Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/8

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Abhidharmakośabhāṣya

Tác giả
Vasubandhu
Thông tin
GRETIL — s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998.CC BY-NC-SA 4.0

Vasubandhu: Abhidharmakośabhāṣya

prathamaṃ kośasthānam

[001|03-001|07] oṃ namo buddhāya yaḥ sarvathāsarvahatāndhakāraḥ saṃsārapaṅkājjagadujjahāra / tasmai namaskṛtya yathārthaśāstre śāstraṃ pravakṣyāmyabhidharmakośam // vakk_1.1 //

[001|08] śāstraṃ praṇetukāmaḥ svasya śāsturmāhātmyajñāpanārthaṃ guṇākhyānapūrvakaṃ tasmai namaskāramārabhate ya iti /

[001|09-001|10] buddhaṃ bhagavantamadhikṛtyāha hatamasyāndhakāramanena veti hatāndhakāraḥ /

[001|10] sarveṇa prakāreṇa sarvasmin hatāndhakāraḥ sarvathāsarvahatāndhakāraḥ /

[001|10-001|11] ajñānaṃ hi bhūtārthadarśanapratibandhādhakāram /

[001|11-001|12] tacca bhagavato buddhasya pratipakṣalābhenātyantaṃ sarvathā sarvatra jñeye punaranutpattidharmatvāddhatam /

[001|12] ato 'sau sarvathāsarvahatāndhakāraḥ /

[001|13] pratyaikabuddhaśrāvakā api kāmaṃ sarvatra hatāndhakārāḥ / kliṣṭasaṃmohātyantavigamāt /

[001|14] na tu sarvathā /

[001|14-001|15] tatha hyeṣāṃ buddhadharmeṣvativiprakṛṣṭadeśakāleṣu artheṣu cānantaprabhedeṣu bhavatyevākliṣṭamajñānam /

[001|15-001|16] ityātmahitapratipattisaṃpadā saṃstutya punastameva bhagavantaṃ parahitapratipattisaṃpadā saṃstauti saṃsārapaṅkājjagadujjahāreti /

[001|17] saṃsāro hi jagadāsaṅgasthānatvāt duruttaratvācca paṅkabhūtaḥ /

[001|17-001|20] tatrāvamagnaṃ jagadatrāṇamanukampamāno bhagavān saddharmadeśanāhastapradānairyathābhavyamabhyuddhṛtavān iti ya evamātmaparahitapratipattisaṃpadā yuktastasmai namaskṛtyeti śirasā praṇipatya /

[001|20] yathārthamaviparītaṃ śāstīti yathārthaśāstā /

[001|20-001|21] anena parahitapratipattyupāyamasyāviṣkaroti /

[001|21-001|22] yathābhūtaśāsanācchāstā bhavanntasau saṃsārapaṅkājjagadujjahāra na tvṛddhivarapradānaprabhāveṇeti /

[001|22-002|01] tasmai namaskṛtya kiṃ kariṣyāmī tyāha śāstraṃ pravakṣyāmi /

[002|01] śiṣyaśāsanācchāstram /

[002|01-002|02] katamacchāstramityāha abhidharmakośam

[002|02] ko 'yamabhidharmo nāma /

[002|03] prajñā 'malā sānucarā 'bhidharmaḥ (1-2a)

[002|04] tatra prajñā dharmapravicayaḥ/ amaleti anāsravā / sānucareti saparivārā /

[002|04-002|05] evamanāsravaḥ pañcaskandhako 'bhidharma ityuktaṃ bhavati /

[002|05] eṣa tāvat pāramārthiko 'bhidharmaḥ /

[002|06] sāṃketikastu

[002|07] tatprāptaye yāpi ca yacca śāstram / (1-2b)

[002|08-002|09] yāpi ca śrutacintābhāvanāmayī sāsravā prajñā upapattipratilambhikā ca sānucarā /

[002|09-002|10] yacca śāstramasyāḥ prāptyarthamanāsravāyāḥ prajñāyāḥ tadapi tatsaṃbhārabhāvādabhidharma ityucyate /

[002|10] nirvacanaṃ tu svalakṣaṇadhāraṇād dharmaḥ /

[002|10-002|11] tadayaṃ paramārthadharmaṃ vā nirvāṇaṃ dharmalakṣaṇaṃ vā pratyabhimukho dharma ityabhidharmaḥ /

[002|12] ukto 'bhidharmaḥ / idaṃ tu śāstraṃ kathamabhidharmakośam /

[002|13-002|14] tasyārthato 'smin samanupraveśāt sa cāśrayo syetyabhidharmakośam (1-2c-2d) // vakk_1.2 //

[002|15-002|16] sa hi śāstrasaṃjñako 'bhidharma etasminnarthato yathāpradhānamantarbhūta ityetacchāstraṃ tasya kośasthānīyaṃ bhavati /

[002|16] athavā so 'bhidharma etasyāśrayabhūtaḥ śāstrasya /

[002|17] tato hyetannirākṛṣṭam / ataḥ sa evāsyābhidharmaḥ kośa ityetacchāstramabhidharvarmakośam /

[002|18-002|19] kimarthaṃ punarabhidharmopadeśaḥ kena cāyaṃ prathamata upadiṣṭo yaṭa ācāryo 'bhidharmakośaṃ vaktumādriyata iti //

[002|19] āha//

[002|20-002|23] dharmāṇāṃ pravicayamantareṇa nāsti kleśānāṃ yata upaśāntaye 'bhyupāyaḥ / kleśaiśca bhramati bhavārṇave 'tra lokastaddhetorata uditaḥ kilaiṣa śāstrā // vakk_1.3 //

[002|24] yato na vinā dharmapravicayenāsti kleśopaśamābhyupāyaḥ /

[002|24-003|01] kleśāśca lokaṃ bhramayanti saṃsāramahārṇeve 'sminan /

[003|01-003|02] atastaddhetostasya dharmapravicayasyārthe śāstrā kila buddhenābhidharma uktaḥ /

[003|02] nahi vinā 'bhidharmopadeśena śiṣyaḥ śakto dharmān pravicetumiti /

[003|03-003|04] sa tu prakīrṇa ukto bhagavatā bhadantakātyāyanīputra-prabhṛtibhiḥ piṇḍīkṛtya sthapitobhadanta dharmatrāto dānavargīyakaraṇavadityāhurvaibhāṣikāḥ /

[003|05] katame punaste dharmā yeṣāṃ pravicayārthamabhidharmopadeśa ityāha

[003|06] sāsravā 'nāsravā dharmāḥ (1-4a)

[003|07] eṣa sarvadharmāṇāṃ samāsanirddeśaḥ /

[003|07-003|08] tatra katame sāsravā dharmā ityāha

[003|08-003|09] saṃskṛtā mārgavarjitāḥ / sāsravāḥ (1-4b-4c1)

[003|10] mārgasatyaṃ varjayitvā 'nye saṃskṛtā dharmāḥ sāsravāḥ / kiṃ kāraṇam /

[003|11] āsravāsteṣu yasmāt samanuśerate (1-4c2-4d) // vakk_1.4 //

[003|12-003|13] kāmaṃ nirodhamārgasatyālambanā api āsravā upajāyante na tinuśerate tatreti na tayoḥ sāsravatvaprasañgaḥ /

[003|13-003|14] yathā 'tra nānuśerate tat paścādanuśayanirdeśa eva jñāpayiṣyāmaḥ /

[003|14] uktāḥ sāsravāḥ /

[003|15] anasravāḥ katame /

[003|16] anāsravā mārgasatyaṃ trividhaṃ cāpyasaṃskṛtam / (1-5a-5b)

[003|17] katamattri vidham /

[003|18] ākāśaṃ dvau nirodhau ca (1-5c)

[003|19] katamau dvau / pratisaṃkhyānirodho 'pratisaṃkhyānirodhaśca /

[003|19-003|20] ityetadākāśādi trividhamasaṃskṛtaṃ mārgasatyaṃ cānāsravā dharmāḥ /

[003|20] kiṃ kāraṇam / nahi teṣvāsravā anuśerata iti /

[003|21] yadetat trividhamasaṃskṛtamuddiṣṭam

[003|22] tatrākāśamanāvṛtiḥ (1-5d) // vakk_1.5 //

[003|23] anāvaraṇasvabhāvamākāśaṃ yatra rūpasya gatiḥ //

[003|24] pratisaṃkhyānirodho yo visaṃyogaḥ (1-6a-6b1)

[004|01] yaḥ sāsravairdharmairvisaṃyogaḥ sa pratisaṃkhyānirodhaḥ /

[004|01-004|02] duḥkhādīnāmāryasatyānāṃ pratisaṃkhyānaṃ pratisaṃkhyā prajñāviśeṣastena prāpyo nirodhaḥ /

[004|02] pratisaṃkhyānirodhaḥ /

[004|02-004|03] madhyapadalopāt gorathavat /

[004|04] kiṃ punareka eva sarveṣāṃ sāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ pratisaṃkhyānirodhaḥ / netyāha /

[004|05] kiṃ tarhi /

[004|06] pṛthak pṛthak / (1-6b2)

[004|07] yāvanti hi saṃyogadravyāṇi tāvanti visaṃyogadravyāṇi /

[004|07-004|08] anyathā hi duḥkhadarśanaheyakleśanirodhasākṣātk karaṇāt sarvakleśanirodhasākṣātkriyā prasajyeta /

[004|08-004|09] sati caivaṃ śeṣapratipakṣabhāvanāvaiyarthyaṃ syāt /

[004|09-004|10] yattarhyuktam "asabhāgonirodha" ityasya ko 'rthaḥ /

[004|10-004|11] nāsya kaścit sabhāgaheturasti nāsau kasyacidityayamasya vākyasyārtho na tu nāsya kaśicat sabhāgo 'stīti /

[004|11] uktaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ //

[004|12] utpādātyantavighno 'nyo nirodho 'pratisaṃkhyayā (1-6c-6d) // vakk_1.6 //

[004|13-004|14] anāgatānāṃ dharmāṇāmutpādasyātyantaṃ vighnabhūto visaṃyogād yo 'nyo nirodhaḥ so 'pratisaṃkhyānirodhaḥ /

[004|14] na hyasau pratisaṃkhyayā labhyate / kiṃ tarhi / pratyayavaikalyāt /

[004|14-004|16] yathaikarūpavyāsaktacakṣurmanaso yāni rūpāṇi śabdagandharasaspraṣṭavyāni cātyayante tadālambanaiḥ pañcabhirvijñānakāyairna śakyaṃ punarutpattum /

[004|16-004|17] na hi te satyā atītaṃ viṣayamālambayi tulmiti /

[004|17] ataḥ sa teṣāmapratisaṃkhyānirodhaḥ pratyayavaikalyāt prāpyate /

[004|18] catuṣkoṭikaṃ cātra bhavati / santi te dharmā yeṣāṃ pratisaṃkhyānirodha eva labhyate /

[004|19] tadyathā atitapratyutpannotpattidharmāṇāṃ sāsravāṇām /

[004|19-004|20] santi yeṣāmapratisaṃkhyānirodha eva /

[004|20] tadyathā 'nutpattidharmāṇāmanāsravasaṃskṛtānām / santi te yesāmubhayam /

[004|21] tadyathā sāsravāṇāmanutpasttidharmāṇām / santi yeṣāṃ nobhayam /

[004|21-004|22] tadyathā atītapratyutpannotpattidharmāṇāmaṇāsravāṇāmiti /

[004|22] uktaṃ trividhamasaṃskṛtam //

[004|23] yattūktaṃ "saṃskṛtā mārgavarjitāḥ /

[004|23-004|24] sāsravā" iti katame te saṃskṛtāḥ /

[004|25] te punaḥ saṃskṛtā dhārmā rūpādiskandhapañcakam / (1-7a-7b)

[004|26] rūpaskandho vedanāskandhaḥ saṃskāraskandho vijñānaskandhaścetyete saṃskṛtā dharmāḥ /

[004|27] sametya saṃbhūya pratyayaiḥ kṛtāḥ iti saṃskṛtāḥ / nahyekapratyayajanitaṃ kiñcidastīti /

[004|27-005|01] tajjātīyatvādanāgateṣvavirodho dugdhendhanavat /

[005|02] ta evādhvā kathāvastu saniḥsārāḥ savastukāḥ (1-7c-7d) // vakk_1.7 //

[005|03] ta eva saṃskṛtā gatagacchadgamiṣyadbhāvādadhvānaḥ adyante 'nitayatyeti vā /

[005|03-005|04] kathā vāvāyam tasyā vastu nāma /

[005|04] sārthakavastugrahaṇāt tu saṃskṛntaṃ kathāvastūcyate /

[005|04-005|05] anyathā hi urakaraṇagrantho virudhyeta /

[005|05] "kathāvastūnyaṣṭādaśabhirdhatubhiḥ saṃgṛhītāni /"

[005|05-005|06] niḥsaraṇaṃ niḥsāraḥ sarvasya saṃskṛtasya nirvāṇam /

[005|06] tadeṣāmastīti saniḥsārāḥ /

[005|06-005|07] sahetukatvāt savastukāḥ /

[005|07] hetuvacanaḥ kila vastuśabda iti vaibhāṣicāḥ /

[005|07-005|08] ityete saṃskṛtadharmauaryāyāḥ /

[005|08] ta eva puyaḥ saṃskṛtā dharamāḥ /

[005|09] ye sāsravā upādānaskandhāste (1-8a-8b1)

[005|10] ataḥ kiṃ diddhaṃ /

[005|10-005|11] ya upādānaskandhāḥ skandhā api te syuḥ eva nopādānaskandhāḥ /

[005|11] anāsravāḥ saṃskārā iti tatra upādānāni kleśāḥ /

[005|11-005|12] tatsaṃbhūtatvādupādānaskandhāḥ //

[005|12] truṇatupāgnivat / taddhidheyatvādvā rājapurūpavat /

[005|12-005|13] upādānāni vā tebhyaḥ saṃbhavantīti upādānaskandhāḥ puṣpaphalavṛkṣavat /

[005|13-005|14] ta eva sāsravā dharmā ucyante /

[005|15] saraṇā api / (1-8b2)

