṃ kaṇṭakā avāṅmukhībhavantaḥ kāyaṃ bhindanti avataratāṃ cordhvībhavantaḥ /

[164|04-164|05] ayastuṇḍāśca vāyasā akṣīṇyutpāṭyotpāṭya bhakṣayanti /

[164|05-164|06] tadetat kṣuramārgādika trayaṃ śastrābhinipātaṃ sāmānyādekīkriyante /

[164|06-164|08] caturtha utsado nadī vaitaraṇi pūrṇa taptasya kṣārodakasya yasyāṃ te sattvā asiśaktiprāsahastaiḥ puruṣairubhābhyāṃ tīrābhyāṃ prativāryamāṇā ūrdhvamapi gacchantaḥ svidyante pacyante adhastiryagapi gacchantaḥ svidyante pacyante /

[164|09] tadyathā bahūdakāyāṃ sthālyāmagnāvadhiśritāyāṃ tilataṇḍuilādayaḥ /

[164|09-164|10] sā hi mahānarakasya parikhevotpannā /

[164|10] ta ete catvāra utsadā digbhedena ṣoḍaśocyante /

[164|11] adhikayātanāsthānitvādutsadāḥ ityucyante / narakeṣu hi patitā eteṣu punaryātyante /

[164|12] narakā varodhādurdhvameteṣu sīdantyutsadā ityapare /

[164|13] praśnātpraśnāntaramupajāyate /

[164|13-164|14] kiṃ te narakapālāḥ sattvasaṃkhyātā utāho neti /

[164|14] netyeke / kathamidānīṃ ceṣṭante /

[164|14-164|15] sattvānāṃ karmabhirvivarttanīvāyubījavat /

[164|15] yattrhi bhadantadharmasubhūtinoktaṃ

[164|16-164|17] "krodhanāḥ krūrakarmāṇaḥ pāpābhirucayaśca ye / duḥkhiteṣu ca nandanti jāyante yamarākṣasā" iti //

[164|18-164|19] ye te yamenānuśiṣṭāḥ sattvān narakeṣu prakṣipanti ta ete yamarākṣasā uktā na tu ye kāraṇāḥ kārayantīti /

[164|19] sattvasaṃkhyātā ityeke / tasyedānīṃ karmaṇaḥ kva vipākaḥ /

[164|20-164|21] teṣveva narakeṣu hi ānantaryakāriṇāṃ vipākāvakāśastatra teṣāṃ ko vipratibandhaḥ /

[164|21] kathamagninā na dahyante / agnernūnaṃ karmabhiḥ kṛtāvadhitvāt /

[164|21-164|22] bhūtaviśeṣanirvṛttervā /

[164|23] ime tāvaduṣṇā aṣṭau mahānarakā ucyante /

[164|24] śītā anye 'ṣṭāvarvudādayaḥ // vakk_3.59 //

[164|25] anye śītanarakā aṣṭau /

[164|25-165|01] tadyathā arvudo nirarvudaḥ aṭato hahavaḥ huhuvaḥ utpalaḥ padmo mahāpadmaśca /

[165|01-165|02] teṣāṃ sattvānāṃ tīrvaśītābhihatānāṃ kāyaśabdavikārānurūpāṇyetāni nāmāni /

[165|02] te 'pyasyaiva jambūdvīpasyādhastāt mahānarakāṇāṃ tiryak /

[165|02-165|03] kuta iyato jambūdvīpasyādhastādavīcyādīnāmavakāśaḥ /

[165|03-165|04] dhānyarāśivadadho viśālā hi dvīpāḥ /

[165|04] ata eva mahāsamudro 'nupūrvanimnaḥ /

[165|04-165|05] itīme ṣoḍaśa narakāḥ sarve sattvakarmādhipatyanirvṛttāḥ /

[165|05-165|06] pratyekaṃ narakāstu svaiḥ svaiḥ karmabhirabhinirvṛttāḥ /

[165|06] bahūnāṃ sattvānāṃ dvayorekasya vā /

[165|06-165|07] teṣāmanekaprakalpo bhedaḥ sthānaṃ cāniyataṃ nadīparvatamarupradeśeṣvanyeṣu vā 'dhaśca bhāvāt /

[165|07-165|08] eṣa tāvannarakabhājanānāṃ saṃniveśaḥ /

[165|08] tiryañcaḥ sthalajalākāśagocarāḥ /

[165|08-165|09] teṣāṃ kila mūlaṃ sthānaṃ mahāsamudrastato 'nyatra visṛtā iti /

[165|09] pretānāṃ yamo rājā /

[165|09-165|10] tasya jambūdvīpasyādhastāt pañcayojanaśatāntaraparicchinnā rājadhānī teṣāṃ mūlasthānaṃ tato 'nyatra visṛtāḥ /

[165|11] kecit pretā maharddhikā daivīmiva śriyamudvahanti / śeṣā yathā pretāvadāne /

[165|12] athemau candrārkau kasmin pratiṣṭhitau / vāyau /

[165|12-165|13] vāyavo'ntarīkṣe sarvasattvasādhāraṇakarmādhipatyanirvṛttā āvartavat sumeruṃ parivartante /

[165|13-165|14] candrārkatārāṇāṃ vordhvacāraḥ /

[165|14] kiyadvīprakṛṣṭāvitaścandrārkau /

[165|15] ardhena meroścandrārkau /

[165|16] yugandharagirermūrdhnā samaṃ vahataḥ / kiṃ pramāṇau / yathākramaṃ

[165|17] paṇcāśatsaikayojanau /

[165|18] pañcāśat yojanāni candramaṇḍalasya pramāṇam /

[165|18-165|19] saikāni pañcāśat sūryamaṇdalasya pramāṇam /

[165|19] ekapañcāśadityarthaḥ /

[165|19-165|20] tārakāvimānānāṃ yasyālpapramāṇaṃ pramāṇaṃ tasya krośaḥ /

[165|20-165|21] sūryavimānasyādhastāt vahiḥ sphaṭikamaṇḍalaṃ taijasamabhinirvṛttaṃ tāpanaṃ prakāśanaṃ ca /

[165|21-165|22] candravimānasyādhastādāpyaṃ śītalaṃ bhāsvaraṃ ca /

[165|22-165|23] praṇīnāṃ karmabhirdṛṣṭiśarīraphalapuṣpasasyoṣadhīnāmanugrahārthamupaghātakārthaṃ yathāsaṃbhavam /

