Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Abhidharmakośabhāṣya
- Tác giả
- Vasubandhu
- Thông tin
- GRETIL — s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998.CC BY-NC-SA 4.0
[062|16] praptirlābhaḥ samanvayaḥ / [062|17] dvividhā hi prāptiraprāptavihīnasya ca lābhaḥ pratilabdhena ca samanvāgamaḥ /
[062|18] viparyayādaprāptiriti siddham / kasya punarime prāptyaprāptī /
[062|19] prāptyaprāptī svasaṃtāna patitānāṃ
[062|20] na parasaṃtānapatitānām / nahi parakīryaiḥ kaścitsamanvāgataḥ nāpyasaṃtatipatitānām /
[062|21] na hyasatatvasaṃkhyātaiḥ kaścitsamanvāgataḥ / eṣa tāvat saṃskṛteṣu niyamaḥ /
[062|21-062|22] asaṃskṛteṣu punaḥ prāptyaprāptī
[062|23] nirodhayoḥ // vakk_2.36 //
[062|24] sarvasattvā apratisaṃkhyānirodhena samanvāgatāḥ /
[062|24-062|25] ata eva hi cottamabhidharme "anāsravairdharmaḥ kaḥ samanvāgataḥ /
[062|25] āha /
[062|25-062|26] sarvasattvā" iti /
[062|26-063|01] pratisaṃkhyānirodhena sakalabandhanādikṣaṇasthavarjyāḥ sarva āryāḥ pṛthagjanāśca kecitsamanvāgatāḥ /
[063|01-063|02] ākāśena tu nāsti kaścitsamanvāgataḥ /
[063|02] tasmādasya nāsati prāptiḥ /
[063|02-063|03] yasya ca nāsti prāptistastasyāprāptirapi nāstīti siddhāntaḥ /
[063|03] prāptirnāmāsti kiñcit bhāvāntarmiti / kuta etat /
[063|04] āha sūtrāt /
[063|04-063|05] sūtre hyustaṃ "sa eṣāṃ daśānāmaśaikṣāṇāṃ dharmaṇāmutpādāt pratilambhātsamanvāgamādaryo bhavati pañcāṅgaviprahīṇa" iti vistaraḥ /
[063|06] tena tarhi asattvākhyairapi samanvāgamaḥ prāpnoti parasattvaiśca / kiṃ kāraṇam /
[063|07] sūtra vacanāt / "rājā bhikṣavaścakravarti saptabhī ratnaiḥ samanvāgata" iti vistaraḥ /
[063|08] vaśitvamatra samanvāgamaśabdenoktam / tasya teṣu ratneṣu vaśitvaṃ kāmacāra iti /
[063|09] atra vaśitvaṃ samanvāgamo 'nyatra punardravyāntaramiti / kuta etat kaḥ punarevamayogaḥ /
[063|10-063|11] ayam ayogaḥ yad asyā naiva svabhāvaḥ prajñāyate rūpaśabdādivad rāgadveṣādivad vā na cāpi kṛtyaṃ cakṣuḥśrotrādivat /
[063|11] tasmāt dravyadharmāsaṃbhavādayogaḥ /
[063|11-063|12] utpattiheturdharmāṇāṃ prāptiriti cet /
[063|12] asaṃskṛtasya na syāt /
[063|12-063|13] ye ca dharmā aprāptā ye ca tyaktā bhūmisaṃcāravaiarāgyatasteṣāṃ kathamutpattiḥ syāt /
[063|13] sahajaprāptihetukā cet /
[063|13-063|14] jātiridānīṃ kiṅkarī jātijātirvā /
[063|14-063|15] sakalabandhanānāṃ khalvapi mṛdumadhyādhimātrakleśotpattibhedo na syāt prāptyabhedāt /
[063|15] yato vā sa bhedastata evāstu tadutpattiḥ /
[063|15-063|16] tasmānnotpattihetuḥ prāptiḥ /
[063|16] kaścaivamāhotpattihetuḥ prāptiriti / kiṃ tarhi /
[063|16-063|17] vyavasthā hetuḥ /
[063|17-063|18] asatyāṃ hi prāptau laukikamānasānāmāryapṛthagjanānāmāryā ime pṛthagjanā ima iti na syād vyavasthānam /
[063|18-063|19] prahīṇāprahīṇa kleśatāviśeṣādetat bhavitumarhati /
[063|19-063|20] etaccaiva kathaṃ bhaviṣyatyeṣāṃ prahīṇaḥ kleśa eṣāmaprahīṇa iti /
[063|20] praptau satyāmetatsidhyati tadvigamāvigamāt / āśrayaviśeṣādetatsidhyati /
[063|21-063|22] āśrayo hi sa āryāṇāṃ darśanabhāvanāmārgasāmarthyāttathā parāvṛtto bhavati yathā na punastatpraheyāṇāṃ kleśānāṃ prarohasamartho bhavati /
[063|22-063|23] ato 'gnidagdhavrīhivadavījībhūte āśraye kleśānāṃ prahīṇakleśa ityucyate /
[063|23] upahatavījabhāve vā laukikena mārgeṇa /
[063|24] viparyayādaprahīṇakleśaḥ /
[063|24-063|25] yaścāprahīṇastena samanvāgato yaḥ prahīṇastenā samanvāgata iti prajñapyate /
[063|25-063|26] kuśalā api dharmā dviprakārā ayatnabhāvino yatnabhāvinaśca ye ta ucyante utpattipratilambhikāḥ prāyogikāśceti /
[063|26-063|27] tatrāyatnabhāvibhirāśrayasya tadvījabhāvānupaghātāt samanvāgata upaghātādasamanvāgata ucyate samucchinnakuāśalamūlaḥ /
[063|27-064|01] tasya tūpaghāto mithyādṛṣṭyā veditavyaḥ /
[064|01-064|02] na tu khalu kuśalānāṃ dharmāṇāṃ vījabhāvasyātyantaṃ santatau samudghātaḥ /
[064|02-064|03] yepunaryatnabhāvinastairutpannaistadutpattirvaśitvā vighātātsantateḥ samanvāgata ucyate /
[064|03-064|05] tasmādvījamevātrānapoddhṛtamanupahatam paripṛṣṭaṃ ca vāśiatvakāle samanvāgamākhyāṃ tabhate nānyad dravyam /
[064|05] kiṃ punaridaṃ bījaṃ nāma /
[064|05-064|06] yannāmarūpaṃ phalotpattau samartha sākṣāt pāraṃparyeṇa vā /
[064|06] santatipariṇāmaviśeṣāt / ko 'yaṃ pariṇāmo nāma /
[064|06-064|07] santateranyathātvam / kā ceyaṃ santatiḥ/
[064|07] hetuphalabhūtastraiyadhvikāḥ saṃskārāḥ /
[064|07-064|08] yat tūkta "lobhena samanvāgato 'bhavyaścatvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitumi"ti /
[064|08-064|09] tatrādhivāsanaṃ lobhasyāvinodanaṃ vā samanvāgamaḥ /
[064|09-064|10] yāvaddhi tasyādhivāsako 'vinodako bhavati tāvat bhavyastāni bhāvayitum /
[064|10-064|11] evamayaṃ samanvāgamaḥ sarvāthā prajñaptidharmo na tu dravyadharmaḥ /
[064|11] tasya ca pratiṣedho 'samanvāgama iti /
[064|11-064|12] dravyameva tu vaibhāṣikāḥ ubhayaṃ varṇayanti /
[064|12] kiṃ kāraṇam / eṣa hi naḥ siddhānta iti / sā kilaiṣā praptiḥ
[064|13] traiyadhvikānāṃ trividhā
[064|14] atītānāṃ dharmāṇāmatītā 'pi prāptirastyanāgatyā 'pi pratyutpannā 'pi /
[064|14-064|15] evamanāgataparatyutpannānāṃ pratyekaṃ trividhā /
[064|16] ṣubhādīnāṃ ṣubhādikā /
[064|17] kuśalākuśalāvyākṛtānāṃ kuāśalākuśalāvyākṛtaiva yathākramaṃ prāptiḥ /
[064|18] svadhātukā tadāptānāṃ
[064|19] ye dharmāstaddhātvāptāsteṣāṃ svadhātukā prāptiḥ /
[064|19-064|20] kāmarūpārūpyāvacarāṇāṃ kāmarūpārūpyāvacarī yathākramam /
[064|21] anāptā nāṃ caturvidhā // vakk_2.37 //
[064|22] anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ caturvidhā praptiḥ / samāsena traidhātukī cānāsravā ca /
[064|23-064|24] tatrāpraptiṃsaṃṅkhyānirodhasya traidhātukī pratisaṃkhyānirodhasya rūpārūpyāvacarī cānāsravā ca /
[064|24] mārgasatyasyānāsravaiva / seyaṃ samasya caturvidhā bhavati /
[064|25] śaikṣāṇāṃ dharmāṇāṃ śaikṣaiva prāptiḥ akṣaikṣāṇāmaśaikṣānāśaikṣāṇāntubhedaḥ /
[065|01] sa nirdiśyate
[065|02] tridhā naśaikṣā 'śaikṣāṇāṃ
[065|03] naivaśaikṣānāśaikṣā dharmā ucyante sāsravā dharmā asaṃskāṛtaṃ ca /
[065|03-065|04] teṣāṃ śaikṣādibhedena trividhā prāptiḥ /
[065|04] sāsravāṇāṃ tāvat naivaśaikṣānāśaikṣī prāptiḥ /
[065|04-065|05] apratisaṃkhyānirodhasya ca pratisaṃkhyānirodhasya cānāryeṇa praptasya /
[065|05-065|06] tasyaiva śaikṣeṇa mārgeṇa praptasya śaikṣī aśaikṣeṇāśaikṣī /
[065|06-065|07] darśanabhāvanāheyānāṃ yathākramaṃ darāśanabhāvanāheyaiva parāptiḥ /
[065|07] aheyānāṃ tu bhedaḥ / sa nirdiśyate
[065|08] aheyānāṃ dvidhā matā /
[065|09-065|10] apraheyādharmā anāsravāḥ / teṣāmapratisaṃkhyānirodhasya bhāvanāheyā prāptiḥ anāryaprāptasya ca pratisaṃkhyānirodhasya /
[065|10-065|11] tasyaivāryamārgaprāptasyānāsravā 'heyā mārgasatyasya ca /
[065|12] yaduktaṃ "traiyadhvikānāṃ trividhe" ti tasyotsargasyāyamapavādaḥ
[065|13] avyākṛtāptiḥ sahajā
[065|14] anivṛtāvyākṛtānāṃ sahajaiva prāptirnāgrajā na paścātkālajā / durbalatvāt /
[065|14-065|15] tenateṣāmatītānāmatītaiva yāvat pratyutpannānāṃ pratyutpannaiva /
[065|15-065|16] kiṃ sarvasyaivānivṛtāvyākṛtasya /
[065|16] na sarvasya /
[065|17] abhijñānairmāṇikādṛte // vakk_2.38 //
[065|18] dve abhijñe avyākṛte nirmāṇacittaṃ ca varjayitvā /
[065|18-065|19] teṣāṃ hi balavattvāt prayogaviśeṣaniṣpatteḥ pūrva paścāt sahajā prāptiḥ /
[065|19-065|20] śailpasthānikasyāpi kasyacidīryāpathikasyā tyarthamabhyastasyecchanti /
[065|21] kimanivṛtāvyākṛtasyaiva sahajā praptirityāha
[065|22] nivṛtasya ca rūpasya
[065|23-065|24] nivṛtāvyākṛtasyāpi vijñaptirūpasya saharjaiva prāptiradhimātreṇāpyavijñaptyanutthāpanādaurbalyasiddheḥ /
[065|25-065|26] yathā 'vyākṛtānāṃ dharmāṇāmayaṃ praptibhedaḥ kimevaṃ kuśalākuśalānāmapikaścit prāptibhedo 'sti /
[065|26] astītyāha /
[065|27] kāme rūpasya nāgrajā /
[065|28] kāmāvacarasya vijñaptyavijñaptirūpasyāgrajā praptiḥ sarvathā nāsti /
[065|28-065|29] sahajā cāsti paścātkālajā ca /
[065|30] kimaprāpterapi prāptivatprakārabhedaḥ / netyāha / kiṃ tarhi /
[066|01] akliṣṭāvyākṛtā 'prāptiḥ
[066|02] aprāptiranivṛtāvyākṛtaiva sarvā / adhvabhedena punaḥ
[066|03] sā 'tītājātayostridhā // vakk_2.39 //
[066|04] pratyutpannasya nāratyaprāptiḥ pratyutpannā /
[066|04-066|05] atītānāgatayostu traiyadhvikī /
[066|06] kāmādyāptāmalānāṃ ca
[066|07] trividheti varttate / kāmāptānāṃ kāmarūpārūpyāvacarī /
[066|07-066|08] evaṃ rūpārūpyāptānāmanāsravāṇāṃ ca nāstyanāsravā kācidaprāptiḥ /
[066|08] tathāhi /
[066|09] mārgasyāprāptiriṣyate /
[066|10] pṛthagjanatvam
[066|11] "pṛthagjanatvaṃ katamat / āryadharmāṇāmalābha" iti śāstrapāṭhaḥ /
[066|11-066|12] alābhaśca nāmāprāptiḥ /
[066|12] naca pṛthagjanatvamanāsravaṃ bhavitumarhati /
[066|12-066|13] katameṣāmāryadharmāṇāmalābhaḥ /
[066|13] sarveṣāmaviśeṣavacanāt / sa tu yo vinā lābhenālābhaḥ /
[066|13-066|14] anyathā hi cuddho 'pi śrāvakapratyekabuddhagotrakai rasamanvāgamādanāryaḥ syāt /
[066|14-066|15] evaśabdastarhi paṭhitavyaḥ /
[066|15] na paṭhitavyaḥ / ekapadānyapi hyavadhāraṇāni bhavanti /
[066|15-066|16] tadyathā abbhakṣo vāyubhakṣa iti /
[066|16] duḥkhe dharmajñānakṣāntitatsahabhuvāmalābha ityapare /
[066|16-066|17] na ca tadyogā danāryatvaprasaṅgaḥ /
[066|17] tadalābhasyātyantaṃ hatatvāt /
[066|17-066|18] te tarhi trigotrā iti katameṣāmalābhaḥ /
[066|18] sarveṣām / evaṃ tarhi sa eva doṣaḥ / punaḥ sa eva parihāraḥ /
[066|18-066|19] yatnastarhi vyarthaḥ /
[066|19] evaṃ tu sādhu yathā sautrāntikānām / kathaṃ ca sautrāntikānām /
[066|20] "anutpannāryadharmasantatiḥ pṛthagjanatvami"ti /
[066|21] atheyamaprāptiḥ kathaṃ vihīyate / yasya yā dharmasya prāptirasau
[066|22] tatprāptibhusaṃcārād vihīyate // vakk_2.40 //
[066|23-066|24] yathā tāvadāryamārgasyālābhaḥ pṛthagjanatvaṃ tasya lābhāttadvihīyate bhūmisaṃcārācca /
[066|24] evamanyeṣāmapi yojyam /
[066|24-066|25] vihīyata iti tasyā aprāpteraprāptirutpadyate prāptiśchidyate /
[066|25-066|26] kiṃ punaraprāptiprāptyorapi prāptyaprāptī bhavataḥ /
[066|26] ubhayorapyubhayaṃ bhavtītyāhuḥ /
[066|26-066|27] nanu caivamanavasthā prasaṅgaḥ praptīnām /
[066|27] nānavasthāprasaṅgaḥ / parasparasamanvāgamāt /
[066|27-067|01] ātmanā tṛtīyo hi dharma utpadyate /
[067|01] sa ca dharmastasya prāptiḥ prāptiprāptiśca /
[067|01-067|02] tatra prāptyutpādāttena dharmeṇa samanvāgato bhavati prāptiprāptyā ca /
[067|02-067|03] prāptiprāptyutpādāt punaḥ prāptyaiva samanvāgato bhavatyato nānavsthā /
[067|03-067|04] evaṃ ca kṛtva ātmanā tṛtīyasya dharmasya kuśalasya kliṣṭasya kliṣṭasya vā dvitīye kṣaṇe tisraḥ prāptayo jāyante /
[067|04-067|05] tāsāṃ ca punastisro 'nuprāptaya iti ṣaḍ bhavanti /
[067|05-067|06] tṛtīye kṣaṇe prathamadvitīyakṣaṇotpannānāṃ dravyāṇāṃ nava prāptayaḥ sārdhamanuprāptibhirityaṣṭādāśa bhavanti /
[067|06-067|10] evamuttarottaravāṛddhiprasaṇṅgenaitāḥ praptayo visarpantyaḥ sarveṣāmatītānāgatānāṃ kleśopakleśakṣaṇānāmupapattilābhikānāṃ ca kuśalakṣaṇānāṃ saṃprayoga sahabhuvāmanādyantasaṃsāraparyāpannānāmanantā ekasya prāṇinaḥ kṣaṇe kṣaṇe upajāyante ityanantadravyāḥ pratisantānamātmabhāvakṣaṇāḥ sattvānāṃ bhavanti /
[067|10] atyutsavo vatāyaṃ prāptīnāṃ varttate /
[067|11] kevalaṃ tu apratighātinyo yato 'vakāśamākāśe labhante /
[067|11-067|12] itarathā hyākāśe 'pyava kāśo na syāt dvitīyasya prāṇinaḥ //
[067|13] atha keyaṃ sabhāgatā /
[067|14] sabhāgatā sattvasāmyaṃ
[067|15] sabhāgatā nāma dravyam / sattvānāṃ sākṛśyaṃ nikāyasa bhāga ityasyāḥ śāstre saṃjñā /
[067|16] sā punarabhinnā bhinnā ca / abhinnā sarvasattvānāṃ sattvasabhāgatā /
[067|16-067|17] pratisattvaṃ sarveṣu bhāvāt /
[067|17-067|18] bhinnā punasteṣāmeva sattvānāṃ dhātubhūmigatiyonijātistrīpuruṣopāsakabhikṣuśaikṣā śaikṣyādibhedena pratiniyatā dharmasabhāgatā /
[067|18-067|20] punaḥ skndhāyatanadhātutaḥ yadi satvasabhāgatā dravyamaviśiṣtaṃ na syāt anyonyaviśeṣabhinneṣu sattveṣu sattvasttva ityabhedena buddhirna syāt prajñaptiśca /
[067|20-067|21] evaṃ skandhādi buddhiprajñaptayyo 'pi yojyāḥ /
[067|21] syāccyavetopapadyeta na ca sattvasabhāgatāṃ vijahyānna ca pratilabheteti /
[067|22] catuṣkoṭikaḥ / prathamā koṭiḥ yataścyavate tatraivopapadyamānaḥ /
[067|22-067|23] dvitīyā niyāmamavkrāman /
[067|23] sa hi pṛthagjanasabhāgatāṃ vijahyādāryasabhāgatāṃ pratilabhate /
[067|24] tṛtīyā gatisaṃcārāt / caturthyetānākārān sthāpayitvā / [067|25] yadi pṛthagjanasabhāgatā nāma dravyamasti kiṃ punaḥ pṛthagjanatvena /
[067|26] nahi manuṣyasabhāgatāyā anyanmanuṣyatvaṃ kalpyete /
[067|26-068|02] naiva ca lokaḥ sabhāgatāṃ paśyatyarūpiṇītvāt nacaināṃ prajñayā paricchinatti pratipadyate ca satvānāṃ jātyabhedamiti satyā api tasyāḥ kathaṃ tatra vyāpāraḥ /
[068|02] apicāsattvasabhāgatā 'pi kiṃ neṣyate /
[068|03-068|04] śāliyavamudgamāsāmrapanasalohakāñcanādīnāṃ svajātisādṛśyāt tāsāṃ ca sabhāgatānāmanyonyabhinnānāṃ kathamabhedena sabhāgatā prajñaptiḥ kriyate /
[068|04-068|05] vaiśeṣikāścaivaṃ dyotitā bhavanti /
[068|05] teṣāmapi hyeṣa siddhāntaḥ /
[068|05-068|06] sāmānyapadārtho nāmāsti yataḥ samānapratyayotpattiratulyaprakāreṣvapīti /
[068|06] ayaṃ tu teṣāṃ viśeṣaḥ /
[068|06-068|07] sa eko 'pyanekasmin varttate yadi dyotitā yadi na dyotitā /
[068|07-068|08] astyeṣā tu sabhāgatā sūtre vacanāditi vaibhāṣikāḥ /
[068|08-068|09] ustaṃ hi bhagavatā "sa ceditthantvamāgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāmi"ti /
[068|09] uktametannatūktaṃ dravyāntaramiti / kā tarhi sā /
[068|09-068|10] ta eva hi tathābhūtāḥ saṃskārā yeṣu manuṣyādiprajñaptiḥ śālyādiṣu sabhāgatāvat /
[068|10-068|11] tattvetanna varṇayanti /
[068|12] atha kimidamāsaṃjñikaṃ nāma /
[068|13] āsaṃjñikamasaṃjñiṣu /
[068|14] nirodhaścittacaittānāṃ
[068|15-068|17] asaṃjñisattveṣu devepūpapannānāṃ yaścittacaittānāṃ nirodhastadāsaṃjñikaṃnāma dravyaṃ yena cittacaittā anāgate 'dhvani kālāntaraṃ saṃnirudhyante notpattuṃ labhante /
[681|7-06817] nadītoyasaṃnirodhavat /
[068|17] tat punarekāntena
[068|18] vipākaḥ
[068|19] kasya vipākaḥ / asaṃjñisamāpatteḥ / katame te sattvā yeṣvasaṃjñisattvāḥ /
[068|20] te bṛhatphalāḥ // vakk_2.41 //
[068|21] bṛhatphalā nāma devā yeṣāṃ kecidasaṃjñisattvāḥ pradeśe bhavanti dhyānāntarikāvat /
[068|22] kiṃ punastenaiva kadāciat saṃśino bhavanti / bhavantyupapattikāle cyutikāle ca /
[068|23-068|24] "prakṛṣṭamapi kālaṃ sthitvā saha saṃjñotpādātteṣāṃ sattvānāṃ tatsthānāt cyutirbhavatī"ti sūtre pāthaḥ /
[068|24-068|25] te ca tato dīrghasvapnavyutthitā iva cyutvā kāmadhātāvupapadyante nānyatra /
[068|25-068|26] pūrvasamāpattisaṃskāraparikṣayāt apūrvānupacayācca kṣiptā iva kṣīṇavegā iṣavaḥ pṛthivīṃ patanti /
[068|26-068|27] yena ca tatropapattavyaṃ tasyāvaśyaṃ kāmāvacaraṃ karmāparaparyāyavedanīyaṃbhavati /
[068|27] yathottarakauravāṇāṃ devopapāttivedanīyam /
[068|28] atha samāpattī iti yaduktaṃ katame te samāpattī /
[068|28-068|29] asaṃjñisamāpattirnirodhasamāpattiśca /
[068|29] keyamasaṃjñisamāpattiḥ /
[068|29-068|30] yathaivāsaṃjñikamuktaṃ "niarodhaścittacaittānāmi"ti /
[069|01] tathā 'saṃjñisamāpattiḥ
[069|02] asaṃjñināṃ samāpattirasaṃjñā ve tyasaṃjñisamāpattiḥ /
[069|02-069|03] sā 'pi cittacaittānāṃ nirodhaḥ /
[069|03] etāvattathāśabdenānvākṛṣyate / sā tu samāpattiḥ /
[069|04] dhyāne 'ntye
[069|05] antyadhyānaṃ caturthaṃ tatparyāpannā 'sau nānyabhumikā / kimarthamenāṃ samāpadyante /
[069|06] niḥsṛtīcchayā /
[069|07] niḥsaraṇameṣāṃ manyante / ato mokṣakāmatayā samāpadyante /
[069|07-069|08] āsaṃjñikaṃ vipākatvāt avyākṛtamiti siddham /
[069|08] iyaṃ tu
[069|09] śubhā
[069|10] kuśalaivāsaṃjñisamāpattiḥ / tasyā asaṃjñisattveṣu pañcaskandhako vipākaḥ / kuśalā satī
[069|11] upapadyavedyaiva
[069|12] upapadyavedanīyaiva / na dṛṣṭadharmaparyāyavedanīyā nāpi aniyatā /
[069|12-069|13] yo 'pyenāmutpādya parihīyate so 'pi kilāvaśyaṃ punarutpādyāsaṃjñisattveṣūpapadyata iti /
[069|13-069|14] ata eva tallābhī niyāmaṃ nāvakrāmati /
[069|14] seyaṃ pṛthagjanasyaiveṣyate /
[069|15] nāryasya
[069|16] nahyāryāṃ asaṃjñisamāpattiṃ samāpadyante vinipātasthānamivaitāṃ paśyantaḥ/
[069|16-069|17] niḥsaraṇasaṃjñino hi tāṃ samāpadyante /
[069|17-069|18] atha kimenāmāryāścaturthadhyānalābhādatītānāgatāṃ pratilabhante dhyānavat /
[069|18] anye 'pi atāvanna pratilabhante / kiṃ kāraṇam /
[069|18-069|19] eṣā hyucitā 'pi satī mahābhisaṃskārasādhyatvādacittakatvācca /
[069|20] ekādhvikāpyate // vakk_2.42 //
[069|21] ekakāliketyarthaḥ / varttamānakālikaiva labhyate
[069|21-069|22] yathā prātimokṣasaṃvaraḥ /
[069|22-069|23] labdhayā tu dvitaīyādiṣu kṣaṇeṣvatītayā 'pi samanvāgato bhavati yāvanna tyajati /
[069|23] acittaka tvānnānāgatā bhāvyate /
[069|24] nirodhasamāpattiridāniṃ katamā /
[070|01] nirodhākhyā tathaiveyaṃ
[070|02] yathaivāsaṃjñimāpatthiḥ / tathāśabdena kaḥ prakāro gṛhyate / "nirodhaścittacaittānāmi"ti /
[070|03] ayaṃ tvasyā viśeṣaḥ / iyaṃ
[070|04] vihārārthaṃ
[070|05] śāntavihārasaṃjñāpūarvakeṇa manasikāreṇa enāṃ samāpadyante /
[070|05-070|06] tāṃ tu niḥsaraṇasaṃjñā pūrvakeṇa /
[070|06] sā khalvapi caturthadhyānabhūmikā / iyaṃ tu