[005|16] raṇsā hi kleśāḥ / ātmapāravyāvādhanāt / stadanuśayitatvāt saraṇāḥ / sāsravavat / punaḥ

[005|17] duḥkhaṃ samudayo loko dṛṣṭisthānaṃ bhavaśca te (1-8c-8d) // vakk_1.8 //

[005|18] āryāṇāṃ pratikūlatvādduḥkham / samudetyasmād duḥkhamiti samudayaḥ /

[005|18-005|19] lakṣyata iti lokaḥ /

[005|19] dṛṣṭirasmiṃstiṣṭhatyanuśayanāditi dṛṣṭisthānam / bhavatīti bhavaḥ

[005|20] ityete sāsravāṇasaṃ dharmāṇāmānvarthaparyāyāḥ

[005|21] pañca rūpādayaḥ skandhā ityuktam / tatra

[005|22] rūpaṃ pañcendriyāṇyarthāḥ pañcāvijñaptireva ca / (1-9a-9b)

[005|23] pañcendriyāṇi cakṣuḥśtrotragrhāṇajihvākāyendariyā ṇa /

[005|23-005|24] pañcārthāsteṣāmevacakṣurādīnāmindriyāṇāṃ yathāsvaṃ ye pañca viṣayāḥ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyākhyāḥ /

[005|25] avijñaptiśceti / etāvān rūpaskandhaḥ

[005|26] tatra ya ete pañca rūpādayo 'rthā uktāḥ /

[005|27] tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṣurādayaḥ (1-9c-9d) // vakk_1.9 //

[006|01-006|02] rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyavijñānānāmāśrayabhūtā ye pañca rūpātmakāḥ prasādāste yathākramaṃ cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyā veditavyāḥ /

[006|02-006|03] yathoktaṃ bhagavatā "cakṣurbhikṣo ādhyātmikamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāya" rūpa prasāda iti vistaraḥ /

[006|03-006|04] yānyetāni cakṣurādīnyuktani tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṣurādayaḥ /

[006|04-006|05] cakṣurvijñānādyāśrayā ityarthaḥ /

[006|05] evaṃ kṛtvā prakaraṇagraṇtho 'pyanuvṛtto bhavati / "cakṣuḥ katamat /

[006|05-006|06] cakṣurvijñānāśrayo rūpaprasāda" iti vistaraḥ /

[006|06] nirddiṣṭāni pañcendriyāṇi /

[006|07] arthāḥ pañcā nirddeśyāḥ / tatra tāvat]

[006|08] rūpaṃ dvidhā

[006|09] varṇaḥ saṃsthānaṃ ca / tatra varṇaścaturvidho nīlādiḥ / tadbhedā anye /

[006|09-006|10] samsthānamaṣṭavidhaṃ dīrghadi visātāntam /

[006|10] tadeva rūpāyatanaṃ punarucyate /

[006|11] vimśatidhā

[006|12-006|13] tadyathā nīlaṃ pītaṃ lohitamavadātaṃ dīrghaṃ hrasvaṃ vṛttaṃ parimaṇḍalaṃ unnatamavanataṃ sātaṃ visātaṃ abhraṃ dhūmo rajo mahikā cchāyā ātapaḥ ālokaḥ andhakāramiti /

[006|13-006|14] kecinnabhaścaikavarṇamiti ekaviṃśatiṃ saṃpaṭhanti /

[006|14] tatra sātaṃ samasthānam / visātaṃ viṣama sthānaml mahikā nīhāraḥ / ātapaḥ sūryaprabhā /

[006|14-006|15] ālokaḥ candratārakāgnyoṣadhimaṇīnaṃ prabhā /

[006|16] chāyā yatra rūpāṇāṃ darśanam / viparyayādandhakāram /

[006|16-006|17] śeṣaṃ sugamatvānna vipañcitam /

[006|17] asti rūpāyatanaṃ varṇato vidyate na saṃsthānataḥ

[006|17-006|18] nīlapītalohitavadātacchāyātapālokāndhakārākhyam /

[006|18] asti saṃsthānato na varṇataḥ /

[006|18-006|19] ghādīnāṃ pradeṣaḥ kāyavijñaptisvabhāvaḥ /

[006|19] astyubhayathā / pariśiṣṭaṃ rūpāyatanam /

[006|19-006|20] ātapālokāveva varṇato vidyete ityapare /

[006|20] "dṛśyate hi nīlādīnaṃ dīrghādipariccheda" iti /

[006|21] kathaṃ punarekaṃ dravyamubhayathā vidyate / astyubhayasya tatra prajñānāt /

[006|21-006|22] jñānārtho hyeṣa vidirna sattārthaḥ /

[006|22] kāyavijñaptāvapi tarhi prasaṅgaḥ / uktaṃ rūpāyatanaṃ //

[006|23] śabdastvaṣṭavidhaḥ /

[006|24] upāttānupāttamahābhūtahetukaḥ sattvāsattvākhyaśceti caturvidhaḥ /

[006|24-006|25] punarmanojñāmanojñabhedādaṣṭavidho bhavati /

[006|25-006|26] tatropāttamahābhūtahetuko yathā hastavākchabdaḥ /

[006|26] anupāttamahābhutahetuko yathā vāyuvanaspatinadīśabdaḥ /

[006|26-006|27] sattvākhyo vāgvijñaptiṣabdaḥ /

[006|27] asattvākhyo 'nyaḥ

[006|27-006|28] upāttānupāttamahābhūtahetuko 'pyasti śabda ityapare /

[006|28] tadyathā hastamṛdaṅgasaṃyogaja iti /

[006|28-007|01] sa tu yathaikau varṇaparamāṇurna bhūtacatuṣkadvayamupādāyeṣyate tathā naivaiṣṭavya iti /

[007|01] uktaḥ śabdaḥ //

[007|02] rasaḥ /

[007|03] ṣoḍha

[007|04] madhurāmlalavaṇakaṭukatittakaṣāyabhedāt /

[007|05] caturvidho gandhaḥ

[007|06] sugandhadurgandhayoḥ samaviṣamagandhatvāt / trividhastu śāstre /

[007|06-007|07] "sugandho durgandhaḥ samagandha" iti /

[007|08] spṛśyamekādaśātmadkam // vakk_1.10 //

[007|09] spraṣṭavyamekādaśadravyasvabhāvam /

[007|09-007|10] catvāri mahābhūtāni ślakṣṇatvaṃ karkaśatvaṃ gurutvaṃ laghutvaṃ śītaṃ jighatsā pipāsā ceti /

[007|10] tatra bhūtāni paścādvakṣyāmḥ /

[007|10-007|11] ślakṣṇatvaṃ mṛdutā /

[007|11] karkaśatvaṃ paruṣatā / gurutvaṃ yena bhāvāstulyante / laghutvaṃ viparyayāt /

[007|11-007|12] śītamuṣṇābhilāṣakṛt /

[007|12] jighatsā bhojanābhilāṣakṛt / kāraṇe kāryopacārāt / yathā

[007|13-007|14] "buddhānāṃ sukha utpādaḥ sukhā dharmasya deśanā / sukhā saṅghasya sāmagrī samagrāṇāṃ tapaḥ sukhaṃ" // iti /

[007|15] tatra rūpadhātau jighatsāpipāse na staḥ / śeṣamasti

[007|15-007|16] yadyapi tatra vastrāṇyekaśo na tulyante sañcitāni punastulyante /

[007|16] śītamupaghātakaṃ nāsti /

[007|16-007|17] anugrāhakaṃ kilāsti /

[007|18-007|19] yadetadbahuvidhaṃ rūpamuktaṃ tatra kadācidekena dravyeṇa cakṣurvijñānamutpadyate yadā tatprakāravyavacchedo bhavati /

[007|19] kadācid bahubhiryadā na vyavacchedaḥ /

[007|19-007|20] tadyathā senāvyūhamanekavarṇasaṃsthānaṃ maṇisamūhaṃ ca dūrāt paśyataḥ /

[007|20] evaṃ śrotrādivijñānaṃ veditavyaṃ /

[007|21] kāyavijñānaṃ tu paraṃ pañcabhiḥ spraṣṭavyairutpadyata ityeke /

[007|21-007|22] caturbhirmahābhūtairekena ca ślakṣṇatvādinā /

[007|22] sarvairekādaśabhirityapare /

[007|22-007|23] nanu caivaṃ samastālambanatvāt sāmānyaviṣayāḥ pañca vijñānakāyāḥ prāpnuvanti na svalakṣaṇaviṣayāḥ /

[007|23-007|24] āyatanasvalakṣaṇaṃ pratyete svalakṣaṇaviṣayā iṣyante na dravyasvalakṣaṇamityadoṣaḥ /

[007|25] idaṃ vicāryate /

[007|25-007|26] kāyajihvendriyayoryugapad viṣayaprāptau satyāṃ katarad vijñānaṃ pūrvamutpadyate /

[007|26] yasya viṣayaḥ paṭīyān /

[007|26-007|27] samaprāpte tu viṣaye jihvāvijñānaṃ pūrvamutpadyate /

[007|27] bhoktukāmatāvarjitatvātsasntateḥ /

[007|27-007|28] uktāḥ pañācendriyārthāḥ yathā ca teṣāṃ grahaṇaṃ /

[007|29] avijñaptiridānīṃ vaktavyā / seyamucyate

[008|01-008|02] vikṣiptācittakasyāpi yo 'nubaṇdhaḥ śubhāśubhaḥ / mahābhūtānyupādāya sa hyavijñaptirucyate // vakk_1.11 //

[008|03] vikṣiptacittakasyeti tadanyacittasyāpi //

[008|03-008|04] acittakasyāpītyasaṃjñinirodhasamāpattisamāpannasyāpi /

[008|04] apiśabdenāvikṣiptasacittasyāpīti vijñāyate /

[008|05] yo 'nu bandha iti yaḥ pravāhaḥ / śubhāśubha iti kuśalākuśalaḥ /

[008|05-008|06] kuśalākuśale prāptivāho 'pyastīdṛśa iti tadviśeṣaṇārthamucyate mahābhūtānyupādāyeti /

[008|07] hetvartha upādāyārtha iti vaibhāṣikāḥ / jananādihetubhāvāt /

[008|07-008|08] sa hyavijñaptiriti hiśabdastannāmakaraṇavijñāpanārthaḥ /

[008|08-008|09] rūpakriyāsvabhāvāpi satī vijñaptivat paraṃ na vijñāpayatītyavijñaptiḥ /

[008|09-008|09 ucyata iti ācāryavacanaṃ darśayati /

[008|09-008|10] samāsatastu vijñaptisamādhisaṃbhūtaṃ kuśalākuśalaṃ rūpamavijñaptiḥ /

[008|11] mahābhūtānyupādāyetyuktāni katamāni bhūtāni /

[008|12] bhūtāni pṛthivīdhāturaptejovāyudhātavaḥ

[008|13] ityete catvāraḥ svalakṣaṇopādāyarūpadhāraṇād dhātavaścatvāri mahābhūtāny ucyante /

[008|14] mahattvameṣāṃ sarvānyarūpāśrayatvenaudārikatvāt /

[008|14-008|15] atha vā tadudbhūtavṛttiṣu pṛthivyaptejovāyuskandheṣveṣāṃ mahāsṇniveśatvāt /

[008|15-008|16] te punahete dhātavaḥ kasmin karmaṇi saṃsidhāḥ kiṃsvabhāvāścetyāha

[008|17] dhṛtyādikarmasaṃsiddhāḥ

[008|18] dhṛtisaṃgrahapaktivyūhanakarmasvete yathākramaṃ saṃsiddhāḥ pṛthivyaptejovāyudhātavaḥ /

[008|18-008|19] vyūhanaṃ punarvṛddhiḥ prasarpaṇaṃ ca veditavyam /

[008|19] idameṣāṃ karma / svabhāvastu yathākramaṃ

[008|20] kharasnehosṇateraṇāḥ // vakk_1.12 //

[008|21] kharaḥ pṛthivīdhātuḥ / sneho 'bdhātuḥ / uṣṇatā tejodhātuḥ /

[008|22] īraṇā vāyudhātuḥ / īryate 'nayā bhūtasroto deśāntarotpādanāt pradīperaṇavaditīraṇā /

[008|23] "vāyudhātuḥ katamo laghusamudīraṇatvam" iti prakāraṇeṣu nirdiṣṭaṃ sūtre ca /

[008|23-008|24] tattu laghutvamupādāya rūpamapyuktaṃ prakaraṇeṣu /

[008|24-008|25] ato ya īraṇāsvabhāvo dharmaḥ sa vāyuriti karṃaṇā 'sya svabhāvo 'bhivyaktaḥ /

[008|26] kaḥ punaḥ pṛthivyādināṃ pṛthivīdhātvādīnāṃ ca viśeṣaḥ /

[009|01] pṛthivī varṇasaṃsthānamucyate lokasaṃjñayā / [009|02] tathā hi pṛthivīṃ darśayanto varṇaṃ saṃsthānaṃ ca darśayanti / yathā pṛthivī evaṃ

[009|03] āpastejaśca

[009|04] varṇasaṃsthānamevocyate lokasaṃjñayā /

[009|05] vāyustu dhātureva

[009|06] ya eva tu vāyudhātuḥ sa eva loke vāyuarityucyate /

[009|07] tathapi ca // vakk_1.13 //

[009|08] yathā pṛthivī varṇasaṃsthānamucyate lokasaṃjñayā tatha vāyuarapi /

[009|08-009|09] nīlikā vātyā maṇḍalikā vātyeti //

[009|10] kasmāt punarayamavijñaptiparyanto rūpaskandha ityucyate / raupaṇāt /

[009|10-009|11] uktaṃ bhagavatā "rūpyate rupyata iti bhikṣavastasmādrūpopādānasdandha ityucyate //

[009|11-009|12] kena rupyate /

[009|12] pāṇisparśenāpi spṛṣṭo rūpyata" iti vistaraḥ / rūpyate bādhyata ityarthaḥ /

[009|13] tathā hyarthavargīyeṣūktam

[009|14-009|15] "tasya cet kāmayānasya cchandajātasya dehinaḥ / te kāmā na samṛdhyanti śalyaviddha iva rūpyate //"