[165|23] caturdvīpake ekaścandramāḥ kṛtyaṃ karotyekaḥ sūryaḥ /

[165|23-165|24] kiṃ punaścaturdvīpeṣu sūryo yugapat kṛtyaṃ karoti /

[165|24] netyāha / kiṃ tarhi / teṣu /

[165|25] ardharātro'staṅgamanaṃ madhyāhna udayaḥ sakṛt // vakk_3.60 //

[165|26-165|27] yadottarakurāvardharātraṃ tadā pūrvavidehe sūryasyāstaṅgamanaṃ jambūdvīpe madhyāhno godānīye udayaḥ /

[165|27] evamanyeṣvapi yojyam / sūryasyeha gatibhedena rātridivānāṃ vṛddhihrāsau /

[165|28] tatra punaḥ

[166|01] prāvṛṇmāse dvitīye 'ntyanavamyāṃ vardhate niśā /

[166|02] varṣāṇāṃ dvitīye māse bhādrapade dvitīyasya pakṣasya navamyāṃ vardhate rātriḥ /

[166|03] hemantānāṃ caturthe tu hīyate

[166|04] saiva hemantānāṃ caturthe māse punarhīyate / antyanavamyāmiti varttate /

[166|04-166|05] phālgunamāsasya dvitīyapakṣanavamyām /

[166|06] aharviparyayāt // vakk_3.61 //

[166|07] yadā rātrirvardhate tadā divaso hīyate / yadā rātrirhīyate tadā divaso vardhate /

[166|08] kiyatyā mātrayā vardhate /

[166|09] lavaśo rātryaharvṛddhī

[166|10] lavaṃ lavaṃ rātrirvardhate divaso vā / te ca hānivṛddhī yathākramaṃ

[166|11] dakṣiṇottarage ravau /

[166|12] jambūdvipasya dakṣiṇaṃ pārśvaṃ gacchati bhāskare rātrivṛddhiḥ uttaraṃ gacchatyaharvṛddhiḥ /

[166|13] śuklapakṣasyādau candramaso vikalaṃ maṇḍalaṃ dṛśyate / kiṃ tatra kāraṇam /

[166|14] svacchāyayā 'rkasāmīpyādvikalendusamīkṣaṇam // vakk_3.62 //

[166|15-166|16] yadā hi saurasya vimānasyāsanne cāndramasaṃ vimānaṃ vahati tadā kila sauryo bhāsastasmin vimāne patanti /

[166|16-166|17] tato 'parapārśve chāyā patantī vikalaṃ maṇḍalaṃ darśayatīti prājñaptiko nirdeśaḥ /

[166|17-166|18] vāhayogaḥ sa tādṛśo bhavati yatkadācidvimānasyārdhaṃ dṛśyata iti pūrvācāryāḥ /

[166|18-166|19] athaitāni sūryādivimānāni katame sattvā adhyāvasanti /

[166|19] devāścāturmahārājakāyikāḥ / kimetānyeva teṣāṃ sthānāni /

[166|20] vimānavāsināmetāni / bhūminivāsināṃ punaḥ sumerūpariṣaṇḍādīni /

[166|20-166|21] kati cāsya pariṣaṇḍāḥ kiyatyo vā /

[166|22] pariṣaṇḍāścatasro 'sya daśasāhasrikāntarāḥ /

[166|23]/ daśayojanasahasrāṇyudgamyaikā / evaṃ yāvaccaturthī / tābhiḥ sumerorardhamākṣiptam /

[166|24] tāśca tato yathāsaṃkhyaṃ

[167|01] ṣoḍaśāṣṭau sahasrāṇi catvāri dve ca nirgatāḥ // vakk_3.63 //

[167|02] prathamā pariṣaṇḍā ṣoḍaśa sahasrāṇi yojanānāṃ sumerornirgatā /

[167|03] dvitīyā 'ṣṭau tṛtīyā catvāri caturthī dve /

[167|04] karoṭapāṇayastāsu mālādhārāssadāmadāḥ /

[167|05] mahārājikadevāśca

[167|06] prathamāyāṃ pariṣaṇḍāyāṃ karoṭapāṇayo nāma yakṣāḥ prativasanti /

[167|06-167|07] dvitīyāyāṃ mālādhārāstṛtīyāyāṃ sadāmadāḥ sadāmattāḥ /

[167|07] sarva ete caturmahārājakāyikāḥ /

[167|07-167|08] caturthyāṃ tu catvāro mahārājāḥ svayaṃ prativasanti tatparicārāśca /

[167|08-167|09] atastasyāṃ mahārājakāyikā devā ityuktam /

[167|09] yathā pariṣaṇḍāsu caturmahārājakāyikā devā evaṃ

[167|10] parvateṣvapi saptasu // vakk_3.64 //

[167|11] yugandharādiṣu parvateṣu teṣāṃ grāmanigamāḥ / ata evaiṣa devanikāyaḥ sarveṣāṃ mahiṣṭhaḥ /

[167|12] merumūrdhni trayastriṃśāḥ

[167|13] atha kiyānmerumūrdhā /

[167|14] sa cāśītisahasradik /

[165|15] ekaikapārśvamaśītisahasrāṇi yathaivādhastāt /

[167|15] anye punarāhuḥ /

[167|15-167|16] sa viṃśatisahasradik /

[167|16] catvāri pārśvanyasya catasro diśaḥ /

[167|16-167|17] ekaikaṃ pārśvaṃ viṃśatiryojanasahasrāṇi samantāt parikṣepeṇāśītiriti //

[167|17] tasya ca

[167|18] vidikṣu kūṭāścatvāra uṣitā vajrapāṇibhiḥ // vakk_3.65 //

[167|19] sūmerumūrdhno vidiśaḥ koṇāḥ /

[167|19-167|20] tāsu pañcayojanaśatapramāṇāścatvāraḥ kūṭā abhyudgatā yeṣu vajrapāṇayo nāma yakṣāḥ prativasanti /

[167|20] tasya ca merumūrdhnaḥ

[167|21-167|22] madhye sārdhadvisāhasrapārśvamadhyardhayojanam / puraṃ sudarśanaṃ nāma haimaṃ citratalaṃ mṛdu // vakk_3.66 //

[167|23-167|24] sumerutalasya madhye sudarśanaṃ nāma nagaram dairdhye sārdhatṛtīyayojanasahasre ekaikaṃ parśvamucchrāyeṇādhyardhayojanam /

[167|24-167|25] prākāraḥ sauvarṇa ekottareṇa dhātuśatenāsya bhumiścitritā /

[167|25-167|26] tacca bhūmitalaṃ tūlapicuvat mṛdusaṃsparśaṃ pādakṣepotkṣepābhyāṃ natonnataṃ śakrasya devānāmindrasya rājadhānī /