[070|07] bhavāgrajā /
[070|08] naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanabhūmikaiva / sā ceyaṃ
[070|09] śubhā
[070|10] kuśalaiva na klilṣṭā nāvyākāṛtā / kuśalā satī
[070|11] dvivedyā 'niyatā ca /
[070|12] dvayoḥ kālayorvedyā upapadyavedanīyā cāparaparyāyavedanīyā ca /
[070|12-070|13] aniyatā ca vipākaṃ prati kadācinna vipacyate /
[070|13-070|14] yadīha pariniarvāyāt tasyā hi bhavāgre catuḥskandhako vipākaḥ /
[070|14] sā ceyamekāntena
[070|15] āryasya
[070|16-070|17] nahi pṛthagjanā nirodhasamāpattimutpādayituṃ śaknuvantyucchedabhīrutvādāryamārgabalena cotpādanāddṛṣṭadharmanirvāṇasya tadadhimuktitaḥ /
[070|17] āryasyāpi ceyaṃ na vairāgyalabhyā / [070|18] kiṃ tarhi /
[070|19] āpyā prayogataḥ // vakk_2.43 //
[070|20] prayogalabhyaiveyam / na cātītā labhyate nāpyanāgata bhāvyate /
[070|20-070|21] cittabalena tadbhāvanāt /
[070|21] kiṃ bhagavato 'pi parāyogikī / netyāha /
[070|22] bodhilabhyā muneḥ
[070|23-070|24] kṣayajñānasamanaṃ kālaṃ buddhā bhagavanta enāṃ labhante nāsti kiñcidbuddhānāṃ prāyogikaṃ nāma /
[070|24] icchāmātrapratibaddho hi teṣāṃ sarvaguṇasaṃpātsaṃmukhībhāvaḥ /
[070|25] tasmādeṣāṃ sarvavairāgyalābhikam /
[070|25-070|26] kathaṃ khalvi dānīmanutpāditāyāṃ nirodhasamāpattau kṣayajñānakāle bhagavānubhayotobhāgavimuktaḥ sidhyati /
[070|27-071|01] sidhyatyutpāditāyāmiva tasyāṃ vaśitvāt prāgeva tāṃ bodhisattvaḥ śaikṣyāvasthāyāmutpādayatīti pāścattyāḥ /
[071|01] atha kasmādevaṃ neṣyate /
[071|01-071|02] evaṃ ca sthaviropaguptasyāpīdaṃ netrīpadaṃ prāmāṇikaṃ bhaviṣyati /
[071|02-071|03] "nirodhasamāpattimutpādya kṣayajñānamutpādayatīti vaktavyaṃ tathāgata"iti /
[071|04] na prāk
[071|05] nahi pūrvaṃ tasyā utapādanaṃ yujyata iti kāśmīrakāḥ / kiṃ kāraṇam /
[071|06] catustriṃśatkṣaṇāptitaḥ /
[071|07] catusriṃśatā kila cittakṣaṇairbodhisattvo bodhimanuprāptaḥ /
[071|07-071|09] satyābhisamaye ṣoḍaśabhirbhavāgravairāgye cāṣṭādaśabhirnavaprakārāṇāṃ kleśānāṃ prahāṇāya navānantaryavimuktimārgotpādanāt /
[071|09] ta ete catustriṃśat bhavanti /
[071|09-071|10] ākiñcanyāyatanavītarāgasyāsyaniyāmāvakramaṇādadhobhūmikā na punaḥḥ praheyā bhavanti /
[071|10-071|11] ata etasminnantare visabhāgacittāsaṃbhavānnirodhasamāpatterayoga iti /
[071|11-071|12] kiṃ punaḥ syādyadi visabhāgacittamantarā saṃmukhīkkuryāt /
[071|12-071|13] vyutthānāśayaḥ syādavyutthānāśayāśca bodhisattvāḥ /
[071|13] satyamavyutthānāśayā natu āsrava mārgāvyutthānāt /
[071|13-071|14] kathaṃ tarhi "na tāvat bhetsyāmi paryaṅkamaprāpte āsravakṣaya" iti /
[071|14-071|15] asyāśayasyāvyutthānā dekāyana eva sarvārthaparisamāpteriti bahirdeśakāḥ /
[071|15-071|16] pūrvameva tu varṇayanti kāśmīrāḥ /
[071|16] yadyapyanayoḥ samāpattyorbahuprakāro viśeṣaḥ /
[071|17] kāmarūpāśraye bhūte
[071|18] ubhe api tvete asaṃjñinirodhasamāpattī kāmadhātau rūpadhātau cotpatsyete /
[071|18-071|19] ye tvasaṃjñisamāpattiṃ rūpadhātau necchanti teṣāmayaṃ grantho virudhyate /
[071|19-071|20] syādrūpabhavo na cāsau bhavaḥ pañcavyavacāraḥ /
[071|20-071|22] syādrūpāvacarāṇāṃ sattvānāṃ saṃjñināṃ devānāṃ visabhāge citte sthitānāmasaṃjñisamāpattiṃ nirodhasamāparttiṃ ca samāpannānāmasaṃjñināṃ ca devānāmāsaṃjñike pratilabdhe yo bhava" iti /
[071|22] ata ubhe apyete kāmarūpāśraye /
[071|22-071|23] tatrāpi tvayaṃ viśeṣaḥ /
[071|24] nirodhākhyādito nṛṣu // vakk_2.44 //
[071|25] nirodhasamāpattiḥ prathamato manuṣyepūtpādyate paścādrūpadhātau parihīṇapūrvaiḥ /
[071|26] kimato 'pyasti parihāṇiḥ / astītyāha /
[071|26-072|01] anyathā hi ndāyi sūtraṃ virudhyeta /
[072|01-072|02] "ihāyuṣmanto bhikṣuḥ śīlasaṃpannaśca bhavati samādhisaṃpannaśca prajñāsaṃpannaśca /
[072|02-072|05] so 'bhīkṣṇaṃ saṃjñāvedayita nirodhaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate cāsti caitat sthānamiti yathābhūtaṃ prajānāti sa na haiva dṛṣṭa eva dharme pratipattye vājñāmārāgayati nāpi maraṇakālasamaye bhedācca kāyasyātikramya devān kavaḍīkārāhāra bhakṣānanyatarasmin divye manomaye kāya upapadyate /
[072|05-072|06] sa tatropapanno 'bhīkṣṇaṃ saṃjñāveditanirodhaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭahate cāsti caitat sthānamiti yathābhūtaṃ prajānātī"ti /
[072|06-072|07] atra hi divyo manomayaḥ kāyo rūpāvacara ukto bhagavatā /
[072|07] iyaṃ ca samāpattirbhāvāgrikī /
[072|08] tatkathamaparihīṇasya tallābhino rūpadhātau syādupapattiḥ /
[072|08-072|09] caturthadhyānabhūmikāmapi nirodhasabhāpatiṃ nikāyāntarīyā icchanti /
[072|09] teṣāṃ vināpi parihāṇyā sidhyatyetat /
[072|10] etadeva tu na sidhyati / caturthadhyānabhūmikā 'pyasāvastīti / kiṃ kāraṇam /
[072|11] "navānupūrvasamāpattaya" iti sūtre vacanāt /
[072|11-072|12] yadyeṣa niyamaḥ kathaṃ vyutkrāntasamāpattayo bhavanti /
[072|12] prāthamakalpikaṃ pratyeṣa niyamaḥ /
[072|12-072|13] praptaprakāmavāśitvāstu santo vilaṅghyāpi samāpadyante /
[072|13] evamanayoḥ samāpattyorbhūmito 'pi viśeṣaḥ /
[072|14] caturthadhyānatayā 'grābhūmikatvāt /
[072|14-072|15] prayogato 'pi niḥsaraṇavihārasaṃjñāpūrvakamanasikāraprayogāt /
[072|15] saṃtānato 'pi pṛthagjanāryasaṃtānatvāt /
[072|15-072|16] phalato 'pyāsaṃjñikabhavāgraphalatvāt /
[072|16-072|17] vedanīyato 'pi niyatāniyatopapadyobhayathāvedanīyatvāt /
[072|17] prathamotpādanato 'pi dvidhātumanuṣyotpādanāt /
[072|17-072|18] kasmāt punarete cittatacaittanirodhasvabhāve satyāvasaṃjñisamāpattiḥ saṃjñāveditanirodhasamāpattiścocyate /
[072|18-072|19] tatprātikūlyena tatsamāpattiprayogāt /
[072|19] vedanādijñāne 'pi paracittajñānavacanavat /
[072|19-072|20] kathamidānīṃ bahukālaṃ niruddhāccittāt punarapi cittaṃ jāyate /
[072|20-072|21] atītasyāpyastitvāt iṣyate vaibhāṣikaiḥ samanantarapratyayatvam /
[072|21] apare punarāhuḥ /
[072|21-072|22] kathaṃ tāvad rūpopapannānāṃ ciraniruddhe 'pi rūpe punarapi rūpaṃ jāyate /
[072|22] cittād eva hi taj jāyate na rūpāt /
[072|22-072|23] evaṃ cittam apy asmād eva sendriyāt kāyāj jāyate na cittāt /
[072|23-072|24] anyonyabījakaṃ hy etadubhayaṃ yaduta cittaṃ ca sendriyaśca kāya iti pūrvācāryāḥ /
[072|24-072|25] bhadantavasumitrastvāha paripṛcchāyāṃ "yasyācittikā nirodhasamāpattistasyaiṣa doṣo mama tu sacittikā samāpattiri"ti /
[072|26] ti / bhadantaghoṣaka āha tadidaṃ nopapadyate /
[072|26-072|27] "sati hi vijñāne trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ /
[072|27-072|28] sparśapratyayā ca vedanā saṃjñā cetan''etyuktaṃ bhagavatā /
[072|28] ataḥ saṃjñāvedanayorapyatra nirodho na syāt / athāpi syāt /
[073|01] yathā vedanāpratyayā tṛṣṇe"tyuktam /
[073|01-073|02] satyāmapi tu vedanāyāmarhato na tṛṣṇotpattirevaṃ satyapi sparśe vedannādayo na syuriti /
[073|02] tasyāviśeṣitatvāt /
[073|02-073|03] avidyāsaṃsparśajaṃ hi veditaṃ pratītyotpannā tṛṣṇetyuktaṃ natu vedanotpattau sparśo viśeṣita ityasamānametat /
[073|04] tasmādacittikā nirodhasamāpattiriti vaibhāṣikāḥ /
[073|04-073|05] kathamacittikāyāḥ samāpattitvam /
[073|05] mahābhūtasamatāpādanāt /
[073|05-073|06] samāpatticittena ca tāṃ samāpadyante samāgacchantīti samāpattiḥ /
[073|06] kiṃ punarete samāpattī dravyataḥ sta utāho prajñaptitaḥ /
[073|07] dravyata ityāha / cittotpattipratibandhanāt / na / samāpatticittenaiva tatpratibandhanāt /
[073|08-073|09] samāpatticittameva hi taccittāntaraviruddhamutpadyate yena kālāntaraṃ cittasyā pravṛttimātraṃ bhavati /
[073|09] tadviruddhāśrayāpādanāt /
[073|09-073|11] yā 'sau samāpattiriti prajñapyate taccāpravṛttimātraṃ na pūrvamāsīnna paścāt bhavati vyutthitasyeti saṃskṛtā 'sau samāpattiḥ prajñapyate /
[073|11] athavā āśrayasyaiva tathā samāpādanaṃ samāpattiḥ /
[073|11-073|12] evamāsaṃjñikamapi draṣṭavyam /
[073|12-073|13] cittamevāsau tatra cittapravṛttiviruddhaṃ labhate taccāpravṛttimātramāsaṃjñikaṃ prajñapyata iti tadetanna varṇayanti /
[073|13] vyākhyāte samāpattī //
[073|14] jīvitaṃ katamat /
[073|15] āyurjīvitam
[073|16] evaṃ hyuktamabhidharme 'jīvitenriyaṃ katamat / traidhātukamāyuri"ti /
[073|16-073|17] etaccaiva na jñāyate āyurnāma ka eṣa dharma iti /
[073|18] ādhāra ūṣmavijñānayorhi yaḥ /
[073|19] idamuktaṃ bhagavatā
[073|20-073|21] "āyurūṣmātha vijñānaṃ yadā kāyaṃ jahatyamī / apaviddhastadā śete yathā kāṣṭhamacetana" iti //
[073|22] tad ya ūṣmaṇo vijñānasya cādhārabhūto dharmaḥ sthitihetustadāyuḥ /
[073|22-073|23] tasyedānīmāyuṣaḥ ka ādhārabhūtaḥ /
[073|23-073|24] evaṃ tarhi parasparāpekṣyavṛttitvādeṣāṃ kaḥ pūrvaṃ nivartiṣyate /
[073|24] yadvaśādibhavau vivarttiṣyete iti nityānivṛttiprasaṅgaḥ /
[073|25] āyuṣastarhi karmādhārabhūtaṃ yāvadākṣiptaṃ karmaṇā tāvadanuvarttanāt /
[073|25-073|26] ūṣmavijñānayorapi kimarthaṃ karmaivādhārabhūtaṃ neṣyate /
[073|26] mā bhūt sarvaṃ vijñānamāmaraṇādvipāka iti /
[073|27] ūṣmaṇastarhi karmādhārbhūtaṃ bhaviṣyati ūṣmā ca vijñānasya /
[073|27-073|28] evamapyārūpyeṣvanādhāraṃ vijñānaṃ syādūṣmābhāvāt /
[073|28] tasya punaḥ karmādhāro bhaviṣyati /
[073|28-074|01 na vai labhyate kāmacāro yat kvacidevoṣmā vijñānasyādhāro bhaviṣyati kvacideva karmeti /
[074|02] uktaṃ cātra / kimuktam /
[074|02-074|03] "mā bhūtsarvaṃ vijñānamāmaraṇādvipāka" iti /
[074|03] tasmādastyeva tayorādhārabhūtamāyuḥ /
[074|03-074|04] nahi nāstīti brūmo natu dravyāntaram /
[074|04] kiṃ tarhi / traidhātukena karmaṇā nikāyasabhāgasya sthitikālāvedhaḥ /
[074|05-074|06] yāvaddhi karmaṇā nikāyasabhāgasyāvedhaḥ kṛto bhavatyetāvantaṃ kālamavasthātavyamiti tāvat so 'vatiṣṭhate tadāyurityucyate /
[074|06-074|07] sasyānāṃ pākakālāvedhavat kṣipteṣusthitikālāvedhavacca /
[074|07-074|08] yastu manyate saṃskāro nāma kaścin guṇaviśeṣa iṣau jāyate yadvaśādgamanamāpatanād bhavatīti /
[074|08-074|09] tasya tadekatvāt pratipannābhāvācca deśāntaraiḥ śīghra taratamaprāptikālabhedā nupapattiḥ patanānupapattiśca /
[074|09-074|10] vāyunā tatpratibandha iti cet /
[074|10] arvākpatanaprasaṅgo na vā kadācidvāyoraviśeṣāt /
[074|10-074|11] evaṃ tu varṇayanti dravyāntaramevāyurastīti /
[074|12] atha kimāyuḥkṣayādeva maraṇaṃ bhavatyāhosvidanyathāpi /
[074|12-074|13] prajñaptāvuktam "āyuḥkṣayānmaraṇaṃ na puṇyakṣayādi"ti /
[074|13] catuṣkoṭiḥ /
[074|13-074|14] prathamā koṭirāyurvipākasya karmaṇaḥ paryādānāt /
[074|14] dvitīyā bhogavipākasya / tṛtīyobhayoḥ /
[074|14-074|15] caturthī viṣamāparihāreṇa /
[074|15] āyurutsargācceti vaktavyakm / na vaktavyam / āyuḥkṣayādeva tanmaraṇam /
[074|16] prathamakoṭyantargamāt /
[074|16-074|17] kṣīṇe tvāyuṣi puṇyakṣayasya maraṇe nāsti sāmarthyam /
[074|17] tasmādubhayakṣaye sati maraṇamāyuḥkṣayādityuktam /
[074|17-074|18] jñānaprasthāne 'pyuktam "āyuḥ santatyupanibaddhaṃ vartata iti vaktavyam /
[074|18] sakṛdutpannaṃ tiṣṭhanīti vaktavyam /
[074|19] āha /
[074|19-074|20] kāmāvacarāṇāṃ sattvānāmasaṃjñisamāparttiṃ nirodhasamāparttiṃ ca samāpannānāṃ santatyupanibaddhaṃ varttata iti vaktavyam /
[074|20-074|21] samāpannānāṃ rūpārūpyāvacarāṇāṃ ca sattvānāṃ sakrdutpannaṃ tiṣṭhatīti vaktavyam" /
[074|21] ko 'sya bhāṣitasyārthaḥ /
[074|21-074|22] yasyāśrayopaghātādupāghatastatsantatyadhīnatvāt prathamam /
[074|22-074|23] yasya tvāśrayopaghāta eva nāsti tadyatho tpannāvasthānāt dvitīyam /
[074|23-074|24] sāntarāyaṃ prathamaṃ nirantarāyaṃ dvitīyamiti kāśmīrāḥ /
[074|24] tasmādastyakālamṛtyuḥ /
[074|24-074|25] sūtra uktam "catvāra ātmabhāvapratilambhāḥ /
[074|25] astyātmabhāvapratilambho yatrātmasaṃcetanā kramate na parasaṃcetane"ti /
[074|26] catuṣkoṭikaḥ /
[074|26-074|27] ātmasaṃcetanaiva kramate kāmadhātau krīḍāpramoṣkāṇāṃ devānāṃ manaḥpradūṣakāṇāṃ ca /
[074|27-074|28] teṣāṃ hi praharṣamanaḥopradoṣābhyāṃ tasmāt sthānāccyutirbhavati nānyathā/
[074|28] duddhānāṃ ceti vaktavyam /
[075|01] svayaṃmṛtyutvāt / parasaṃcetanaiva kramate garbhāṇḍagatānām /
[075|01-075|02] ubhayamapyeṣāṃ kāmāvacarāṇāṃ prāyeṇa /
[075|02-075|06] nobhayaṃ sarveṣā mantarābhavikāṇāṃ rūpārūpyāvacarāṇāmanekajātīyānāṃ kāmāvacarāṇāṃ tadyathā nārakāṇā muttarakauravāṇāṃ darśanamārgamaitrīnirodhāsaṃjñi samāpattisamāpannānāṃ rājarṣijinadūtajinādiṣṭa dharmilo ttaragaṅgila śreṣṭhiputrayaśaḥ dumārajīvakādīnāṃ sarveṣā caramabhavikānāṃvodhisattva mātustadgarbhāyāḥ cakravarttinaścakravarttimātuśca tadgarbhāyāḥ/
[075|06-075|07] atha kasmātsūtra uktaṃ katame te bhadanta sattvā yeṣāṃ nātmasaṃcetanā kramate na parasaṃacetanā /
[075|07-075|08] naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagāḥ śāriputre"ti /
[075|08-075|09] anyeṣu kila dhyānarūpyedhvātmasaṃcetanāsvabhūmika āryamārgaḥ parasaṃcetanā uttarabhūmisāmantakastatra cobhayaṃ nāstīti /
[075|09-075|10] nanu caivaṃ tatrāpi parabhūmika āryamārgaḥ parasaṃcetanā prāpnoti /
[075|10] paryantagrahaṇāttarhi tadādisaṃpratyayaḥ /
[075|11] kvacidādisaṃpratyayaḥ kvacidādinā paryanto 'pi pratīyate / yadāha /
[075|11-075|12] "tadyathā devā brahmakāyikāḥ /
[075|12] iyaṃ prathamā sukhopapattiriti / kvacit paryantenādirapi pratīyate /
[075|13] yadāha / tadyathā devā ābhāsvarāḥ / iyaṃ dvitīyā sukhopapattiri"ti
[075|13-075|14] ayamatra tadyathāśabdo dṛṣṭāntavācaka iti yukta etasmāccheṣasaṃ pratyayaḥ /
[075|14-074|15] eṣa hi dṛṣṭāntadharmo yadekamapi tajjātīyakaṃ dṛśyate /
[075|15-075|16] sa ceha tadyathāśabdo nāstītyanupasaṃhāra eṣaḥ /
[075|16] yadyayaṃ tadyathāśabdo dṛṣṭāntavācakaḥ syādiha na prāpnuyāt /
[075|16-075|17] santi sattvā nānātvakāyā nānātvasaṃjñinastadyathā manuṣyastadekatyāścadevā iti /
[075|17-075|18] tasmādupadarśanārtha evāyaṃ draṣṭavya ityalamatiprasaṅgena /
[075|18] uktaṃ jīvitam //
[075|19] lakṣaṇāni punarjātirjarā sthitiranityatā // vakk_2.45 //
[075|20] etāni hi saṃskṛtasya catvāri lakṣaṇāni /
[075|20-075|21] yatraitāni bhavanti sa dharmaḥ saṃskṛto lakṣyate / [075|21] viparyayādasaṃskṛtaḥ /
[075|21-075|22] tatra jātistaṃ dharmaṃ janayati sthitiḥ sthapayati jarā jarayati anityatā vināśayati /
[075|22-075|23] nanu "trīṇimāni saṃskṛta lakṣaṇānī"ti sūtra uktam /
[075|23] caturthamapyatra vaktavyaṃ syāt / kiṃ cātra noktam / āha /
[075|24] sthitiḥ / yattarhi "idaṃ sthityanyathātvami"ti /
[075|24-075|25] jarāyā eṣa paryāyastadyathā jāterutpāda ityanityatāyāśca vyaya iti /
[075|25-076|01] ye hi dharmāḥ saṃskārāṇāmadhvasaṃcārāya pravṛttāsta eva sūtre lakṣaṇānyuktānyudvejanārtham /
[076|01-076|02] jātirhi yā saṃskārānanāgatādadhvanaḥ pratyutpannamadhvānaṃ saṃcārayati /
[076|02-076|03] jarā 'nityate punaḥ pratyutpannādatītaṃ durbalīkṛtya pratighātāt /
[076|03] tadyathā kila gahanapraviṣṭasya puruṣasya trayaḥ śatravaḥ /
[076|03-076|04] tata eka enaṃ gahanādākarṣet dvau punarjīvitādvacyaparopayetāṃ tadvaditi /
[076|04-076|05] sthitistu tān saṃskārānupaguhya tiṣṭhatyaviyogamivecchantī /
[076|05-076|06] ato 'sau saṃskṛtalakṣaṇaṃ na vyavasthāpitā /
[076|06] asaṃskṛtasyāpi ca svalakṣaṇe sthitibhāvāt /
[076|06-076|07] anye punaḥ kalpayanti sthitiṃ jarāṃ cābhisamasya sthityanyathātvamityekaṃ lakṣaṇamuktaṃ sūtre /
[076|07] kiṃ prayojanam /
[076|08-076|09] eṣā hyeṣu saṅgāspadamataḥ śriyamivaināṃ kālakarṇīsahitāṃ darśayāmāsa tasyāmanāsaṅgārthamiti /
[076|09] ataścatvāryeva saṃskṛta lakṣaṇāni /
[076|09-076|10] teṣāmapi nāma jātyādīnāṃ saṃskṛtatvādanyairjātyādibhirbhavitavyam /
[076|10] bhavantyeva /
[076|11] jātijātyādayasteṣāṃ
[076|12] teṣāmapi catvāryanulakṣaṇāni bhavanti /
[076|12-076|13] jātijātiḥ sthitisthitiḥ jarājarā anityatā 'nityatā iti /
[076|13] nanu caikasyaikasya caturlakṣaṇī prāpnoti aparyavasānadoṣaśca /
[076|14] teṣāṃ punaranyajātyādiprasaṅgāt / na prāpnoti / yasmāt /
[076|15] te 'ṣṭadharmaikavṛttayaḥ /
[076|16] teṣāṃ jātyādīnāmaṣṭāsu dharmeṣu vṛttiḥ / kimidaṃ vṛttiriti / kāritraṃ puruṣakāraḥ /
[076|17] jātijātyādīnāṃ caikatra dharme kathaṃ kṛtvā ātmanā navamo hi dharma utpadyate /
[076|18] sārdhaṃ lakṣaṇānulakṣaṇairaṣṭābhiḥ /
[076|18-076|19] tatra jātirātmānaṃ virahayyānyānaṣṭau dharmān janayati /
[076|19] jātijātiḥ puna stāmeva jātim /
[076|19-076|20] tadyathā kila kācit kukkuṭī bahūnya patyāni prajāyate kācidalpāni /
[076|20-076|21] tadvat sthitirapyātmānaṃ varjayitvā 'nyānaṣṭau dharmān sthāpayati sthitisthitistu tāmeva sthitim /
[076|21-076|22] evaṃ jarā 'nityate api yathāyogyaṃ yajye /
[076|22] tasmānā bhavatyanavasthāprasaṅgaḥ /
[076|22-076|23] tadetadākāśaṃ pāṭyata iti sautrāntikāḥ /
[076|23-076|24] nahyete jātyādayo dharmā dravyataḥ saṃvidyante yathā 'bhivyajyante /
[076|24] kiṃ kāraṇam / pramāṇābhāvāt /
[076|24-076|25] nahyeṣāṃ dravyato 'stitve kiñcidapi pramāṇamasti pratyakṣamanumānamāptāgamo vā yathā rūpādīnāṃ dharmāṇāmiti /
[076|26-076|27] yattarhi sūtra uktaṃ "saṃskṛtasyotpādo 'pi prajñāyate vyayo 'pi sthityanyathātvamapī" ti /
[076|27] granthajño devānāṃ priyo natvarthajñaḥ / arthaśca pratiśaraṇa muktaṃ bhagavatā /
[076|28] kaḥ punarasyārthaḥ /
[076|28-076|29] avidyāndhā hi bālāḥ saṃskārapravāhamātmāta ātmīyataścādhimuktā abhiṣvajante /
[076|29-077|02] tasya mithyādhimokṣasya vyāvarttanārthaṃ bhagavāṃstasya saṃskārapravāhasyasaṃskṛtatvaṃ pratītyasamutpannatāṃ dyotayitukāma idamāha "triṇīmāni saṃskṛtasya saṃskṛtalakṣaṇāni" /