[009|16] rūpasya punaḥ kā badhanā / vipariṇāmotpādanā /

[009|16-009|17] pratighāto rūpeṇetyapare /

[009|17] paramāṇurūpaṃ tarhi rūpaṃ na prāpnotyarūpaṇāt /

[009|17-009|18] na vai paramāṇurūpamekaṃ pṛthag bhūtamasti /

[009|18] sañghātasthaṃ tu tad rūpyata eva /

[009|18-009|19] atītānāgataṃ tarhi rūpaṃ na prāpnoti /

[009|19] tadapi rūpitaṃ rūpayiṣyamāṇaṃ tajjātīyaṃ ceti rūpamindhanavat /

[009|19-009|20] avijñaptistarhi na prāpnoti /

[009|20] sāpi vijñaptirūpaṇād rūpitā bhavati /

[009|20-009|21] vṛkṣapracalane cchāyāpracalanavat /

[009|21] nāvikārāt /

[009|21-009|22] vijñaptinivṛttau cāvijñaptinivṛttiḥ syād vṛkṣābhāve cchāyā 'bhāvavat /

[009|22-009|23] āśrayabhūtarūpaṇādityapare evaṃ tarhi cakṣurvijñānādīnāmapyāśrayarūpaṇāt rūpatvaprasaṅgaḥ /

[009|23] viṣamo 'yamupanyāsaḥ /

[009|23-009|24] avijñaptirhi cchāyeva vṛkṣaṃ prabheva maṇiṃ bhūtānyāśrtya varttate /

[009|24-009|25] na tvevaṃ cakṣurādīnyāśritya varttante cakṣurvijñānādīni kevalaṃ tūtpattinimiktamātraṃ tāni teṣāṃ bhavantīti /

[009|25-009|26] idaṃ tāvadavaibhāṣikīyaṃ vṛkṣamāśritya cchāyā varttate maṇiṃ cāśritya prabheti /

[009|26-010|01] cchāyādivarṇaparamāṇūnāṃ pratyekaṃ svabhūtacatuṣkāśritatvābhyupagamāt /

[010|01] satyapi ca tadāśritatve cchāyāprabhayornāvijñaptistathaivāśritā / yujyate /

[010|02] niruddheṣvapi avijña ptyāśayeṣu mahābhūteṣu tasyā anirodho 'bhyupagamyate /

[010|02-010|03] ato na bhavatyeṣa parihāraḥ /

[010|03-010|04] anye punaratra parihāramāhuḥ cakṣurvijñānādīnāmāśrayo bhedaṃ gataḥ /

[010|04] kaṣcidrūpyate cakṣurādiḥ kaścinna rūpyate yathā manaḥ /

[010|05] na tvevamavijñaptiḥ /

[010|05-010|06] tasmādasamānaḥ prasaṅgaḥ ityata upapannametadāśraya rūpaṇādrūpamiti /

[010|07] ya eva rūpaskandhasvabhāvā uktāḥ

[010|08] indriyārthasta eveṣṭā aśāyatanadhātavaḥ /

[010|09] āyatanavyavasthāyāṃ daśāyatanāni /

[010|09-010|10] cakṣurāyatanaṃ rūpāyatanaṃ yāvat kāyāyatanaṃ spraṣṭavyāyatanamiti /

[010|10-010|11] dhātuvyavasthāyāṃ ta eva daśadhātavaścakṣurchātū rūpadhāturyāvat kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhāturiti /

[010|11] ukto rūpaskandhastasya cāyatanavyavasthānam /

[010|12=01012] vedanādayo vaktavyaḥ /

[010|12] tatra

[010|13] vedanā 'nubhavaḥ

[010|14] trividho 'nubhavo vedanāskandhaḥ / sukho duḥkho , duḥkhāsukhaśca /

[010|14-010|15] sa punarbhidyamānaḥ ṣaḍ vedanākāyāḥ cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā yāvamvanaḥsaṃsparśajā vedaneti /

[010|16] saṃjñā nimittodgrahaṇātmikā // vakk_1.14 //

[010|17-010|18] yāvannīlapītadīrghahrasvastripuruṣamitramitrasukhaduḥkhādinimittodgrahaṇamasau saṃjñāskandhaḥ /

[010|18] sa punarbhidyamānaḥ ṣaṭsaṃjñākāyā vedanāvat //

[010|19] caturbhyo 'nye tu saṃskāraskandhaḥ

[010|20] rūpavedanāsaṃjñāvijñānebhyaścatubbryo 'nye tu saṃskārāḥ saṃskāraskandhaḥ/

[010|20-010|21] bhagavatā tu sūtre ṣaṭ cetanākāyā ityuktaṃ prādhānyāt /

[010|21-010|22] sā hi karmasvarūpatvādabhisaṃskaraṇe pradhānā /

[010|22-010|23] ata evoktaṃ bhagavatā "saṃskṛtamabhisaṃskaroti /

[010|23] tasmāt saṃskārā upādānaskandha ity ucyata" iti

[010|23-010|25] anyathā hi śeṣāṇāṃ caitasikānāṃ viprayuktānāṃ ca saṃskārāṇāṃ skandhāsaṃgrahādduḥkhasamudayasatyatvaṃ na syāditi parijñāparihāṇe api na syātām/

[010|25-010|26] uktaṃ ca bhagavatā "nāhamekadharmamapi anabhijñāyāparijñāya duḥkhasyāntakriyāṃ vadāmīti /

[010|26] evamaprahāye" tyuktam /

[011|01] tasmādavaśyameṣāṃ saṃskāraskandhasaṃgraho "bhyupagantavyaḥ /

[011|02] ete punastrayaḥ /

[011|03] vedanāsaṃjñāsaṃskāraskandhāḥ āyatanadhātuvyavasthāyāṃ

[011|04] dharmāyatanadhātvākhyāḥ sahāvijñaptyasaṃskṛtaiḥ // vakk_1.15 //

[011|05] ityetāni sapta dravyāṇi dharmāyatanaṃ dharmadhātuścetyākhyāyante /

[011|06] vijñānaṃ prativijñaptiḥ

[011|07] viṣayaṃ viṣayaṃ prati vijñaptirupalabdhirvijñāna skandha ityucyate /

[011|07-011|08] sa punaḥ ṣaḍ vijñānakāyāḥ cakṣurvijñānaṃ yāvanmanovijñānamiti /

[011|08-011|09] ya eṣa vijñānaskandha ukta āyatanavyavasthāyāṃ

[011|10] mana āyatanaṃ ca tat /

[011|11] dhātuvyavasthāyāṃ sa eva

[011|12] dhātavaḥ saspta ca matāḥ

[011|13] katame sapta /

[011|14] ṣaḍ vijñānānyatho manaḥ // vakk_1.16 //

[011|15] cakṣurvijñānadhāturyāvanmanovijñānadhātumanodhātuśca /

[011|15-011|16] evamatra pañca skandhā dvādaśāyatanāni aṣṭādaśa dhātavo nirddiṣṭā bhavaṇti /

[011|16-011|17] avijñaptivarjyo rūpaskandho daśāyatanāni daśa dhatavaḥ /

[011|17-011|18] vedanā dayaḥ skandhāstrayo "vijñaptirasaṃskṛtāni ca dharmāyatanaṃ dharmadhātuśca vijñānaskandho mana āyatanaṃ ṣaḍ vijñānadhātavo manodhātuśceti //

[011|19] nanu ca ṣaḍ vijñānakāyā vijñānaskandha ityuktam /

[011|19-011|20] atha ko "yaṃ punastebhyo "nyo manodhātuḥ na khalu kaścidanyaḥ /

[011|20] kiṃ narhi / teṣāmeva

[011|21] ṣaṇṇāmanantarātītaṃ vijñānaṃ yaddhi tanmanaḥ /

[011|22] yadyatsamanantaraniruddhaṃ vijñānaṃ tanmanodhāturityucyeta /

[011|22-011|23] tadyathā sa eva putro "nyasya pitā bhavati tadeva phalamanyasya bījamiti /

[011|23-011|25] evaṃ tarhi dravyataḥ saptadaśa dhātavo bhavanti dvādaśa vā ṣaḍvijñānadhātumanodhātūnāmitaretarāntarbhāvāditi kasmādaṣṭādāśa vyavasthāpyante /

[011|25] yadyapyevaṃ tathāpi

[011|26] ṣaṣṭhāśrayaprasiddhyartha dhātavo "ṣādaś smṛtāḥ // vakk_1.17 //

[011|27] pañcānāṃ vijñānadhātūnāṃ cakṣurdhātvāyatanādayaḥ pañcāśrayāḥ /

[011|28] ṣaṣṭhasya manovijñānadhātorāśrayo "nyo nāsti /

[011|28-011|29] atastadāśrayaprasiddhacyartha manodhāturūpadiṣṭaḥ /

[011|29-012|01] evamāśrayāśritālambanaṣṭkavyavasathānādaṣṭādaśa dhātavo bhavantīti /

[012|01] arhatastarhi caramaṃ cittam na mano bhaviṣyati /

[012|02] nahi tadasti yasya tatsasmanantarātītaṃ syāditi / na /

[012|02-012|03] tasyāpi manobhāvenāvasthitatvāt /

[012|03] anyakāraṇavaikalyāttu nottaravijñānasaṃbhūtiḥ //

[012|04] tatra skandhaiḥ sarvasaṃskṛtasaṃgrahaḥ /

[012|04-012|05] upādānaskandhaiḥ sarvasāsravāṇāmā yatanadhātubhiḥ sarvadharmāṇām /

[012|05] samāsatastu jñātavyaḥ

[012|06-012|07] sarvasaṃgraha ekena skandehnāyatanena ca dhātunā ca

[012|08] rūpaskandhena mana āyatanena dharmadhātunā ca sarvadharmāṇāṃ saṃgraho boddhavyaḥ /

[012|08-012|09] sa khalveṣa saṃgraho yatra kvaciducyamāno veditavyaḥ /

[012|10] svabhāvena

[012|11] na parabhāvena / kim kāraṇam /

[012|12] parabhāvaviyogataḥ // vakk_1.18 //

[012|13] viyukto hi parabhavena dharmaḥ / tasmānna yena viyuktastenaiva saṃgṛhīto yujyate /

[012|13-012|14] tadyathā cakṣurindriyaṃ rūpaskandhena cakṣurāyatanadhātubhyāṃ ca duḥkhasamudayasatyābhyāṃ ca saṃgṛhītam /

[012|15] tatsvabhāvatvāt / nānyaiḥ skandhādibhistadbhāva viyuktatvāt /

[012|15-012|16] yastvanyenānyasya saṃgraha ucyate yathā saṃgrahavastubhiḥ parṣadāṃ sa hi kādācitkatvāt sāṃketiko veditavyaḥ /

[012|17] nanu caikaviṃśatyā dhātubhirbhavitavyam / cakṣuṣo dvitvāt śrotraghrāṇayośca /

[012|18] na bhavitavyam / yasmāt /

[012|19-012|20] jātigocaravijñānasāmānyādekadhātutā dvitve "pi cakṣuradīnaṃ

[012|21] tra jātisāmānyamubhayoścakṣuḥsvabhāvatvāt /

[012|21-012|22] gocarasāmānyamubhayo rūpaviṣayatvāt /

[012|22] vijñānasāmānyamubhayorekacakṣurvijñānāśrayatvāt / tasmadeka eva cakṣurdhātuḥ /

[012|23] evaṃ śrotraghrāṇayorapi yojyam /

[012|24] śobhārthaṃ tu dvayodbhavaḥ // vakk_1.19 //

[012|25] ekadhātutve "pi tu cakṣurādīnaṃ dvayoḥ saṃbhava āśrayasya śobhārtham /

[012|25-013|01] anya thā hyekacakṣuḥśrotrādhiṣṭhānaikanāsikāvilasaṃbhavāt mahad vairupyaṃ syāditi /

[013|02] uktāḥ skandhāyatanadhātavaḥ

[013|03] idaṃ tu vaktavyaṃ kaḥ skandhāyatanadhātvartha iti /

[013|04] rāśyāyadvāragotrārthāḥ skandhāyatanadhātavaḥ /

[013|05-013|07] 'yat kiñcidrūpamatītānāgatapratyutpannamādhyātmibāhyam audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yadvā dūre antike tatsarvamaikadhyamabhisaṃkṣipya rūpaskandha iti saṃkhyāṃ gacchatī ti vacanāt sūtre rāśyarthaḥ skandhārtha iti siddham /

[013|07-013|08] tatrātītaṃ rūpamanityatāniruddham /

[013|08] anāgatamanutpannam / pratyutpannamutpannāniruddham /

[013|09] ādhyātmikaṃ svāsāntānikaṃ bāhyamanyadāyatanato vā

[013|09-013|10] audārikaṃ sapratighaṃ sūkṣmamapratighamāpekṣikaṃ vā /

[013|10] āpekṣikatvādasiddhamiti cet / na /

[013|10-013|11] apekṣābhedāt /

[013|11] yadapekṣyau dārikaṃ na jātu tadapekṣya sūkṣmaṃ pitāputravat / hīnaṃ kliṣṭam /

[013|12] praṇitamakliṣṭam / dūramatītānāgatam / antikaṃ pratyutpannam /

[013|12-013|13] evaṃ yāvat vijñānam /

[013|13] ayaṃ tu viśaṣaḥ / audārikaṃ pañcendriyāśrayam sūkṣmaṃ mānasam /

[013|13-013|14] bhūmito veti vaibhāṣikāḥ /

[013|14] bhadanta āha audārikarūpaṃ pañacendriyagrāhyam sūkṣmamanyat /

[013|15] hīnamamanāpaṃ praṇītaṃ manāpam / dūramadṛśyadeśam / antikaṃ dṛśyadeśam /

[013|15-013|16] atītādīnāṃ svaśabdenābhi hitatvāt /

[013|16] evam vedanādayo 'pi veditavyāḥ /

[013|17] dūrāntikatvaṃ tu teṣāmāśrayavaśāt / audārikasūkṣmatvaṃ tu pūarvavaditi //

[013|18] cittacaittāyadvārārtha āyatanārthaḥ /

[013|18-013|19] nirvacanaṃ tu cittacaittānāmāyaṃ tanvantīti āyatanāni /

[013|19] vistṛṇvantītyarthaḥ / gotrārtho dhātvarthaḥ /

[013|19-013|21] yathaikasmin parvate bahūnyayastāmrarūpyasuvarṇādigotrāni dhātava ucyante evam ekasminnāśraye santāne vā aṣṭādaśa gotrāṇi aṣṭādaśa dhātava ucyante /