[168|01] sārdhadviśatapāśrvo 'tra vaijayantaḥ

[168|02-168|04] śakrasya devānāmindrasya vaijayanto nāma prāsādo nagarasya madhye nānāratnasthānavidhānasaṃpadā sarvānyabhavanaśrīmahimnā hrepaṇo dairdhyeṇārdhatṛtīye yojanaśate pārśvaṃ pārśvam /

[168|04] iyaṃ tāvannagarasyābhirāmatā /

[168|05] bahiḥ punaḥ /

[168|06] taccaitrarathapāruṣyamiśranandanabhūṣitam // vakk_3.67 //

[168|07] tasya hi nagarasya bahiścaturṣu pārśveṣu catvāryudyānādīni devānāṃ kriḍābhūmayaḥ /

[168|08] caitrarathamudyānaṃ pāruṣyakaṃ miśrakāvaṇaṃ nandanavanaṃ ca / taistannagaraṃ bahiralaṅkṛtam /

[168|09] viṃśatyantaritānyeṣāṃ subhūmīni caturdiśam /

[168|10-168|11] eṣāṃ codyānānāṃ caturdiśaṃ catvāri sumūmīni viṃśatiyojanāntaritāni krīḍāsthānānyeva devānāṃ parasparaspardhayaiva śobhāṃ vitanvanti /

[168|12] vahireva nagarasya pārśve

[168|13] pūrvottare pārijātaḥ sudharmā dakṣiṇāvare // vakk_3.68 //

[168|14] pārijāto nāma kovidārastrāyastriṃśānāṃ devānāṃ kāmaratiprakarṣāśrayaḥ /

[168|14-168|15] tasya pañca yojanāni mūlāhiniveśo yojanaśatamucchrāyaḥ/

[168|15-168|16] pañcāśat yojanāni śākhāpatrapalāśaṃ skaritvā tiṣṭhati /

[168|16-168|17] tasya khalu sarvapariphullasya yojanaśatamanuvātaṃ gandho vāti pañcāśadyojana yojanāni prativātam /

[168|17] yuktaṃ tāvadanuvātam /

[168|17-168|18] prativātaṃ tu katham /

[168|18] vṛkṣānatikramaṃ saṃdhāyoktamityeke /

[168|18-168|19] nahi nāma sprativātaṃ vāto vāti /

[168|19-168|20] tasyaiva tu sā gandhasya tādṛśo prabhāvasaṃpadeṣṭavyā yāt pratibadhyamāno'pi divyairmṛdumārutairgandhāntaraṃ saṃtanoti /

[168|20-168|21] mandataratamasamārambhāttu saṃtāna āśveva samucchidyate yato na tathā viprakṛṣṭamadhvānaṃ prasarpati /

[168|21-168|22] kiṃ punaḥ svabhūtāśrita evamapuṣpagandhasaṃtāno vartate utāho vāyuradhivāsito jāyate /

[168|22] nātra niyamaḥ /

[168|23] ubhayathāpi hyācāryeṣṭiḥ / yattarhi bhagavatoktaṃ

[168|24-168|25] "na puṣpagandhaḥ prativātameti na maulikastāgaraścāndano vā / satāṃ tu gandhaḥ prativātameti sarvā diśaḥ satpuruṣaḥ pravātī"ti /

[169|01] mānuṣyakaṃ puṣpagandhaṃ saṃdhāyoktam / taddhi pratītaṃ loke /

[169|01-169|03] na ca tasya tādṛśī śaktiḥ mahīsāsakāstu pathanti "yojanaśatamanuvātaṃ gandho vāti pañcāśadyojanāni prativātamiti /

[169|03-169|04] sudharmā nāma devasabhā dakṣiṇapaścime digbhāge yasyāṃ niṣadya devāḥ kṛtyākṛtyaṃ samarthayanti /

[169|04] eṣa tāvattridaśānāṃ bhājanasaṃniveśaḥ /

[169|05] tataūrdhvaṃ vimāneṣu devāḥ

[169|06] tridaśebhya ūrdhvaṃ devā vimāneṣu pratiṣṭhitāḥ /

[169|06-169|07] te punaryāmāstuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartinaśca brahmakāyikādayaśca pūrvoktāḥ ṣoḍaśasthānāntaragatāḥ /

[169|08] ityete dvāviṃśatidevanikāyāḥ samāsena yeṣāṃ bhājanaṃ prajñāyate /

[169|09] kāmabhujastu ṣaṭ /

[169|10] teṣāṃ tu ṣaṭ kāmāvacarā devanikāyāḥ kāmān paribhuñjate na śeṣāḥ /

[169|10-169|11] tadyathā caturmahārājakāyikā yāvat paranirmitavaśavartinaḥ /

[169|11] te punaḥ

[169|12] dvandvāliṅganapāṇyāptihasitekṣitamaithunāḥ // vakk_3.69 //

[169|13] dvandvena maithunaṃ bhūmisambaddhavāsinām /

[169|13-169|14] cāturmahārājakāyikānāṃ trāyastriṅkśānāṃ yathā manuṣyāṇām /

[169|14] teṣāṃ tu vāyunirmokṣāt dāhavigamaḥ śukrābhāvāt /

[169|14-169|15] āliṅganena maithunaṃ yāmānāmāliṅganamātreṇa dāhavigamāt /

[169|15-169|16] pāṇisaṃprāptyā tuṣitānāṃ hasitena nirmāṇaratīnāṃ prekṣitena paranirmitavaśavartinām /

[169|16-169|17] svavartināṃ sarveṣāṃ dvandvasamāpattyā /

[169|17] kālaparimānaṃ tu prajñaptāvuktamiti vaibhāṣikāḥ /

[169|17-169|18] yāvadyāvadviṣayāṇāṃ tīvrataratā tāvattāvadrāgo'pi tīvrataraḥ /

[169|18-169|19] yasya devasya devyā vā utsaṅge devakumāro devakanyā vā jāyate sa tayoḥ putro bhavati sā ca duhitā /

[169|19-169|20] kiyatpramāṇo jāyate /

[169|21] pañcavarṣopamo yāvat daśavarṣopamaḥ śiśuḥ /

[169|22] saṃbhavatyeṣu

[169|23] yathāsaṃkhyaṃ ṣaṭsu devanikāyeṣu / te tu kṣipramevābhivardhante /

[169|24] saṃpūrṇāḥ savastrāścaiva rūpiṇaḥ // vakk_3.70 //

[170|01] rūpāvacarā devāḥ saṃpūrṇakāyāḥ vastreṇa saṃvītā upapadyante /

[170|01-170|02] sarve devā āryabhāṣābhāṣiṇaḥ /

[170|02] tadatra kāmadhātau veditavyāḥ

[170|03] kāmopapattayastisraḥ kāmadevāḥ samānuṣāḥ /

[170|04] kathaṃ kṛtvā /

[170|04-170|05] santi sattvāḥ pratyupasthitakāmāḥ pratyupasthiteṣu kāmeṣvaiśvaryaṃ vaśe vartayanti /