[077|02] na tu kṣaṇasya / nahi kṣaṇasyotpādādayaḥ prajñāyante /
[077|03] nacāprajñāyamānā ete lakṣaṇaṃ bhavitumarhanti /
[077|03-077|04] atha evātra sūtre "saṃskṛtasyotpādo 'pi prajñāyata" ityuktam /
[077|04-077|05] punaḥ saṃskṛtagrahaṇaṃ saṃskṛtatve lakṣaṇānīti yathā vijñāye ta /
[077|05-077|06] maivaṃ vijñāyi saṃskṛtasya vastuno 'stitve lakṣaṇāni jalavalākāvat sādhvasādutve vā kanyālakṣaṇavaditi /
[077|06-077|07] tatra pravāhasyādirutpādo nivṛttirvyayaḥ /
[077|07] sa eva pravāho 'nuvarttamānaḥ sthitiḥ /
[077|07-077|08] tasya pūrvāparaviśeṣaḥ sthityanyathātvam /
[077|08-077|09] evaṃ ca kṛtvoktaṃ "viditā eva nandasya kulaputrasya vedanā utpadyante viditā ava tiṣṭhante viditā astaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchantī"ti /
[077|10] āha cātra
[077|11-077|12] "jātirādiḥ pravāhasya vyayaśchedaḥ sthitistu saḥ / sthityanyathātvaṃ tasyaiva pūrvāparaviśiṣṭatā //"
[077|13-077|14] "jātirapūrvo bhāvaṃ sthitiḥ prabandho vyayastaducchedaḥ / sthityanyathātvamiṣṭaṃ prabandhapūrvāparaviśeṣa" iti //
[077|15-077|16] "kṣaṇikasya hi dharmasya vinā sthityā vyayo bhavet / na ca vyetyeva tenāsya vṛthā tatparikalpanā //"
[077|17] tasmāt pravāha eva sthitiḥ / evaṃ ca kṛtvā 'yamapyabhidharmanirdeśa upapannno bhavati /
[077|18] "sthitiḥ katamā / utpannānāṃ saṃskārāṇāmavināśa" iti /
[077|18-077|19] nahi kṣaṇasyotpannasyāvināśo 'stīti /
[077|19] yadapi ca jñānaprasthāna uktam "ekasmiṃścitte ka utpādaḥ /
[077|20] āha / jātiḥ / ko vyayo maraṇam / kiṃ sthityanyathātvaṃ jare"ti /
[077|20-077|21] tatrāpi nikāyasabhāgacittaṃ yujyate /
[077|21-077|22] pratikṣaṇaṃ cāpi saṃskṛtasyaitāni lakṣaṇāni yujyante vinā 'pi dravyāntarakalpanayā /
[077|22] kathamiti /
[077|23] pratikṣaṇamabhūtvābhāva utpādaḥ / bhūtvā 'bhāvo vyayaḥ /
[077|23-077|24] pūrvasya pūrvasyottarakṣaṇānuvandhaḥ sthitiḥ /
[077|24] tasyāvisdṛśatvaṃ sthityanyathātvamiti / yadā tarhi sadṛśā utpadyante /
[077|24-077|25] na te nirviśeṣā bhavanti /
[077|25] kathamidaṃ jñāyate /
[077|25-077|26] kṣiptākṣiptabalidurbalakṣiptasya vajrādeścirāśutarapātakālabhedāttanmahābhūtānāṃ pariṇāmaviśeṣasiddheḥ /
[077|26-077|27] nātivahuviśeṣabhinnāstu saṃskārāḥ satyapyanyathātve sadṛśā eva dṛśyante /
[077|27-077|29] antimasya tarhi śabdārciḥkṣaṇasya parinirvāṇakāle ca ṣaḍāyatanasyottarakṣaṇābhāvāt sthityahnyanyathātvaṃ nāstītyavyāpinī lakṣaṇavyavasthā prāpnoti /
[077|29] na vai saṃskṛtasya sthitirevocyate /
[078|01] lakṣaṇamapi tu sthityanyathātvam /
[078|01-078|02] ato yasyāsti sthitistasyāvaśyamanyathātvaṃ bhavatīti nāsti lakṣaṇavyavasthābhedaḥ /
[078|02-078|04] samāsatastvatra sūtre saṃskṛtasyedaṃ lakṣaṇamiti dyotitaṃ bhagavatā "saṃskṛtaṃ nāma yadbhūtavā bhavati bhūtvā ca punarna bhavati yaścāsya sthitisaṃjñakaḥ prabandhaḥ so 'nyathā cānyathā ca bhavatī"ti /
[078|04-078|05] kim atra dravyāntarair jātyādibhiḥ katham idānīṃ sa eva dharmo lakṣyas tasyaiva lakṣaṇaṃ yokṣyate /
[078|05-078|08] kathaṃ tāvan mahāpuruṣalakṣaṇāni mahāpuruṣān nānyāni sāsnā-lāṅgūla-kakuda-śapha-viṣāṇādīni ca gotvalakṣaṇāni gor nānyāni kāṭhinyādīni ca pṛthivīdhātvādīnāṃ lakṣaṇāni tebhyo nānyāni /
[078|08-078|09] yathā codhrvagamanena dūrāddhūmasya dhūmatvaṃ lakṣyate naca tattasmādanyat /
[078|09] sa evātra nyāyaḥ syāt /
[078|09-078|10] naca saṃskṛtānāṃ rūpādīnāṃ tāvat saṃskṛtatvaṃ lakṣyate /
[078|10-078|11] gṛhṇatāpi svabhāvaṃ yāvat prāgabhāvo na jñāyate paścācca santateśca viśeṣaḥ /
[078|11-078|12] tasmānna tenaiva tallakṣitaṃ bhavati naca tebhyo dravyāntarāṇyeva jātyādīni vidyante /
[078|12] athāpi nāma dravyāntarāṇyeva jātyādīni bhaveyuḥ /
[078|12-078|13] kimayuktaṃ syāt /
[078|13-078|14] eko dharmaḥ ekasminneva kāle jātaḥ sthito jīrṇo naṣṭaḥ syādeṣāṃ sahabhūtvāt /
[078|14] kāritrakālabhedāt / anāgatā hi jātiḥ kāritraṃ hi karoti /
[078|14-078|16] yasmānna jātaṃ janyate janite tu dharme varttamānāḥ kṣityādayaḥ kāritraṃ kurvantīti na yadā jāyate tadā tiṣṭati jīryati vinaśyati vā /
[078|16] idaṃ tāvadiha saṃpradhāryaṃ bhavet /
[078|16-078|17] kimanāgataṃ dravyato 'sti nāstīti paścājjanayati vā naveti sidhyet /
[078|17-078|18] satyapi tu tasmin jātiḥ kāritaraṃ kurvatī kathamanāgatā sidhyatītyanāgata lakṣaṇaṃ vaktavyam /
[078|18-078|20] uparatakāritrā cotpannā kathaṃ varttamānā sidhyatīti varttamānalakṣāṇaṃ vaktavyam /
[078|20-078|21] sthityādayo 'pi ca yugapat kāritre varttamānā ekakṣaṇa eva dharmasya sthitajīrṇavinaṣṭatāṃ prasañjeyuḥ /
[078|21-078|22] yadaiva hyenaṃ sthitiḥ sthāpayati tadaiva jrā jarayati anityatā vināśayatīti /
[078|22-078|24] kimayaṃ tatra kāle tiṣṭatvāhosvijjīryatu vinaśyatu vā yo 'pi hi brūyāt sthityādīnāmapi kāritraṃ krameṇeti tasya kṣaṇikatvaṃ bādhyate /
[078|24] athāpyevaṃ brūyāt eṣa eva hi naḥ kṣaṇo yāvataitat sarvaṃ samāpyata iti /
[078|25-078|26] evamapoi tābhyāṃ sahotpannā sthitistāvat sthāpayati na jrā jarayati anityatā vā vināśyatīti /
[078|26] kuta etat / sthiterbalīyastvāt / punaḥ kenāvalīyastvam /
[078|26-078|27] yadaināṃ saha dharmeṇānityatā hanti /
[078|27] kṛtakṛtyā punaḥ karttuṃ notsahate jātivat /
[078|28] sthaturyuktamanutsoḍhum /
[078|28-078|29] nahi śakyaṃ jātyādijanyaṃ vartamānatāmānītaṃ punarānetum /
[078|29] śakyaṃ tu khalu sthityā sthāpyamatyantamapi sthāpayitum /
[078|29-079|01] ato na yuktaṃ yannotsahate /
[079|01] ko vā 'tra pratibandhaḥ / te eva jarā 'nityate /
[079|01-079|02] yadi hi te balīyasyau syātāṃ pūrvameva syātām /
[079|02-078|04] nivṛttakāritrāyāṃ khalvapi sthitau ta cāpi na tiṣṭataḥ sa cāpi dharma iti kathaṃ kutra vā kāritraṃ karttumutsahiṣyete kiṃ vā punastābhyāṃ karttavyam /
[079|04-079|05] sthitiparigrahāddhi sa dharma utpannamātro na vyanaśyat /
[079|05-079|06] sa tu tayā vyupekṣyamāṇo niyataṃ na sthāsyatyayamevāsya vināśaḥ /
[079|06] syācca tāvadekasya dharmasyotpannasyāvināśaḥ sthitiḥ vināśo 'nityatā /
[079|07] jarā tu khalu sarvathātvena na tathā / pūrvāparaviśeṣāt vipariṇāmācca /
[079|07-079|08] atastadanyathātve 'nya eva /
[079|08] uktaṃ hi
[079|09-079|10] "tathātvena jarā 'siddhiranyathātve 'nya eva saḥ / tasmānaikasya bhāvasya jarā nāmopapadyate"//
[079|11-079|12] yo 'pyāha nikāyāntarīyo "vināśa kāraṇaṃ prāpyānityatā vināśāyatī"ti tasya harītakīṃ prāpya devatā virecayatītyāpannaṃ bhavati kiṃ punastāṃ kalpayitvā /
[079|12-079|15] tat evāstu vināśakāraṇādvināśaḥ cittacaittānāṃ ca kṣaṇikatvābhyupagamāttadanityatāyā vināśakāraṇānapekṣatvāt sthityanityate kāritramabhinnakālaṃ kuryātāmityekasyaikatra kāle sthita vinaṣṭatā saṃprasajyeta /
[079|15-070|16] tasmāt pravāhaṃ pratyetāni saṃskṛtalakṣaṇānyuktānītyevametatsūtraṃ sūnītaṃ bhavati /
[079|17] apica yadyanāgatā jātirjanyasya janikā kimarthaṃ sarvamanāgataṃ yugapannotpadyate / yasmāt
[079|18] janyasya janikā jātirna hetupratyayairvenā // vakk_2.46 //
[079|19] nahi vinā hetupratyayasāmagrayā jātirjanikā bhavati /
[079|19-079|20] hetupratyayānāmeva tarhi sāmarthyaṃ paśyāmaḥ /
[079|20-079|21] sati sāmargya bhāvādasati cābhāvānna jāteriti hetupratyayā eva jana kāḥsantaḥ /
[079|21] kiṃ ca bhoḥ sarvaṃ vidyamānamupalabhyate /
[079|22] sūkṣmā api dharmaprakṛtayaḥ saṃvidyante /
[079|22-079|23] jātamityeva tu na syādasatyāṃ jātau ṣaṣṭhivacanaṃ ca rūpasyotpādaḥ iti yathā rūpasya rūpamiti /
[079|23-079|24] evaṃ yāvadanityatā yathāyogaṃ vaktavyā /
[079|24] tena tarhy anātmatvam apy eṣṭavyam anātmabuddhi-siddhyartham /
[079|24-079|26] saṃkhyā-parimāṇa-pṛthaktva-saṃyoga-vibhāga-paratva-aparatva-sattādayo 'pi tīrthakara-parikalpitā abhyupagantavyā eka-dvi-mahadaṇu-pṛthak-saṃyukta-viyukta-parāpara-sadādi-buddhi-siddhyartham /
[079|26-079|27] ṣaṣṭīvidhānārthaṃ ca rūpasya saṃyoga iti /
[079|27] eṣā ca ṣaṣṭo kathaṃ kalpyate /
[079|27-079|28] rūpasya svabhāva iti /
[079|28] tasmāt prajñaptimātramevaitadabhūtvābhāvajñāpanārthaṃ kriyate jātamiti /
[079|28-080|01] sa cābhūtvābhāvalakṣāṇa utpādo bahuvikalpaḥ /
[080|01-080|02] tasya viśeṣaṇārthaṃ rūpasyotpāda iti ṣaṣṭīṃ kurvanti yathā rupasaṃjñaka evotpādaḥ pratīyeta mā 'nyaḥ pratyāyīti /
[080|02-080|03] tadyathā candanasya gandhādayaḥ śilāputrakasya śarīramiti /
[080|03-080|04] evaṃ sthityādayo 'pi yathāyogaṃ veditavyāḥ /
[080|04] yadi jātyā vinā jāyate kasmādasaṃskṛtamapyākāśādikaṃ na jāyate /
[080|05] jāyat ityabhūtvā bhavati / asaṃskṛtaṃ ca nityamastīti na jāyate /
[080|05-080|06] yathā ca dharmatayā na sarvaṃ jātimadiṣyate tathā na sarvaṃ jāyata ityeṣṭavyam /
[080|06-080|08] yathā ca tulye jātimattve tadanye pratyayāstadanyasyotpādane na samarthā bhavantyevamevāsaṃskṛtasyotpādane sarve 'pyasamarthāḥ syuḥ /
[080|08] siddhā eva tu dravyabhāvena jātyādaya iti vaibhāṣikāḥ /
[080|09-080|10] nahi dūṣakāḥ santītyāgamā apāsyante nahi mṛgāḥ santīti yavā noṣyante nahi makṣikāḥ patantīti modakā na bhakṣyante /
[080|10-080|11] tasmāddoṣeṣu pratividhātavyaṃ siddhāntaścānuvarttitavyaḥ /
[080|11] uktāni lakṣaṇāni //
[080|12] nāmakāyādayaḥ katame /
[080|13] nāmakāyādayaḥ saṃjñāvākyākṣarasamuktayaḥ /
[080|14] ādigrahaṇena padavyañjanakāyagrahaṇam / tatra saṃjñākaraṇaṃ nāma /
[080|14-080|15] tadyathā rūpaṃ śabda ityevamādiḥ /
[080|15-080|16] vākyaṃ padaṃ yāvatā 'rthaparisamāptistadyathā "anityā vata saṃskārā" ityevamādi yena kriyāguṇakālasaṃbandhaviśeṣā gamyante /
[080|16-080|17] vyañjanamakṣaraṃ tadyathā a ā ityevamādi /
[080|17] nanu cākṣarāṇyapi lipyavayavānāṃ nāmāni /
[080|17-080|18] na vai lipyavayavānāṃ pratyāyanārthamakṣārāṇi praṇītānyakṣarāṇāmeva tu pratyāyanārthaṃ lipyavayavāḥ praṇītāḥ /
[080|19] kathamaśrūyamāṇāni lekhyena pratīyeranniti nākṣarāṇyeṣāṃ nāmāni /
[080|19-080|20] eṣāṃ ca saṃjñādīnāṃ samuktayo nāmādikāyāḥ /
[080|20] uca samavāye paṭhanti / tasya samuktirityetad rūpaṃ bhavati /
[080|21] yo 'rthaḥ samavāya iti so 'rthaḥ samuktiriti /
[080|21-080|22] tatra nāmakāyastadyathā rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyānītyevamādi /
[080|22-080|23] padakāyaḥ tadyathā "sarvasaṃskārā anityāḥ sarvadharma anātmānaḥ śāntaṃ nirvāṇami" tyevamādi /
[080|23-080|24] vyañjanakāyastadyathā ka kha ga gha ñetyevamādi /
[080|24-080|25] nanu caite vāksvabhāvatvācchabdātmakā iti rūpasvabhāvā bhavanti /
[080|25] kasmāccittaviprayuktā ityucyante / naite vāksvabhāvāḥ /
[080|25-080|26] ghoṣo hi vāk naca ghoṣāmātrenārthāḥ pratīyante /
[080|26] kiṃ tarhi /
[080|26-080|28] vāṅnāmni pravrttate nāmārthaṃ dyotayati naiva ghoṣamātraṃ vāg yena tu ghoṣeṇārthaḥ pratīyate sa ghoṣo vāk /
[080|28] kena punarghoṣeṇārthaḥ pratīyate /
[080|28-081|01] yo 'rtheṣu kṛtāvadhirvaktṛbhistadyathāgaurityeṣa śabdo navasvartheṣu kṛtāvadhiḥ /
[081|02-081|03] "vāgdigbhūraśmivajreṣu paśvakṣisvargavāriṣu / navasvartheṣu medhāvī gośabdamupadhārayedi"ti //
[081|04-081|05] yo 'pi hi manyate nāmārthaṃ dyotayatīti tenāpyetadavaśyamabhyupagantavyaṃ yadi pratīpadārthakaṃ bhavatīti /
[081|05-081|06] taccaita cchabdamātrādeva pratītapadārthakāt sidhyatīti kimartharaṃ nāma kalpayitvā /
[081|06] idaṃ cāpi na jñāyate kathaṃ vāṅnāmni pravarttata iti /
[081|06-081|07] kiṃ tāvadutpādayatyāhosvit prakāśayati /
[081|07] yadyutpāda yati /
[081|07-081|09] ghoṣasvavatvādvācaḥ sarvaṃ ghoṣamātraṃ nāmotpādayiṣyati yādṛśo vā ghoṣaviāśeṣa iṣyate nāmna utpādakaḥ sa evārthasya dyotako bhaviṣyati /
[081|09] atha prakāśayati /
[081|09-081|11] ghoṣasvabhāvatvādvācaḥ sarvaṃ ghoṣamātraṃ nāma prakaśayiṣyati yādṛśo vā ghoṣaviśeṣa iṣyate nāmnaḥ parakāśakaḥ sa evārthasya dyotako bhaviṣyati /
[081|11] na khalvapi śabdānāṃ sāmargyamasti kṣaṇaikamilanam /
[081|12] na caikasya bhāgaśa utpādo yukta iti kathamutpādayantī vāṅnāmotpādayet /
[081|12-081|13] kathaṃ tāvadatītāpekṣaḥ paścimo vijñaptikṣaṇa utpādayatyavijñaptim /
[081|13-081|14] evaṃ tarhi paścima eva de nāmna utpādādyo 'pi tamevaikam śṛṇoti so 'pyarthaṃ pratipadyeta /
[081|14-081|15] athāpyevaṃ kalpyeta vāgvyañjanaṃ janayati vyañjanaṃ tu nāmeti /
[081|15-081|16] atrāpi sa eva prasaṅgo vyañjanāṃ sāmargyābhāvāt /
[081|16] eṣa eva ca prasaṅgo nāmnaḥ prakāśakatve vācaḥ /
[081|16-081|18] vyañjanāṃ pi vāgviśiṣṭaprajñā apyavahitacetaskā lakṣaṇataḥ paricchettum notsahanta iti vyañjayāpi vāk naivotpādikā na prakāśikā yujyate /
[081|18-081|19] athāpyarthasahajaṃ nāma jātyādivadiṣyate /
[081|19] evaṃ satyatītānāgatasyārthasya varttamānaṃ nāma na syād /
[081|19-081|21] apatyānāṃ pitṛbhiryatheṣṭaṃ nāmāni kalpyanta iti katamannāma tatsahajaṃ syāt asaṃskṛtānāṃ ca dharmāṇāṃ kena sahajaṃ nāma syādityaniṣṭireveyam /
[081|21-081|22] yadapyuktaṃ bhagavatā
[081|23] "nāmasaṃniśāritā gāthā gāthānāṃ kavirāśrayaḥ" iti
[081|24-081|25] atrārtheṣu kṛtāvadhiḥ śabdo nāma nāmnā ca racanāviśeṣo gātheti nāmasaṃnitābhavati racanāviśeṣāśca dravyāntaraṃ nopapadyate /
[081|25] paṅktivaccittānupūrvyavacca /
[081|26] astu vā vyañjanamātrasya dravyāntarabhāvaparikalpanā /
[081|26-081|27] tatsamūhā eva nāmakāyādayo bhaviṣyantītyapārthikā tatprajñaptiḥ /
[081|27-081|28] santyeva tu viprayuktasaṃskārabhāvanā nāmakāyā dravyata iti vaibhāṣikāḥ /
[081|28] nahi sarva dharmāstarkagamyā bhavantīti /
[082|01-082|02] atha kiṃpratisaṃyuktā ete nāmakāyādayaḥ sattvākhyā asattvākhyā vipākajā aupacayikā naiḥṣyandikāḥ kuśalā akuśalā avyākṛtā iti vaktavyam /
[082|02] āha
[082|03] kāmarūpāptasattvākhyā niḥṣyandāvyākṛtāḥ /
[082|04] kāmāptā rūpāptāśceti / ārupyāptā api santi te tvanabhilāpyā ityapare /
[082|05] sattvākhyā ete / yaśca dyotayati sa taiḥ samanvāgato na yo dyotyate /
[082|05-082|06] naiḥṣyandikā anivṛtāvyākṛtāśca /
[082|06-082|07] yathā caite nāmakāyādayaḥ sattvākhyā naiḥṣyandikā anivṛtāvyākṛtāśca /
[082|08] tathā // vakk_2.47 //
[082|09] sabhāgatā sā tu punarvipāko 'pi
[082|10] na kevalaṃ naiḥṣyandikī kāmarūpārūpyāvacarī /
[082|11] āptayo dvidhā /
[082|12] prāptayo naiḥṣyandikyo vipākajāśca /
[081|13] lakṣaṇāni ca /
[081|14] dvidheti varttate prāptivat /
[082|15] niḥṣyandāḥ samāpattya samanvayāḥ // vakk_2.48 //
[082|16] dve acittasamāpattī asamanvāgamaśca naiḥṣyandikā eva / śeṣameṣāṃ vaktavyamuktam /
[082|17] śeṣayoścāsaṃjñikajīvitayorato na punarbrumaḥ / kathaṃ prāptyādīnāṃ sattvākhyatoktā samanvāgamavacanāt /
[082|18] kathaṃ lakṣaṇānāṃ sattvāsattvākhyatoktā / sarvasaṃskṛṭasahabhūtvāt //
uktā viprayuktāḥ //
[082|19-082|20] yaktūktaṃ "janyasya janikā jātirna hetupratyayairvinā" iti ka ime hetavaḥ keca pratyayāḥ /
[082|21-082|22] kāraṇaṃ sahabhūścaiva sabhāgaḥ saṃprayuktakaḥ / sarvatrago vipākākhyaḥ ṣaḍvidho heturiṣyate // vakk_2.49 //
[082|23] ṣaḍime hetavaḥ /
[082|23-082|24] kāraṇahetuḥ sahabhūhetuḥ sabhāgahetuḥ saṃprayuktakahetuḥ sarvatragahetuḥ vipākaheturiti /
[082|24] tatra
[082|25] svato 'nye kāraṇaṃ hetuḥ
[082|26] saṃskṛtasya hi dharmasya svabhāvavrjyāḥ sarvadharmāḥ kāraṇaheturutpādayati /
[082|27] avighnabhāvāvasthānāt /
[082|27-083|02] nanu ca ye 'syājānata udapatsyantāsravā jānato 'sya te notpadyanta iti jñānameṣāṃ vighnamuatpattau karoti sūryaprabhāvajjyotiṣāṃ darśanasyeti kathaṃ svabhāvavarjyāḥ sarvadharmāḥ saṃskṛtasya kāraṇaheturbhavanti /
[083|02] utpadyamānasyāvidhnabhāvenāvasthānāditi jñātavyam /
[083|03] bhavettāvadutpattau vidhnakāraṇe samarthānāmavighnakāraṇāddhetutvam /
[083|03-083|04] tadyathā anupadrotāraṃ bhojakamadhikṛtya grāmīṇā bhavanti vaktāraḥ svāminā smaḥ sukhitā iti /
[083|04-083|06] yasya punarnāstyeva śaktirvighnayituṃ tasya kathaṃ hetubhāvastadyathā nirvāṇasyānutpattidharmakāṇāṃ ca sarvotpattau nārakādīnāṃ carūpyasattva skandhotpattau /
[083|06-083|07] asanto 'pi hyete tathaiva vidhnaṃ karttumasamarthaḥ syuḥ /
[083|07-083|08] asamarthe 'pi hi bhojake tathā vaktāro bhavantīti sa evātra dṛṣṭāntaḥ sāmānyenaiva nirdeśaḥ /
[083|08-083|09] yastu pradhānaḥ kāraṇahetuḥ sa utpādane 'pi samartho yathā cakṣūrūpe cakṣurvijñānasya āhāraḥ śarīrasya vījādayo 'ṅkurādīnāmiti /
[083|10-083|11] yastvevaṃ codayati anāvaraṇabhāvena cetsarva dharmahetavo bhavanti kasmānā sarvasyotpādo yugapadbhavati prāṇātipātena ca ghātakavat sarve tadbhājo bhavantīti /
[083|11-083|12] tasyedamacodyam /
[083|12] yasmādanāvaraṇabhāvena sarvadharmāḥ hetuḥ pratijñāyante na kārakabhāveneti /
[083|13] sarvasyaiva kāraṇahetoḥ sarvotpattau sāmarthyamityapare /
[083|13-083|14] tadyathā nirvāṇasyāpi cakṣurvijñānam /
[083|14] kathaṃ kṛtvā /
[083|14-083|16] tena hyālambanāt manovijñānamutpadyate kuśalākuśālaṃ yataḥ krameṇa paścāccakṣurvijñānamiti kāraṇaparaparayā tasyāpi pratyayībhāvādasti sāmarthyam /
[083|16] evamanyasyāpi pratipattavyam / eṣā hi dik /
[083|16-083|17] uktaḥ kāraṇahetuḥ /
[083|18] sahabhūrye mithaḥphalāḥ /
[083|19] mithaḥ pāraṃparyeṇa ye dharmāḥ parasparaphalāste parasparaḥ sahabhūheturyathā / katham /
[083|20] bhūtavaccittacittānuvartilakṣaṇalakṣyavat // vakk_2.50 //
[083|21] catvāri mahābhūtānyanyonyaṃ sahabhūhetuḥ / cittaṃ cittānuvarttināṃ dharmāṇāṃ te 'pi tasya /
[083|22] saṃskṛtalakṣaṇāni lakṣyasya so 'pi taṣām /