[013|21] ākarāstatra gotrāṇyuacyante /

[013|21-013|22] ta ime cakṣurādayaḥ kasyākarāḥ /

[013|22] svasyā jāteḥ / sabhāgahetutvāt /

[013|22-013|23] asaṃskṛtaṃ tarhi na dhātuḥ syāt /

[013|23] cittacittānāṃ tarhi jātivācako "yaṃ dhātuśabda ityapare /

[013|23-013|24] aṣṭādaśdharmāṇāṃ jātayaḥ svabhāvā aṣṭādaśa dhātava iti /

[013|24-013|25] yadi rāśyarthaḥ skandhārthaḥ prajñaptisantaḥ skandhāḥ prāpnuvanti /

[013|25] anekadravyasamūhatvāt rāśipudgalavat / na /

[013|26] ekasyāpi dravyaparamāṇoḥ skandhatvāt / na tarhi rāśyarthaḥ skandhārtha iti vaktavyam /

[013|27] na hyekasyāsti rāśitvamiti / kāryab hārodvahanārthaḥ skandhārtha ityapare /

[013|27-013|28] pracchedārtho vā /

[013|28] tathāhi vaktāro bhavanti tribhiḥ skandhakairdeyaṃ dāsyāma iti / tadetadutsūtram /

[013|29] sūtraṃ hi rāśyarthameva bravīti "yatkiñcidrūpamatītānāgatapratyutpannami"ti vistaraḥ

[013|30] pratyekamatītādirūpasya skandhatvaṃ tatra vijñāpyate /

[013|30-014|01] sarvametadatītādi rūpamekaśo rūpaskandha iti /

[014|01] na śakyamevaṃ vijñātum /

[014|01-014|02] "tatsarvamaikadhyamabhisaṃkṣipye"ti vacanāt / tasmādrāśivadeva skandhāḥ prajñaptisantaḥ

[014|02-014|03] rūpoīnyapi tarhyāyatanāni prajñaptisanti prāpnuvanti /

[014|03-014|04] bahunāṃ cakṣurādiparamāṇūnāmāyadvāra bhāvāt /

[014|04] na /

[014|04-014|05] ekaśaḥ samagrāṇāṃ kāraṇabhāvāt viṣayasahakāritvādvā nendriyaṃ pṛthagāyatanaṃ syāt / 01405-01405] vibhāṣāyāṃ tūcyate "yadyābhidharmikaḥ skandhaprajñaptimapekṣate /

[014|06] sa āha paramāṇurekasya dhātorekasyāyatanasyaikasya skandhasya pradeśaḥ /

[014|06-014|07] atha nāpekṣate /

[014|07] sa āha / paramāṇureko dhāturekamāyatanamekaḥ skandha" iti /

[014|07-014|08] bhavati hi pradeśe "pi pradeśivadupacāro yathā paṭṭaiakadeśe dagdhe paṭo dagdha iti /

[014|09] kirthaṃ bhagavān skandhādimudhena trividhāṃ deśanāmārabhate / āha / vineyānāṃ

[014|10] mohendriyarucitraidhāttisraḥ skandhādideśanāḥ // vakk_1.20 //

[014|11] trayaḥ prakārāstraidham / triprakāraḥ kila sattvānāṃ mohaḥ /

[014|11-014|12] keciccaitteṣu saṃmūḍhāḥ piṇḍātmagrahaṇataḥ /

[014|12] kecidrūpa eva / kecidrūpacittayoḥ / indriyāṇyapi trividhāni /

[014|13] tīkṣṇamadhyamṛdvindriyatvāt / rūcirapi trividhā /

[014|13-014|14] saṃkṣiptamadhyavistaragrantharucitvāt /

[014|14] teṣāṃ yathākramaṃ tisraḥ skandhāyatanadhātudeśanā iti //

[014|15-014|16] kim punaḥ kāraṇaṃ caitasikā ekatra saṃskāraskandhanikṣiptā vedanāsaṃjñe tu pṛthak skandhīkṛte ityāha

[014|17-014|18] vivādamūlasaṃsārahetutvāt kramakāraṇāt / caittebhyo vedanāsaṃjñe pṛthakaskndhau niveśitau // vakk_1.21 //

[014|19] dve vivādamūle / kāmādhyavasānaṃ dṛṣṭyadhyavasānaṃ ca /

[014|19-014|20] tayorvedanāsaṃjñe yathākramaṃ pradhānahetū /

[014|20-014|21] vedanāsvādavaśāddhi kāmānabhiṣvajante viparītasaṃjñāvaśācca dṛṣṭīriti /

[014|21] saṃsārasyāpi te pradhānahetū / vedanāsvādagṛddho hi viṣaryastasaṃjñaḥ saṃsarati /

[014|22-014|23] yacca skandhakrame kāraṇamupadekṣyamāṇaṃ tato 'pi kramakāraṇādanayoḥ pṛthakskandhīkaraṇaṃ veditavyam /

[014|23] etacca tredho papādayiṣyāmaḥ /

[014|24] skandheṣva saṃskṛtaṃ noktamarthāyogāt

[014|25] taddhi skandheṣūcyamānaṃ na tāvadeteṣvevāntarṇetuṃ śakyate arthāyogāt /

[014|25-015|01] nahi tadrūpaṃ nāpi yāvadvijñānamiti /

[015|01] nacāpi ṣaṣṭhaḥ skandho vaktuṃ śakyate / kutaḥ / arthāyogāt /

[015|02] "rāśyartho hi skandhārtha" ityuktam /

[015|02-015|03] nacāsaṃskṛtamatītādibhedabhinnaṃ rūpādivadyatastatsarvamaikadhyamabhisaṃkṣipyāsaṃskṛtaskandha iti saṃkhyāṃ gacchet /

[015|03-015|04] saṃkleśavastujñāpanārthaṃ khalūpādānaskandhavacanaṃ saṃkleśavyavadānavastujñāpanārthaṃ skandhavacanaṃ /

[015|04-015|05] nacobhayathā "pyasaṃskṛtamityarthāyogānna teśu vyavasthāpitam /

[015|05-015|06] yathā ghaṭoparamo na ghaṭa evaṃ skandhoparamo na skandho bhavitumarhatītyapare /

[015|06-015|07] teṣāṃ dhātvāyataneṣvapyeṣa prasaṅgaḥ /

[015|07] uktaḥ skandhānāmanyaḥ prakāraḥ //

[015|08] kramaḥ punaḥ /

[015|09] yathaudārikasaṃkleśabhājanādyarthadhātutaḥ // vakk_1.22 //

[015|10] rūpaṃ hi sapratighatvātsarvaudārikam / arupiṇāṃ vedanā pracāraudārikatayā /

[015|10-015|11] tathā hi vyapadiśanti haste me vedanā pāde me vedaneti /

[015|11] dvābhyāṃ cau dārikatarā saṃjñā /

[015|11-015|12] vijñānātsaṃskārā ityato yadaudārikataraṃ tatpūrvamuktam /

[015|12-015|13] athavā anādimati saṃsāre strīpuruṣā anyonyaṃ rūpābhirāmāste ca vedanāsvādagarddhāt /

[015|13] tadgarddhaḥ saṃjñāviparyāsāt /

[015|14] tadviparyāsaḥ kleśaiścittaṃ aca tatsaṃkliṣṭamiti yathāsaṃkleśaṃ ca kramaḥ /

[015|14-015|15] bhājanādyarthena vā /

[015|15] bhajanabhojanavyañjanakarttṛ bhoktṛbhūtā hi rūpādayaḥ skandhāḥ / dhātuto vā /

[015|16] kāmaguṇarūpaprabhāvito hi kāmadhātuḥ / vedanāprabhāvitāni dhyānāni /

[015|16-015|17] saṃjñāprabhāvitāḥ trayaḥ ārūpyāḥ /

[015|17] saṃskāramātraprabhāvitaṃ bhavāgram /

[015|17-015|18] etā eva vijñānasthitayaḥ tāsu ca pratiṣṭhitaṃ vijñānamiti kṣetrabijasaṃdarśanārthaḥ skandhānukramaḥ /

[015|18-015|19] ata eva pañcaskandhā nālpīyāṃso na bhūyāṃsaḥ /

[015|19-015|20] ata eva ca kramakāraṇādvedanāsaṃjñe saṃskārebhyaḥ pṛthaka skandhīkṛte /

[015|20-015|21] yata ete audārikatare saṃkleśānukramahetū bhājanavyañjanabhūte tatprabhāvitaṃ ca dhātudvayamiti //

[015|22] āyatanadhātūnāṃ ṣaṇṇāṃ cakṣurādīnāmanukramo vaktavyaḥ /

[015|23] tadvaśenaiva hi tadviṣayavijñānānāṃ kramaḥ / teṣāṃ ca punaḥ ṣaṇṇāṃ /

[015|24] prāk pañca vārttamārthyāt

[015|25] cakṣurādīni pañca varttamānaviṣayatvāt pūrvamuktāni / manastvaniyataviṣayam

[015|25-016|01] kiñcidvarttamānaviṣayaṃ kiñcit vyadhvānadhraviṣayam /

[016|02] bhautikārthyāccatuṣṭayam /

[016|03] prāgiti varttate / pañcānāṃ punaśctvāri pūrvamuktāni / bhautikaviṣayatvāt /

[016|03-016|04] kāyasya tvaniyato viṣayaḥ

[016|04] kadācid bhūtāni kadācid bhautikam kadācidubhayam /

[016|05] dūrāśutaravṛttyā 'nyat

[016|06] śeṣaṃ punaritasmād yathāyogaṃ dūrāśutaravṛttyā pūrvamuktam / cakṣuḥśrotraṃ hi dūraviṣayam /

[016|07] tat pūrvamuktaṃ dvayāt / tayorapi cakṣuṣo dūratare vṛttiḥ /

[016|07-016|08] paśyato 'pi dūrānnadīṃ tacchabdāśravaṇādatastat pūrvamuktam /

[016|08] ghrāṇasya tu nāsti dūre vṛttiḥ / jihvāyāśca /

[016|09] tayorāśutaravṛttitvāt ghrāṇaṃ pūrvamuktamaprāptasyaiva jihvā bhojyasya gandhagrahaṇāt /

[016|10] yathāsthānaṃ kramo 'thavā // vakk_1.23 //

[016|11] athavā asmin śarīre cakṣuṣo 'dhiṣṭhānamupāriṣṭāt niviṣṭam / tasmādadhaḥ śrotrasya /

[016|12] tasmādadho ghrāṇasya / tasmāt jihvāyāḥ takyāḥ syāsya bahulyena /

[016|12-016|13] manaḥ punastānyeva niśritamadeśasthaṃ ceti yathāsthānameṣāṃ kramaḥ syāt /

[016|14] kiṃ punaḥ kāraṇaṃ daśasvāyataneṣu rūpaskandhasaṃgṛhīteṣvekaṃ rūpāyatanamucyate /

[016|14-016|15] sarveṣu ca dharmasvabhaveṣvekaṃ dharmāyatanamityāha

[016|16-016|17] viśeṣaṇārthaṃ prādhānyādbahudharmāgrasaṃgrahāt / ekamāyatanaṃ rūpamekaṃ dharmākhyamucyate // vakk_1.24 //

[016|18] kathaṃ viśeṣaṇārtham /

[016|18-016|19] yathā gamyeta pratyekameṣāṃ daśānāmāyatanatvaṃ viṣayaviṣayitvena vyavasthānaṃ na samastānāmiti /

[016|19-016|20] cakṣurādibhiśca viśeṣitairyanna cakṣurādisaṃjñakaṃ rūpaṃ ca tadrūpakayātanaṃ jñāsyata ityasya punarnāmāntaraṃ nocyate /

[016|20-016|21] athavā rūpāyatanasya prādhānyāt /

[016|21] taddhi sapratighatvācca / pāṇyādisaṃsparśaiḥ spṛṣṭaṃ rūpyate /

[016|22] sanidarśanatvācca /

[016|22-016|23] idamihāmutreti nirūpaṇāt loke 'pi ca tadrūpamiti pratītaṃ nānyāni /

[016|23] viśeṣaṇārthameva caikaṃ dharmāyatanamuktaṃ na sarvāṇi /

[016|23-017|01] api cātrabahūnāṃ dharmāṇāṃ saṃgraho vedanādīnām /

[017|01] ataḥ sāmānyenābhidhānaṃ kriyate dharmaśabdena / [017|02] agrasya ca nirvāṇadharmasyātra saṃgraho nānyeṣviti /

[017|02-017|03] viṃśatiprakāratvenaudārikatvānmāṃsa divyāryaprajñācakṣustrayagocaratvāccaikaṃ rūpāyatanamityapare //

[017|04-017|05] anyānyapi skandhāyatanadhātusaṃśabditānyupalabhyante sūtreṣu teṣāṃ kiṃebhireva saṃgraho veditavya āhosvidvyatirekaḥ

[017|05] ebhireva saṃgraho na vyatirekaḥ / tatra tāvat

[017|06-017|07] dharmaskandhasahasrāṇi yānyaśītiṃ jagau muniḥ / tāni vāṅnāma vetyeṣāṃ rūpasaṃskārasaṃgrahaḥ // vakk_1.25 //

[017|08] yeṣāṃ vāksvabhāvaṃ buddhavacanaṃ teṣāṃ tāni rūpaskandhasaṃgṛhītāni /

[017|09] yeṣāṃ nāmasvabhāvaṃ teṣāṃ saṃskāraskandhena //

[017|10] kiṃ punardharmaskandhasya pramāṇam /

[017|11] śāstrapramāṇa ityeke

[017|12] eke tāvat āhurdharmaskandhasaṃjñakasyaivābhidharmaśāstrasyāsya opramaṇamiti /

[017|12-017|13] tacca ṣaṭsahasrāṇi /

[017|13] apare punarāhuḥ

[017|14] skandhādīnaṃ kathaikaśaḥ /

[017|15-017|17] skandhāyatanadhātupratītyasamutpādasatyāhāradhyānāpramāṇārūpyavimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanabodhipākṣikābhijñāpratisaṃvitpraṇidhijñānāraṇādīnāṃ kathā prātyekaṃ dharmaskandha iti /