[170|05] tadyathā manuṣyāstadekatyāśca devāḥ / te punaścatvāro devanikāyāḥ /

[170|06] santi sattvā nirmitakāmā nirmāya kāmānaiśvarya vaśe vartayanti /

[170|06-170|07] tadyathā devā nirmāṇaratayaḥ /

[170|07-170|08] santi sattvāḥ paranirmitakāmāḥ paranirmiteṣu kāmeṣvaiśvarya vaśe varttayanti /

[170|08] tadyathā devāḥ paranirmitavaśavarttinaḥ /

[170|08-170|10] tā etā yathot pannaparibhogitvāt yathecchātmanirmitaparibhogitvādyathecchātmapara nirmitaparibhogitvācca tisraḥ kāmopapattaya ityucyante /

[170|10] rūpadhātau tu

[170|11] sukhopapattayastriso navatridhyānabhūmayaḥ // vakk_3.71 //

[170|12] triṣu dhyāneṣu yā nava bhūmayaḥ tāstisraḥ sukhopapattayaḥ /

[170|12-170|14] te hi devā vivekajena samādhijena ca prītisukhena ca niṣprītikena ca sukhena sukhaṃ viharanto dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhanti /

[170|14] ata etā nirduḥkhadīrghasukhatvātsukhā upapattayaḥ sukhopapattayaḥ /

[170|14-170|15] dhyānāntarotpattau tu prītisukhābhāvātsukhopapattitvaṃ vicāryam /

[170|16-170|17] yānyetāni devānāṃ dvāviṃśatisthānānyuktāni teṣāmadharāduttaraṃ kiyadviprakṛṣṭam /

[170|17] naitat sarvaṃ yojanaparisaṃkhyayā sukaraṃ parisaṃkhyātum / api tu

[170|18] sthānāt sthānādadho yāvattāvadūrdhvaṃ tatastataḥ /

[170|19-170|20] jambūdvīpāt prabhṛti yaduttaraṃ sthānaṃ tasmādyāvadadho jambūdvīpastāvat punastasmādūrdhvaṃ sthānāntaram /

[170|20-170|21] tadyathā caturthī pariṣaṇḍā caturṇāṃ mahārājānāṃ mūlasthānamitaścatvāriṃśadyojanasahasrāṇi /

[170|21-170|22] tasmādyāvadadhojambūdvīpastāvadūrdhvaṃ tridaśānāṃ sthānam tasmādapi yāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvaṃ yāmānāṃ sthānam /

[170|23] tato'pi yāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvaṃ tuṣitānāṃ sthānamiti /

[170|23-170|24] evaṃ vistareṇa sarvamanukramya sudarśanebhyo yāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvaṃmakaniṣṭhānāṃ sthānam /

[170|25] tasmādūrdhvaṃ na punaḥ sthānamasti / ata eva jyeṣṭhabhūtvādakaniṣṭhā ucyante /

[170|25-170|26] aghaniṣṭhā ityapare /

[170|26] aghaṃ kila cittasthaṃ rūpaṃ tanmātraniṣṭheti /

[170|27] kiṃ punaradharasthānopapannā urdhvāni vimānāni gatvā paśyanti

[171|01] nordhvaṃ darśanamastyeṣāmanyatrarddhiparāśrayāt // vakk_3.72 //

[171|02] ṛddhyā vā trāyastriṃśā yāmān / gaccheyuḥ /

[171|02-171|03] parāśrayeṇa vā yadvṛddhimatā nīyeran devena vā tatratyena /

[171|03] evaṃ śeṣāḥ /

[171|03-171|04] āgataṃ tūrdhvopapannaṃ paśyennatūrdhvadhātukaṃ nordhvabhūmikam /

[171|04] yiathā spraṣṭavyaṃ na spṛśedaviṣayatvāt /

[171|04-171|05] ata eva tenāsvena kāyenāgacchanti /

[171|05-171|06] kiṃ tarhi nirmitenādharabhūmikena tadicchayā paśyedihatyamiveti nikāyāntarīyāḥ /

[171|07] athaiṣāṃ yāmādivimānānāṃ kiyat pramāṇam /

[171|07-171|08] caturṇāṃ tāvadyāvatsumerumūrdhnaḥ ityeke /

[171|08] dviguṇottaramityapare / prathamaṃ tu dhyānaṃ yāvāṃścāturdvīpakaḥ /

[171|08-171|09] dvitīyaṃ yāvān sāhasraścūḍiko lokadhātuḥ /

[171|09] tṛtīyaṃ yāvān dvisāhasraḥ /

[171|09-171|10] caturthaṃ yāvāṃsrisāhasra ityeke /

[171|10] prathamādīni sāhasrādiparimāṇāni /

[171|10-171|11] caturthaṃ tvaparimāṇamityapare /

[171|12] atha ko'yaṃ sāhasraścūḍiko lokadhātuḥ ko dvisāhasrastrisāhasro vā /

[171|13-171|14] caturdvīpakacandrārkamerukāmadivaukasām / brahmalokasahasraṃ ca sāhasraścūḍiko mataḥ // vakk_3.73 //

[171|15-171|17] sahasrañjaṃbūdvīpānāṃ pūrvavidehānāmaparagodānīyānāmuttarakuruṇāṃ sahasraṃ sūryāṇāṃ candrāṇāṃ sumerūṇāṃ sahasraṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ yāvat paranirmitavaśavartināṃ sahasraṃ brahmalokānāmayamucyate sāhasraścūḍiko lokadhātuḥ /

[171|18] tatsahasraṃ dvisāhasro lokadhātustu madhyamaḥ /

[171|19] teṣāṃ cūḍikānāṃ lokadhātūnāṃ sahasraṃ dvisāhasro madhyamo lokadhātuḥ /

[171|20] tatsahasraṃ trisāhasraḥ

[171|21] teṣāṃ dvisāhasrāṇāṃ lokadhātūnāṃ sahasraṃ trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ /

[171|21-171|22] eṣa hi kṛtsnaḥ

[171|23] samasaṃvartasaṃbhavaḥ // vakk_3.74 //

[171|24] samaṃ saṃvartate samaṃ vivartate / saṃbhavo hi vivartaḥ ityuttaratra vyākhyāsyate /