[083|22-083|23] evaṃ ca kṛtvā sarvameva saṃskṛtaṃ sahabhūheturyathāyogam /
[083|23-083|24] vināpi cānyonyaphalatvena dharmo 'nulakṣaṇānāṃ sahabhūheturna tāni tasyetyupasaṃkhyātavyam //
[083|25] ke punarete cittānuvarttino dharmāḥ /
[083|26] caittā dvau saṃvarau teṣāṃ cetaso lakṣaṇāni ca /
[083|27] cittānuvarttinaḥ
[083|28] sarvecittasaṃprayuktāḥ / dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvarasteṣāṃ ca ye jātyādayaścittasya ca /
[083|28-084|01] ete dharmāścittānuvarttina ucyante /
[084|01] kathamete cittamanuparivarttante / samāsataḥ
[084|02] kālaphalādiśubhatādibhiḥ // vakk_2.51 //
[084|03] kālastāvaccitenaikotpādasthitinirodhatayā ekādhvapatitatvena ca /
[084|03-084|04] phalādibhirekaphalavipākaniḥṣyandatayā /
[084|04] pūrvakastvekaśabdaḥ sahārthe veditavyaḥ /
[084|05] śubhatādibhiḥ kuśalākuśalāvyākṛtacitte kuśalākuśalāvyākṛtatayā /
[084|05-084|06] evaṃ daśabhiḥ kāraṇaiścittānuparivarttina ucyante /
[084|06-084|07] tatra sarvālpa cittamaṣṭapañcāśato dharmāṇāṃ sahabhūhetuḥ /
[084|07-084|08] daśānāṃ mahābhūmikānāṃ cattvāriṃśatastallakṣaṇānāmaṣṭānāṃ ca svalakṣaṇānulakṣāṇānām /
[084|08] tasya punaścatuḥpañcāśaddharmāḥ sahabhūhetuḥ /
[084|08-084|09] svānyanulakṣaṇāni sthāpayitvā /
[084|09] caturdaśetyapare / daśa mahabhūmikāḥ svānyeva ca lakṣaṇānīti /
[084|09-084|10] tadetanna varṇayanti /
[084|10] prakaraṇagrantho hyevaṃ virudhyeta /
[084|10-084|11] "syādduḥkhasatyaṃ satkāyadṛṣṭihetukaṃ na satkāyadṛṣṭerhetuḥ /
[084|11-084|13] satkāyadṛṣṭestatsaṃprayuktānāṃ ca dharmāṇāṃ jātiṃ jarāṃ sthitimanityatāṃ ca sthāpayitvā yattadanyat kliṣṭaṃ duḥkhasatyaṃ satkāyadṛṣṭihetukaṃ na satkāyadṛṣṭerhetuḥ /
[084|13] satkāyadṛṣṭekśca heturyadetat sthāpitami" ti /
[084|13-084|15] ye tarhi "tatsaṃprayuktānāṃ ca dharmāṇā mi" tyetanna pathanti tairapyetat pathitavyam arthato vaivaṃ boddhavyamiti kāśmīrāḥ /
[084|15] yaktāvat sahabhūhetunā hetuḥ sahabhvapi tat /
[084|15-084|16] syāttu sahābhūrna sahabhūhetunā hetuḥ /
[084|16] dharmasyānulakṣaṇāni / tāni cānyonyam /
[084|16-084|19] anuparivarttyanulakṣanāni caivaṃ cittasya tāni cānyonyaṃ sapratighaṃ copādāyarūpamanyonyamapratighaṃ ca kiñcit sarvaṃ ca bhūtaiḥ prāptayaśca sahajāḥ prāptimataḥ sahabhuvo na sahabhūheturanekaphalavipāka niṣyandatvāt /
[084|19-084|20] na caitāḥ sahacariṣṇavaḥ pūrvamapyutpatteḥ paścādapīti /
[084|20] sarvamapyetat syāt /
[084|20-084|21] kiṃ tu prasiddhahetuphalabhāvānāṃ bījādīnāmeṣa nyāyo na dṛṣṭa iti vaktavyametat kathaṃ sahotpannānāṃ dharmāṇāṃ hetuphalabhāva iti /
[084|22] tadyathā pradīpaprabhayoraṅkuracchāyayośca /
[084|22-084|24] saṃpradhāryaṃ tāvadetatkiṃ prabhāyāḥ pradīpo heturāhosvit pūrvotpannaiva sāmagrī saprabhasya pradīpasya sacchāyasyāṅdurasyotpattau heturiti /
[084|24] itastarhi bhāvābhāvayostadvattvāt /
[084|24-084|25] etaddhi hetuhetumato lakṣaṇamācakṣater hetukāḥ /
[084|25-084|26 yasya bhāvābhāvayoḥ yasya bhāvābhāvau niyamataḥ sa heturitaro hetumāniti /
[084|26-085|01] sahabhuvām ca dharmāṇāmekasya bhāve sarveṣāṃ bhāva ekasyābhāve sarveṣāmabhāva iti yukto hetuphalabhāvaḥ /
[085|01] syāttāvatsahotpannānāṃ parasparaṃ tu katham /
[085|02-085|03] atha evāha evaṃ tarhyavinirbhāviṇo 'pyupādāyarūpasyānyonyameṣa prasaṅgaḥ bhūtaiśca sārdhaṃ cittānulakṣaṇādīnāṃ ce cittādibhiḥ /
[085|03-085|04] tridaṇḍānyonyabalāvasthānavattarhi sahabhuvāṃ hetuphalabhāvaḥ sidhyati /
[085|04] mīmāṃsyaṃ tāvadetat /
[085|04-085|06] kimeṣāṃ sahotpannabalenāvasthānamāhosvit pūrvasāmagrīvaśāttathaivotpāda iti annyadapi ca tatra kiñcidbhavati sūtrakaṃ śaṅkuko vā pṛthivī vā dhārikā /
[085|06-085|07] eṣāmapi nāmānye 'pi sabhāgahetutvādayo bhavantīti siddhaḥ sahabhūhetuḥ /
[085|08] sabhāgahetuḥ katamaḥ /
[085|09] sabhāgahetuḥ sadṛśāḥ
[085|10-085|11] sadṛśā dharmāḥ sadṛśānāṃ dharmāṇāṃ sabhāgahetustadyathā kuśalāḥ pañca skandhāḥ kuśalānāmanyoyyaṃ kliṣṭāḥ kliṣṭānāmavyākṛtā avyākṛtānāṃ rūpamavyākṛtaṃ pañcānām /
[085|12] catvārastu na rūpasyetyapare / nyūnatvāt /
[085|12-085|13] kalalaṃ kalalādīnāṃ daśānāmavasthānām arvudāyo 'rvudādīnāmekaikāparhāsenaikasminnikāyasabhāge /
[085|13-085|14] anyeṣu tu samānajātīyeṣu daśāpyavasthā daśānām /
[085|14-085|15] bāhyeṣvapi yavo yavasya śāliḥ śāleriti vistareṇa yojyam /
[085|15-085|16] ye tu rūpaṃ rūpasya necchanti sabhāgahetuṃ teṣāmeṣa granthaḥ icchāvighātāyasaṃpravarttate "atītāni mahābhūtānyanāgatānāṃ mahābhūtānāṃ heturadhipati" riti /
[085|17] kiṃ punaḥ sarve sadṛśānāṃ sabhāgahetaḥ / netyāha / kiṃ tarhi /
[085|18] svanikāyabhuvaḥ /
[085|19] svo nikāyo bhūścaiṣāṃ ta ime svanikāyabhuvaḥ /
[085|19-085|20] pañca nikāyāḥ duḥkhadarśanaprahātavyo yāvat bhāvanāprahātavyaḥ /
[085|20] nava bhūmayaḥ /
[085|20-085|21] kāmadhāturaṣṭau ca dhyānārūpyāḥ /
[085|21] tatra duḥkhadarśanaheyāḥ duḥkhadarśanaheyānāṃ sabhāgaheturnānyeṣām /
[085|21-085|22] evaṃ yāvat bhāvanāheyā bhāvanāheyānām /
[085|22-085|24] te 'pi kāmāvacarāḥ kāmāvacarāṇāṃ prathamadhyānabhūmikāḥ prathamadhyānabhūmikānāṃ yāvat bhavāgrabhūmikāstadbhūmikānāmevaṇānyaṣām /
[085|24] te 'pi na sarve / kiṃ tarhi /
[085|25] agrajāḥ /
[085|26] pūrvotpannāḥ paścimānāmutpannānutpannānāṃ sabhāgahetuḥ / anāgatā naiva sabhāgahetuḥ /
[085|27] evamatīte kuta etat āha / śāstrāt / "sabhāgahetuḥ katamaḥ /
[085|27-086|02] pūrvotpannāni kuśalamūlānipaścādutpannānāṃ kuśalamūlānāṃ tatsaṃprayuktānāṃ ca dharmāṇāṃ svadhātau sabhāgahetunā hetuḥ /
[086|02] evamatītānyatītapratyutpannānām /
[086|02-086|03] atītapratyutpannānyanāgatānāmiti vaktavyam" /
[086|03-086|04] idapi śāstraṃ "yo dharmo yasya dharmasya hetuḥ kadācitsa dharmastasya na hetuḥ /
[086|04] āha /
[086|04-086|05] na kadāciditi sahabhūsaṃprayuktakavipākahetvabhisandhivacanādadoṣaḥ eṣaḥ /
[086|05-086|06] yastu manyate anāgato 'pi sa dharma utpadyamānāvasthāyāṃ sabhāgahetutve niyatībhūto bhavatyatastāṃ caramāvasthāmabhisaṃdhāyoktaṃ "na kadācinna heturi"ti /
[086|06-086|08] tasyā yamaparihāro yasmātsa dharma utpadyamānāvasthāyāḥ pūrvaṃ sabhāgaheturabhūtvā paścāt bhavati /
[086|08-086|10] ihapi ca praśne yo dharmo yasya dharmasya samanantaraḥ kadācit sa dharmastasya dharmasya na samanantara iti śakyamanayā kalpanayā vaktuṃ syānna kadāciditi /
[086|10] kasmādevamāha /
[086|10-086|11] yadi sa dharmo notpanno bhavatīti dvimukhasaṃdarśanārthaṃ yathā tatra tathehāpi karttavyam /
[086|11] yathā ceha tathā tatreti /
[086|11-086|12] evaṃ sati ko guṇo labhyata ityakauśala mevātra śāstrakārasyaiva saṃbhāvyeta /
[086|12-086|13] tasmāt pūrvaka evātra parihāraḥ sādhuḥ /
[086|13-086|15] yattarhīdamuktam "anāgatānāṃ satkāyadṛṣṭiṃ tatsaṃprayuktaṃ ca duḥkhasatyaṃ sthāpayitvā yattadanyat kliṣṭaṃ duḥkhasatyaṃ tatsatkāyadṛṣṭihetukaṃ na satkāyadṛṣṭerheturyattu sthāpitaṃ tatsatkāyadṛṣṭihetukaṃ satkāyadṛṣṭeśca heturi"ti /
[086|15-086|16] anāgatasatkāyadṛṣṭisaṃprayuktaṃ duḥkhasatyaṃ sthāpayitvetyevametat karttavyamarthato 'pi caivaṃ boddhavyamiti /
[086|16-086|18] idaṃ tarhi prajñaptibhāṣyaṃ kathaṃ nīyate "sarvadharmāścatuṣke niyatā hetauphale āśraye ālamvane niyatā" iti /
[086|18] heturatra saṃprayuktakahetuḥ sahabhūhetuśca /
[086|18-086|19] phalaṃ puruṣakāraphalamadhipatiphalaṃ ca /
[086|19] āśrayaścakṣurādirālambanaṃ rūpādikamiti draṣṭavyam /
[086|19-086|20] nanu caivaṃ sati sabhāga heturabhūtvā heturbhavatīti prāptam /
[086|20-086|21] iṣyata evāvasthāṃ prati na dravyam /
[086|21] avasthāphalalṃ hi sāmargyaṃ na dravyaphalam /
[086|21-086|22] kiṃ punaḥ syādyadi vipākahetuvadanāgato 'pi sabhāgahetuḥ syāt /
[086|22] śāstre tasya grahaṇaṃ syāt /
[086|22-086|23] sa eva hi phaladānagrahaṇakriyāsamarthastasyaiva grahaṇādadoṣaḥ /
[086|23] naitadasti /
[086|23-086|24] niḥṣyandaphalena hi saphalaḥ sabhāgahetuḥ /
[086|24] taccānāgatasyāyuktaṃ pūrvapaścimatā 'bhāvāt /
[086|24-086|25] na cotpannamanāgatasya niṣyando yujyate /
[086|25] yathā 'tītaṃ varttamānasya / mā bhūddhetoḥ pūrvaṃ phalamiti /
[086|26] nāstyanāgataḥ sabhāgahetuḥ / vipākaheturapi evamanāgato na prapnoti /
[086|26-086|27] vīpākaphalasya pūrvaṃ saha cāyogādanāgate cādhvati pūrvapaścimatā 'bhāvāt /
[086|27] naitadasti /
[086|28-086|29] sabhāgahetorvinā paurvāparyeṇa sadṛśaḥ sadṛśasya sabhāgaheturityanyonyahetutvādanyonyaniḥṣyandatā saṃprasajyeta /
[086|29] nacānyonyaniḥṣyandatā yuktimatīti /
[087|01] natveva vipākahetorvinā paurvāparyeṇānyonyahetuphalatā saṃprasajyate /
[087|01-087|02] bhinnalakṣaṇātvāddhetuphalayoḥ /
[087|02-087|03] tasmādavasthāvyavsthitaṃ eva sabhāgaheturlakṣaṇavyavasthitastupākaheturityanāgato 'pi na vāryate /
[087|04] yaduktaṃ svabhūmikaḥ sabhāgaheturbhavatīti kimeṣa niyamaḥ sarvasya sāsravasyaiṣa niyamaḥ /
[087|05] anyo 'nyaṃ navabhūmistu mārgaḥ
[087|06] sabhāgaheturityadhikāraḥ /
[087|06-087|07] anāgamye dhyānāntarikāyāṃ caturṣuraneṣu triṣu cārūpyeṣu mārgasatyamanyo 'nyaṃ sabhāgahetuḥ /
[087|07] kiṃ kāraṇam /
[087|07-087|08] āgantuko hyasau tāsu bhūmiṣu na taddhātupatitastadbhami kābhistṛṣṇābhirasvīkṛtatvāt /
[087|08-087|09] ataḥ mānajātīyasyānyabhūmikasyāpi sabhāgaheturbhavati /
[087|09] sa punaḥ /
[087|10] samaviśiṣṭayoḥ // vakk_2.52 //
[087|11] nyūnasya heturbhavati /
[087|11-087|12] tadyathā duḥkhe dharmajñānakṣāntistasyā evānāgatāyāḥ sabhāgahetuviśiṣṭasyaca yāvadanutpādajñānasya /
[087|12-087|13] anutpādajñānamanutpādajñānasyaivānyaviśiṣṭabhāvāt /
[087|13] darśanabhāvanā 'śaikṣyamārgāstridhyekeṣām /
[087|13-087|14] tatrāpi mṛdvindriyamārgo mṛdutīkṣṇendriyamārgasya hetuḥ /
[087|14] tīkṣṇendriyamārgastīkṣṇendriyamārgasyaiva /
[087|14-087|15] tadyathā śraddhānusāriśraddhādhimuktasamayavimukttamārgāḥ ṣaṇṇāṃ caturṇāṃ dvayośca /
[087|15-087|16] dharmānusāriṣṭaprāptāsamayavimuktamārgāḥ trayāṇāṃ dvayorekasya /
[087|16-087|17] kathaṃ punarūrdhvaṃbhūmikasyādhobhūmmikomārgaḥ samo vā bhavati viśiṣṭo vā /
[087|17] indriyato hetūpacayataśca /
[087|17-087|18] tatra darśanādimārgāṇāṃ mṛdumṛdvādīnāṃ cottarottara hetūpacitatarāḥ /
[087|18-087|19] yadyapyekasantāne śraddhārnusārimārgayorasaṃbhavaḥ utpannastvanāgatasya hetuḥ /
[087|20] kiṃ punaḥ mārga eva samaviśiṣṭayoḥ sabhāgaheturbhavati / netyāha /
[087|20-087|21] laukikā api hi
[087|22] prayogajāstayoreva
[087|23] samaviśiṣṭayoḥ sabhāgaheturbhavanti na nyūnasya / yathā katame ityāha
[087|24] śrutacintāmayādikāḥ /
[087|25-087|26] ete hi prāyogikāḥ śrutacintābhāvanāmayā guṇāḥ samaviśiṣṭayoreva heturnanyūnānām /
[087|26-087|27] tadyathā kāmāvacarāḥ śrutamayāḥ śrutacintāmayānāṃ cintāmayācintāmayānām /
[087|27] bhāvanāmayābhāvāt /
[087|27-087|28] rūpāvacarāḥ śrutamayāḥ śrutabhāvanāmayānāṃ cintāmayābhāvāt /
[087|28] bhāvanāmayā bhāvanāmayānāmeva /
[087|28-087|29] ārūpyāvacarābhāvanāmayā bhāvanāmayānāmeva /
[087|29-088|01] teṣāmapi navaprakārabhedāt mṛdumṛdavaḥ sarveṣāṃ mṛdumadhyā aṣṭānāmityeṣānītiḥ /
[088|01-088|02] upapattipratilambhikāstu kuśalā dharmāḥ sarve navaprakārāḥ paraspara sabhāgahetuḥ /
[088|02] kliṣṭā apyevam /
[088|02-088|03] anivṛtāvyākṛtāstu caturvidhāḥ /
[088|03] vipākajā airyapathikāḥ śailpasthānikāḥ nirmāṇacittasahajāśca /
[088|03-088|04] te yathākramaṃ catustrīdvekeṣāṃ sabhāgahetuḥ nirmāṇacittamapoi kāmāvacara caturdhyanaphalam /
[088|05] tatra nottaradhyānaphalamadharadhyānaphalasya /
[088|05-088|06] nahyābhisaṃskārikasya sabhāgahetorhīyamānaṃ phalaṃ bhavati /
[088|06-088|07] tadyathā śāliryavādīnāṃ mā bhūnniṣphalaḥ prayatna iti /
[088|07-088|08] ata eva cāhuḥ syādutpanno 'nāsravo 'nutpannasyāsravasya na hetuḥ syāttadyathā duḥkhe dharmajñānamutpanāmanutpannānāṃ duḥkhe dharmajñānakṣāntīnām/
[088|08-088|09] sarvaṃ ca viśiṣṭaṃ nyūnasya na hetuḥ /
[088|09-088|10] syādekasantānaniyataḥ pūrvapratilabdho 'nāsravo dharmaḥ paścādutpannasya nahetuḥ /
[088|10-088|11] syādanāgatāḥ duḥkhe dharmajñānakṣāntayo duḥkhe dharmajñānasyayasmānna pūrvataraṃ phalamastyanāgato vā sabhāgahetuḥ /
[088|11-088|12] syāt pūrvotpanno 'nāsravo dharmaḥ paścādutpannasyānāsravasya na hetuḥ /
[088|12] syādavimātro nyūnasya /
[088|12-088|14] tadyathottaraphalaparihīṇasyāvara phalasaṃmukhībhāve duḥkhe dharmajñānaprāptiścottarottara kṣaṇa sahotpannānāṃ duḥkhe dharmajñānakṣāntiprāptīnāṃ nyūnatvāditi /
[088|14] uktaḥ sabhāgahetuḥ /
[088|15] saṃprayuktakahetustu cittacaittāḥ /
[088|16] evaṃ sati bhinnakālasantānajānāma pyanyonyasaṃprayuktakahetutvaprasaṅgaḥ /
[088|16-088|17] ekākārā lambanāstarhi /
[088|17] evamapi sa eva prasaṅgaḥ / ekakālāstarhi /
[088|17-088|18] evaṃ tarhi sati bhinnasantānajānāmapi prasaṅgo navacandrādīni paśyatām /
[088|18] tasmāttarhi
[088|19] samāśrayāḥ // vakk_2.53 //
[088|20] samāna āśrayo yeṣāṃ te cittacaittāḥ anyonyaṃ saṃprayuktakahetuḥ /
[088|20-088|22] samāna ityabhinnastatadyathā ya eva cakṣurindriyakṣaṇaścakṣurvijñānasyāśrayaḥ sa eva tatsaṃprayuktānāṃ vedanādīnāmeva yāvanmanaḥ /
[088|22] indriyakṣaṇo manovijñānatsaṃprayukṭānāṃ veditavyaḥ /
[088|22-088|23] yaḥ saṃprayuktakahetuḥ sahabhūheturapi saḥ /
[088|23] atha kenārthena sahabhūhetuḥ kena saṃprayuktakahetuḥ /
[088|24] anyonyaphalārthena sahabhūhetuḥ / sahasārthikānyonyabalamārgaprayāṇavat /
[088|24-088|25] pañcabhiḥ samatābhiḥ saṃprayogārthena saṃprayuktakahetuḥ /
[088|25-088|26] teṣāmeva sārthikānāṃ samānānnapānādiparibhogakriyāprayogavat /
[088|26-088|27] ekenāpi hi vinā sarveṇa na saṃprayujyanta ityayameṣāṃ hetubhāvaḥ /
[088|27] uktaḥ saṃprayuktakahetuḥ /
[089|01] sarvatragahetuḥ katamaḥ /
[089|02] sarvatragākhyaḥ klilṣṭānāṃ svabhūmau pūrvasarvagāḥ /
[089|03] svabhūmikāḥ pūrvotpannāḥ sarvatragā dharmāḥ paścimānāṃ kliṣṭānāṃ dharmāṇāṃ sarvatragahetuḥ /
[089|04] tān punaḥ paścādanuśayanirdeśakośasthāna eva vyākhyāsyāmaḥ /
[089|04-089|05] kliṣṭadharmasāmānyakāraṇatvenāyaṃ sabhāgahetoḥ pṛthak vyavasthāpyate /
[089|05-089|06] nikāyāntarīyāṇāmapi hetutvādeṣāṃ hi prabhāveṇānyanaikāyikā api kleśā upajāyante /
[089|06-089|07] kimāryapudgalasyāpi kliṣṭā dharmāḥ sarvatragahetukāḥ /
[089|07-089|08] sarva eva kliṣṭā dharmā darśanaprahātavyahetukā iti kāśmīrāḥ /
[089|08-089|09] tathā prakāraṇeṣūktaṃ "darśanaprahātavyahetukāḥ dharmāḥ katame /
[089|09] kliṣṭā dharmāḥ yaśca darśanaprahātavyānāṃ dharmāṇāṃ vipāka iti /
[089|09-089|10] avyākṛtahetukā dharmāḥ katame / [089|10] avyākṛtāḥ saṃskṛtā dharmā akuśalāśceti /
[089|10-089|13] duḥkhasatyaṃ syāt satkāyadṛṣṭihetukaṃ na satkāyadṛṣṭerheturiti vistaro yāvanna satkāyadṛṣṭeḥ teṣāṃ ca dharmāṇāṃ jātiṃ jarāṃ sthitimanityatāṃ ca sthāpayitvā yattadanyat kliṣṭam duḥkhasatya"miti /
[089|13] idaṃ tarhi prajñaptibhāṣyaṃ kathaṃ nīyate "syāddharmo 'kuśalo 'kuśalahetuka eva /
[089|14-089|15] syādāryapudgalaḥ kāmavairāgyāt parihīyamāṇo yāṃ tatprathamataḥ klilṣṭāñcetanāṃ saṃmukhīkarotī"ti /
[089|15] aprahīṇahetumetat saṃdhāyoktam /
[089|15-089|16] darśanaprahātavyo hi tasyā hetuḥ prahīṇatvānnoktaḥ /
[089|16] uktaḥ sarvadagahetuḥ /
[089|17] vipākahetuḥ katamaḥ /
[089|18] vipākaheturaśubhāḥ kuśalāścaiva sāsravāḥ // vakk_2.54 //
[089|19] akuśalāḥ kuśalasāsravāśca dharmā vipākahetuḥ / vipākadharmatvāt /
[089|19-089|20] kasmādavyākṛtā dharmāḥ vipākaṃ na nirvarttayanti /
[089|20] durbalatvāt / pūti bījavat /
[089|21] kasmānnānāsravāḥ / tṛṣṇānabhiṣyanditatvāt / anabhiṣyanditasārabījavat /
[089|21-089|22] apratisaṃyuktā hi kiṃpratisaṃyuktaṃ vipākamabhinirvarttayeyuḥ /
[089|22] śeṣāstūbhayavidhatvānnirvarttayanti /
[089|23] sārābhiṣyanditabījavat /
[089|23-089|24] kathamidaṃ vijñātavyaṃ vipākasya heturvipākaheturāhosvidvipāka eva heturvipākahetuḥ /
[089|24] kiṃ cātaḥ /
[089|24-089|25] yadi vipākasya heturvipākahetuḥ "vīpākajaṃ cakṣuri"ti etanna prāpnoti /
[089|25-089|26] atha vipāka eva heturvipākahetuḥ "karmaṇo vipāka" ityetanna prāpnoti /
[089|26] naiṣa doṣaḥ / "ubhayathāpi yoga" ityuktaṃ prāk //
[089|26-089|27] atha vipāka iti ko 'rthaḥ /
[089|27] visadṛśaḥ pāko vipākaḥ / anyeṣāṃ tu hetūnāṃ sadṛśaḥ pākaḥ /
[089|27-090|01] ekasyobhayatheti vaibhāṣikāḥ /
[090|01] naiva tu teṣāṃ pāko yuktaḥ /
[090|01-090|02] pāko hi nāma santatipariṇāmaviśeṣajaḥ phalaparyantaḥ /
[090|02-090|03] na ca sahābhūsaṃprayuktahetvoḥ santatipariṇāmaviśeṣajaṃ phalamasti /
[090|03] na cāpi sabhāgahetvādīnāṃ phalaparyanto 'sti /
[090|03-090|04] punaḥ punaḥ kuśalādyāsaṃsāraphalatvāt /
[090|04] kāmadhātāvekaskandhako vipākaheturekaphalaḥ pratyayastajjātyādayaśca /
[090|05] dviskandhaka ekaphalaḥ kāyavākkarma tajjātyādayaśca /
[090|05-090|06] catuskandhaka ekaphalaḥ kuśalākuśalāścittacaittāḥ saha jātyādibhiḥ //
[090|06-090|07] rūpadhātāvekaskandhako vīpākaheturekaphalaḥ prāptirasaṃjñisamāpattiśca saha jātyādibhiḥ /
[090|07-090|08] dviskandhaka ekaphalaḥ prathame dhyāne vijñaptiḥ saha jātyādibhiḥ /
[090|08-090|09] catuskandhaka ekaphalaḥ kuśale cetasyasamāhite /
[090|09] pañcaskandhaka ekaphalaḥ samāhite //
[090|09-090|10] ārūpyadhātāvekaskandhako vipākaheturekaphalaḥ prāptirnirodhasamāpatiśca saha jātyādibhiḥ /