[017|18] caritapratipakṣastu dharmaskandho 'nuvarṇitaḥ // vakk_1.26 //

[017|19] evaṃ tu varṇayantyaśītiścaritasahasraṇi sattvānām / rāgadveṣamohamānādicaritabhedena /

[017|20] teṣāṃ pratipakṣeṇa bhagavatā 'śītirdharmaskandhasahasrāṇyuktāni /

[017|20-017|21] yathaitānyaśītirdharmaskandhasahasrāṇyeṣveva pañcaskandheṣu opratipāditāni /

[017|22-017|23] tathā 'nye 'pi yathāyogaṃ skandhāyatanadhātavaḥ / pratipādyā yathokteṣu saṃpradhārya svalakṣaṇam // vakk_1.27 //

[017|24-017|26] ye 'pyanye skandhāyatanadhātavaḥ sūtrāntareṣūktāste 'pyeṣveva yathokteṣu skandhādiṣu pratiopādyāḥ svaṃ svaṃ lakṣaṇameṣāṃ yathāvihitamasmiṃacchāstre saṃpradharya /

[017|26-018|02] tatra tāvat pañcānāṃ śīlasamādhiprajñāvimuktijñānadarśanaskandhānāṃ śīlaskandho rūpaskandhena saṃgṛhītaḥ /

[018|02-017|02] śeṣāḥ saṃskāraskandhena /

[018|02-018|03] daśānāṃ kṛtsnāyatanānāmaṣṭāvalobhasvabhāvatvāddharmāyatanena /

[018|03] saparivārāṇi tu pañcaskandhasvabhāvatvānmanodharmāyatanābhyām /

[018|04] tathā 'bhibhvāyatanāni /

[018|04-018|05] ākāśavijñānānantyāyatanakṛtsne catvāri cākāśānantyāyatanādīni catuḥskandhasvabhāvatvāt manodharmāyatanābhyām /

[018|05-018|06] pañca vimuktyāyatanāni prajñāsvabhāvatvāddharmāyatanena /

[018|06] saparivārāṇi tu śabdo manodharmāyatanaiḥ /

[018|07] dvayorāyatanayorasaṃjñisattvā daśabhirāyatanairgandharsāyatanābhāvāt /

[018|07-018|08] naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagā manodharmāyatanābhyām /

[018|08] evaṃ bahudhātuke 'pi dvāṣaṣṭirdhātavo deśitāḥ /

[018|08-018|09] teṣāṃ yathāyogaṃ saṃgraho veditavyaḥ //

[018|10-018|11] ya ime tatra ṣaḍ dhātavaḥ uktāḥ pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhāturākāśadhāturvijñānadhāturityeṣāṃ dvayorlakṣaṇamanuktam /

[018|11-018|12] tat kimākāśamevākāśadhāturveditavyaḥ sarvaṃ aca vijñānaṃ vijñānadhātuḥ/

[018|12] netyāha / kiṃ tarhi / dvāravātāyanamukhanāsikādiṣu

[018|13] chidramākāśadhātvākhyam

[018|14] chidramityucyamānaṃ kiṃ veditavyam /

[018|15] ālokatamasī kila /

[018|16] nahi chidramālokatamobhyāmanyad gṛhyate /

[018|16-018|17] tasmāt kilākāśadhāturālokatamaḥsvabhāvo rātrindivasvabhāvo veditavyaḥ /

[018|17-018|18] sa eva cāghasāmantakaṃ rūpamityucyate /

[018|18] aghaṃ kila cittasthaṃ rūpam / atyarthaṃ ghātāt /

[018|18-018|19] tasya tatsāmantakamiti /

[018|19] aghaṃ ca tadanyasya rūpasya tatrāpratighātātsāmantakaṃ cānyasya rūpasyetyapare /

[018|20] vijñānadhāturvijñānaṃ sāsravaṃ

[018|21] kasmādanāsravaṃ nocyate / yasmādime ṣaḍ dhātava iṣṭāḥ /

[018|22] janmaniśrayāḥ // vakk_1.28 //

[018|23] ete hi janmanaḥ pratisandhicittādyāvat cyuticittasādhāraṇabhūtāḥ

[018|23-018|24] anāsravāstu dharmā naivamiti /

[018|24-018|25] tadevaṃ satyeṣāṃ catvāro dhātavaḥ spraṣṭavyadhātāvantarbhūtāḥ pañcamo rūpadhātau ṣaṣṭhaḥ saptasu vijñānadhātuṣviti /

[018|26] ye punarime aṣṭādaśa dhātava uktāsteṣāṃ kati sanidarśanāḥ katyanidarśanāḥ /

[019|01] sanidarśana eko 'tra rūpaṃ

[019|02] sa hi śakyate nidarśayitumidamihāmutreti / uktaṃ bhavati anidarśanāḥ śeṣā iti //

[019|03] kati sapratighāḥ katyapratighāḥ /

[019|04] saparatighā daśa /

[019|05] rūpiṇaḥ /

[019|06] ya ete rūpaskandhasaṃgṛhītā daśa dhātava uktāste sapratighāḥ /

[019|06-019|07] pratigho nāma pratighātaḥ sa ca trividhaḥ /

[019|07] āvaraṇaviṣayālambanapratighātaḥ /

[019|07-019|08] tatrāvaraṇapratighātaḥ svadeśe parasyotpattiporativandhaḥ /

[019|08] yathā hasto haste pratihanyate upale vā / upalo 'pi tayoḥ /

[019|09] viṣayapratighātaścakṣurādīnāṃ viṣayiṇāṃ rūpādiṣu viṣayeṣu /

[019|09-019|10] yathoktaṃ prajñaptā"vasti cakṣurjale pratihanyate na sthale /

[019|10] yathā matsyānām /

[019|10-019|11] asti sthale na jale /

[019|11] prāyeṇa manuṣyāṇām / astyubhayatra /

[019|11-019|12] śiśumāramaṇḍūkapiśācakaivarttādīnām /

[019|12] asti nobhayatra / etānākārān sthāpayitvā /

[019|12-019|13] asti cakṣuryadrātrau pratihanyate na divā /

[019|13] tadyathā titīlolūkādīnām / divā na rātrau /

[019|13-019|14] prāyeṇa manuṣyāṇām /

[019|14] rātrau divā ca / śvaśṛgālaturagadvīpimārjārādīnām / nobhayatra /

[019|14-019|15] etānākārān sthāpayitve"tyayaṃ viśayapratighātaḥ /

[019|15-019|16] ālambanapratighātaścittacaittānāṃ sveṣbālamvaneṣu /

[019|16] kaḥ punarviṣayālambanayorviśeṣaḥ /

[019|16-019|17] yasmin yasya kāritraṃ sa tasya viṣayaḥ /

[019|17] yaccittacaittairgṛhyate tadālambanam /

[019|17-019|18] kaḥ punaḥ svasminviṣaye pravarttamānamālamvane vā pratihanyata ityucyate /

[019|18] tasmāt pareṇāpravṛtteḥ /

[019|18-019|19] nipāto vā 'tra pratighāto yā svaviṣaye pravṛttiḥ

[019|19-019|20] tadihāvaraṇapratighātena daśānāṃ sapratighatvaṃ veditavyamanyonyāvaraṇāt /

[019|20-019|21] ye dharmā viṣayapratighātena sapratighā āvaraṇapratighātenāpi ta iti catuṣkoṭikaḥ

[019|21] prathamā koṭiḥ sapta cittadhātavo dharmadhātupradeśaśca yaḥ saṃprayuktaḥ /

[019|22] dvitīyā pañca viṣayāḥ / tṛtīyā pañcendriyāṇi /

[019|22-019|23] caturthī dharmadhātupradeśaḥ saṃprayuktakavarjyaḥ /

[019|23-019|24] ye dharmā viśayapratighātena sapratighā ālambana pratighātenāpi ta iti /

[019|24] paścātpādakaḥ / ye tāvadālambanapratighātenāpi viṣayapratighātenāpi te /

[019|25-010|25] syurviṣayapratighatenaiva nālambanapratighātena /

[019|25] pañcendriyāṇi /

[020|01-020|02] "yatrotpitsormanasaḥ pratighataḥ śakyate paraiḥ karttum / tatsapratighaṃ jñeyaṃ viparyayādapratighamiṣṭami"ti

[020|03] bhadantakumāralātaḥ / uktāḥ sapratighā apratighāśca //

[020|04] eṣāmaṣṭādaśadhātūnāṃ kati kuśalāḥ katyakuśalāḥ katyavyākṛtā /

[020|05] avyākṛtā aṣṭau

[020|06] katame aṣṭau / ya ete sapratighā daśoktāḥ /

[020|07] ta evārūpaśabdakāḥ // vakk_1.29 //

[020|08] pañcendriyāṇi gandharasaspraṣṭavyā dhātavaśca /

[020|08-020|09] ete 'ṣṭau kuśalākuśalabhāvenāvyākaraṇādavyākṛtāḥ /

[020|09] vipākaṃ pratyavyākaraṇādityapare / evamanāsrave 'pi prasaṅgaḥ //

[020|10] tridhā 'nye

[020|11] anye daśa dhātavaḥ kuśalākuśalāvyākṛtāḥ /

[020|11-020|12] tatra sapta dhātavo 'lobhādisaṃprayuktā kuśalāḥ /

[020|12] lobhādisaṃprayuktā akuśalāḥ / anye avyākṛtāḥ /

[020|12-020|13] dharmadhāturalobhādisvabhāvasaṃprayuktasamutthaḥ pratisaṃkhyānirodhaśca kuśalaḥ /

[020|13-020|14] lobhādisvabhāvasaṃprayuktasamuttho 'kuśalaḥ

[020|14] anyo 'vyākṛtaḥ /

[020|14-020|15] rūpaśabdadhātū kuśalākuśalacittasamuṭthau kuśalākuśalau kāyavāgvijñaptisaṃgṛhītau /

[020|15] tadanyāvyākṛtau / uktaḥ kuśalādibhāvaḥ /

[020|16] eṣāmaṣṭādaśadhātūnāṃ kati kāmadhātvāptāḥ kati rūpadhātvāptāḥ /

[020|17] kāmadhātvāptāḥ sarve

[020|18] āptā aviyuktāḥ kāmadhātupratisaṃyuktā ityarthaḥ /

[020|19] rupe caturdaśa /

[020|20] rūpadhātau caturdaśa dhātavaḥ /

[020|21] vinā gandharasaghrāṇajihvāvijñānadhātubhiḥ // vakk_1.30 //

[020|22] tatra hi gandharasau na staḥ /

[020|22-020|23] tayoḥ kavaḍīkārāhāratvāttaddvītarāgāṇāṃ ca tatropapatteḥ /

[020|23] tato ghrāṇajihvāvijñāne api na staḥ /

[020|23-020|24] ālambanābhāvāt /

[020|24] evaṃ tarhi spraṣṭavyadhātorapi tatrabhāvaprasaṅgaḥ / kavaḍīkārāhāratvāt /

[020|25] yo nāhārasvabhāvaḥ sa tatrāsti / gandharasayorapyeṣa prasaṅgaḥ /

[020|25-020|26] nāsti vinā 'bhyavahāreṇa gandharasayoḥ paribhogaḥ /

[020|26-021|01] asti tu spraṣṭavyasyendriyāśrayādhāraprāvaraṇabhāvena /

[021|01-021|02] tasmādabhyavahāravītarāgāṇāṃ gandharasau tatra niṣprayojanau na tu spraṣṭavyam /

[021|02] anye punarāhuḥ /

[021|02-021|03] dhyānasamāpattisaniśrayeṇeha rūpāṇi saṃdṛśyante śabdāśca śrūyante /

[021|03] prasrabdhisahagatena spraṣṭavya viśeṣeṇa ca kāyo 'nugṛhyate /

[021|03-021|04] ata eṣāmeva trayāṇāṃ dhyānopapattau saṃbhavo na gandharasayoriti /

[021|04] evaṃ tarhi ghrāṇajihvendriyayorabhāvaprasaṅgo niṣprayojanatvāt /

[021|05] asti prayojanam /

[021|05-021|06] tābhyāṃ hi vinā'; śrayaśobhaiva na syāditi vyavahārśca /

[021|06-021|07] yadyetat prayojanamadhiṣṭhānamevāstu śobhārthaṃ vacanārthaṃ ca mā bhūdindriyam /

[021|07] nānindriyamadhiṣṭhānaṃ saṃbhavati / puruṣendriyādhiṣṭhānavat /

[021|07-021|08] yuktastadasaṃbhavo niṣprayojanatvāt /

[021|08-021|09] ghrāṇajihvādhiṣṭhānaṃ tu saprayojanam

[021|09] ato 'sya vinā 'pīndriyeṇa yuktaḥ saṃbhavaḥ /

[021|09-021|10] niḥprayojanā 'pīndriyābhinirvṛttirbhavati /

[021|10] yathā garbhe niyatamṛtyūnām / syānnāma niḥprayojanā na tu nirhetukā /

[021|11] kaśca heturindriyotpatteḥ / indariyasatṛṣṇasya karmaviśeṣaḥ /

[021|11-021|12] yaśca viṣayādvitṛṣṇaḥ sa niyatamindriyādapīti /

[021|12] na tadviṣayavītarāgāṇāṃ ghrāṇajihvendriye saṃbhavitumarhataḥ /

[021|13] puruṣendraiyamapi vā kiṃ na nivarttate / aśobhākaratvāt /

[021|13-021|14] kośagatavastiguhyānāṃ kiṃ na śobheta /

[021|14] na ca prayojanavaśādutpattiḥ / kiṃ tarhi /

[021|14-021|15] kāraṇavaśādityaśobhākarasyāpi syādeva sati hetāvutpattiḥ /

[021|15] sūtraṃ tarhi virudhyate /

[021|15-021|16] "avikalā ahīnendariyā" iti /

[021|16] yāni tatrendriyāṇi tairavikalā ahīnendriyā iti ko 'tra virodhaḥ /

[021|16-021|17] itarathā hi puruśendriyasyāpi syāt prasaṅgaḥ /

[021|17] evaṃ tuvarṇayanti /

[021|17-021|18] sta eva tatra ghrāṇajivhendriye na tu gandharasau /

[021|18] ātmabhāvamukhena hi ṣaḍāyatane tṛṣṇāsamudācāro na viṣayamukhena /

[021|19] puruṣendriye tu maithunasparśamukheneti / tasmātsiddhametadrūpadhātvāptāścaturdaśa dhātava iti /