[171|25-171|26] kiṃ khalu yathā bhājanānāṃ pramāṇabheda evaṃ tadvāsināmapi sattvānāṃ pramāṇabhedo'sti /

[171|26] astītyāha / tatra tāvat

[171|27] jāmbūdvīpāḥ pramāṇena catuḥsārdhatrihastakāḥ /

[171|28] jambūdvīpakā manuṣyāḥ pramāṇārdhacaturhastakāḥ kecittu caturhastakāḥ

[172|01] dviguṇottaravṛddhyā tu pūrvagodottarāhvayāḥ // vakk_3.75 //

[172|02-172|03] pūrvavidehakā godānīkā uttarakauravāśca manuṣyā aṣṭaṣoḍaśadvātriṃśaddhastakā yathākramam /

[172|04] pādavṛddhyā tanuryāvatsārdhakrośo divaukasām /

[172|05] kāmināṃ

[172|06] pādaḥ krośasya caturtho bhagaḥ /

[172|06-172|08] tanmātraṃ śarīraṃ cāturmahārājakāyikānāṃ dvau pādau trāyastriṃśānāṃ trayo yāmānāṃ catvārastuṣitānāṃ pañca nirmāṇaratīnāṃ adhyardhaḥ krośaḥ paranirmitavaśavartinām /

[172|09] rupiṇāṃ tvādau yojanārdhaṃ

[172|10] rūpiṇāṃ devānāṃ prathame sthāne brahmakāyikānāmardhayojanamātraṃ śarīram /

[172|11] tataḥ param // vakk_3.76 //

[172|12] ardhārdhavṛddhiḥ

[172|13] triṣu sthānesu brahmapurohitānāṃ yojanaṃ mahābrahmaṇo 'dhyardhaṃ parīttābhānāṃ dve yojane /

[172|14-172|15] urdhvaṃ tu parīttābhebhya āśrayaḥ / dviguṇadviguṇā hitvā 'nabhrakebhya'striyojanam // vakk_3.77 //

[172|16] apramāṇābhānāṃ catvāri yojanāni / ābhāsvarāṇāmaṣṭau /

[172|16-172|17] evaṃ dviguṇavṛddhyā yāvacchubhakṛtsnānāṃ catuḥṣaṣṭiḥ /

[172|17-172|18] anabhrakāṇāṃ tato yojanatrayeṇa hīnaṃ dviguṇaṃ pañcaviṃśatiyojana śatam /

[172|18-172|19] tasmāt pareṇa punaḥ puṇyaprasavānāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ yāvadakaniṣṭhānāṃ ṣoḍaśayojanasahasrāṇi śarīram /

[172|20] evaṃ pramāṇabhinnānāṃ kimāyuṣo'pyasti bhedaḥ / astītyāha /

[172|21] sahasramāyuḥ kuruṣu

[172|22] varṣāṇām /

[172|23] dvayorardhārdhavarjitam /

[172|24] dvayordvipayorardhārdhaṃ varjayitvā pañca varṣaśatāni godānīyānām /

[172|24-172|25] ardhatṛtīye varṣaśate pūrvavidehānām /

[173|01] ihāniyatam

[173|02] jambūdvīpe nāstyāyuṣo niyamaḥ kadācit bhūyo bhavati kadācidalpīyaḥ /

[173|03] ante tu daśābdāḥ

[173|04] abdaḥ saṃvatsaraḥ / ante hīyamānaṃ daśa varṣāṇyāyurbhavati /

[173|05] ādito'mitam // vakk_3.78 //

[173|06] āditaḥ prāthamakalpikānaṃ manuṣyāṇāmaparimāṇamāyurbhavati /

[173|06-173|07] sahasrādisaṃkhyayā parimātuṃ na śakyate /

[173|08] uktaṃ manuṣyāṇāṃ devānāṃ vaktavyam /

[173|08-173|09] taccāhorātraṃ vyavasthāpya śakyaṃ vaktumiti sa eva caiṣāṃ vyavasthāpyate /

[173|10-173|11] nṛṇāṃ varṣāṇi pañcāśadahorātro divaukasām / kāme'dharāṇāṃ

[173|12-173|13] yāni manuṣyāṇāṃ pañcāśadvarṣāṇi tāni kāmadhātāvadharāṇāṃ devānāṃ cāturmahārājakāyikānāmekaṃ rātrindivam /

[173|14] tenāyuḥ pañcavarṣaśatāni tu // vakk_3.79 //

[173|15-173|16] tena tatastenāhorātreṇa teṣāṃ triṃśadrātrakeṇa māsena dvādaśamāsakena saṃvatsareṇa divyāni pañcavarṣaśatānyāyuḥ pramāṇam /

[173|17] dviguṇottaramūrdhvānāmubhayaṃ

[173|18] ūrdhvānāṃ devānāmubhaya dviguṇottaramahorātraścāyuśca / kathaṃ kṛtvā /

[173|18-173|19] yanmanuṣyāṇāṃ varṣaśataṃ tattrāyastriṃśānāṃ devānāmekaṃ rātrindivam /

[173|19-173|20] tena rātrindivena divyaṃ varṣasahasramāyuḥ /

[173|20] evaṃ yāmādīnāṃ yathākramam /

[173|20-173|21] mānuṣyakāṇi dve catvāryaṣṭau ṣoḍaśa varṣaśatānyekaṃ rātrindivam /

[173|21-173|22] tena rātrindevena dve catvāryaṣṭau ṣoḍaśa divyāni varṣasahasrāṇyāyuṣaḥ pramāṇam /

[173|22] yugandharādūrvaṃ sūryācandramasorabhāvāt //

[173|22-173|23] kathaṃ devānāmahorātravyavasthānamālokakṛtyaṃ vā /

[173|23-173|24] puṣpāṇāṃ saṃkocavikāsātkumudabandhu vat śakunīnāṃ kūjanākūjanāt middhāpagamāgamācca ālokakṛtyaṃ svayaṃprabhatvāt /

[173|25] uktamāyuḥ kāminām /

[174|01] rūpiṇāṃ punaḥ /

[174|02] nāstyahorātramāyustu kalpaiḥ svāśrayasaṃmitaiḥ // vakk_3.80 //

[174|03] yeṣāṃ rūpiṇāmardhayojanamāśrayaḥ teṣāmardhakalpamāyuḥ / yeṣāṃ yojanaṃ teṣāṃ kalpam /

[174|03-174|05] evaṃ yasya yāvadyojanamāśrayastasya tāvatkalpamāyuryavadakaniṣṭhānāṃ ṣoḍaśakalpasahasrāṇyāyuḥ pramāṇam /