[090|10-090|11] catuskandhakaḥ kuśalāścittacaittāḥ tajjātyādayaśca /
[090|11-090|12] asti karma yasyaikameva dharmāyatanaṃ vīpāko vipacyate jīvitendriyam /
[090|12] yasya mana āyatanaṃ tasya dve manodharmāyatane /
[090|12-090|13] evaṃ yasya spraṣṭavyāyatanaṃ yasya kāyāyatanaṃ tasya trīṇi kāyaspraṣṭavyadharmāyatanāni /
[090|13-090|14] evaṃ yasya rūpagandharasāyatanāni /
[090|14] yasya cakṣurāyatanaṃ tasya catvāri cakṣuḥkāyaspraṣṭavyadharmāyatanāni /
[090|15] evaṃ yasya śrotragrāṇajihvāyatanāni /
[090|15-090|16] asti tat karma yasya pañca ṣaṭ saptāṣṭau nava daśaikādaśāyatanāni vipāko vipacyate /
[090|16-090|17] vicitrāvicitraphalatvāt karmaṇo bāhyabījavat /
[090|17] tadyathā bāhyāni vījāni kānicidvicitraphalāni bhavanti /
[090|17-090|18] tadyathā padmadāḍimanyagrodhādīnām /
[090|18] kānicidavicitraphālāni tadyathā yavagodūmādīnām /
[090|19] ekādhvikasya karmaṇastraiyadhviko vipāko vipacyate /
[090|19-090|20] na tu dvaiyadhvikasyāpyekādhviko mā bhūdatinyūnaṃ hetoḥ phalamiti /
[090|20-090|21] ekamekakṣanikasya bahukṣāṇiko nanu viparyayāt /
[090|21-090|22] na ca karmaṇā saha vipāko vipacyate nāpyanantaraṃ samanantarapratyayākṛṣṭatvāt samanantarakṣaṇasya /
[090|22] pravāhāpekṣo hi vipākahetuḥ /
[090|23] atha ka eṣāṃ hetūnāmadhvaniyamaḥ /
[090|23-090|24] ukta eṣāmarthato 'dhvaniyamaḥ natu sūtrita ityataḥ sūtryate /
[090|25] sarvatragaḥ sabhāgaśca dvayadhvagau
[090|26] atītapratyutpannāveva anāgatau na staḥ / uktaṃ cātra kāraṇam /
[090|27] tryadhvagā strayaḥ /
[090|28] sahabhūsaṃprayuktakavipākahetava strikālāḥ / kāraṇahetustu kālaniyamānupadarśanāt /
[090|29] sarvādhvaka ścādhvaviprayuktaśca veditavyaḥ / uktā hetavaḥ /
[090|30] kiṃ punastatphalaṃ yasyaite hetavaḥ /
[091|01] saṃskṛtaṃ savisaṃyoga phalaṃ
[091|02] phalaṃ dharmāḥ / katame / "saṃskṛtā dharmāḥ pratisaṃkhyānirodhaśce"ti śāstram /
[091|02-091|04] evaṃ tarhi phalatvādasaṃskṛtasya hetunā bhavitavyaṃ yasya tat phalaṃ hetutvācca phalena bhavitavyaṃ yasya taddhetuḥ /
[091|04] saṃskṛtasyaiva dharmasya hetuphale bhavataḥ /
[091|05] nāsaṃskṛtasya te // vakk_2.55 //
[091|06] kiṃ kāraṇam / ṣaḍvidhahetvasaṃbhavāt pañcavidhaphalāsaṃbhavācca /
[091|06-091|07] kasmāt mārgo visaṃyogasya kāraṇaheturneṣyate /
[091|07-091|08] yāsmāt sa utpādāvighnabhāvena vyavasthāpito na cāsaṃskṛtamutpattimat /
[091|08] kasyedānīṃ tatphalaṃ kathaṃ vā mārgasya phalam /
[091|09] tadbalena prāpteḥ / prāptireva tarhi mārgasya phalaṃ prāpnoti /
[091|09-091|10] tasyāmeva tasya sāmarthyānna visaṃyogaḥ /
[091|10] anyathā hysya prāptau sāmarthyamanyathā visaṃyoge /
[091|10-091|11] kathamasya prāptau sāmarthyam /
[091|11] utpādanāt / kathaṃ visaṃyoge / prapaṇāt /
[091|11-091|12] tasmānna tāvadasya mārgaḥ kathañcidapi hetuḥ /
[091|12] phalaṃ cāsya visaṃyogaḥ /
[091|12-091|13] athāsatyadhipatiphale kathamasaṃskṛtaṃ kāraṇahetuḥ /
[091|13] utpattyanāvaraṇabhāvena kāraṇahetuḥ /
[091|13-091|14] na cāsya phalamastyadhvavinirmuktasya phalapratigrahaṇadānāsamarthatvāt /
[091|14] naiva hi kvacidasaṃskṛtaṃ bhagavatā heturityuktam /
[091|15] uktaṃ tu paryāyeṇa heturiti sautrāntikāḥ / kathamuktam /
[091|16] "ye hetavo ye pratyayā rūpasyotpādāya te 'pyanityāḥ /
[091|17] anityān khalu hetupratyayān pratītyotpannaṃ rūpaṃ kuto nityam bhaviṣyati"
[091|18] evaṃ yāvaddhi vijñānamiti /
[091|18-091|19] evaṃ tarhi vijñānasyālamabanapratyayo 'pyasaṃskṛtaṃ na prāpnoti /
[091|19] utpādāyetyavadhāraṇāt / prāpnoti /
[091|20] "ye hetavo ye pratyayā vijñānasyotpādāya te 'pyanityā"
[091|21] ityuktaṃ natūktaṃ ye vijñānasya pratyayāḥ tepyanityā iti /
[091|21-091|23] nanu ca hetavo 'pi ya utpādāya ta evānityā iti vacanādasaṃskṛtasyānāvaraṇabhāvamātreṇa kāraṇahetutvāpratiṣedhaḥ /
[091|23-091|24] ukta ālambanapratyayaḥ sūtre na tvanāvaraṇaheturiti na sūtre sidhyatyasaṃskṛtasya hetubhāvaḥ /
[091|24] yadyapi nokto natu pratiṣiddhaḥ /
[091|24-091|25] sūtrāṇi ca bahūnyantarhitānīti kathametannirdhāryate nokta iti /
[091|26] atha ko 'yaṃ visaṃyogo nāma / nanu coktaṃ prāk "pratisaṃkhyānirodha" iti /
[091|27-092|01] tadānīṃ "pratisaṃkhyānirodhaḥ katamo yo visaṃyoga" ityuktamidānīṃ isaṃyogaḥkathamaḥ /
[092|01] yaḥ pratisaṃkhyānirodha ityucyate /
[092|01-092|02] tadidamitaretarāśrayaṃ vyākhyānamasamarthaṃ tatsvabhāvadyotane /
[092|02] tasmādanyathā tatsvabhāvo yaktavyaḥ /
[092|02-092|03] āryaireva tatsvabhāvaḥ pratyātmavedyaḥ /
[092|03] etāvaktu śakyate vaktum nityaṃ kuśalaṃ cāsti dravyāntaram /
[092|03-092|04] tadvisaṃyogaścocyate pratisaṃkhyānirodhaśceti /
[092|04] sarvamevāsaṃskṛtamadravyamiti sautrāntikāḥ /
[092|05] nahi tadrūpavedanādiyat bhāvāntaramasti / kiṃ tarhi / spraṣṭavyābhāvamātramākāśam /
[092|06] tadyathā hyandhakāre pratidhātamavindanta ākāśamityāhuḥ /
[092|06-092|07] utpannānuśayajanmanirodhaḥ pratisaṃkhyāvalenānyasyānutpādaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ /
[092|07-092|08] vinaiva pratisaṃkhyayā pratyayavaikalayādanutpādo yaḥ so /pratisaṃkhyānirodhaḥ /
[092|08-092|09] tadyathā nikāyasabhāgaśeṣasyāntarāmaraṇe /
[092|09] nikāyāntarīyāḥ punarāhuḥ /
[092|09-092|10] anuśayānāmutpattau prajñāyāḥ sāmarthyamato 'sau pratisaṃkhyānirodhaḥ /
[092|10-092|11] yastu punaḥ duḥkhasyānutpādaḥ saḥ utpādakāraṇānuśayavaikalyādeveti na tasminprajñāyāḥ sāmarthyamastyato 'sāvapratisaṃkhyānirodha iti /
[092|12] so 'pi tu nāntareṇa pratisaṃkhyāṃ sidhyatīti pratisamkhyānirodha evāsau /
[092|12-092|13] ya evotpannasya paścādabhāvaḥ sa eva svarasa nirodhādapratisaṃkhyānirodha ityapare /
[092|13-092|14] asyāṃ tu kalpanāyāmanityo 'pratisaṃkhyānirodhaḥ prāpnotyavinaṣṭe tadabhāvāt /
[092|14-092|15] nanu ca pratisaṃkhyānirodho 'pyanityaḥ prāpnoti /
[092|15] pratisaṃkhyāpūrvakatvāt /
[092|15-092|16] na vai sa pratisaṃkhyāpūrvako nahi poūrvaṃ pratisaṃkhyā paścādanutpannānāmanutpādaḥ /
[092|16] kiṃ tarhi /
[092|16-092|17] pūrvameva sa teṣāmanutpādo 'sti /
[092|17-092|18] vinā tu pratisaṃkhyayā ye dharmā utpatsyante tadutpannāyāṃ pratisaṃkhyāyāṃ punarnopapadyanta iti /
[092|18-092|19] etadatra pratisaṃkhyāyā samarthyaṃ yadutākṛtotpattipratibandhānāmutpattipratibandhabhāvaḥ /
[092|19-092|21] yadi narhi anutpāda eva nirvāṇamidaṃ sūtrapadaṃ kathaṃ nīyate "pañcemānīndriyāṇi āsevitāni bhāvitāni bahulīkṛtānyatītānāgatapratyūtpannasya duḥkhasya prahāṇāya saṃvarttanta" iti /
[092|21-092|22] prahāṇaṃ hi nirvāṇamanāgatasyaiva cānutpādo nātītapratyutpannasyete /
[092|22] astyetadevam /
[092|22-092|24] kiṃ tu tadālambanakleśaprahāṇāt duḥkhasya prahāṇamuktaṃ bhagavatā "yo rūpe cchandarāgastaṃ prajahīta /
[092|24-092|25] cchandarāge prahīṇe evaṃ vastadrūpaṃ prahīṇaṃ bhaviṣyati pārijñātaṃ vistareṇa yāvad vijñānami"ti /
[092|25] evaṃ traiyadhvikasyāpi duḥkhasya prahāṇaṃ yujyate /
[092|26] athāpyatītānāgatapratyutpannasya kleśasya prahāṇāyetyucyeta / atrāpyeṣa nayaḥ /
[092|27-092|29] athavā 'yamabhiprāyo bhavedatītaḥ kleśaḥ paurvajanmikaḥ pratyutpannaḥ kleśa aihajanmiko yathā tṛṣṇā vicariteṣvaṣṭādaśa tṛṣṇāvicaritānyatītamadhvānamupādāyetyatītaṃ janmādhikṛtyoktamevaṃ yāvat pratyutpannam /
[092|29-093|01] tenā ca kleśadvayenāsyāṃ santatau bījabhāva āhito 'nāgatasyotpattaye /
[093|01] tasya prahāṇāttadapi prahīṇaṃ bhavati /
[093|01-093|02] yathā vipākakṣayātkarmaṃ kṣīṇaṃ bhavati /
[093|02-093|03] anāgatasya punarduḥkhasya kleśasya vā bījābhāvāt atyantamanutpādaḥ prahāṇam /
[093|03-093|04] anyathā hyatītapratyutpannasya kiṃ prahātavyam /
[093|04] nahi niruddhe nirodhābhimukhe ca yatnaḥ sārthako bhavatīti /
[093|04-093|06] yadyasaṃskṛṭaṃ nāstyeva, yaduktaṃ bhagavatā "ye keciddharmāḥ saṃskṛtā vā 'saṃskṛtā vā virāgasteṣāmagra ākhyāyate" iti kathamasatāmasannagro bhavitumarhati /
[093|06-093|07] na vai nāstyevāsaṃskṛtamiti brūmaḥ /
[093|07] etattu tadīdṛśaṃ yathā 'smābhiruktam /
[093|07-093|08] tadyathā asti śabdasya prāgabhāvo 'sti paścādabhāva ityucyate /
[093|08] atha ca punarnābhāvo bhāvaḥ sidhyati /
[093|08-093|09] evamasaṃskṛtamapi draṣṭavyam /
[093|09-093|10] abhāvo 'pi ca kaścit praśasyatamo bhavati yaḥ sakalasyopadravasyātyantamabhāva ityanyeṣāṃ so 'gra iti praśaṃsāṃ labdhumarhati /
[093|10] vineyānāṃ tasminnupacchandanārtham /
[093|11] yadyapyasaṃskṛtamabhāvamātraṃ syānnirodha āryasatyaṃ na syāt / nahi tatu kiñcidastīti /
[093|12] kastāvadayaṃ satyārthaḥ / nanu cāviparītārthaḥ /
[093|12-093|14] ubhayamapi caitadaviparītaṃ dṛṣṭamāryairyaduta duḥkhaṃ ca duḥkhameveti duḥkhābhāvaścābhāva eveti ko 'syāryasatyatve virodhaḥ kathamabhāvaśca nāma tṛtīyaṃ cāryasatyaṃ syāt /
[093|14-093|15] ustaṃ yathāryasatyaṃ dvitīyasyānantaraṃ dṛṣṭamuddṛṣṭaṃ ceti tṛtīyaṃ bhavati /
[093|15-093|16] yadyasaṃskṛtamabhāvamātraṃ syādākāśanirvāṇālambanavijñānamasadālambanaṃ syāt /
[093|16-093|17] etadatītānāgatasyāstitvacintāyāṃ cintayiṣyāmaḥ /
[093|17] yadi punardravyamevāsaṃskṛtamiṣyeta kiṃ syāt /
[093|17-093|18] kiṃ ca punaḥ syāt /
[093|18] vaibhāṣikapakṣaḥ pālitaḥ syāt /
[093|18-093|19] devatā enaṃ pālayiṣyanti pālanīyaṃ cet maṃsyate /
[093|19] abhūtaṃ tu parikalpitaṃ syāt / kiṃ kāraṇam /
[093|19-093|20] nahi tasya rūpavedanādivat svabhāva upalabhyate nacāpi cakṣurādivatkarma /
[093|20-093|21] amuṣya ca vastuno 'yaṃ nirogha iti ṣaṣṭhīvyavasthā kathaṃ prakalpyate /
[093|21-093|22] nahi tasya tena sārdhaṃ kaścitsaṃbandho hetuphalādibhāvāsaṃbhavāt /
[093|22] pratiṣedhamātraṃ tu yujyate amuṣyābhāva iti /
[093|22-093|23] bhāvāntaratve 'pi yasya kleśasya prāptivicchedāydyo nirodhaḥ prāpyate sa tasyeti vyavadiśyate /
[093|24] tasya tarhi prāptiniyame ko hetuḥ /
[093|24-093|25] "dṛṣṭadharmanirvāṇaprāpto bhikṣuri"tyuktaṃ sūtre /
[093|25] tatra kathamabhāvasya prāptiḥ syāt /
[093|25-093|26] pratipakṣalābhena kleśapunarbhavotpādātyantaviruddhāśraya lābhāt prāptaṃ nirvāṇamityucyate /
[093|26-093|27] āgamaścāpyabhāvamātraṃ dyotayati /
[093|27] evaṃ hyāha /
[093|27-094|01] "yat svalpasya duḥkhasyāśeṣaprahāṇaṃ pratiniḥsargo vyantībhāvaḥ kṣayo virāgo nirodho vyupakṣamo 'staṅgamaḥ anyasya ca duḥkhasyāprati sandhiranutpādo 'prādurbhāvaḥ /
[094|01-094|02] etatkāntametatpraṇītaṃ yaduta srvopādhipraniniḥ sargastṛṣṇākṣayo virāgo nirodho nirvāṇa" miti /
[094|02-094|03] kimevaṃ neṣyate nāsmin prādurbhavbatītyato 'prādurbhāva iti /
[094|03] asamarthāmetāṃ saptamīṃ paśyāmaḥ / kimuktaṃ bhavati /
[094|04-094|05] nāsminprādurbhavatīti yadi satītyabhisaṃbadhyate nityamevāprādurbhāvaprasaṅgo nirvāṇasya nityatvāt /
[094|05-094|06] atha prāpta ityabhisaṃbadhyate yata eva tatprāptiḥ parikalpyate tasminneva saṃmukhībhūte prāpte vā duḥkhasyeṣyatāmaprādurbhāvaḥ /
[094|06-094|07] ayaṃ ca dṛṣṭānta evaṃ sūpanīto bhavati /
[094|08] "pradyotasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya cetasa" iti /
[094|09] yathā pradyotasya nirvāṇamabhāva evaṃ bhagavato 'pi cetaso vimokṣa iti /
[094|09-094|10] abhidharme 'pi coktam "avastukā dharmāḥ katame /
[094|10] asaṃskṛtā dharmā" iti /
[094|10-094|11] avastukā aśarīrā asvabhāvā ityuktaṃ bhavati /
[094|11] nāsyāyamarthaḥ /
[089|411-09411] kastarhi /
[094|11] pañcavidhavastu /
[094|11-094|12] svabhāvavastu yathoktaṃ "yadvastu pratilabdhaṃ samanvāgataḥ sa tena vastune"ti /
[094|12] ālambanavastu /
[094|12-094|13] yathoktaṃ "sarvadharmajñeyā jñānena yathāvastve"ti /
[094|13] saṃyogavastu /
[094|13-094|14] yathoktaṃ "yasmin vastuni anunayaḥ saṃyojanena saṃprayuktaḥ pratighasaṃyojanenāpi tasminni"ti /
[094|14-094|15] hetuvastu yathoktaṃ "savastukā dharmāḥ katame /
[094|15] saṃskṛtā dharmā" iti //
parigrahavastu /
[094|15-094|16] yathoktaṃ "kṣatravastu gṛhavastvi"ti /
[094|16-094|17] tadatra heturvastuśabdenoktastasmādastyevāsaṃskṛtaṃ dravyata iti vaibhāṣikāḥ /
[094|17] tasya tu hetuphale na vidyete iti / gataṃ tāvadetat /
[094|18] athaiṣāṃ phalānāṃ katamat phalaṃ kasya hetoḥ /
[094|19] vipākaphalamantyasya
[094|20] vipākaheturantye 'bhihitatvāt antyaḥ / tasya vipākaphalam /
[094|21] pūrvasyādhipataṃ phalam /
[094|22] kāraṇahetuḥ pūrvamuktatvāt pūrvaḥ / tasyādhipajaṃ phalam /
[094|22-094|23] anāvaraṇabhāvamātreṇāvasthitasya kimādhipatyam /
[094|23-094|24] etadeva aṅgībhāvo 'pi cāsti kāraṇahetostadyathā "pañcasu vijñānakāyeṣudaśānāmāyatanānāṃ bhājanaloke ca karmaṇām /
[094|24-094|25] śrotrādīnāmapyasti cakṣurvijñānotpattau pāraṃparyeṇādhipatyam /
[094|25-094|26] śrutvā draṣṭukāmatotpatte" rityevamādi yojyam /
[094|27] sabhāga sarvatragayorniṣyandaḥ
[094|28] sadṛśaphalatvādanayorniḥṣyandaphalam /
[095|01] pauruṣaṃ dvayoḥ // vakk_2.56 //
[095|02] sahabhūsaṃprayuktakahetvoḥ puruṣakāraphalam / puruṣabhāvavyatirekāt puruṣakāraḥ puruṣaṃ eva /
[095|03] tasya phalaṃ pauruṣam / ko 'yaṃ puruṣakāro nāma / yasya dharmasya yat kāritram /
[095|04] puruṣakāra iva hi puruṣakāraḥ / tadyathā kākajaṅghā oṣadhirmattahastī manuṣya iti /
[095|05] kimanyeṣāmapyasti puruṣakāraphāmutāho dvayoreva /
[095|05-095|06] anyeṣāmapyastyanyatra vipākahetoḥ /
[095|06-095|07] yasmātsahotpannaṃ vā samanantarotpannaṃ vā puruṣakāraphalaṃ bhavati /
[095|07] na caivaṃ vipākaḥ / tasyāpyasti viprakṛṣṭapuruṣakāraphalam /
[095|07-095|08] yathā karṣakāṇāṃ sasyamityapare /
[095|09] kiṃ punaridaṃ vipākaphalaṃ nāma kiṃ yāvadadhipatiphalam /
[095|10] vipāko 'vyākṛto dharmaḥ /
[095|11] anivṛtāvyākṛto hi dharmaḥ vipākaḥ / asattvākhyo 'pi syādata āha /
[095|12] sattvākhyaḥ
[095|13] aupacayiko 'pi syāt naiḥṣyandiko 'pyat āha /
[095|14] vyākṛtodbhavaḥ /
[095|15] kuśalākuśalaṃ hi vipākaṃ prati vyākaraṇādvyākṛtam /
[095|15-095|16] tasmādya utarakālaṃ bhavati na saha nāntaraṃ sa vipākaḥ /
[095|16] etadvipākasya lakṣaṇam /
[095|16-095|17] kasmādasattvākhyo 'rthaḥ karmajo na vipākaḥ /
[095|17] sādhāraṇatvāt / anyo 'pi hi tattathaiva paribhoktuṃ samarthaḥ /
[095|18] asādhāraṇastu vipākaḥ / nahyanyakṛtasya karmaṇo 'nyo vipākaṃ pratisaṃvedayate /
[095|18-095|19] adhipatiphalaṃ kasmāt pratisaṃvedayate /
[095|19] sādhāraṇakarmasaṃbhūtatvāt /
[095|20] niḥṣyando hetusadṛśaḥ /
[095|21] hetoryaḥ sadṛśo dharmaḥ sa niṣyandaphalam / tadyathā sabhāgasarvatragahetvoḥ /
[095|21-095|22] yadi sarvatragahetorapi samānaṃ phalaṃ kasmānna sabhāgahetoreveṣyate /
[095|22-095|23] yasmāt bhūmitaḥ kliṣṭatayā cāsya sādṛśyaṃ natu prakārataḥ /
[095|23-095|24] yasya tu prakārato 'pi sādṛśyaṃ so 'bhyupagamyata eva sabhāgahetuḥ /
[095|24-095|25] atha eva yo yasya sabhāgahetuḥ sarvatragaheturapi sa tasyeti catuṣkoṭikaḥ kriyate /
[095|25] prathamā koṭirasarvatragaḥ sabhāgahetuḥ /
[095|25-095|26] dvitīyā 'nyanaikāyikaḥ sarvatragahetuḥ /
[095|26] tṛtīyaikanaikāyikaḥ sarvatragahetuḥ /
[095|26-095|27] caturthyatānākārānsthāpayitveti /
[096|01] visaṃyogaḥ kṣayo dhiyā // vakk_2.57 //
[096|02] kṣayo nirodhaḥ / dhīḥ prajñā / tenā pratisaṃkhyā nirodho visaṃyogaphalamityuktaṃ bhavati /
[096|03] yadvalājjāyate yattatphalaṃ puruṣakārajam /
[096|04-096|05] tadyathā adharabhūmikasya prayogacittasyoparibhūmikaḥ samādhiḥ sāsravasyānāsravo dhyānacittasya nirmāṇacittamityevamādi /
[096|05-096|06] pratisaṃkhyānirodhastu yadvalāt prāpyata iti vaktavyam /
[096|07-095|607] apūrvaḥ saṃskṛtasyaiva saṃskṛto 'dhipateḥ phalam // vakk_2.58 //
[096|08] pūrvotpannādanyaḥ saṃskṛto dharmaḥ saṃskṛtasyaiva sarvasyādhipatiphalam /
[096|08-096|09] puruṣādhipatiphalayoḥ kiṃ nānā kāraṇam /
[096|09] kartuḥ puruṣakāraphalam / akarturapyadhipatiphalam /
[096|10] tadyathā śilpini śilpaṃ puruṣakāraphalamadhipatiphalaṃ ca / anyeṣāmadhipatiphalameva /
[096|11] athaiṣāṃ hetūnāṃ katammo hetuḥ kasminkāle phalaṃ pratigṛhṇāti dadāti vā /
[096|12] vartamānāḥ phalaṃ pañca gṛhṇanti
[096|13] nātītāḥḥ pratigṛhītatvānnāpyanāgatā niṣpuruṣakāratvāt / kāraṇaheturapyevam /
[096|13-096|14] sa tu nāvaśyaṃ saphala iti nocyate /
[096|15] dvau prayacchataḥ /
[096|16] sahabhūsaṃprayuktakahetū varttamānau phalaṃ prayacchataḥ /
[096|16-096|17] samānakālameva hyanayeḥ phaladānagrahaṇam /
[096|18] varttamānābhyatītau dvau [096|19] phalaṃ prayacchataḥ sabhāgasarvatragahetū / yuktaṃ tāvadyadatītāviti /
[096|19-096|20] atha kathaṃ varttamānau niṣyandaphalaṃ prayacchataḥ /
[096|20] samanantaranivarttanāt /
[096|20-096|21] nivṛtte tu phale tau cābhyatītau bhavataḥ /
[096|21] phalaṃ cāpi dattaṃ na punastadeva dattaḥ /
[096|21-096|22] asti kuśalaḥ sabhāgahetuḥ phalaṃ pratigṛhṇāti na dadātīti catuṣkoṭikaḥ /
[096|22-096|23] prathamā koṭiḥ kuśalamūlāni samucchindan yāḥ prāptīḥ sarvapaścādvijahāti /
[096|23-096|24] dvitīyā kuśalamūlāni pratisaṃdadhāno yāḥ sarvaprathamaṃ pratilabhate /
[096|24] evaṃ tu vaktavyam /
[096|24-096|25] syāttā eva pratisaṃdadhānasya tṛtīyā asamucchinnakuśalamūlasya śeṣāsvavasthāsu /
[096|25] caturthyatānākārān sthāpayitvā /
[096|26] akuśalasya tu prathamā koṭiḥ /
[096|26-096|28] kāmavairāgyamanuprāpnuvan yāḥ prāptīḥ sarvapaścādvijahāti dvitīyā kāmavairāgyāt parihīyamāṇo yāḥ sarvaprathamaṃ pratilabhate /
[096|28] evaṃ tu vaktavyam /
[096|28-096|29] syāttā eva parihīyamāṇasya /