[021|20] ārūpyāptā manodharmamanovijñānadhātavaḥ /

[021|21-021|22] rūpavītarāgāṇāṃ tatropapattirato 'tra daśa rūpasvabhāvā dhātavastadāśrrayālambanāśca pañca vijñānadhātāvo na saṃabhavanti //

[021|23] kati sāsravāḥ katyanāsravāḥ / ya ete manodharmamanovijñānadhātava uktāḥ

[021|24] sāsravānāsravā ete trayaḥ

[021|25] ye mārgasatyāsaṃskṛtasaṃghṛhītāste 'nāsravā anye sāsravāḥ /

[021|26] śeṣāstu sāsravāḥ // vakk_1.31 //

[022|01] pañcadaśa dhātavaḥ śeṣāstvekāntasāsravāḥ //

[022|02] kati savitarkāḥ savicārāḥ katyavitarkā vicāramātrāḥ katyavitarkā avicārāḥ /

[022|03] savitarkavicārā hi pañca vijñānadhātavaḥ /

[022|04] nityamete vitarkavicārābhyāṃ saṃprayuktāḥ / avadhāraṇārtho hiśabdaḥ /

[022|05] antyāstrayastriprakārāḥ

[022|06] manodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuścāntyāḥ ete trayastriprakārāḥ /

[022|06-022|08] tatra manodhāturmanovijñānadhātuḥ saṃprayuktaśca dharamadhāturanyatra vitarkavicārābhyāṃ kāmadhātau prathame ca dhyāne savitarkāḥ savicārāḥ /

[022|08] dhyānāntare 'vitarkā vicāramātrāḥ /

[022|08-022|09] dvitīyāddhyānāt prabhṛtyābhavāgrādavitarkā avicārāḥ /

[022|09-022|10] sarvaścāsaṃprayukto dharmadhāturdhyānātare aca vicāraḥ /

[022|10-022|11] vitarkastū nityamaviatarko vicāramātro dvitīyavitarkābhāvāt vicārasaṃprayogācca /

[022|11] kāmadhātau prathame dhyāne vicāra eṣu triprakāreṣu nāntarbhavati /

[022|11-022|12] sa kathaṃ vaktavyaḥ /

[022|12] avicāro vitarkamātaraḥ / dvitīyavicārābhāvāt vitarkasaṃprayogācca /

[022|13] ata evocyate "syuḥ savitarkasavicārāyāṃ bhūmau dharmāścatuḥprakārāḥ /

[022|14] savitarkāḥ savicārā vicāravitarkavarjyāḥ saṃprayuktāḥ /

[022|14-022|15] avitarko vicāramātro vitarkaḥ /

[022|15] avitarkā avicārā asaṃprayuktāḥ / avicāro vitarkamātro vicāra" iti /

[022|16] śeṣā ubhayavarjitāḥ // vakk_1.32 //

[022|17] daśa rupiṇo dhātavaḥ śeṣā nityamavitarkā avicārā asaṃprayogitvāt //

[022|18] yadi pañca vijñānakāyāḥ savitarkāḥ savicārāḥ kathamavikalpakā ityucyante /

[022|19] nirūpaṇānusmaraṇavikalpenāvikalpakāḥ /

[022|20] trividhaḥ kila vikalpaḥ / svabhāvābhinirūpaṇānusmaraṇavikalpaḥ /

[022|20-022|21] tadeṣāṃ svabhāvavikalpo 'sti /

[022|21] netarau / tasmādavikalpakā ityucyante /

[022|21-022|22] yathā ekapādako 'śvo 'pādaka iti /

[022|22] tatra svabhāvavikalpo vitarkaḥ / sa caitteṣu paścānnirdekṣyate /

[022|22-022|23] itarau punaḥ kiṃsvabhāvau /

[022|23] yathākramaṃ

[022|24] tau prajñā mānasī vyagrā smṛtiḥ sarvaiva mānasī // vakk_1.33 //

[022|25] manovijñānasaṃprayuktā prajñā mānasītyucyate / asamāhitā vyagretyucyate /

[022|25-022|26] sā hyabhinirūpaṇāvikalpaḥ /

[022|26] mānasyeva sarvā smṛtiḥ samāhitā cāsamāhitā cānusmaraṇavikalpaḥ /

[022|27] kati sālambanāḥ katyanālambanāḥ /

[023|01] sapta sālambanāścittadhātavaḥ

[023|02-023|03] cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānadhātavo manodhātuśca ete sapta cittadhātavaḥ sālambanā viṣayagrahaṇāt /

[023|04-021|04] ardhaṃ ca dharmataḥ /

[023|05] sālambanaṃ yaccaitasikasvabhāvam /

[023|05-023|06] śeṣā daśa rūpiṇo dhātavo dharmadhātupradeśaścāsaṃprayuktako 'nālambanā it isiddham /

[023|07] katyupāttāḥ katyanupāttāḥ /

[023|08] navānupāttāḥ /

[023|09] katame nava / ye sapta sālambanā uktāḥ aṣṭamaṣyārdhena sārdham /

[023|10] te cāṣṭau śabdaśca

[023|11] ime te navānupāttāḥ / sapta cittadhātavo dharmadhātuḥ śabdadhātuśca /

[023|12] anye nava dvidhā // vakk_1.34 //

[023|13-013|13] upāttā anupāttāśca /

[023|13] tatra cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyāḥ pratyutpannā upāttāḥ /

[023|14] atītānāgatā anupāttāḥ /

[023|14-023|15] rūpagandharasaspraṣṭavyadhātavaḥ pratyutpannā indriyāvinirbhāgiṇa upāttāḥ /

[023|15-023|16] anye 'nupāttāstadyathā mūlavarjeṣu keśaromanakhadanteṣu viṇmūtrakheṭasiṃghāṇakaśeṇitādiṣu bhūmyudakādiṣu ca /

[023|16] upāttamiti ko 'rthaḥ /

[023|16-023|17] yaccittacaittairadhiṣṭhānabhāvenopiagṛhītamanugrahopaghātābhyāmanyonyānuvidhānāt /

[023|17] yalloke sacetanamityucyate /

[023|18] kati dhātavo bhūtasvabhāvāḥ kati bhautikāḥ /

[023|19] spraṣṭavyaṃ dvividhaṃ

[023|20] bhūtāni bhautikaṃ ca / tatra bhūtāni catvāri / bhautikaṃ ślakṣṇatvādi saptavidham /

[023|21] bhūteṣu bhavatvāt /

[023|22] śeṣā rūpiṇo nava bhautikāḥ /

[023|23] pañcendriyadhātavaśca catvāro viṣayāḥ / ete nava dhātavo bhautikā eva /

[023|24] dharmadhātvekadeśaśca

[023|25] avijñaptisaṃjñako bhautikaḥ /

[023|25-024|01] śeṣāḥ cittadhātavo dharmadhātuścāvijñaptivarjyo nobhayathā /

[024|01-023|01] "bhūtamātraṃ daśāyatanānī"ti bhadantbduddhadevaḥ /

[024|01-024|02] tacca naivaṃ bhūtānāṃ catuṣṭva khakkhaṭādilakṣaṇāvadhāraṇāt sūtre /

[024|02] teṣāṃ spraṣṭavyatvāt /

[024|02-024|03] na hi kāṭhinyādīni cakṣurādibhirgṛhyante nāpi varṇādayaḥ kāyendriyeṇa /

[024|03-024|05] uktaṃ ca sūtre "cakṣurbhikṣo ādhyātmikamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāya rūpaprasādo arupyanidarśanaṃ saprataighaṃ evaṃ yāvat kāyaḥ

[024|05-024|06] rūpāṇi bhikṣo bāhyamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāyarupi sanidarśanaṃ sapratigham /

[024|06-024|07] śabdo bhikṣo bāhyamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāya rupyanidarśanaṃ sapratigham /

[024|07] evaṃ gandharasāḥ /

[024|07-024|08] spraṣṭavyāni bhikṣo bāhyamāyatanaṃ catvāri mahābhūtāni catvāri mahābhūtānyupādāya rūpyanidarśanaṃ sapratighami"ti /

[024|09] spraṣṭrvyāyatanikadeśenaiva bhūtānāṃ saṃgrahāccheṣaṃ na bhūtānīti spaṣṭamādarśitam /

[024|09-024|10] yattarhi sūtre uktaṃ "yaccakṣuṣi maṃsapiṇḍe khakkhaṭaṃ kharagatami"ti

[024|10-024|11] tenāvinirbhadivarttino maṃsapiṇḍsyaiṣa upadeśaḥ /

[024|11-024|12] ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣo puruṣa"iti garbhavakrāntau maulasattvadravyasaṃdarśanārtham /

[024|12] punaḥ ṣaṭsparśyatanavacanāccaittābhāvaprasaṅgācca /

[024|12-024|13] na ca yuktaṃ cittameva caittā ityabhyupetum /

[024|13-024|14] "saṃjñā ca vedanā ca caitasika eṣa dharmaścittānvayāccittaniśrita'; iti sūtre vacanātsarāgacittādi vacanācca /

[024|15] tasmācyathoktaṃ dhātūnaṃ bhūtabhautikatvam /

[024|16] kati saṃcitāḥ katyasaṃcitāḥ /

[024|17] saṃcitā daśa rūpiṇaḥ // vakk_1.35 //

[024|18] pañcendriyadhātavaḥ pañca viṣayāḥ saṃcitāḥ /

[024|18-024|19] paramāṇusaṃghātatvāt śeṣā na saṃcitā iti siddhaṃ bhavati //

[024|20-024|21] aṣṭādaśānaṃ dhātūnāṃ kaśchīnatti kaśiciādyate ko dahati ko dahyate kastulayati kastulyate /

[024|22] chinatti cchidyate caiva bāhyaṃ dhātue catuṣṭayam /

[024|23] rūpagandharasaspraṣṭavyākhyaṃ paraśudārvādisaṃjñakam / chedo nāma ka eṣa dharmaḥ /

[024|23-024|24] saṃbandhotpādinaḥ saṃghātasrotaso vibhaktotpādanam /

[024|24] na kāyendriyādīni cchidyante /

[024|24-024|25] niravaśeṣāṅgacchede tadadvaidhīkaraṇāt /

[024|25] na hīndriyāṇi dvidhā bhavanti /

[024|25-024|26] chinnasyāṅgasya nirindriyatvāt /

[024|26] na cāpi cchindanti / maṇiprabhāvadandhatvāt /

[024|26-024|27] yathā cchinattī cchiyate caiva bāhyaṃ dhātucatuṣṭayam /

[025|01] dahyate tulayatyevaṃ

[025|02] tadeva dahyate tadeva tulayati / nendriyāṇyacchatvānmaṇiprabhāvat / na śabda ucheditvāt /

[025|03] vivādo dagdhṛtulyayoḥ // vakk_1.36 //

[025|04] kecidāhuḥ tadeva dhātucatuṣṭayaṃ dāhakaṃ tulyaṃ ca

[025|04-025|05] kecidāhustejodhātureva dagdhā gurutvameva ca tulyamiti /

[025|06-025|07] kati vipākajāḥ dhātavaḥ katyaupacayikāḥ kati naihṣyandikāḥ kati dravayuktāḥ kati kṣaṇikāḥ /

[025|07] āha /

[025|08] vipākajaupacayikāḥ pañcādhyātmaṃ /

[025|09-025|10] adhyātmaṃ tāvat pañca dhātavaḥ cakṣurādayo vipākajāścaupacayikāśca /

[025|10] naiḥṣyandikā na santi / tadvyatiriktaniṣyandābhāvāt /

[025|10-025|11] tatra vipākahetorjātāḥ vipākajāḥ /

[025|11] madhyapadalopāt gorathavat /

[025|11-025|12] phalakālaprāptaṃ vā karma vipāka ityucyate /

[025|12] vipacyata iti kṛtvā / tasmājjātā vipākajāḥ /

[025|12-025|13] phalaṃ tu vipaktireveti vipākaḥ /

[025|13] bhavatu phalahetau phalopacāro yathā phale hetūpacāraḥ /

[025|13-025|14] "ṣaḍimāni sparśāyatanāni paurāṇaṃ karma veditavyam"iti /

[025|14-025|15] āhārasaṃskārasvapnasamādhiviśeṣairupacitā aupacayikāḥ /

[025|15] brahṃacaryeṇa cetyeke / anupaghātamātraṃ tu tena syānnopacayaḥ /

[025|15-025|16] vipākasantānasyopacayasantānaḥ pratiprākāra ivārakṣā /

[025|16-025|17] śabda aupacayiko naiḥṣyandikaścāsti /

[025|18] vipākajaḥ /

[025|19] na śabdaḥ

[025|20] kiṃ kāraṇam / īhātaḥ pravṛtteḥ /

[025|20-025|21] yattarhi prajñaptiśāstre uktaṃ "pāruṣyavirateḥ subhāvitatvād brahmasvaratā mahāpuruṣalakṣaṇaṃ nirvartta iti /

[025|21] tṛtīyā 'sau paraṃparetyeke /

[025|22] karmabhyo hi bhūtāni bhūtebhyaḥ śabdaḥ iti / pañcamyasau paraṃparetyapare /

[025|22-025|24] karmabhyo hi vipākajāni mahābhūtāni tebhyaścaupacayikāni tebhyo naiḥṣyandikāni tebhyaḥ śabda iti /

[025|24-025|25] evam tarhi śāhī hikyapi vedanā karmajabhūtasaṃbhūtatvānna vipākaḥ prapnoti /

[025|25] yadi śabdavad yuktivirodhaḥ syāt /

[025|26] apratighā aṣṭau naiḥṣyandikavipoākajāḥ // vakk_1.37 //

[025|27] katame 'ṣṭau / sapta cittadhātavo dharmadhātuśca / naiḥṣyandikāḥ sabhāgasarvatragahetujanitāḥ /