[174|06] ārūpye viṃśatiḥ kalpasahasrāṇya dhikādhikam /

[174|07] ākāśānantyāyatane viṃśatikalpasahasrāṇyāyuṣaḥ pramāṇam /

[174|08] vijñānānantyāyatane tasmādadhikaṃ viṃśatiḥ sahasrāṇi /

[174|08-174|09] ākiñcanyāyatane tasmādadhikaṃ viṃśatiḥ /

[174|09] bhavāgre tasmādadhikaṃ viṃśatiḥ /

[174|09-174|10] evaṃ teṣāṃ yathākramaṃ viṃśatiścatvāriṃśat ṣaṣṭiraśītiḥ kalpasahasrāṇyāyuḥpramāṇam /

[174|11-174|12] katamo'tra kalpo veditavyaḥ kimantarakalpo'tha saṃvartakalpo'tha vivarttakalpo'tha mahākalpaḥ /

[174|13] mahākalpaḥ parīttābhāt prabhṛtyardhamadhastataḥ // vakk_3.81 //

[174|14] parīttābhādeva nikāyāt prabhṛti mahākalpenāyuḥ veditavyam /

[174|14-174|15] tasmādadho mahākalpasyārdha kalpīkṛtya mahābrahmādīnāmāyurvyavasthāpitam /

[174|15] kathaṃ kṛtvā /

[174|15-174|17] yacca loko viṃśatimantarakalpān vivartate yacca loko viṃśatimantarakalpānvivarta āste yacca viṃśatimantarakalpānsaṃvartate ime ṣaṣṭirantarakalpā mahābrahmaṇo'dhyardhaḥ kalpaḥ uktaḥ /

[174|17-174|18] evaṃ ca kṛtvā mahākalpasyārdhaṃ catvāriṃśadantarakalpān kalpīkṛtya teṣāmāyuḥ pramāṇamuktam /

[174|19] uktaṃ sugatāvāyuḥ pramāṇam /

[174|20] durgatāvidānīṃ vaktavyam / tatra tāvat

[174|21-174|22] kāmadevāyuṣā tulyā ahorātrā yathākramam / saṃjīvādiṣu ṣaṭsu

[174|23-174|24] yāvat ṣaṇṇāṃ kāmāvacarāṇāṃ devanikāyānāmāyuruktaṃ tena tulyā ahorātrāḥ ṣaṭṣu narakeṣu yathākramaṃ veditavyāḥ /

[174|24-174|25] saṃjīve kālasūtre saṃghāte raurave mahāraurave tāpane ca /

[174|26] āyustaisteṣāṃ kāmadevavat // vakk_3.82 //

[174|27-174|28] tairidānīṃ svairahorātraisteṣāṃ yathā ṣaṇṇāṃ kāmāvacarāṇāṃ devānāmāyustathaiva yathākramaṃ veditavyam /

[174|28] kathaṃ kṛtvā /

[174|28-174|29] yaddhi cāturmahārājakāyikānāmāyuḥ pramāṇaṃ tatsaṃjīvane mahānarake ekaṃ rātrindivaṃ /

[174|29-175|01] tena yāvat dvādaśamāsakena saṃvatsareṇa tatratyāni pañcavarṣaśatānyāyuḥ /

[175|01-175|02] yattrāyastriṃśānāmāyuḥ pramāṇaṃ tat kālasūtre mahānarake ekaṃ rātrindivam /

[175|02-175|03] tena rātrindivena tasminvarṣasahasrāṇyāyuḥpramāṇaṃ /

[175|03-175|04] evamanyeṣvapi yathāyogaṃ yojyaṃ yāvat paranirmitavaśavartināmāyuḥpramāṇaṃ tattulyenāhorātreṇa tāpane ṣoḍaśa varṣasahasrāṇyāyuḥpramāṇam /

[175|05] ardhaṃ pratāpane

[175|06] pratāpane mahānarake'ntarakalpasyārdhamāyuḥ pramāṇam /

[175|07] avīcāvantaḥkalpaṃ

[175|08] tiraścāṃ tu niyamo nāsti /

[175|09] paraṃ punaḥ /

[175|10] kalpaṃ tiraścāṃ

[175|11] paramāyustiraścāmantarakalpaṃ tat punarnāgānāṃ nandopanandāśvatalīprabhṛtīnām /

[175|11-175|13] uktaṃ hi bhagavatā "aṣṭāvime bhikṣavo nāgā mahānāgāḥ kalpasthā dharaṇidharā" iti vistaraḥ /

[175|14] pretānāṃ māsāhnā śatapañcakam // vakk_3.83 //

[175|15] yo manuṣyāṇāṃ māsaḥ sa pretānāmahorātraḥ /

[175|15-175|16] tenāhorātreṇa pañca varṣaśatānyāyuḥ /

[175|16] śītanarakeṣvāyuṣaḥ kiṃ pramāṇam /

[175|17-175|18] vāhādvarṣaśatenaikatiloddhārakṣayāyuṣaḥ / arvudādviṃśatiguṇaprativṛddhyāyuṣaḥ pare // vakk_3.84 //

[175|19-175|20] upamānamātreṇa teṣvāyurākhyātaṃ bhagavatā "tadyathā bhikṣavaḥ iha syādviṃśatikhārīko māgadhakastilavāhaḥ pūrṇastilānāṃ cūḍikāvaddhaḥ /

[175|20-175|22] tataḥ kaścideva varṣaśatasyātyayādekaṃ tilamapanayate kṣiprataraṃ bhikṣavaḥ saviṃśatikhārīko māgadhastilavāho'nenopakrameṇa parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchet /

[175|22] na tvevāhamarvudopapannānāmāyuṣaḥ paryantaṃ vadāmi /

[175|22-175|24] yathā khalu bhikṣavo viṃśatirvudā evameko nirarvudo vistareṇa yathā khalu bhikṣavo viṃśatiḥ padyā evameko mahāpadma" iti /

[175|25] evameṣāmāyuṣmatāṃ sattvānāṃ kimastyaparipūrṇāyuṣāmantarā mṛtyurāhosvinna /

[175|26] sarvatrāsti

[176|01] kurubāhyo'ntarāmṛtyuḥ

[176|02] uttarakuruṣu niyatāyuṣaḥ sattvā avaśyaṃ kṛtsnamāyurjīvanti / anyeṣu nāvaśyam /