[096|29] tṛtīyā kāmāvītarāgasya śeṣāsvavasthāsu /
[096|29-097|01] caturthyatānākārān sthāpayitvā /
[097|01-097|02] evaṃ nivṛtāvyākṛtasyāpyarhattvaprāptiparihāṇito yathāyogaṃ yojyam /
[097|02] anivṛtāvyākṛtasya paścātpādakaḥ /
[097|02-097|03] yāstāvat dadāti pratigṛhṇātyapi saḥ /
[097|03] syāt pratigṛhṇāti na dadātyarhataścaramāḥ skndhāḥ /
[097|03-097|04] sālambananiyamena tu kṣaṇaśaḥ /
[097|04] kuśalaḥ sabhāgahetuḥ phalaṃ pratigṛhlāti na dadātīti / catuṣkokṭikaḥ /
[097|05] prathamā koṭiḥ kuśalacittānantaraṃ kliṣṭamavyākṛtaṃ vā cittaṃ saṃmukhīkarotīti /
[097|06] dvitīyā viparyayāt / tṛtīyā kuśalacittānantaraṃ kuśalameva /
[097|06-097|07] caturthyatānākārān sthāpayitvā /
[097|07] evamakuśalādayo 'pi yojyāḥ / kathaṃ punaḥ phalaṃ pratigṛhītaṃ bhavati /
[097|08] tasya bījabhāvopagamāt /
[097|09] eko 'tītaḥ prayacchati // vakk_2.59 //
[097|10] vipākaheturatīta eva phalaṃ prayacchati / yasmānna saha vā samanantaro vā 'sti vipākaḥ /
[097|11] punaranye caturvidhaṃ phalamāhuḥ / pratiṣṭhāphalam /
[097|11-097|12] yathā jalamaṇḍalaṃ vāyumaṇḍalasya yāvattṛṇādayaḥ pṛthivyāḥ /
[097|12] prayogaphalam / yathā 'śubhāyā yāvadanutpādajñānam /
[097|13] sāmagrīphalam / yathā cakṣurādīnāṃ cakṣurvijñānādīni / bhāvanāphalam /
[097|13-097|14] yathā rūpāvacarasya cittasya nirmāṇam /
[097|14-097|15] etattu puruṣakārādhipatiphalayorantarbhūtam /
[097|15] uktā hetavaḥ phalāni ca //
[097|16-097|17] tatra katame dharmāḥ katibhiḥ hetubhirutpadyanta ityāha samāsata ime caturvidhā dharmāstadyathā kliṣṭā dharmā vipākajāḥ prathamānāsravāstebhyaśca śeṣāḥ /
[097|17-097|18] ke punaḥ śeṣāḥ /
[097|18] vipākavarjyāḥ avyākṛtāḥ prathamānāsravakṣaṇavarjyāśca kuśalā iti /
[097|18-097|19] ete caturvidhā dharmāḥ /
[097|20-097|21] kliṣṭā vipākajāḥ śeṣāḥ prathamāryā yathākramam / vipākaṃ sarvagaṃ hitvā tau sabhāgaṃ ca śeṣajāḥ // vakk_2.60 //
[097|22] kliṣṭā dharmā vipākahetuṃ hitvā śeṣebhyaḥ pañcabhyo jāyante /
[097|22-097|23] vipākajā sarvatragahetuṃ hetvā śeṣebhyaḥ pañcabhya eva /
[097|23-097|24] śeṣā dharmāstau vipākasarvatragahetū hitvā śeṣebhyaścaturbhryo jāyante /
[097|24-097|25] prathamānāsravāstau ca vipākasarvatragahetū sabhāgahetuṃ ca hitvā śeṣebhyaḥ tribhyo jāyante /
[097|26] katame ime dharmāścaturvidhā nirdiṣṭā ityāha
[097|27] cittacaittāḥ
[097|28] atha ye cittaviprayuktā rūpiṇaśca dharmāste kathamityāha /
[097|29] tathā 'nye 'pi saṃprayuktakavarjitāḥ /
[097|30-098|01] prayuktakahetunaikena varjitāḥ anye 'pi kliṣṭādayo dharmāstathaivotpadyante yathā cittacaīttāḥ /
[098|01] tatra kliṣṭāścatubhryo vipākajāśca /
[098|01-098|02] śeṣāstribhyaḥ prathamānāsravā dvābhyām /
[098|02] ekahetusaṃbhūto nāsti dharmaḥ //
samāpto hetuvistaraḥ //
[098|03] pratyayāḥ katame /
[098|04] catvāraḥ pratyayā uktāḥ
[098|05] kvavoktāḥ / sūtre / "catasraḥ pratyayatāḥ /
[098|05-098|06] hetupratyayatā samanantarapratyayatā ālambanapratyayatā adhipatipratyayatā ce"ti /
[098|06] pratyayajātiḥ pratyayatā / tatra
[098|07] hetvākhyaḥ pañca hetavaḥ // vakk_2.61 //
[098|08] kāraṇahetuvarjyāḥ paṇyca hetavo hetupratyayaḥ /
[098|09] cittacaittā acaramā utpannāḥ samanantaraḥ /
[098|10] arhataḥ paścimānapāsyotpannāścittacaittāḥ samanantarapratyayaḥ /
[098|10-098|11] samaścāyamanantaraśca pratyaya iti samanantarapratyayaḥ /
[098|11] ata eva rūpaṃ na samanantarapratyayo viṣamotpatteḥ /
[098|12-098|13] tathāhi kāmāvacarasya rūpasyānantaraṃ kadācit kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ cāvijñaptirūpamutpadyate kadācitkāmāvacaraṃ cānāsravaṃ ceti vyākulo rūpasaṃmukhībhāvaḥ /
[098|14-098|15] avyākulastu samanantarapratyayaḥ aniruddha evaikasminnaupa cayikarūpasantāne dvitīyotpatteriti bhadantavasumitraḥ /
[098|15] alpabahutarotpatteriti bhadantaḥ /
[098|15-098|16] kadāciddhi mahato rūpādalpamutpadyate /
[098|16] tadyathā palālarāśerbhasma / kadācidalpādvahūtpadyate /
[098|16-098|17] tadyathā vaṭanikāyāḥ krameṇa yāvadanekaśākhāvaroho nyagrodha iti /
[098|17-098|18] nanu cāsti caittānā mapyalpabahutarotpattiḥ /
[098|18-098|19] kuśalākuśalāvyākṛteṣu cittesu savitarkasavicārādau ca samādhitraye /
[098|19] asti jātyantaraṃ prati na svajātim /
[098|19-098|20] nahi kadācidvahutarā vedanotpadyate saṃjñādayo vā /
[098|20-098|21] kiṃ punaḥ svajātereva samanantarapratyayo bhavati /
[098|21] naitadasti /
[098|21-098|22] sakala eva kalāpaḥ sakalasya kalāpāntarasya samanantarapratyayo natvalpakādvedanādidravyāt prabhūtaṃ vedanādi dravyamutpadyata ityetāvadevātrottam /
[098|23] santānasabhāgikāstu manyante "svajātereva samanantarapratyayaḥ /
[098|23-098|24] tadyathā cittaṃ cittasyaiva vedanā vedanāyā eve"ti vistaraḥ /
[098|24-098|26] yadā tvakliṣṭāntaraṃ kliṣṭamutpadyate tasya kleśasya pūrvaniruddhaḥ kleśaḥ samanantarapratyayastadyathā nirodhasamāpatticittaṃ vyutthānacittasyeti /
[098|26] tadetanna vatsryate /
[098|26-098|27] prathamānāsravacittānutpattiprasaṅgat cittaviprayuktā api saṃskārāḥ /
[098|27-098|29] ata eva vyākulasaṃmukhībhāvānna samanantarapratyayastraivātukāpratisaṃyuktānāṃ yugapat saṃmukhībhāvāt / [098|29] kasmādanāgato neṣyate samanantarapratyayaḥ /
[098|29-099|01] vyākulatvādanāgatasyādhvanaḥ pūrvottaratā 'bhāvāt /
[099|01-099|02] kathaṃ tarhi bhagavān jānāti amuṣyānāgatattyānantaramidamanāgataṃ bhāvīti /
[099|02] atītasāṃpratānumānāt /
[099|02-099|03] atītaṃ kilādhvānaṃ paśyati bhagavānevañjātīyakātkarmaṇaḥ evañjātīyako vīpākaḥ utpanno dharmādvā dharmaḥ /
[099|04] idaṃ cāpi saṃpratyevañjātīyakaṃ karma /
[099|04-099|05] tasmādato 'pyevañjātīyako vipāka utpatsyate dharmādvā dharma iti jānāti /
[099|05] nacānyat jñānamānumānikaṃ bhavati /
[099|05-099|07] yasmādatītasāṃpratānumānena bhagavān vikīrṇānyanāgatāni dravyāṇi pratyakṣamīkṣitvā jānātyanena pudgalenaivaṃvidhaṃ karma kurvatedamanāgataṃ phalaṃ parigṛhītamiti /
[099|07-099|08] evaṃ tarhi bhagavān pūrvāntamadṛṣṭvā 'parāntaṃ na jānīyāt /
[099|08] anye punarāhuḥ /
[099|08-099|10] phalacihnabhūtaḥ sattvānāṃ santatau cittaviprayuktaḥ saṃskāraviśeṣo 'sti yaṃ vyavalokya bhagavānanāgataṃ jānātyasaṃmukhīkṛtvāpi dhyānamabhijñāṃ ceti /
[099|10-099|11] naimiktiko hi nāma bhagavān syādevaṃ sati na punaḥ sākṣātkārī /
[099|11] tasmātsarvamicchāmātreṇa bhagavān jānātīti sautrāntikāḥ /
[099|12] "acintyo hi buddhānāṃ buddhiviṣaya" ityuktaṃ bhagavatā /
[099|12-099|13] atha asatyanāgatasya kramaniyamāvasthāne kasmādagradharmānantaraṃ duḥkhe dharmajñānakṣāntirevotpadyate nānyo dharmaḥ /
[099|14] evaṃ yāvadvarjo pamānantaraṃ kṣayajñānamevotpadyate nānyo dharma iti /
[099|15] yasya yatpratibaddha utpādaḥ sa tasyānantaramutpadyate /
[099|15-099|16] tadyathā vījādīnāmaṅkurādayo vināpi samanantarapratyayeneti /
[099|16] kasmādarhataścaramāścittacaittā na samanantarapratyayaḥ /
[099|17] anyacittāsaṃbandhanāt /
[099|17-099|18] nanu caivaṃ samanantaraniruddhaṃ cittaṃ mano bhavatītyanantara vijñānābhāvāt mano 'pi caramaṃ cittaṃ na prāpnoti /
[099|18-099|19] āśrayabhāvapratibhāvitaṃ mano na kāritraprabhāvitamityastyevāśrayabhāvaḥ /
[099|19-099|20] kāraṇāntaravaikalyāttu vijñānāntaraṃ notpadyata iti /
[099|20-099|21] kāritraprabhāvitastu samanantarapratyayastena yo dharmaḥ phalaṃ kpratigṛhītaḥ sa sarvairapi dharmaīḥ sarvaprāṇibhirvā na śakyaṃ pratibnddhuṃ yathā notpadyate /
[099|21-099|22] ye dharmāścittasamanantarāścittanirantarā api te /
[099|22] catuṣkoṭikaḥ /
[099|22-099|23] prathamā koṭiracittakāyāḥ samāpattervyutthāna cittaṃ dvitīyādayaśca samāpattikṣaṇāḥ /
[099|23-099|24] dvitīyā koṭiḥ prathamasya samāpattikṣaṇasya sacittakāyāścāvasthāyā jātyādayaḥ /
[099|24-099|25] tṛtīyā koṭiḥ prathamaḥ samāpattikṣaṇaḥ sacittikā cāvasthā /
[099|25-099|26] caturthī koṭi dvīrtīyādīnāṃ samāpattikṣaṇānāṃ jātyādayo vyutthānacittasya ca /
[099|26-099|27] ye dharmāścittasamanantarāḥ samāpattinirantarā api te /
[099|27] catuṣkoṭikaḥ /
[099|27-100|01] ye tṛtīyāvaturthyau te prathamādvitīye ye prathamādvitīye te tṛtīyācaturthyau karttavye /
[100|01-100|02] kathamidānīṃ dūrāntaravicchinnaṃ vyutthānacittaṃ samāpatticittasya samanantaramityucyate /
[100|02] cittāntarāvyavahitatvāt //
uktaḥḥ samanantarapratyayaḥ //
[100|03] ālambanaṃ sarvadharmāḥ /
[100|04] yathāyogaṃ cakṣurvijñānasya sasaṃprayogasya rūpam / śrotravijñānasya śabdaḥ /
[100|04-100|05] grāṇavijñānasya gandhaḥ /
[100|05] jihvāvijñānasya rasaḥ / kāyavijñānasya spraṣṭavyam /
[100|05-100|06] mannovijñānasya sarvadharmāḥ /
[100|06] yo dharmo yasya dharmasyālambanaṃ na kadācitsa dharmastaddharmasya nālambanam/
[100|07] anālambyamāno 'pi tathālakṣaṇatvād /
[100|07-100|08] yathā 'nidhyamānamapīndhanamucyate kāṣṭhādikaṃ tathālakṣāṇatvāditi /
[100|08-100|09] ta ete cittacaitā dharmā āyatanadravyalakṣaṇaniyamenālambane yathāsvaṃ niyatāḥ /
[100|09] kimāśrayaniyamenāpi niyatāḥ / omityāha /
[100|09-100|10] utpannāstvāśrayasahitā anutpannā hyatītā āśrayaviśliṣṭāḥ /
[100|10] atītā apyāśrayasahitā ityapare //
[100|11] ukta ālambanapratyayaḥ //
[100|12] kāraṇākhyo 'dhipaḥ smṛtaḥ // vakk_2.62 //
[100|13] ya eva kāraṇahetuḥ sa evā dhipatipratyayaḥ /
[100|13-100|14] adhiko 'yaṃ pratyaya ityadhipatipratyayaḥ /
[100|14-100|15] ālambanapratyayo 'pi savandharmāḥ adhipatipratyayo 'pīti kimastyādhikyam /
[100|15] na jātu sahabhuvo dharmā ālambanaṃ bhavanti /
[100|15-100|16] bhavanti tvadhipati pratyaya ityasyaivādhikyam /
[100|16] adhikasya vā pratyayaḥ /
[100|16-100|17] sarvaḥ sarvasya saṃskṛtasya svabhāvavarjyasya /
[100|17] syāddharmo dharmasya caturbhirapi pratyayairna pratyayaḥ /
[100|17-100|18] syātsvabhāvaḥ svabhāvasya parabhāvo 'pi /
[100|18] syātsaṃskṛtamasaṃskṛtasyāsaṃskṛtaṃ cāsaṃskṛtasya /
[100|19-100|18] athaite pratyayāḥ kāritraṃ kurvantaḥ kimavasthe dharme kurvanti /
[100|19-100|20] hetupratyayastāvat pañcavidha uktaḥ /
[100|20] tatra
[100|21] nirudhyamāne kāritraṃ dvī hetū kurutaḥ /
[100|22] nirudhyamānaṃ nāma varktamānam / nirodhābhimukhatvāt /
[100|22-100|23] tatra sahabhūsaṃprayuktakahetu kāritraṃ kurutaḥ /
[100|23] sahotpanne 'pi phale tayorvyāpāraḥ /
[100|24] trayaḥ /
[100|25] jāyamāne
[100|26] jāyamānaṃ nāmānāgatamutpādābhimukham /
[100|26-100|27] tatra sabhāgasarvatragavipākahetavaḥ kāritraṃ kurvanti /
[100|27] evaṃ tāvaddhetupratyayaḥ /
[101|01] tato 'nyau tu pratyayau tadviparyayāt // vakk_2.63 //
[101|02-101|03] yena kāritranyāyena hetupratyayau dvidhā kṛtvoktastadviparyayātsamanatarapratyayālambanapratyayau veditavyau /
[101|03-101|04] samantarapratyayo jāyamāne kāritraṃ karotyavakāśadānāt /
[101|04] ālambanapratyayo nirudhyamāne / varttamānaiścittacaitairgrahaṇāt /
[101|04-101|05] adhipatipratyayastu sarvasyāmavasthāyāmanāvaraṇabhāvenāvasthita ityetadevāsya kāritram //
[101|06] uktāḥ sakāritrāḥ pratyayāḥ //
[101|07] atha katamo dharmaḥ katibhiḥ pratyayairutpadyate /
[101|08] caturbhiścattacaittā hi
[101|09] tatra hetupratyaya eṣāṃ sarve pañca hetavaḥ /
[101|09-101|10] samantarapratyayaḥ pūrvakāścittacaittā anyairavyavahitāḥ /
[101|10] ālambanapratyayo yathāyogaṃ pañca viṣayāḥ sarve dharmāśca /
[101|10-101|11] adhipatipratyayaḥ svabhāvarjyāḥ sarvadharmāḥ /
[101|12] samāpattidvayaṃ tribhiḥ /
[101|13] nirodhāsaṃjñisamāpattyo rālambanapratyayo nāsti / nahi te ālambike /
[101|13-101|14] hetupratyayastutayordvividho hetuḥ /
[101|14-101|15] sahabhūhetuśca jātyādayaḥ sabhāgahetuśca pūrvotpannā samānabhūmikāḥ kuśalā dharmāḥ /
[101|15] samanantarapratyayaḥ sasaṃprayogaṃ samāpatticittam /
[101|15-101|16] adhipatipratyayaḥ pūrvavat /
[101|16] cittābhisaṃskārajatvādete samāpattī cittasamanantare /
[101|16-101|17] cittotpattivibandhakatvāt na samanantarapratyayaḥ /
[101|18] dvābhyāmanye tu jāyante
[101|19-101|20] anye tu viprayuktā rūpiṇaśca dharmā hetvadhipatipratyayābhyāṃ jāyante yathāvihitameva /
[101|20-101|21] āha tu "pratyayebhyo bhāvā upajāyante na punaḥ sarvasyaiva jagataḥ īśvarapuruṣapradhānādikaṃ kāraṇamiti /
[101|21] ko 'tra hetuḥ / yadi khalu hetukṛtāṃ siddhiṃ manyase /
[101|22] nanu ca atha evāsya vādasya vyudāsaḥ prāpnotyekaṃ kāraṇamīśvarādikaṃ sarvasyeti /
[101|23] apica
[101|24] neśvarādeḥ kramādibhiḥ // vakk_2.64 //
[101|25] yadi hyekameva kāraṇamīśvaraḥ syādanyadvā yugapatsarveṇa jagatā bhavitavyaṃsyāt /
[101|26] dṛśyate ca bhāvānāṃ kramasaṃbhavaḥ /
[101|26-101|27] sa tarhi cchandavaśā dīśvarasya syādayamidānīmutpadyatāmayaṃ nirudhyatāmayaṃ paścāditi /
[101|27] cchandabhedāttarhi siddhamanekaṃ kāraṇaṃ syāt /
[101|27-102|01] sa cāpi cchandarbhedo yugapatsyāttaddhetorīśvarasyābhinnatvāt /
[102|01-102|02] kāraṇāntarabhedāpekṣaṇe vā neśvara eva kāraṇaṃ syāt /
[102|02-102|04] teṣāmapi ca kramotpattau kāraṇāntarabhedāpekṣaṇādanavasthāprasaṅga syādityanantarabhedāyāḥ kāraṇaparaṃparāyā anāditvābhyupagamādayamīśvarakāraṇādhimuktaḥ śākyayūrvīyameva nyāyaṃ nātivṛttaḥ syāt /
[102|04-102|05] yogapadye 'pīśvaracchandānāṃ jagato na yaugapadyam /
[102|05] yathācchandamutpādanādi ti cet / na /
[102|05-102|06] teṣāṃ paścādviśeṣābhāvāt /
[102|06] kaśca tāvadīśvarasyeyatā sargaprayāsenārthaḥ /
[102|06-102|08] yadi prītistāṃ tarhi nāntareṇopāye śaktaḥ kartumiti na tasyāmīśvaraḥ syāttathaiva cānyasmin /
[102|08-102|09] yadi ceśvaro narakādiṣu prajāṃ bahubhiścetibhirūpasṛṣṭāṃ sṛṣṭvā tena prīyate namo 'stu tasmai tādṛśāyeśvrāya /
[102|09] sugītaścāyaṃ tamārabhya śloko bhavati /
[102|10] "yannirdahati yattīkṣṇo yadugro yatpratāpavān /
[102|11] māṃsaśoṇitamajjādo yattato rudra ucyata" iti /
[102|12-102|13] ekaṃ khalvapi jagataḥ kāraṇaṃ parigṛhṇatā 'nyeṣāmarthānāṃ pratyakṣaḥ puruṣakāro nihgṛhṇtaḥ syāt /
[102|13] sahāpi ca kāraṇaiḥ kāraka mīśvaraṃ kalpayatā kevalo bhaktivādaḥ syat /
[102|14] kāraṇebhyo 'nyasya tadutpattau vyāpārādarśanāt /
[102|14-102|15] sahakāriṣu cānyeṣu kāraṇeṣvīśvaro neśvaraḥ syāt /
[102|15] athādisarga īśvarahetukaḥ /
[102|15-102|16] tasyāpyanyānapekṣatvādīśvaravadanāditvaprasaṅga /
[102|16] evaṃ pradhāne 'pi yathāyogaṃ vācyam /
[102|16-102|17] tasmānna lokasyaikaṃ kāraṇamasti /
[102|17] svānyevaiṣāṃ karmāṇi tasyāṃ tasyāṃ jātau janayanti /
[102|17-102|18] akṛtabuddhayastu varākāḥ svaṃ svaṃ vipākaphalaṃ cānubhavanta īśvaramaparaṃ mithyā parikalpayanti /
[102|19] gatametadyattu khalu taduktaṃ "dvābhyāmanye tu jāyanta" iti /
[102|20] atha kathaṃ bhūtāni bhūtānāṃ hetupratyayaḥ /
[102|21] dvidhā bhūtāni taddhetuḥ
[102|22] bhūtaheturityarthaḥ / sabhāgasahabhūhetubhyāṃ
[102|23] bhautikasya tu pañcadhā /
[102|24] bhautikasya tu bhūtāni pañcaprakāro hetuḥ / katham /
[102|25] "jananānniḥśrayāt sthānādupastambhogavṛṃhaṇāt"
[102|26] so 'yaṃ kāraṇahetureva punaḥ paṇycadhā bhinnaḥ /
[102|26-102|27] jananahetustebhya utpatteḥ /
[102|27-102|28] niśrayaheturjātasya bhūtānuvidhāyitvāt puruṣakāraphalādācāryādiniḥśrayavat /
[102|28] pratiṣṭhāheturādhārabhāvāt / citrakṛtyavat /
[103|01] upastambhaheturanucchedahetutvāt /
[103|01-103|02] evameṣāṃ janmavikārādhārasthitivṛddhihetutvamākhyātaṃ bhavati /
[103|03] tridhā bhautikamanyonyaṃ /
[103|04] hetusahabhūsabhāgavipākahetubhiḥ kāraṇaheturaviśeṣayattitvāt na sarvadā gaṇyate /
[103|04-103|05] tatra sahabhūheturanyonyaṃ cittānuparivartti kāyavākkarma /
[103|05] nānyadupādāyarūpam /
[103|05-103|06] sabhāgahetuḥ sarvaṃ pūrvotpannaṃ sabhāgasya /
[103|06] vipākaheturyasya vākkarmaṇaścakṣurādayo vipākaḥ /
[103|07] bhūtānāmekadhaiva tat // vakk_2.65 //
[103|08] bhūtānāṃ tu tadbhūtikaṃ rūpaṃ vipākahetureva yasya kāyavākkarmaṇo bhūtāni vipākāḥ /
[103|09-103|10] abhedena cittacaittāḥ samanantarapratyaya uktā niyamastu noktaḥ kasya cittasyānantaraṃ kasyotpaktiriti /
[103|10] sa idānīṃ vaktavyaḥ /
[103|10-103|11] tatra tāvat samāsena dvādaśa cittāni /
[103|11] kimarthamityāha
[103|12] kuśalākuśalaṃ kāme nivṛtānivṛtaṃ manaḥ /
[103|13] kāmadhātau catvāri cittāni /
[101|13] kuśalamakuśalaṃ nivṛtāvyākṛtamanivṛtāvyākṛtaṃ ca /
[103|14] rūpārūpyeṣvakuśalādanyatra
[103|15] rūpadhātāvakuśalaṃ nāsti / trīṇi santi / evamārūpyadhātau /
[103|15-103|16] ityetāni sānusravāṇi daśa cittāni bhavanti /
[103|17] anāsravaṃ dvidhā // vakk_2.66 //
[103|18] śaikṣamaśaikṣaṃ ca / evametāni dvādaśa cittāni bhavanti / tatra
[103|19] kāme nava śubhāccittāccittāni
[103|20] anantaramiti paścādvakṣyati /
[103|20-103|21] kāmadhātau yatkuśalaṃ cittaṃ tasmādanantaraṃ nava cittānyutpadyante /
[103|21] svabhūmikāni catvāri / rūpāvacare dve /
[103|21-103|22] samāpattikāle kuśalaṃ pratisandhikāle nivṛtam /
[103|22] ārūpyāvacaraṃ nivṛtameva pratisandhikāle /
[103|22-103|23] ativiprakṛṣṭatvāt na kuśalam /
[103|23] ārūpyā hi kāmadhātoścatasṛbhirdūratābhirdūre /
[103|23-103|24] āśrayākārālambanapratipakṣadūratābhiḥ /
[103|24] śaikṣamaśaikṣaṃ ceti /
[103|25] aṣṭābhya eva tat /
[103|26] tatra punaḥ kāmāvacaraṃ kuśalaṃ cittamaṣṭābhyaḥ samanantaramutpadyate /
[103|26-103|27] svabhūmikebhyaścaturbhyo rūpāvacarābhyāṃ dvābhyām /