[026|01] vipākajā vipākahetujanitāḥ / aupacayikā na santyapratighānāṃ sañābhāvāt /

[026|02] tridhā 'nye

[026|03] anye catvāraḥ śeṣā rūparasagandhaspraṣṭavyadhātavaḥ /

[026|03-026|04] te vipākajā apyaupacayikā api naiḥṣyandrikā api /

[026|05] dravyavānekaḥ

[026|06] asaṃskṛtaṃ hi sāratvād dravyam / tacca dharmadhātāvastyato dharmadhātureko dravyayuktaḥ /

[026|07] kṣaṇikāḥ paścimāstrayaḥ /

[026|08] manodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuśca pāṭhakrameṇa paścimāḥ /

[026|08-026|09] te prathamānāsrave duḥkhe dharmajñānakṣāntikalāpe kṣaṇamekamanaiḥṣyandikā bhavantyataḥ kṣaṇikā ityucyante /

[026|09-026|10] anyasaṃbhūtasaṃskṛto nāsti kaścidanaiḥṣyandikaḥ /

[026|10-026|11] tatra duḥkhe dharmajñānakṣāntisaṃprayuktaṃ cittaṃ manodhāturmanovijñānadhātuśca /

[026|11] śeṣāstatsahabhuvo dharmadhātuḥ //

[026|12-025|12] idaṃ vicāryate /

[026|12-026|13] yaścakṣurdhātunā 'samanvāgataḥ samanvāgamaṃ pratilabhate cakṣurvijñānadhātunā 'pi saḥ /

[026|13] yo vā cakṣurvijñānadhātunā cakṣurdhātunā 'pi saḥ / āha /

[026|14] cakṣurvijñānadhātvoḥ syāt pṛthak lābhaḥ sahāpi ca // vakk_1.38 //

[026|15] pṛthak tāvat syāccakṣurdhātunā na cakṣurvijñānadhātunā /

[026|15-026|16] kāmadhātau krameṇa cakṣurindriyaṃ pratilabhamānaḥ /

[026|16] ārupyadhātucyutaśca dvitīyādiṣu dhyāneṣūpapadyamānaḥ /

[026|16-026|17] syāccakṣurvijñānadhātunā na cakṣurdhātunā /

[026|17-026|18] dvitīyādidhyānopapannaścakṣurvijñāna saṃmukhīkurvāṇastatpracyutaścādhastādupapadyamānaḥ /

[026|18-026|19] sahāpi syādubhayena samanvāgamaṃ pratilabhate /

[026|19] ārūpyadhātucyutaḥ kāmadhātau brahmaloke copapadyamānaḥ / nobhayena /

[026|20] etānākārān sthāpayitvā / yaścakṣurdhātunā samanvāgataścakṣurvijñānadhātunā 'pi saḥ /

[026|21] catuṣkoṭikaḥ / prathamā koṭirdvitīyādiṣu dhyāneṣūpapannaścakṣurvijñānāsaṃmukhīkurvāṇaḥ /

[026|22] dvitīyā kāmadhātāvalabdhavihīna cakṣuḥ /

[026|22-026|23] tṛtīyā kāmadhātau labdhāvihīnacakṣuḥ prathamadhyānopapanno dvitīyādidhyānopapannaśca paśyan /

[026|23-026|24] catuṛthyetānākārān sthāpayitvā /

[026|24-026|25] evaṃ cakṣurdhāturūpadhātvoścakṣurvijñānarūpadhātvośca pratilambhasamanvāgamau yathāyogamabhyūhitavyau /

[026|25] etasya prasaṅgasya samuccayārthaścaśabdaḥ sahāpi ca iti /

[027|01] katyādhyātmikā dhātavaḥ kati bāhyāḥ /

[027|02] dvādaśādhyātmikāḥ

[027|03] katame dvādaśa /

[027|04] hitvā rūpādan

[027|05] ṣaḍ vijñānāni ṣaḍāśrayā ityete dvādaśa dhātava ādhyātmakāḥ /

[027|05-027|06] rūpādayastu ṣaḍ viṣayadhātavo bāhyāḥ /

[027|06] ātmanyasati kathamādhyātmikaṃ bāhyaṃ vā /

[027|06-027|07] ahaṅkārasanniśrayatvāccittamātmetyupacaryate /

[027|08] "ātmanā hi sudāntena svargaṃ prāpnoti paṇḍitaḥ"

[027|09-026|09] ityuktam /

[027|09] cittasya cānyatra damanamuktaṃ bhagavatā /

[027|10] "cittasya damanaṃ sādhu cittaṃ dāntaṃ sukhāvaham" iti /

[027|11] ata ātmabhūtasya cittasyāśrayabhāvena pratyāsannatvāt /

[027|11-027|12] cakṣurādīnāmādhyātmikatvaṃ rūpādīnāṃ viṣayabhāvād bāhyatvam /

[027|12-027|13] evam tarhi ṣaḍ vijñānadhātava ādhyātmikā na prāpnuvanti /

[027|13] na hyete manodhātutvamaprāptāścittasyāśrayībhavanti /

[027|13-027|14] yadā tadā ta eva te bhavantīti lakṣaṇaṃ nātibarttante /

[027|14-027|15] anyathā hi manodhāturatīta eva syānnānāgatapratyutpannaḥ /

[027|15] iṣyante cāṣṭādaśa dhātavastraiyadhvikāḥ /

[027|15-027|16] yadi cānāgatapratyutpannasya vijñānasya manodhātulakṣaṇaṃ na syāt atīte 'pyadhvani manodhāturna vyavasthāpyeta /

[027|17] nahi lakṣaṇasyādhvasu vyabhicāro 'stīti //

[027|18] kati dhātavaḥ sabhāgāḥ kati tatsabhāgāḥ / ekāntena tāvat [027|19] dharmasaṃjñakaḥ /

[027|20] sabhāgaḥ

[027|21-027|22] yo hi viṣayo yasya vijñānasya niyato yadi tatra tadvijñānamutpantaṃ bhavatyutpattidharmi vā evaṃ sa viṣayaḥ sabhāga ityucyate /

[027|22-027|23] na ca so 'sti kaściddharmadhāturyatra nānantaṃ manovijñānamutpannamutpatsyate vā /

[027|23-027|24] tathā hi sarvāryapudgalānāmidaṃ cittamavaśyamutpadyate "sarvadharmā anātmāna" iti /

[027|14-027|25] tasya ca svabhāvasahabhūnirmuktāḥ sarvadharmā ālambanam /

[027|25-027|26] sa punaścittakṣaṇo 'nyasya cittakṣaṇasyālambanamiti dvayoḥ kṣaṇayoḥ sarvadharmā hyālambanaṃ bhavanti /

[027|26] tasmād dharmadhātuarnityaṃ sabhāgaḥ /

[027|27] tatsabhāgāśca śeṣāḥ

[027|28] sabhāgaśceti caśabdaḥ / ko 'yaṃ tatsabhāgo nāma /

[028|01] yo na svakarmakṛt // vakk_1.39 //

[028|02] uktaṃ bhavati yaḥ svakarmakṛt sa sabhāga iti /

[028|02-028|03] tatra yena cakṣuṣā rūpāṇyapaśyat paśyati drakṣyati vā taducyate sabhāgaṃ acakṣuḥ /

[028|03-028|04] evaṃ yāvanmanaḥ svena viṣayakāritreṇa vaktavyam /

[028|04] tatsabhāgaṃ cakṣuḥ kāśmīrāṇāṃ caturvidham /

[028|04-028|05] yad dṛṣṭvā rūpāṇi niaruddhaṃ nirudhyate nirotsyate vā yaccānutpattidharmi /

[028|05-028|06] pāścāttyānāṃ punaḥ pañcavidham /

[028|06] tadevānutpattidharmi dvidhā kṛtvā vijñānasamāyuktaṃ cāsamāyusktaṃ ca /

[028|07] evaṃ yāvat kāyo veditavyaḥ / manastvanutpattidharmakameva tatsabhāgam /

[028|07-028|08] rūpāṇi ca yāni cakṣuṣā 'paśāyat paśyati drakṣyati vā tāni sabhāgāni /

[028|08] tatsabhāgāni caturvidhāni /

[028|09] yānyadṛṣṭānyeva niruddhāni nirudhyante nirutsyante vā yāni cānutpattidharmīṇi /

[028|09-028|10] evaṃ yāvat spraṣṭavyāni /

[028|10] svendriyakāritreṇa sabhāgatatsabhāgāni veditavyāni /

[028|10-028|11] yadekasya cakṣuḥ sabhāgaṃ tatsarveṣām /

[028|11] evaṃ tatsabhāgamapi /

[028|110-02811] tatha yāvanmanaḥ /

[028|11-028|12] rūpaṃ tu yaḥ paśyati tasya sabhāgaṃ yo na paśyati tasya tatsabhāgam /

[028|12] kiṃ kāraṇam /

[028|12-028|13] asti hi saṃbhavo yadrūpamekaḥ paśyati taddhavo 'pi paśyeyuryathā candranaṭmallaprekṣāsu /

[028|13-028|14] natu saṃbhavo 'sti yadekena cakṣuṣā dvau paśyetām /

[028|14] ato 'syāsādhāraṇatvādekasantānavaśena vyavasthānam /

[028|15] rūpasya tu sādhāraṇatvāt anekasantānavaśena /

[028|15-028|16] yathā raupamevaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadhātavo veditavyāḥ /

[028|16] bhavatu śabda evam /

[028|16-028|18] gandhādayastu ya ekena gṛhyante na te 'nyena prāptagṛhaṇādityasādhāraṇatvādeṣāṃ cakṣurādivadatideśo nyāyyaḥ /

[028|18] astyetadevamapi tveśāmapi saṃbhavaṃ prati sādhāraṇatvam /

[028|18-028|19] asti hyeṣa saṃbhavo ya eva gandhādaya ekasya ghrāṇādivijñānamutpādayeyusta evānyeṣāmapi /

[028|20] na tvevaṃ cakṣurādayaḥ / tasmāndeṣāṃ rūpādivadatideśaḥ /

[028|20-028|21] cakṣurvijñānādīnāṃ sabhāgatatsabhāgatvamutpattyanutpattidharmitvādyathā manodhātoḥ /

[028|22] sabhāga iti ko 'rthaḥ /

[028|22-028|23] indriyaviṣayavijñānānāmanyonyabhajanaṃ kāritrabhajanaṃ vā bhāgaḥ /

[028|23] sa eṣāmastīti sabhāgaḥ / sparśasamānakāryatvādvā /

[028|23-028|24] ye punarasabhāgāste teṣā sabhāgānāṃ jātisāmānyena sabhāgatvāt tatsabhāgāḥ /

[028|25] kati dhātavo darśanaheyāḥ kati bhāvanāheyāḥ katyaheyāḥ / rūpiṇastāvat

[028|26] daśa bhāvanayā heyāḥ pañca ca

[028|27] vijñānadhātavaḥ /

[028|28] antyāstrayastridhā /

[028|29] manodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuśca / ete trayo dhātavaḥ pāṭhānupūrvyā 'ntyāstriprakārāḥ /

[029|01] aṣṭāśītyanuśayāḥ tatsahabhuvastatpraptayaśāca sānucarā daṛśanaheyāḥ /

[029|01-029|02] śeṣāḥ sāsravā bhāvanāheyāḥ /

[029|02] anāsravā aheyāḥ /

[029|02-029|03] nanu cānyadapi darśanaprahātavyamasti pṛthagjanatvamāpāyikaṃ ca kāyavākkarma /

[029|03-029|04] āryamārgavirodhitvāt na tad daṛśanaprahātavyam /

[029|04] eṣa hi saṃkṣepaḥ /

[029|05] na dṛṣṭiheyamakliṣṭaṃ na rūpaṃ nāpyaḍaḍtḥajaṃ

[029|06] nāsti kiñcidakliṣṭaṃ darśanaprahātavyaṃ nāpi rūpam /

[029|06-029|07] akliṣṭavyākṛtaṃ ca pṛthagjanatvam /

[029|07] samucchinnakuśalamūlavītarāgāṇāmapi tatsamanvāmat rūpaṃ kāyavākkarma /

[029|08] tasmānna darśanaprahātavyam /

[029|08-029|09] satyeṣva vipratipatterduḥkhe dharmajñānakṣāntau prthagjanatvaprasaṅgācca /

[029|10] nāpyaṣaṣṭajam // vakk_1.40 //

[029|11] ṣaṣṭhamucyate mana āyatanam /

[029|11-029|12] tasmādanyatra jātamaṣaṣṭhajaṃ pañcendriyajaṃ ca yattadapi nāsti darśnaprahātavyam //

[029|13] aṣṭādaśānāṃ dhātūnāṃ kati dṛṣṭiḥ kati na dṛṣṭiḥ /

[029|14] cakṣuśca dharmadhātośca pradeśu dṛṣṭiḥ

[029|15] katamaḥ sa ityāha

[029|16] aṣṭadhā /

[029|17-029|18] pañca satkāyadṛṣṭyādikā dṛṣṭayaḥ laukikī samyag dṛṣṭiḥ śaiṅkṣī dṛṣṭiraśaikṣī dṛṣṭirityayamaṣṭaprakāro dharmadhāturdṛṣṭi ravraśiṣṭo na dṛṣṭiḥ / tatra satkāyadṛṣṭyādīnāmanuśāyanirdeśe nirddeśaḥ prāptakālo bhaviṣyati /

[029|19-029|20] laukikī punaḥ samyagdṛṣṭirmanovijñānasaṃprayuktā kuśalasāsravā prajñā /

[029|20-029|21] śaikṣasyanāsravā dṛṣṭiḥ ṣaikṣī aśaikṣasya akśaikṣī /

[029|21-029|22] sameghāmegharatrindivarūpadarśanavat kliṣṭākliṣṭalaukikīśaikṣyaśaikṣībhirdṛṣṭibhirdharmadarśanam /

[029|22] atha kasmāllaudikī samyagdṛṣṭirmanovijñānasaṃprayuktaivocyate /

[029|23] yasmāt /

[029|24] pañcavijñānasahajā dhīrna dṛṣṭiratīraṇāt // vakk_1.41 //

[029|25] santīrikā hi dṛṣṭirupadhyānapravṛttattvāt / na caivaṃ pañcavijñānasahājā prajñā /