[176|03] pudgalānāṃ tu bahūnāṃ nāstyantareṇa kālakriyayā /

[176|03-176|05] tuṣitastharsyakajātibaddhasya bodhisattvasya caramabhavikasattvasya jinādiṣṭasya jinabhutasya śraddhādharmānusāriṇo bodhisattvacakravarttimātrośca tadgarbhayorityevamādinām /

[176|06-176|07] yojanapramaṇena sthānāni śarīrāṇi cotkāni varṣapramāṇenāyuruktaṃ tayośca pramāṇaṃ noktamiti vaktavyaṃ nānā ca sarveṣāṃ vavasthānamatastasyāpi paryanto vaktavyaḥ /

[176|08] teṣāṃ samānākhyānārthamādiprakrama ārabhyate /

[176|09] paramāṇvakṣarakṣaṇāḥ /

[176|10] rūpanāmādhvaparyantāḥ

[176|11] rūpasyāpacīyamānasya paryantaḥ paramāṇuḥ /

[176|11-176|12] kālasya paryantaḥ kṣaṇo nāmnaḥ paryanto'kṣaraṃ tadyathā gauriti /

[176|12] kṣaṇasya punaḥ kiṃ pramāṇam /

[176|12-176|13] samagreṣu pratyayeṣu yāvatā dharmasyātmalābhaḥ gacchanvā dharmo yāvatā paramāṇoḥ paramāṇvantaraṃ gacchati /

[176|13-176|14] balavatpuruṣāddhaṭmātreṇa pañcaṣaṣṭiḥ kṣaṇā atikrāmantītyābhidhārmikāḥ /

[176|15] paramāṇuraṇustathā // vakk_3.85 //

[176|16-176|17] lohāpaśaśāvigocchidrarajolikṣāstadudbhavāḥ / yavastathāṅgulīparva jñeyaṃ saptaguṇottaram // vakk_3.86 //

[176|18] etatparamāṇvādikaṃ saptaguṇottaraṃ veditavyam / sapta paramāṇavo'ṇuḥ /

[176|18-176|19] saptāṇavo loharajaḥ /

[176|19] tāni saptāvrajastāni sapta dāśarajastāni saptaiḍakarajaḥ /

[176|19-176|20] tāni sapta gorajaḥ tāni sapta vātāyanacchidrarajaḥ /

[176|20] tāni sapta likṣāstadudbhavā yūketyarthaḥ /

[176|20-176|21] sapta yūkā yavaḥ /

[176|21-176|22] sapta yavā aṅgulīparva trīṇi parvāṇyaṅgurīti prasiddhameveti noktam /

[176|22] pārśvākṛtāstu /

[177|01] caturviṃśatiraṅgulyo hasto hastacatuṣṭayam /

[177|02] dhanuḥ

[177|03] vyāsenetyarthaḥ /

[177|04] pañcaśatānyeṣāṃ krośo raṇyaṃ ca tanmatam // vakk_3.87 //

[177|05] manuṣāṃ pañca śatāni krośaḥ / krośamātraṃ ca grāmādi raṇyamiṣṭam /

[177|06] te'ṣṭau yojanamityāhuḥ /

[177|07] uktaṃ yojanasya pramāṇam / varṣasyedānīmucyate /

[177|08] viṃśaṃ kṣaṇaśataṃ punaḥ /

[177|09] tatkṣaṇaḥ

[177|10] kṣaṇānāṃ viṃśaṃ śatamekastatkṣaṇaḥ /

[177|11] te punaḥ ṣaṣṭirlavaḥ /

[177|12] tatkṣaṇāḥ ṣaṣṭirlava ityucyate /

[177|13] triṃśadguṇottarāḥ // vakk_3.88 //

[177|14] trayo muhūrttāhorātramāsāḥ

[177|15] triṃśallavā muhūrttastriśanmuhūrttā ahorātraḥ /

[177|15-177|16] kadācittu rātriradhikā bhavati kadācidūnā kadācitsamā / [177|16] tridaśāhorātrā māsaḥ /

[177|17] dvādaśamāsakaḥ /

[177|18] saṃvatsaraḥ sonarātraḥ

[177|19-177|20] catvāro māsā hemantānāṃ catvāro grīṣmāṇāṃ catvāro varṣāṇāmityete dvādaśa māsā saṃvatsaraḥ sārdhamūnarātraiḥ /

[177|20] saṃvatsareṇa hi ṣaḍūnarātrā nipātyante / kathaṃ kṛtvā /

[177|21] "hemantagrīṣmavarṣāṇāmadhyardhe māsi nirgate / śeṣe'rdhamāse vidvadbhirūnarātro nipātyate //"

[177|23] uktaṃ varṣapramāṇam /

[178|01] kalpasyedānīṃ vaktavyam /

[178|02] kalpo bahuvidhaḥ smṛtaḥ // vakk_3.89 //

[178|03] antarakalpo saṃvarttakalpo vivartakalpo mahākalpaśceti / tatra tāvat

[178|04] saṃvarttakalpo narakāsaṃbhavāt bhājanakṣayaḥ /

[178|05] narakeṣu hi sattvāsaṃbhavāt prabhṛti yāvat bhājanasaṃkṣayaḥ / dve hi saṃvarttanyau /

[178|05-178|06] gatisaṃvartanī dhātusaṃvartanī ca /

[178|06] punardve saṃvartanyau / sattvasaṃvartanī bhājanasaṃvartanī ca /

[178|07] bhavati sa kālo yannarakeṣu sattvāścyavante nopapadyante / sa ārambhaḥ saṃvartakalpasya /

[178|08] yadayaṃ loko viṃśatyantarakalpān vivṛtto'sthāt tanniryātaṃ vaktavyam /

[178|08-178|09] yadviṃśatimantarakalpān saṃvartiṣyate tat pratipannaṃ vaktavyam /

[178|09-178|10] yadā narakeṣvekasattvo nāvaśiṣṭo bhavati iyatā 'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati /

[178|10-178|11] yaduta narakasaṃvarttanyā yasya tadānīṃ niyataṃ narakavedanīyaṃ karma ghriyate sa lokadhātvantaranarakeṣu kṣipyate /

[178|11-178|12] evaṃ tiryaksaṃvarttanī pretasaṃvarttanī ca vaktavyā /

[178|12] mahāsamudragatāstiryañcaḥ pūrvaṃ saṃvartante /

[178|12-178|13] manuṣyasahacariṣṇavastu taireva sārdhaṃ bhavanti /

[178|13-178|16] sa kālo yanmanuṣyeṣvanyatamaḥ sattvaḥ svayamanācāryakaṃ dharmatāprātilambhikaṃ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate sa tasmāt vyutthāya vācaṃ bhāṣate sukhaṃ vata vivekajaṃ prītisukhaṃ śāntaṃ vata vivekajaṃ prītisukhamiti /