[103|27] kuśalācca vyutthānakāle / [103|27-103|28] nivṛtācca kliṣṭasamāpattyutpīḍitasyādhārakuśalabhūmisaṃśrayaṇāt /
[103|28] śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca vyutthānakāle /
[104|01] daśabhyo 'kuśalaṃ
[104|02-104|03] śaikṣāśaikṣe hitvā kāmadhātau hi pratisandhimukhataḥ sarvebhyo rūpārūpyacittebhyaḥ samanantaramakuśalaṃ cittamutpadyate /
[104|04] tasmāccatvāri /
[104|05] akuśalāccittāt samanantaraṃ cittānyutpadyante svabhūmikānyeva /
[104|05-104|06] yathā 'kuśalamuktaṃ kāmadhātau
[104|07] nivṛtaṃ tathā // vakk_2.67 //
[104|08] daśabhya eva samanantaram / tasmācca punaścatvāryeva /
[104|09] pañcabhyo 'nivṛtaṃ
[104|10] kāma iti varttate / anivṛtāvyākṛtaṃ cittaṃ pañcabhyaḥ samanantaramutpadyate /
[104|10-104|11] svabhūmikebhya ścaturbhyo rūpāvacarācca kuśalānnirmāṇacittam /
[104|12] tasmātsapta cittānyanantaram /
[104|13] anivṛtāvyākṛṭātkāmāvacarātsvabhūmikāni catvāri / rūpāvacare dve /
[104|13-104|14] kuśalaṃ nirmāṇacittādanantaram /
[104|14] kliṣṭam pratisandhikāle /
[104|14-104|15] ārūpyāvacaraṃ ca kliṣṭam pratisandhikāla eva /
[104|16] rūpe daśaikaṃ ca śubhāt
[104|17] rūpe dhātau yatkukśalaṃ cittaṃ tasmādanantaramekādaśa cittānyutpadyante /
[104|17-104|18] ārupyāvacaramanivṛtāvyākṛtaṃ varjayitvā /
[104|19] navabhyastadanantaram // vakk_2.68 //
[104|20] rūpāvacaraṃ tu kuśalaṃ cittaṃ navabhyaḥ samanantaramutpadyate /
[104|20-104|21] kāmāvacaraṃ kliṣṭadvayamārupyāvacaraṃ cānivṛtāvyākṛtaṃ hitvā /
[104|22] aṣṭābhyo nivṛtaṃ
[104|23] nivṛtāvyākṛtaṃ rūpāvacaraṃ cittamaṣṭabhya utpadyate /
[104|23-104|24] kāmāvacaraṃ kliṣṭadvayaṃ śaikṣāśaikṣe ca sthāpayitvā /
[104|25] tasmāt ṣaṭ
[104|26] rūpāvacarānnivṛtāvyākṛtādanantaraṃ ṣaṭ /
[104|26-104|27] svabhūmikāni trīṇi kāmāvacarāṇi cānivṛtāvyākṛtaṃ muktvā /
[104|28] tribhyo 'nivṛtaṃ punaḥ /
[104|29] rūpāvacaramanivṛtāvyākṛtaṃ tribhyaḥ svabhūmikebhya eva /
[105|01] tasmāt ṣaṭ
[105|02] svabhūmikāni trīṇi / kāmāvacare ca kliṣṭe / ārūpyāvacaraṃ ca /
[105|02-105|03] yathā rūpadhātāvanivṛtāvyākṛtamuktam /
[105|04] evamārūpye tasya nītiḥ /
[105|05] tatastadapyanivṛtāvyākṛtaṃ tribhya evotpadyate svabhūmikebhyaḥ /
[105|05-105|06] tasmādapi ca ṣaḍevotpadyante /
[105|06] svabhūmikāni trīṇi adharadhātukāni ca kliṣṭāni /
[105|07] śubhātpunaḥ // vakk_2.69 //
[105|08] nava cittāni
[105|09] ārūpyāvacarātṛ kukśalānnava cittānyutpadyante /
[105|09-105|10] kāmāvacaraṃ kukśalaṃ kāmarūpāvacare cānivṛtāvyākṛte hitvā /
[105|11] tat ṣaṇṇāṃ
[105|12] ārūpyāvacaraṃ kukśalaṃ svebhyastribhyo rūpāvacarāt kukśalācchaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[105|13] nivṛtātsapta
[105|14-105|15] ārūpyāvacarānnivṛtātsvabhūmikāni trīṇi rūpāvacaraṃ kuśalaṃ nivṛtaṃ ca kāmāvacaraṃ kliṣṭadvayam /
[105|16] tattathā /
[105|17] tadapi saptabhya evotpadyate / kāmarūpāvacarāṇi kliṣṭāni śaikṣāśaikṣe ca hitvā /
[105|18] caturbhyaḥ śaikṣam /
[105|19] traidhātukebhyaḥ kuśalebhyaḥ śaikṣācca /
[105|20] asmāttu pañca
[105|21] tānyeva catvāryaśaikṣaṃ ca /
[105|22] aśaikṣaṃ tu pañcakāt // vakk_2.70 //
[105|23] ata evānantaroktāt /
[105|24] tasmāccatvāri cittāni
[105|25] tasmātpunaraśaikṣāccittātsamanantaraṃ catvāri cittānyutpadyante /
[105|25-105|26] traidhātukāni kuśalānyaśaikṣaṃ ca //
[105|26] samāptāni dvādaśa cittāni //
[105|27] punaḥ kriyante
[106|01] dvādaśaitāni viṃśatiḥ /
[106|02] kathaṃ kṛtvā /
[106|03] prāyogikopapattyāptaṃ śubhaṃ bhittvā triṣu dvidhā // vakk_2.71 //
[106|04] triṣu dhātuṣu kuśalaṃ cittaṃ dvidhā bhidyate / prāyogikaṃ copapattilābhikaṃ ca
[106|05] vipākajaiyapithikaśailpasthānikanairmitam /
[106|06] caturdhā 'vyākṛtaṃ kāme
[106|07] bhittveti varttate / kāmāvacaramanivṛtāvyākṛtaṃ caturdhā bhidyate /
[106|07-106|08] vipākajamairyāpathikaṃ śelpasthānikaṃ nirmāṇacittaṃ ca /
[106|09] rūpe śilpavivarjitam // vakk_2.72 //
[106|10] rūpadhātau tridhā bhidyate śailpasthānikaṃ varjayitvā / tatra śilpābhāvāt /
[106|10-106|11] evametāni dvādaśa cittāni punarviśartirbharvanti /
[106|11-106|12] ṣoḍhā kuśalamanivṛtāvyākṛtaṃ ca saptadhā bhidyate /
[106|12] airyāpathikādīni cittānīryāpathādyabhāvādārūpyadhātau na santi /
[106|13] rūpagandharasaspraṣṭavyānyeṣāmālambanam / śailpasthānikasya tu śabdo 'pi /
[106|13-106|14] etāni manovijñānānyeva /
[106|14] pañca tu vijñānakāyā airyāpathikaśailpasthānikayoḥ prāyogikāḥ /
[106|15-106|16] airyāpathikābhinirhṛtaṃ manovijñānamasti dvādaśāyatanālambananityapare /
[106|17] eṣāṃ punarviśatekścittānāṃ kasya katamatsamanantaram /
[106|17-106|18] kāmāvacarāṇāṃ tāvadaṣṭānāṃ prāyogikānantaraṃ daśa cittānyutpadyante /
[106|18-106|19] svabhūmikāni saptā 'nyatrābhijñāphalāt /
[106|19] rūpāvacaraṃ prāyogikaṃ śaikṣalmaśaikṣaṃ ca / tat punaraṣṭacittānantaram /
[106|19-106|20] svebhyaḥ kuśalakliṣṭebhyaḥ rūpāvacarābhyāṃ prāyogika kliṣṭābhyāṃ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[106|20-106|21] upapattipratilambhikānantaraṃ nava /
[106|21-106|22] svabhūmikāni sapta 'nyatrābhijñāphalādrūpā rūpāvacare ca kliṣṭe /
[106|22] tat punarekādaśānantaram /
[106|22-106|23] svebhyaḥ saptabhyaḥ pūrvavat rūpāvacarābhyāṃ prāyogikakliṣṭābhyāṃ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[106|23] akuśala nivṛttāvyākṛtānantaraṃ sapta /
[106|24] svānyeva pūrvavat / te punaścaturdaśacittānantaram /
[106|24-106|25] svebhyaḥ saptabhyaḥ rūpāvacarebhyaścaturbhyo 'nyatra prāyogikābhijñāphalābhyām /
[106|25-106|26] ārupyāvacarebhyastribhyo 'nyatra prāyogikāt /
[106|26] airyāpathikavipākajānantaramaṣṭau /
[106|26-106|27] svabhūmikāni ṣaḍanyatra prāyogikābhijñāphalābhyāṃ rūpārupyāvacāre ca kliṣṭe /
[106|27-106|28] te punaḥ saptacittānantaraṃ svebhya eva pūrvavat /
[106|28] śailpasthānikānantaraṃ ṣaṭ / svānyevānyatra prāyogikābhijñāphalābhyām /
[106|29] tat punaḥ saptānantaraṃ svebhya evānyatrābhijñāphalāt /
[107|01] abhijñāphalānantaraṃ dve / svaṃ cābhijñāphalameva / rūpāvacaraṃ ca prāyogikam /
[107|01-107|02] tadapyasmādeva dvayāt /
[107|03] rūpāvacarāṇāmidānīṃ ṣaṇṇāṃ vakṣāmaḥ / prāyogikānantaraṃ dvādaśa /
[107|03-107|05] kāmāvacare kuśale abhijñāphalaṃ ca svāni ṣaṭ ārupyāvacaraṃ ca prāyogikaṃśaikṣamaśaikṣaṃ ca /
[107|05] tat punardaśacittānantaram /
[107|05-107|07] kāmāvacarābhyāṃ prāyogikābhijñāphalābhyāṃ svebhyaścaturbhyo 'nyatreryāpathikavipākajābhyāmārūpyāvacarābhyāṃ prāyogikakliṣṭābhyāṃ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[107|07] upapattipratilambhikānantaramaṣṭau /
[107|07-107|08] kāmāvacare kliṣṭe svāni pañcānyatrābhijñāphalāt ārupyāvacaraṃ kliṣṭam/
[107|08-107|09] tat punaḥ pañcabhyaḥ svebhyaḥ evānyatrābhijñāphalāt /
[107|09] kliṣṭānantaraṃ nava /
[107|09-107|10] kāmāvacarāṇi catvāri kuśalakliṣṭāni svāni pañcānyatrābhijñāphalāt /
[107|10] tat punarekādaśacittānantaram /
[107|11-107|12] kāmāvacarebhya utpattipratilambhikairyāpathika vipākajebhyaḥ svebhyaḥ pañcabhyo 'nyatrābhijñāphalāt ārūpyāvacarebhyastribhyo 'nyatra prāyogikāt /
[107|12-107|13] airyāpathikānantaraṃ sapta /
[107|13-107|14] kāmāvacare kliṣṭe svāni catvāryanyatra prāyogikābhijñāphalābhyāmārūpyāvacaraṃ ca kliṣṭam /
[107|14-107|15] tat punaḥ paṇycānantaraṃ svebhya evānyatrābhijñāphalāt /
[107|15] evaṃ vipākajaṃ vaktavyam / abhijñāphalānantaraṃ dve /
[107|15-107|16] sve eva prāyogikābhijñāphale /
[107|16] tadapyābhyāmeva /
[107|17] ārūpyāvacarāṇāmidānīṃ caturṇāṃ vakṣyāmaḥ / prāyogikānantaraṃ sapta /
[107|17-107|18] rūpāvacaraṃ prāyogikaṃ svāni catvāri śaikṣamaśaikṣaṃ ca /
[107|18] tat punaḥ ṣaṭcittānantaram /
[107|18-107|19] rūpāvacarāt prāyogikātsvebhyastribhyo 'nyatra vīpākajāt śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[107|19-107|20] upapattiprātilambhikānantaraṃ sapta /
[107|20] svāni catvāryadharabhūmikāni ca kliṣṭāni /
[107|20-107|21] tat punaścaturbhyaḥ svebhya eva /
[107|21] kliṣṭānantaramṣṭau /
[107|21-107|22] svāni catvāri rūpāvacare prāyogikakliṣṭe kāmāvacāre kliṣṭe /
[107|22] tat punardaśānantaram /
[107|22-107|23] svebhyaścaturbhyaḥ kāmāvacararūpāvacarebhyaścopapattiprātiṃlambhikairyāpathikavipākajebhyaḥ /
[107|23] vipākajānantaraṃ ṣaṭ /
[107|24] svāni trīṇyanyatra prāyogikādadharāṇi trīṇi kliṣṭāni /
[107|24-107|25] tat punaścaturbhyaḥ svebhya eva /
[107|25] śaikṣānantaraṃ ṣaṭ /
[107|25-107|26] traidhātukāni prāyogikāṇi kāmāvacaramupapattipratilambhikaṃ śaikṣamaśaikṣaṃ ca /
[107|26] tat punaścaturbhyaḥ /
[107|26-107|27] prāyogikebhyaḥ tribhyaḥ śaikṣācca /
[107|27] aśaikṣānantaraṃ pañca / yathā śaikṣānantaraṃ śaikṣamekaṃ hitvā /
[107|27-107|28] tat punaḥ pañcabhyaḥ /
[107|28] tribhyaḥ prāyogikebhyaḥ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ceti /
[108|01-108|02] kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prāyogikacittānantaraṃ vīpākajaiyāpathikaśailpasthānikānicittānyutpadyante na punrebhyaḥ prāyogikam /
[108|02-108|03] īryāpathaśilpābhisaṃskaraṇapravṛttatvāt durbalānabhisaṃskāravāhitvāccaittāni na prāyogikānukūlāni /
[108|03-108|04] niṣkramaṇacittaṃ tvanabhiskāravāhīti yukto 'sya prāyogikacittānantaramutpādaḥ /
[108|04-108|05] evaṃ tarhi kliṣṭebhyo 'pi prāyogikaṃ notpadyate /
[108|05] viguṇatvāt /
[108|05-108|06] tathāpi kleśasamudācāraparikhinnasya tatparijñānadyuktaḥ prāyogikasaṃmukhībhāvaḥ /
[108|06-108|07] kāmāvacaramupapattipratilambhikaṃ paṭutvāt śaikṣāśaikṣābhyāṃ rūpāvacaraprāyogikāccānantaramutpadyate /
[108|07-108|08] anabhisaṃskāravāhitvāttasmādetāni notpadyante /
[108|08-108|09] rūpāvacarakilaṣṭānantaraṃ kāmāvacaramupapattipratilambhikamutpadyate /
[108|09] paṭutvāt /
[108|09-108|10] ārūpyāvacarakliṣṭānantaraṃ tu rūpāvacaramupapattipratilambhikaṃ notpadyate 'paṭutvāditi //
[108|11] trayo manaskārāḥ //
svalakṣaṇamanaskāraḥ /
[108|11-108|12] tadyathā "rūpaṇālakṣaṇaṃ rūpa"mityevamādi /
[108|12] sāmānyalakṣaṇamanaskāraḥ / ṣoḍaśākārasaṃprayuktaḥ /
[108|12-108|13] adhimuktimanaskāraḥ /
[108|13-108|14] aśubhāpramāṇārūpyavimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādiṣu /
[108|14-108|16] trividhamanaskārānantaramāryamārgaṃ saṃmukhīkaroti tasmādapi trividhaṃ māskāram evaṃ sati yutamidaṃ bhavati "aśubhāsahagataṃ smṛtisaṃbodhyaṅga bhāvayatī"ti /
[108|16] sāmānyamanaskārānantaramevāryamārga saṃmukhīkaroti / tasmāttu trividhamityapare /
[108|17] aśubhayā tu cittaṃ damayitvā sāmānyamanaskārānantaraṃ mārgaṃ saṃmukhīkaroti /
[108|18] ataḥ pāraṃparyamabhisaṃdhāyoktam "aśubhāsahagataṃ smṛtisaṃvodhyaṅgaṃ bhāvayatī"ti /
[108|19] āryamārgānantaramapi sāmānyamanaskāramevetyapare /
[108|19-108|21] syāttāvadanāgamyāditribhūmisaṃniḥśrayeṇa niyāmāvakrāntau tanmārgānantaraṃ kāmāvacaraṃ sāmānyamanaskāraṃ saṃmukhīkuryād /
[108|21] atha dvitīyādidhyānasaṃniḥśrayeṇa niyāmā vakrāntau katham /
[108|21-108|22] nahi kāmāvacaraḥ śakyo 'tiviprakṛṣṭatvāt /
[108|22-108|23] naca tadbhūmikaḥ pratilabdho 'nyatra nirvedhabhāgīyāt /
[108|23] nacāryo nirvedhabhāgīyaṃ punaḥ saṃmukhīkaroti /
[108|23-108|24] nahi prāptaphalasya tatprayogasaṃmukhībhāvo yukta iti anyo 'pyasya tajjātīyaḥ sāmānyamanaskāro bhāvanāṃ gacchati /
[108|25-108|26] tadyathā "sarvasaṃkārā anityāḥ sarvadharmā anātmānaḥ śāntaṃ nirvāṇa"miti tatsaṃmukhī kariṣyati /
[108|26] tadetanna varṇayanti /
[108|26-108|27] anāgamyaṃ niśrityārhattvaṃ prāpnuvataḥ tadbhūmikaṃ kāmāvacaraṃ vā vyutthānaṃ cittam /
[108|27-108|28] ākiñcanyāyatanaṃ niśritya tadbhūmikaṃ bhāvāgrikaṃ vā /
[108|28] śeṣāsu svabhūmikameva /
[108|28-108|29] kāmadhātau trayo manaskārāḥ śrutacintāmayopapattipratilambhikāḥ /
[108|29] bhāvanāmayo nāsti /
[108|30] rūpadhātau trayaḥ śrutabhāvanāmayopapattipratilambhikāḥ / cintāmayo nāsti /
[108|30-108|31] yadā cintamitumārabhante tadaiṣāṃ samādhirevopatiṣṭhate / [108|31-109|01] ārūpyadhātau bhāvanāmayopapattipratilambhikau /
[109|01-109|02] tatra pañcavidhamanaskārānantaramāryamārgasaṃmukhībhāvo 'nyatropapattipratilabhbhikebhyaḥ /
[109|02] prayogapratibaddhatvāt /
[109|02-109|03] mārgānantaraṃ tūpapattipratilambhikasyāpi kāmāvacarasya saṃmukhībhāvaḥ /
[109|03] paṭutvāditi //
[109|04] yāni dvādaśa cittāni uktānyeṣāṃ katamasmiṃścitte katīnāṃ lābhaḥ /
[109|05] kliṣṭe traidhātuke lābhaḥ ṣaṇṇāṃ ṣaṇṇāṃ dvayoḥ
[109|06] kāmāvacare kliṣṭe citte saṃmukhībhūte ṣaṇṇāṃ cittānāṃ lābhaḥ /
[109|06-109|07] tairsamanvāgatasya kāmāvacarasya kuśalasya vicikitsayā kuśalamūlapratisaṃdhānāddhātupratyāgamanācca /
[109|08-109|09] akuśalanivṛtāvyākṛtayoḥ rūpāvacarasya ca kliṣṭasya dhātupratyāgamanāt parihāṇitaśca /
[109|09] ārūpyāvacarasya kliṣṭasya parihāṇitaḥ śekṣasya ca /
[109|10]
rūpāvacare 'pi klilṣṭe ṣaṇṇāṃ lābhaḥ /
[109|10-109|11] rūpāvacarāṇāṃ trayāṇāṃ kāmāvacarasya cānivṛtāvyākṛtasya dhātupratyāgamanāt /
[109|11-109|12] ārūpyāvacarasya kliṣṭasya śaikṣasya ca parihāṇitaḥ /
[109|12] ārūpyāvacare tu kliṣṭe dvayorlābhaḥ /
[109|12-109|13] parihāṇitastasyaiva kliṣṭasya śaikṣasya ca /
[109|14] śubhe /
[109|15] trayāṇāṃ rūpaje
[109|16-109|17] rūpāvacare kuśale trayāṇāṃ cittānāṃ lābhastasyaiva kuśalasya kāmarūpāvacarayoścānivṛtāvyākṛtayoḥ /
[109|18] śaikṣe caturṇāṃ
[109|19] tasyaiva śaikṣasya kāmarūpāvacarayoścānivṛtāvyākṛtayorārūpyāvacārasya ca kuśalasya /
[109|20] āryamārgeṇa kāmarūpadhātuvairāgye /
[109|21] tasya śeṣite // vakk_2.73 //
[109|22] śeṣaṃ kṛtaṃ śeṣitam /
[109|22-109|23] yatra citte lābhho na vyākhyātastatra tasyaiva lābho draṣṭavyo nānyasya /
[109|23] anye punarabhedenāhuḥ /
[109|24-109|25] "kliṣṭe citte navānāṃ hi lābhaḥ ityucyate budhaiḥ / ṣaṇṇāṃ tu kuśale citte tasyaivā vyākṛṭe khalu //"
[109|26] tatra saptānāṃ kuśale citta iti vaktavyam /
[109|26-110|02] kāmāvacarasya kuśalasya samyagdṛṣṭyā kuśalamūlapratisaṃdhānāt kāmarūpāvacarayoranivṛtāvyākṛtayorvairāgyataḥ rūpārūpyāvacarayoḥ kuśalayostatastyasamādhilābhataḥ śaikṣāśaikṣasya ca niyāmāvakrāntyarhattvayoḥ śeṣamata evavyākhyānādavadhāryam /
[110|02] saṃgrahaślokaḥ /
[110|03-110|04] "upapattisamāpattivairāgyaparihāṇiṣu / kuśalapratisaṃdhau ca cittalābho hyatadvataḥ" //
[110|04] iti /
[110|05] //samāptaḥ pratyayaprasaṅgaḥ //
=====================================================================
[110|06] abhidharmakośabhāṣye indriyanirddeśo nāma
[110|07] dvitīyaṃ kośasthānaṃ
[110|08] samāptamiti /
=====================================================================
[110|09] śrīlāmāvākasya
=====================================================================
tṛtīyaṃ kośasthānam
=====================================================================
[111|02] oṃ namo duddhāya /
[111|03] idamidānīṃ vaktavyam / kāmarūpārūpyanaiyamyena cittādīnāṃ kṛto nirdeśaḥ /
[111|03-111|04] tatra katame te kāmarūpārūpyadhātava ityucyate
[111|05] narakapretatiryañco manuṣyāḥ ṣaḍ divaukasaḥ /
[111|06] kāmadhātuḥ
[111|07] catasro gatayaḥ /
[111|07-111|09] ṣaṭ ca devanikāyāstadyathā cāturmahārājakāyikā strāyastriṃśā yāmāstuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavarttinaścetyeṣa kāmadhātuḥ saha bhājanalokena /
[111|09] sa eṣa kati sthānānītyāha
[111|10] sa narakadvīpabhedena viṃśatiḥ // vakk_3.1 //
[111|11] sthānānīti vākyaśeṣaḥ saṃbadhyate / aṣṭau mahānarakāḥ /
[111|11-111|12] saṃjīvaḥ kālasūtraḥ saṃghāto rauravo mahārauravastapanaḥ pratāpano 'vīciśceti /
[111|12] catvāro dvīpāḥ /
[111|12-111|13] jambūdvīpaḥ pūrvavideho 'varagodānīyaḥ uttarakuruśca /
[111|13-111|14] ṣaṭ cānantaroktā devanikāyāḥ tiryaścaḥ pretāśca viṃśatiḥ sthānāni /
[111|14-111|15] kāmadhātuḥ paranirmitavaśavartibhyo yāvadavīciḥ sabhājanagrahaṇena tu yāvadvāyumaṇḍalam /
[111|15] etasmācca kāmadhātoḥ
[111|16] ūrdhvaṃ saptadaśasthāno rūpadhātuḥ
[111|17] kathamityāha
[111|18] pṛthak pṛthak
[111|19] dhyānaṃ tribhūmikaṃ tatra
[111|20] prathamadvitīyatṛtīyadhyānāni pratyekaṃ tribhūmikāni /
[111|21] caturthaṃ tvaṣṭabhūmikam // vakk_3.2 //
[111|22] tatra prathamadhyānaṃ brahmakāyikā brahmapurohitāḥ mahābrahmāṇaḥ /
[111|22-111|23] dvitīyaṃ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ /
[111|23-111|24] tṛtīyaṃ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnāḥ /
[111|24-111|25] caturthamanabhrakāḥ puṇyaprasavāḥ bṛhatphalā abṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā ityetāni saptadaśa sthānāni rūpadhātuḥ /
[111|25-111|26] saha tannivāsibhiḥ sattvaiḥ ṣoḍaśeti kāśmīrāḥ /
[111|26-111|27] brahmapurohiteṣveva kila sthānamutkṛṣṭataraṃ mahābrahmaṇaḥ parigaṇa ivābhinirvṛttamekanāyakaṃ natu bhūmyantaramiti /
[112|01] ārūpyadhāturasthānaḥ
[112|02] nahyarūpiṇāṃ dharmānāṃ sthānamasti /
[112|02-112|03] atītānāgatāvijñaptyarūpiṇo hi dharmā ādeśasthā iti niyamaḥ /
[112|03] sa tu
[112|04] upapattyā caturvidhaḥ /
[112|05] upapattibhedena caturvidha ārūpyadhātuḥ /
[112|05-112|06] yaduta ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanamākiñcanyāyatanaṃ naivarāñjñānāsaṃjñāyatanamiti /
[112|06] natveṣāṃ deśakṛtamauttarādharya bhidyate /
[112|07] yatraiva hi deśe tatsmāpattilābhinaścyavante tatraivopapadyante iti /