[178|16-178|17] taṃ ca śabdaṃ śrutvā anye'pi sattvāḥ samāpadyante /

[178|17] kālaṃ kṛtvā brahmaloka upapadyante /

[178|17-178|18] yadā jambūdvīpa ekasattvo'pi nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta jambūdvīpasaṃvartanyā /

[178|18-178|19] evaṃ pūrvavidehagodānīyottarakurusaṃvartanyo vaktavyāḥ /

[178|19-178|20] yadā manuṣyeṣvekasattvo'pi nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta manuṣyagatisaṃvarttanyā /

[178|20-178|21] auttarakauravāstu kālaṃ kṛtvā kāmāvacareṣu deveṣūpapadyante /

[178|21] tatra vairāgyābhāvāt /

[178|21-178|22] evaṃ cāturmahārājakāyikeṣvapi deveṣu prathamaṃ dhyānaṃ samāpadya brahmaloka upapadyante /

[178|22-178|24] yadā tatraikasattvo'pi nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta cāturmahārājakāyikasaṃvartanyā /

[178|24-178|25] evaṃ yāvat paranirmitavaśavartisaṃvarttnyo vaktavyāḥ /

[178|25-178|26] yadaikasattvo'pi kāmāvacareṣu deveṣu nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta kāmadhātusaṃvartanyā /

[178|26-178|28] brahmaloke'pyanyatamaḥ sattvo dharmatāprātilambhikaṃ dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyotthāya vācaṃ bhāṣate sukhaṃ vata samādhijaṃ prītisukhaṃ śāntaṃ vata samādhijaṃ prītisukhamiti /

[178|28-179|01] taṃ śabdaṃ śrutvā'nye'pi sattvāḥ samāpadyante kālaṃ ca kṛtvā ābhāsvareṣu deveṣūpapadyante /

[179|01-179|02] yadā brahmaloka ekasattvo'pi nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta sattvasaṃvartanyā /

[179|02-179|04] tataḥ śūnye bhājane ita eva sāmantakāt sattvānāṃ tadākṣepake karmaṇi parikṣīṇe sapta sūryāḥ prādurbhūya krameṇa yāvat pṛthivīṃ sumeruṃ ca niḥśeṣaṃ dahanti /

[179|04-179|05] tasmādevaṃ prajvalitādarcirvāyunā kṣiptaṃ śūnyaṃ brāhmaṃ vimānaṃ nirdahat paraiti /

[179|05] tacca tadbhūmikamevārcirveditavyam /

[179|05-179|06] nahi visabhāgā apakṣālāḥ kramante /

[179|06] tatsaṃbaddhasaṃbhūtatvāttasmāttadityuktam /

[179|06-179|07] kāmāvacaro hyagnī rūpāvacaramagniṃ saṃbadhnātīti /

[179|07-179|08] evamanyasyāmapi saṃvartanyāṃ yathāyogaṃ veditavyamiti /

[179|08-179|09] narakeṣu sattvānāṃ cyutyanutpādāt prabhṛti yāvat bhājanānāṃ saṃkṣaya eṣa kālaḥ /

[179|10] vivartakalpaḥ prāgvāyoryāvannarakasaṃbhavaḥ // vakk_3.90 //

[179|11] thamādvāyoḥ prabhṛti yāvannarakeṣu sattvasambhavaḥ eṣa kālo vivartakalpa ityucyate /

[179|12-179|14] tathā saṃvṛte hi loka ākāśamātrāvaśeṣaścira kālaṃ tiṣṭhati yāvat punarapi sattvānāṃ karmādhipatyena bhājanānāṃ pūrvanimittabhūtā ākāśe mandamandā vāyavaḥ syandante /

[179|14-179|15] tadā yadayaṃ loko viṃśatimantarakalpān saṃvṛtto'sthāttanniryātaṃ vaktavyam /

[179|15] yadviṃśatimantarakalpān vivarttiṣyate tadupayātaṃ vaktavyam /

[179|16] tataste vāyavo vardhamānā yathoktaṃ vāyumaṇḍalaṃ jāyate /

[179|16-179|17] tataḥ śanairyathoktakramavidhānaṃ sarvaṃ jāyate apmaṇḍalaṃ kāñcanamayī mahāpṛthivī dvīpāḥ sumervādayaśca /

[179|17-179|18] prathamaṃ tu brāhma vimānamutpadyate /

[179|18] tato yāvat yāmīyaṃ tato vāyumaṇḍalādīni /

[179|18-179|19] iyatā'yaṃ loko vivṛtto bhavati yaduta bhājanavivartanyā /

[179|19-179|20] athānyataraḥ sattva ābhāsvarebhyaścyutvā śūnye brāhme vimāna utpadyate /

[179|20-179|21] anye'pi sattvāstataścyutvā brahmapurohiteṣūpapadyante /

[179|21] tato brahmakāyikeṣu paranirmitavaśavartiṣu /

[179|21-179|22] krameṇa yāvaduttarakurau godānīye pūrvavidehe jambūdvīpe preteṣu tiryakṣu narakeṣūpapadyante /

[179|22-179|23] dharmatā hyeṣā yat paścāt saṃvartate tat pūrvaṃ vivarttate /

[179|23-179|24] yadā narakeṣvekaḥ sattvo'pi prādurbhūto bhavati tadā yadayaṃ loko viṃśatimantarakalpān vivartate tanniryātaṃ bhavati /

[179|24-179|25] yadviṃśatimantaralpān vivarttaḥ sthāsyati tadupayātaṃ bhavati /

[179|26] antaḥkalpo'mitāt yāvaddaśavarṣāyuṣaḥ

[179|27-180|01] vivartamāne loke ekānna viṃśatirantarakalpā aparimitāyuṣāṃ manuṣyāṇāmatikrāmanti /

[180|01-180|02] aparimitāyuṣāmeva kramatāṃ yāvaddaśavarṣāyuṣo bhavanti /

[180|02] so'sau vivṛttānāṃ tiṣṭhatāṃ prathamo'ntarakalpaḥ /

[180|03] tataḥ /

[180|04] utkarṣā apakarṣāśca kalpā aṣṭādaśāpare // vakk_3.91 //

[180|05] tasmādapare'ṣṭādaśotkarṣā apakarṣāścāṣṭādaśāntarakalpā bhavanti / kathaṃ kṛtvā /

[180|06] tebhyo hi daśavarṣāyuṣkebhya utkarṣaṃ gacchantaḥ krameṇāśītivarṣasahasrāyuṣo bhavanti /

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.