[112|07-112|08] punaśca tasmāccyavamānānāṃ tatraivāntarābhavo 'bhinirvarttate /
[112|09-112|10] yathā rūpiṇāṃ sattvānāṃ rūpaṃ niśritya pravarttate cittasaṃtatirevamārūpyeṣu kiṃ niśritya pravrttate /
[112|11] nikāyaṃ jīvitaṃ cātra niśritā cittasantatiḥ // vakk_3.3 //
[112|12] nikāyasabhāgaṃ jīvitendriyaṃ ca niśrityetyābhidhārmikāḥ /
[112|13] rupiṇāmapi tarhi sattvānāṃ kimartha na tadeva dvayaṃ niśritya pravarttate cittasantatiḥ /
[112|14] durbalatvāt / tasyāḥ kena balavattvam / samāpattiviśeṣajatvāt /
[112|14-112|15] sā hi samāpattirvibhūtarūpasaṃjñā /
[112|15] tata eva tarhi balavattvāt pravarttiṣyate kim punarniśrayeṇa /
[112|15-112|16] idaṃ cāpi vaktavyam /
[112|16-112|17] yathā rūpiṇāṃ sattvānāṃ rūpaṃ niśritya pravarttate nikāyasabhāgo jīvitendriyaṃ ca evamarūpiṇāṃ sattvānāṃ kiṃ niśritya pravarttate /
[112|17] tadeva dvayamanyo 'nyam /
[112|18] rūpiṇāmapi tarhi kimarthaṃ na tadeva dvayamanyonyam / durbalatvāttayoḥ /
[112|18-112|19] tatredānīṃ kena balavattvām /
[112|19] samāpattiviśeṣajatvāt /
[112|19-112|20] tadetaccittasantatau samānaṃ cittacaitteṣu vā /
[112|20-112|21] tasmānnāstyarūpiṇāṃ sattvānāṃ cittasantateranyonyam niśraya iti sautrāntikāḥ /
[112|21-112|23] api tu yasyāścittasantaterākṣepaheturavītatṛṣṇo rūpe tasyāḥ saha rūpeṇa saṃbhavādrūpaṃ niśritya pravṛttiryasyāstu heturvītatṛṣṇo rūpe tasyā anapekṣya rūpaṃ pravṛttiḥ /
[112|23] hetostadvimukhatvāditi /
[112|24] atha kasmādete kāmarūpārūpyadhātava ityucyante / svalakṣaṇadhāraṇāddhātuḥ /
[112|25-112|26] kāmapratisaṃyuktodhātuḥ kāmadhātuḥ rūpapratisaṃyukto dhātū rūpadhāturmadhyapadalopādvajrabālakavat maricapānakavacca /
[112|26] nātra rūpamastityarūpaḥ /
[112|27] arūpasya bhāva ārupyam / rūpaṇīyo vā rūpyaḥ /
[112|27-112|28] na rūpyo 'rūpyastadbhāva ārūpyam /
[112|28] tatpratisaṃyukto dhāturārūpyadhātuḥ /
[112|28-113|01] kāmānāṃ dhātuḥ kāmadhātuḥ kāmān yo dadhāti /
[113|01] evaṃ rūpārūpyadhātū veditavyau / ko 'yaṃ kāmo nāma /
[113|01-113|02] samāsātaḥ kavaḍīkārāhāra maithunopasaṃhito rāgaḥ /
[113|03-113|04] "na te kāmā yāni citrāṇi loke saṃkalparāgaḥ puruṣasya kāmaḥ / tiṣṭhanti citrāṇi tathaiva loke aṭhātra dhīrā vinayanti kāmam" //
iti
[113|05] gāthābhidhānān / ajīvaka āryaśāriputraṃ pratyāha
[113|06-113|07] "na te kāmā yāni citrāṇi loke saṃkalparāgaṃ vadasīha kāmam / bhikṣurbhaviṣyatyapi kāmabhogī saṃkalpayan so 'kuśalān vitarkān" /
[113|08] āryaśāriputra āha
[113|09-113|10] te cetkāmā yāni citrāṇi loke saṃkalparāgo yadi te na kāmaḥ / śāstā 'pi te bhavitā kāmabhogī dṛṣṭvaiva rūpāṇi manoramāṇi"//
[113|11-113|12] kiṃ punarye kecana dharmāḥ kāmarūpārupyadhātuṣu samudācaranti sarve te kāmarūpārūpyapratisaṃyuktāḥ /
[113|12] netyāha / kiṃ tarhi / yeṣu kāmarūpārupyarāgā anuśerate /
[113|13] ke punaramī kāmarūpārūpyarāgāḥ /
[113|13-113|14] ye kāmarūpārūpyadhātuṣvanuśerate /
[113|14] idamidānīṃ tadaśvavandhīyam / kasyāyamaśvabandho yasyāyamaśvaḥ /
[113|14-113|15] kasyāyamaśvaḥ /
[113|15] yasyāyamaśvabandhaḥ / ityubhayamapi na jñāyate / nedamaśvabandhīyam /
[113|15-113|16] kṛtanirdeśāni hi sthānāni kāmadhātau /
[113|16] teṣvavītarāgasya yo rāgaḥ sa kāmarāgaḥ /
[113|17] yatrānuśete so 'pi dharmaḥ kāmapratisaṃyuktaḥ /
[113|17-113|18] evaṃ rūpārūpyarāgāvadhovītarāgasya yathāyogaṃ veditavyau /
[113|18] asamāhitabhūmiko vā rāgaḥ kāmarāgaḥ /
[113|18-113|19] dhyānārūpyeṣu rāgo rūpārūpyarāgaḥ /
[113|19] nirmāṇacitte kathaṃ kāmarāgaḥ /
[113|19-113|20] śrutvā parihāya ca tadāsvādanāt /
[113|20] nirmāṇavaśena vā nirmāyaka citto 'pi rāgaḥ / gandharasanirmāṇādvā /
[113|21] tasya kāmavacaratvam / rūpāvacareṇa tayoranirmāṇāt / kiṃ punarekameva traidhātukam /
[113|22] traidhātukānāmanto nāsti / yāvadākāśaṃ tāvanto dhātavaḥ /
[113|22-113|23] atha eva ca nāstyapūrvasattvaprādurbhāvaḥ /
[113|23-113|24] pratibuddhotpādaṃ cāsaṃkhyeyasattvaparinirvāṇe 'pi nāsti sattvānāṃ parikṣaya ākāśavat /
[113|25] kathamavasthānaṃ lokadhatūnāṃ /
[113|25-113|27] tiryaksūtra uktaṃ tadyathā "īṣādhāre deve varṣati nāsti vīcirvā antarikā va antarīkṣādvāridhārāṇāṃ prapatantīnām /
[113|27-113|28] evaṃ pūrvasyāṃ diśi nāsti vīcirvā antarikā vā lokadhātūnāṃ saṃvarttamānānāṃ vivarttamānāṃ ca /
[113|28-113|29] yathā pūrvasyāṃ diśi evaṃ dakṣiṇāsyāṃ paścimāyāmuttarasyāmi"ti /
[113|29] natūktamūrdhvamadhaśceti /
[114|01] ūrdhvamapyadhho 'pītyapare / nikāyāntarapāṭhād / akaniṣṭhādūrdhvaṃ punaḥ kāmadhātuḥ /
[114|02] kāmadhātoścādhaḥ punarakaniṣṭhāḥ / yaścaikasmāt kāmadhātorvītarāgaḥ sa sarvebhyaḥ /
[114|03] evaṃ rūpārūpyebhyaḥ /
[114|03-114|04] yaśca prathamadhyānasaṃniśrayāddhi utpādayati sa yatra lokadhātau jāta utpādayati tatratyameva brahmalokamupāgacchati nānyam /
[114|04-114|05] ya ete trayo dhātava uktāḥ /
[114|06] narakādisvanāmoktā gatayaḥ pañca teṣu
[114|07] narakāstiryañcaḥ pretā devā manuṣyā iti /
[114|07-114|08] svaireva nāmabhisteṣu pañca gatayaḥ proktāḥ /
[114|08] kāmadhāto catasro gatayaḥ pañcamyāśca pradeśaḥ /
[114|08-114|09] rūpārūpyadhātvorekasyā devagateḥ pradeśaḥ /
[114|09] kiṃ punargatinirmuktāḥ santi dhātavo yata dhātuṣvityucyante /
[114|10] santi kuśalakliṣṭabhājanāntarābhavasvabhāvā api dhātavaḥ / yāstu pañca gatayaḥ /
[114|11] tāḥ /
[114|12] akliṣṭāvyākṛtā eva sattvākhyā nāntarābhavaḥ // vakk_3.4 //
[114|13] anivṛtāvyākṛtā eva gatayaḥ / anyathā hi gatisaṃbhedaḥ syāt /
[114|13-114|14] sattvākhyā eva ca nacāntarābhavasvabhāvāḥ /
[114|14-114|15] prajñyaptipūktam "catasṛbhiryonibhiḥ pañca gatayaḥ saṃgṛhītā natu pañcabhirgatibhiścatasro yonayaḥ /
[114|15] kimasaṃbṛhītam /
[114|16] antarābhava" iti / dharmaskandhe 'pi coktam "cakṣurdhātuḥ katamaḥ /
[114|16-114|18] catvāri mahābhūtānyupādāya yo rūpaprasādaścakṣuścakṣurindriyaṃ cakṣurāyatanaṃ cakṣurdhātunarikastairyagyonikaṃ paitṛviṣayiko devyo mānuṣyako bhāvanāmayo 'ntarābhavikaśce"ti /
[114|18-114|19] sūtre 'pi ca bahiṣkṛto 'ntarābhavo gatibhyaḥ /
[114|19] kasmin sūtre /
[114|19-114|20] "sapta bhavā narakabhavastiryagbhavaḥ pretabhavo devabhavo manuṣyabhavaḥ karmabhavo 'ntarābhava" iti /
[114|20-114|21] atra hi pañca gatayaḥ sahetukāḥ sahāgamanāścoktāḥ /
[114|21] atha eva cānivṛtāvyākṛtāḥ sidhyanti /
[114|22] taddhetoḥ karmabhavasya tābhyo bahiṣkaraṇāt / kāśmīrāśca sūtraṃ paṭhanti /
[114|22-114|24] sthaviraśāriputreṇoktaṃ "nārakāṇāmāyuṣmannāsravāṇāṃ saṃmukhībhāvānnarakavedanīyāni karmāṇi karotyupacinoti /
[114|24-114|25] teṣāmāyuṣman kāyavāṅmanovaṅkānāṃ kāyavāṅmanodoṣakaṣāyāṇā narakeṣu rūpaṃ saṃjñā vedanā saṃskāro vijñānaṃ vipāko vipacyate /
[114|26-224|26] nirvṛtte vipāke nāraka iti saṃkhyāṃ gacchati /
[114|26-114|27] tatrāyuṣmannārako nopalabhyate 'nyatra tebhyo dharmebhya" iti /
[114|27] ato 'pyanivṛtāvyākṛtā eva gatayaḥ /
[114|27-115|01] prakaraṇāgranthastarhi parihāryo "gatiṣu sarve 'nuśayā anuśerata" iti /
[115|01-115|02] pratisaṃdhicittāni hi gatīnāṃ pañcaprakārāṇi santyataḥ sapraveśagatigrahaṇādadoṣa eva /
[115|02-115|03] grāmagrahaṇe grāmopacāra grahaṇavat /
[115|03] kuśalakliṣṭā apītyapare /
[115|03-115|04] yaktūktam "karmabhavasya tābhyo bahiṣkaraṇā"diti /
[115|04] nāvaśyaṃ pṛthagvacanādbahiṣkṛto bhavati /
[115|04-115|05] tadyathā pañcasu kaṣāyeṣu kleśadṛṣṭikaṣāyau pṛthaguktau /
[115|05] na ca dṛṣṭayo na kleśāḥ /
[115|05-115|06] evaṃ karmabhavo 'pi gatiśca syāt /
[115|06] pṛthak cāsya vacanaṃ syāt gatihetujñāpanāṛtham /
[115|07] antarābhave 'pyeṣa prasaṅgaḥ / nāyogāt / gacchanti tāmiti gatiḥ /
[115|07-115|08] nacāntarābhavo gantavyaścyutideśa evotpādanāt /
[115|08] ārūpyā api gatirna bhaviṣyanti /
[115|09-015|09] cyutideśa evotpādāt /
[115|09-115|10] evaṃ tarhyantarābhavatvādevāntarābhavo na gatirgatyantarālatvāt /
[115|10] yadi hi gatiḥ syādantarābhava ityeva na syāt /
[115|10-115|11] yatarhi sthaviraśāriputreṇoktaṃ "nirvṛtte vipāke nāraka iti saṃkhyāṃ gacchatī"ti /
[115|11-115|12] nirvṛtte vīpāka ityuktaḥ natu vipāka eveti /
[115|12-115|13] yattarhyaktaṃ "tatrāyuṣmannārako nopalabhyate 'nyatra tebhyo dharmebhya" iti /
[115|13-115|14] gatigāminaḥ pudgaladravyasya pratiṣedhaṃ karoti nānyatra skandhebhya upalabhyate nāraka iti na tu skandhāntarapratiṣedham /
[115|14-115|15] avyākṛtā eva tu gatayo varṇyante vaibhāṣikaiḥ /
[115|15] tāśca vipākasvabhāvā evetyeke /
[115|15-115|16] aupacayikasvabhāvā apītyapare /
[115|17] atraiva pañcagatike dhātutraye yathākramaṃ veditavyāḥ
[115|18] nānātvakāyasaṃjñāśca nānākāyaikasaṃjñinaḥ /
[115|19] viparyayāccaikakāyasaṃjñāścārūpiṇasrayaḥ // vakk_3.5 //
[115|20] vijñānasthitayaḥ sapta
[115|21-115|22] sūtre uktaḥ "rupiṇaḥ santi sattvā nānātvakāyā nānātvasaṃjñinastadyathāmanuṣyāstadekatyāśca devāḥ /
[115|22] iyaṃ prathamā vijñānasthitiḥ / katame punaste tadekatyā devāḥ /
[115|23] kāmāvacarāḥ prathamaghyānabhūmikāśca prathamābhinirvṛttavarjyāḥ" /
[115|23-115|24] nānātvena kāya eṣāmiti nānātvakāyāḥ /
[115|24] anekavarṇaliṅgasaṃsthānatvāt /
[115|24-115|25] nānātvena saṃjñā nānātvasaṃjñā /
[115|25-115|24] saiṣāmastīti nānātvasaṃjñinaḥ /
[115|25] sukhaduḥkhāduḥkhāsukhasaṃjñitvāt /
[115|25-115|27] rūpiṇaḥ santi nānātvakāyā ekatvasaṃjñinastadyathā devā brahmakāyikā ye tatprathamābhinirvṛttāḥ /
[115|27] iyaṃ dvitīyā vijñānasthitiḥ /
[115|27-115|28] te hi prathamābhinirvṛttāḥ sarva ekaikasaṃjñino bhavanti anena vayaṃ brahmaṇā sṛṣṭā iti /
[115|28-115|29] brahmaṇo 'pyevaṃ bhavati mayaite sṛṣṭā ityabhinnakārasaṃjñānādekatvasaṃjñinaḥ /
[115|29-115|31] anyathaiva tu mahābrahmaṇa ārohapariṇāha ākṛtivigraho vāgbhāṣā cīvaradhāraṇaṃ ca anyathā tatparṣada iti nānātvakāyāḥ /
[115|31-116|02] yadidamuktaṃ sūtre "teṣāmevaṃ bhavati imaṃ vayaṃ sattvamadrākṣma dīrghāyuṣaṃ dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhantaṃ yāvadaho vatānye 'pi sattvā ihopapadyeranmama sabhāmatāyāmi"ti /
[116|02] asya ca sattvasyaivañcetasaḥ praṇidhirvayaṃ cehopapannā iti /
[116|02-116|03] kathaṃ tamadrākṣuḥ /
[116|03] ābhāsvarasthā ityeke /
[116|03-116|05] tato hi te pracyutāḥ kathamidānīmalabdhāyāṃ dvitīyadhyānasamāpattau tadbhūmikaṃ pūrvenivāsamasmārṣuḥ labdhāyāṃ vā kathaṃ mahābrahmālambanāṃ śīlavrataparāmarśadṛṣṭiṃ niviṣṭāḥ /
[116|05] antarābhavasthā adrākṣurityapare /
[116|06] tatrāpi na dīrghamadhvānamavasthātuṃ saṃbhavaḥ pratibandhābhāvāditi /
[116|06-116|07] kathaṃ teṣāmevaṃ bhavati sma "imaṃ vayaṃ sattvamadrākṣma dīrghāyuṣaṃ dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhantami"ti /
[116|08-116|09] tasmāttatrasthā eva te tasya pūrvavṛttāntaṃ samanusmaranta eva dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhantaṃ dṛṣṭavanto dṛṣṭvā ca paścādadrākṣmetyeṣāṃ babhūva /
[116|09-116|10] rupiṇaḥ santi sattvā ekatvakāyā nānātvasaṃjñinastadyathā devā ābhāsvarāḥ /
[116|10] iyaṃ tṛtīyā vijñānasthitiḥ /
[116|10-116|11] atra punaḥ paryantagrahaṇātsakaladvitīyadhyānagrahaṇaṃ veditavyam /
[116|11-116|12] anyathā hi parīttābhā apramāṇābhāśca kasyāṃ vijñānasthitau vyavasthāpyeran /
[116|12-116|13] tatrābhinnavarṇaliṅgasaṃsthānatvādekatvakāyāḥ /
[116|13] sukhasaṃjñitvādaduḥkhāsukhasaṃjñitvācca nānātvasaṃjñinaḥ /
[116|14-116|15] te kila maulyāṃ bhūmau saumanasyendriyaparikhinnāḥ sāmantakādupekṣendriyaṃ saṃmukhībhavanti /
[116|15-116|16] sāmantake copekṣendriyaparikhinnāḥ punamaulyā bhumeḥ saumanasyendriyaṃ saṃmukhīkurvanti /
[116|16-116|17] yathā kāmaratiparikhinnā īśvarā dharmaratiṃ pratyanubhavanti dharmaratiparikhinnāḥ kāmaratimiti /
[116|17] nanu ca śubhakṛtsneṣvapyeṣa prasṅgaḥ /
[116|17-116|18] na teṣāṃ tena sukhenāsti parikhedaḥ /
[116|18] kiṃ kāraṇam /
[116|18-116|19] śāntaṃ hi tatsukhamaśāntaṃ ca saumanasyaṃ cetasa utplāvakatvāditi sautrāntikā vyācakṣate /
[116|19-116|20] sūtra uktaṃ "yathā te nānātvasaṃjñinaḥ /
[116|20-116|22] tatra ye sattvā ābhāsvare devanikāye 'ciropapannā bhavanti naiva saṃvarttanīkuśalā na vivarttanīkuśalā asya lokasya te tāmarciṣaṃ dṛṣṭvā bhītāḥ santa udvijante saṃvegamāpadyante /
[116|22] sahaivaiṣā 'rciḥ śūnyaṃ brāhmaṃ vimānaṃ dagdhvā 'rvāgāgamiṣyatīti /
[116|23-116|24] tatra ye sattvā ābhāsvare devanikāye ciropapannāḥ saṃvarttanīkuśalā vivarttanīkuśalāścāsya lokasya te tān sattvān bhītānāśvāsayanti /
[116|24-116|25] mā bhaiṣṭa māṛṣāḥ mā bhaiṣṭa mārṣāḥ /
[116|25] pūrvamapyeṣā 'rciḥ śūnyaṃ brāhmaṃ vimānaṃ dagdhvā 'traivāntarhite"ti /
[116|26-116|27] ato 'rciṣa āgamavyapagamasaṃjñitvāt bhītā bhītasaṃjñitvācca te nānātvasaṃjñino na sukhāduḥkhāsukhasaṃjñitvāditi /
[116|27-116|28] rūpiṇaḥ santi sattvā ekatvakāyā ekatvasaṃjñinastadyathā devāḥ śubhakṛtsnāḥ /
[116|28] iyaṃ caturthī vijñānasthitiḥ /
[116|28-117|01] tatrābhinnavarṇasaṃsthānaliṅgatvādekatvakāyāḥ /
[117|01] ekatvasaṃjñinaḥ sukhasaṃjñitvāt /
[117|01-117|02] tatra prathame dhyāne kliṣṭayā saṃjñayā ekatvasaṃjñinaḥ /
[117|02-117|03] dvitīye kuśalayā saṃjñayā nānātvasaṃjñinastṛtīye vipākajayā saṃjñayāekatvasaṃjñinaḥ /
[117|03-117|04] ārupyāstrayo yathāsūtramityetāḥ sapta vijñānasthitayaḥ /
[117|04] kā 'tra vijñānasthitiḥ /
[117|04-117|05] tatpratisaṃyuktāḥ pañca skandhāścatvāraśca yathāyogam /
[117|05] śeṣaṃ kasmānnā vijñānasthitiḥ /
p[11705] yasmāt
[117|06] śeṣaṃ tatparibhedavat /
[117|07] kiṃ punaḥ śeṣam / durgatayaścaturtha dhyānaṃ bhavagraṃ ca /
[117|07-117|08] atra hi vijñānaparibhedāḥ santyata eva na vijñānasthitiḥ /
[117|08] kaḥ punaḥ paribhedaḥ yena vijñānaṃ paribhidyate
[117|08-117|09] tatrāpāyeṣu duḥkhā vedanā paribheda upadhātidatvāt /
[117|09] catuteṃ dhyāne āsaṃjñikamasaṃjñisamāpattiśca /
[117|10] bhavāgre nirodhasamāpattiścittasantaticchedāt / punarāha /
[117|10-117|11] yatrehasthānāṃ gantukāmatā tatrasthānāṃ cāvyuccalitukāmatā 'sau vijñānasthitiruktā /
[117|11-117|12] apāyeṣu cobhayaṃ nāshi /
[117|12-117|13] caturthe dhyāne sattvā uccalitamānasāḥ pṛthagjanā āsaṃjñikaṃ praveṣṭukāmā āryāḥ śuddhāvāsān bhavāgrānapaṭupracāratvānna vijñānasthitiriti /
[117|14] etāśca sapta vijñānasthitayo yathoktāḥ /
[117|15] bhavāgrāsaṃjñisattvāśca sattvāvāsā nava smṛtāḥ // vakk_3.6 //
[117|16] eṣu hi sattvā āvasanti svecchayā /
[117|17] anicchāvasanānnānye
[117|18] ke punaranye / apāyāḥ / teṣu hi sattvā akāmakāḥ karmarākṣasairāvāsyante /
[117|19] natvicchayā vasanti / atastena sattvāvāsā bandhanasthānavat /
[117|19-117|20] anyatra sūtre sapta vijñānasthitaya uktāḥ anyatra
[117|21] catasraḥ sthitayaḥ punaḥ /
[117|22] katamāścatasraḥ / rūpopagā vijñāna sthitirvedanopagā saṃjñopagā saṃskāropagā iti /
[117|23] tāsāṃ kaḥ svabhāvaḥ / tā hi yathākramaṃ /
[117|24] catvāraḥ sāsravāḥ skandhāḥ
[117|25] te punaḥ
[117|26] svabhūmāveva
[117|27] nānyatra bhūmau / kiṃ kāraṇam / pratiṣṭā hi sthitiḥ /
[117|27-117|28] na ca visabhāgabhūmikeṣu skanheṣu vijñānaṃ tṛṣṇāvaśāt pratitiṣṭhatīti /
[117|28-117|29] kasmānna vijñānaṃ vijñānasthitirucyate yathā saptasu vijñānasthitiṣu pañca skandhā iti /
[117|29] sthātuḥ parihāreṇa sthitividhānāt /
[118|01] nahi sthātaiva sthitirucyate /
[118|01-128|01] yathā na rājaiva rājāsanamiti /
[118|01-118|02] yāṃśca dharmānabhiruhya vijñānaṃ vāhayati naunāvikanyāyena te dharmā vijñānasthitaya uktāḥ /
[118|03] natu vijñānaṃ vijñānamevāruhya vāhayatyato noktamiti vaibhāṣikāḥ /
[118|03-118|04] yattarhi sūtra uktaṃ "vijñāne āhāre asti nandī asti rāga iti /
[118|04-118|05] yatrāsti nandī asti rāgaḥ pratiṣṭhitaṃ tatra vijñānamadhirūḍhami"ti /
[118|05] tatkatham /
[118|05-118|06] "sapta ca vijñānasthitayaḥ pañcaskandhasaṃgṛhītā" iti tatkatham /
[118|06-118|07] evaṃ tarhyabhedenopapattyāyatanasaṃgṛhīteṣu skandheṣu sābhirāmāyāṃ vijñānapravṛttau vijñānaṃ vijñānasthitiḥ /
[118|07-118|08] pratyekaṃ tu yathā rūpādayo vijñānasya saṃkleśāya bhavanti /
[118|08] tasmāccatasṛṣu vijñānasthitiṣu
[118|09] kevalam // vakk_3.7 //
[118|10] vijñānaṃ na sthitiḥ proktaṃ
[118|11] api ca kṣetrabhāvena bhagavatā catasro vijñānasthitayo deśitāḥ /
[118|11-118|13] vījabhāvena ca sopādānaṃ vijñānaṃ kṛtsnameveti na punarbījaṃ bījasya kṣetrabhāvena vyavasthāpayāṃbabhūvetyabhiprāyaṃ parikalapayāmāsa /
[118|13-118|14] ye dharmāḥ sahavarttino vijñānasya te 'sya kṣetrabhāvena sādhīyāṃso bhavantīti ta evāsya sthitaya uktāḥ /
[118|15-118|16] atha kathaṃ saptabhirvijñānasthitibhiścatasro vijñānasthitayaḥ saṃgṛhītāścātasṛbhirvā sapta /
[118|16] naiva hi saptabhiścatasro nāpi catasṛbhiḥ sapta /
[118|17] catuṣkoṭi tu saṃgrahe /
[118|18] saṃgrahe vicāryamāṇe catuṣkoṭikaṃ veditavyam /
[118|18-118|19] syātsaptabhiḥ saṃgṛhītaṃ na catasṛbhirityevamādi /
[118|19] prathamāḥ koṭiḥ saptasu yaddhijñānam /
[118|19-118|20] dvitīyā apāyeṣu caturthe dhyāne bhavāgre ca vijñānavarjyāḥ skandhāḥ /
[118|20-118|21] tṛtīyā saptasu catvāraḥ skandhāścaturthyetānākārān sthāpayitvā /
[118|22] yaccaitat gatyādibhedabhinnaṃ traidhātukamuktaṃ veditavyāḥ /
[118|23] catasro yonayastatra sattvānāmaṇḍajādayaḥ // vakk_3.8 //
[118|24] aṇḍajā yonirjarāyujā saṃsvedajā upapādukā yoniḥ / yonirnāma jātiḥ /
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