[030|01] tasmādsau na dṛṣṭiḥ / ata eva cānyā 'pi kliṣṭā 'kliṣṭā vā prājñā na dṛṣṭiḥ /

[030|02] cakṣuridānīmasantīrakatve kathaṃ dṛṣṭiḥ / rūpālocanārthena / yasmāt

[030|03] cakṣuḥ paśyati rūpāṇi

[030|04] yadi cakṣuḥ paśyedanyavijñānasamaṅgino 'pi paśyet / na vai sarvaṃ cakṣuḥ paśyati / kiṃ tarhi /

[030|05] sabhāgaṃ

[030|06] savijñānakaṃ yadā bhavati tadā paśyatyanyadā neti /

[030|06-030|07] evam tarhi tadeva cakṣurāśritam vijñānaṃ paśyatītyastu /

[030|08] na tadāśritam /

[030|09] vijñānaṃ

[030|10] paśyatīti śasyamavijñātum / kiṃ kāraṇam /

[030|11] dṛśyate rūpaṃ na kilāntaritaṃ yataḥ // vakk_1.42 //

[030|12] yasmāt kila rūpaṃ kuḍyādivyavahitaṃ na dṛśyate /

[030|12-030|13] yadi hi vijñānaṃ paśyettassyāpratighatvāt kuḍyādiṣu pratighāto nāsti ityvāṛtamapi rūpaṃ paśyet /

[030|13-030|14] naiva hāvṛte cakṣurvijñānamutpadyata ityanutpannaṃ kathaṃ drakṣyati /

[030|14] kiṃ khalu notpadyate /

[030|14-030|16] yasya tu cakṣuḥ paśyati tasya cakṣuṣaḥ saparatighatvādvyayavahite vṛttyabhāva iti vijñānasyānutpatti rāśrayeṇaika viṣayapravṛttatvāt yujyate /

[030|16-030|17] kiṃ nu vai cakṣuḥ prāptaviṣayaṃ kāyendriyavat yata āvṛtaṃ na paśyet /

[030|17] sapratighatvāt /

[030|17-030|18] kācābhrapaṭalasphaṭikāmbubhiścāntaritaṃ kathaṃ dṛśyate /

[030|18] sapratighatvāccakṣuṣa āvṛtasya rūpasyādarśanam /

[030|19] kiṃ tarhi /

[030|19-030|20] yatrālokasyāpratibandha āvṛte 'pi rupe tatropapadyata eva cakṣurvijñānam /

[030|20-030|21] yatra tu pratibandhastatra notpadyata ityanutpannatvādāvṛtaṃ nekṣyate /

[030|21] yattarhi sūtra uktaṃ "cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭve"ti /

[030|21-030|22] tenāśrayeṇetyayamatrābhisandhiryathā "manasā dharmān vijñāye" tyāha /

[030|22-030|23] na ca mano dharmān vijānāti /

[030|23] atītatvāt / kiṃ tarhi / manovijñānam /

[030|23-030|24] āśritakarma vā āśrayasyopacaryate /

[030|24] yathā mañcāḥ krośantīti /

[030|24-030|25] yathā ca sūtra uktaṃ "cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni"ti /

[030|25] na ca tāni cakṣuṣā vijñāyante /

[030|25-030|27] uktaṃ ca sūtre "cakṣurbrāhmaṇa dvāraṃ yāvadeva rūpāṇāṃ darśanāya" ityato gamyate cakṣuṣā dvāreṇa vijñānaṃ paśyatīti / ś

[030|27] darśane tatra dvārākhyā / nahyetadyujyate / cakṣurdārśanaṃ arūpāṇāṃ darśnāyeti /

[031|01] yadi vijñānaṃ kpaśyati ko vijānāti kaścānayorviśeṣaḥ /

[031|01-031|02] yadeva hi rūpasya vijñānaṃ tadevāsya darśnamiti /

[031|02-031|03] tadyathā kācit prajñā paśyatītyapyucyate prajānātītyapyevaṃ kiñcidvijñānaṃ paśyatītyapyucyāte vijānātītyapi /

[031|03] anye punarāhuḥ /

[031|03-031|04] "yadi cakṣuḥ paśyati kartṛbhūtasya cakṣuṣaḥ kā 'nyā dṛśikriye"ti vaktavyam /

[031|04] tadetadacodyam /

[031|04-031|05] yadi hi vijñānaṃ vijānātītīṣyate /

[031|05] na ca tatra kartṛkriyābhedaḥ / evamatrāpi /

[031|05-031|06] apare punarbruvate /

[031|06-031|07] "cakṣurvijñānaṃ darśanaṃ tasyāśrayabhāvāccakṣuḥ paśyatītyucyate /

[031|07] yathā nādasyāśrayabhāvāt ghaṇṭā nadatītyucyate" iti /

[031|07-031|08] nanu caīvaṃ vijñānasyāśrayabhāvācakṣurvijānātīti prāpnoti /

[031|08] na prāpnoti /

[031|08-031|09] tadvijñānaṃ darśanamiti ruḍhaṃ loke /

[031|09] tathā hi tasminnutpanne rūpaṃ dṛṣṭamityucyate na vijñātam /

[031|09-031|10] vibhāṣāyāmapyuktaṃ "cakṣuḥ saṃpraptaṃ cakṣurvijñānānubhūtaṃ dṛṣṭamityucyata" iti /

[030|10-031|11] tasmāccakṣuḥ paśyatītyevocyate na vijānātīti /

[031|11] vijñānaṃ tu sānnidhyamātreṇa rūpaṃ vijānātītyucyate /

[031|12] yathā sūryo divasakara iti / atra sautrāntikā āhuḥ / kimidamākāśaṃ khādyate /

[031|13] cakṣurhi pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānam / tatra kaḥ paśyati ko vā dṛśyate /

[031|14] nivryāpāraṃ hīdaṃ dharmamātraṃ hetuphalamātraṃ ca /

[031|14-031|15] tatra vyavahārārthaṃ cchandata upacārāḥ kriyante /

[031|15] cakṣuḥ paśyati vijñānaṃ vijānātīti nātrābhiniveṣṭavyam /

[031|15-031|16] uktaṃ hi bhagavatā "janapadaniruktiṃ nābhiniviśeta saṃjñāṃ ca lokasya nābhidhāvedi"ti /

[031|16-031|17] eṣa tu kāśmīravaibhāṣikāṇāṃ siddhāntaḥ /

[031|17-031|18] cakṣuḥ paśyati śrotraṃ śṛṇoti ghrāṇaṃ jighrati jihvā āsvādayati kāyaḥ spṛśati mano vijānātīti /

[031|19] tadyadi cakṣuḥ paśyati kimekena cakṣuṣā rūpāṇi paśyatyāhosvidubhābhyām /

[031|20] nātra niyamaḥ /

[031|21] ubhābhyāmapi cakṣubhuyāṃ paśyati vyaktadarśanāt /

[031|22] ubhābhyāmapi cakṣurbhyāṃ paśyatītyābhidhārmikāḥ /

[031|22-031|23] tathā hi dvayorvivṛtayoḥ paraiśāuddhataraṃ darāśanaṃ bhavati /

[031|23-031|24] ekasmiṃścīnmīlite cakṣuṣi dvitīye cārdhanimīlite dvicandrādigrahaṇaṃ bhavati /

[031|24] naikatarānyathībhāvāt /

[031|24-031|25] na cāśrayavicchedād vicchedaparasaṅgo vijñānasya deśāpratiṣṭhitatvād raupavaditi /

[031|26-031|27] yadi cakṣuḥ paśyati śrotraṃ śṛṇoti yāvanmano vijānāti kimeṣāṃ prāpto viṣaya āhosvidaprāptaḥ /

[032|01] cakṣuḥśrotramano 'prāptaviṣayaṃ

[032|02] tathā hi dūrādrūpaṃ paśyatyakṣisthamañjanaṃ na paśyati / dūrācchabdaṃ śṛṇoti /

[032|02-032|03] sati ca prāptaviṣayatve divyaṃ cakṣuḥśrotramiha dhyāyināṃ nopajāyeta /

[032|03] ghrāṇādivat /

[032|03-032|04] yadyaprāptaviṣayaṃ cakṣuḥ kasmānna sarvamaprāptaṃ paśyati dūraṃ tiraskṛtaṃ ca /

[032|04-032|05] kathaṃ tāvadayskānto na sarvamaprāptamayaḥ karṣati /

[032|05] prāptaviṣayatve 'pi caitatsamānam /

[032|05-032|06] kasmānna sarvaṃ prāptaṃ paśyatyañjanaṃ śalākāṃ vā /

[032|06-032|07] yathā ca ghrāṇādīnaṃ prāpto viṣayo na tu sarvaḥ /

[032|7-03207] sahabhūgandhādyagrahaṇāt /

[032|07] evaṃ cakṣuṣo 'pyaprāptaḥ syānna tu sarvaḥ /

[032|07-032|08] manastvarūpitvāt prāptumevāśaktam /

[032|08] kecit punaḥ śrotraṃ praptāprāptaviṣayaṃ manyayante /

[032|09] karṇabhyantare 'pi śabdaśravaṇāt / śeṣaṃ tu ghrāṇajihvākāyākhyam /

[032|10] trayamanyathā // vakk_1.43 //

[032|11] prāptaviṣayamityarthaḥ / ghrāṇaṃ kathaṃ prāptaviṣayam / nirucchvāsasya gandhāgrahaṇāt /

[032|12] keyaṃ prāptirnāma / nirantarotpattiḥ /

[032|12-032|13] kiṃ punaḥ paramāṇavaḥ spṛśantyanyonyamāhosvinna /

[032|13-031|13] na spṛśantīti kāśmīrakāḥ /

[032|13] kiṃ kāraṇam /

[032|13-032|14] yadi tāvat sarvānmanā spṛśeyurmiśrībhaveyurdravyāṇi /

[032|14] athaikadeśena sāvayavāḥ prasajyeran /

[032|15] niravayavāśca paramāṇavaḥ / kathaṃ śabdābhiniśpattirbhavati /

[032|15-032|16] ata eva yadi hi spṛśeyurhasto haste 'bhyāhataḥ sajyeto palaścopale / [032|16-032|17] kathaṃ citaṃ pratyāhataṃ na viśīryate /

[032|17] vāyudhātusaṃdhāritatvāt /

[032|17-032|18] kaścidvāyudhāturvikiraṇāya pravṛtto yathā saṃvarttanyāṃ kaścit saṃdhāraṇāya yathā vivarttanyāmiti /

[032|18-032|19] kathamidānīṃ nirantara prāptyā prāptaviṣayaṃ trayamucyate /

[032|19] tadevaiṣāṃ niruttaratvaṃ yanmadhye nāsti kiñcit /

[032|20] apikhlu saṃghātāḥ sāvayavatvāt spṛśantītyadvīṣaḥ /

[032|20-032|21] evaṃ ca kṛtvā 'yamapi grantha upapanno bhavati vibhāṣāyām /

[032|21-032|22] kiṃ nu spṛṣṭahetukaṃ spṛṣṭamutpadyate āhosvidaspṛṣṭahetukamiti praśnayitvāha"kāraṇaṃ prati /

[032|22-032|23] kadācit spṛṣṭahetukamaspṛṣṭamutpadhate yadā viśīryate /

[032|23] kadācidaspṛṣṭahetukaṃ spṛṣṭaṃ yadā cayaṃ gacchati /

[033|01] kadācit spṛṣṭahetukaṃ spṛṣṭaṃ yadā cayavatāṃ cayaḥ /

[033|01-033|02] kadācidaspṛṣṭahetukamaspṛṣṭaṃ yadā vātāyanaraja" iti /

[033|02] yadi paramāṇavaḥ spṛśeyuruttarakṣaṇāvasthānaṃ syāditi bhadantavasumitraḥ /

[033|03] na spṛśanti / nirantare tu spṛṣṭasaṃjñeti bhadantaḥ / bhadantamataṃ caiṣṭavyam /

[033|04] anyathā hi sāntarāṇāṃ paramāṇūnāṃ śūnyeṣvantareṣu gatiḥ kena pratibadhyeta /

[033|04-033|05] yataḥ sapratighā iṣyante /

[033|05] naca paramāṇubhyo 'nye saṃghātā iti /

[033|05-033|06] ta eva te saṃghātāḥ paramāṇavaḥ spṛśyante yathā rūpyante /

[033|06-033|07] yadi ca paramāṇordigbhāgabhedaḥ kalpyate spṛṣṭasyāspṛṣṭasya vā sāvayavatvaprasaṅgaḥ /

[033|07] no cet spṛṣṭasyāpyaprasaṅgaḥ //

[033|08-033|09] kiṃ punarebhiścakṣurādibhirātmaparimāṇatulyasyārthasya grahaṇaṃ bhavatyāśuvṛttyā ca parvatādīnāmalātakrādivadāhosvittulyātulyasya /

[033|09-033|10] yāni tāvadetāni prāptaviṣayāṇyuktānyebhiḥ /

[033|11] tribhirghrāṇādibhistulyaviṣayagrahaṇaṃ matam /

[033|12] yāvanto hīndriyaparamāṇavastāvanto hi viṣayaparamāṇavaḥ sametya vijñānaṃ janayanti /

[033|13] cakṣuḥśrotrābhyāṃ tvaniyamaḥ / kadācidalpīyāṃso yadā vālāgraṃ paśyati /

[033|13-033|14] kadācit samā yadā drākṣāphataṃ paśyati /

[033|14-033|15] kadācit bhūyāṃso yadā mahāntaṃ parvataṃ paśyatyunmiṣitamātreṇa /

[033|15] evam śrotreṇa maśakameghādiśabdaśravaṇe ghoṣam /

[033|15-033|16] manastvamūrttivadeveti nāsya parimāṇaparicchedaḥ saṃpradhāryate /

[033|16] katahaṃ punareṣāṃ cakṣurādīndriyaparamāṇūnāṃ saṃniveśaḥ /

[033|17] cakṣurindriyaparamāṇavastāvadakṣitārakāyāmajājīpuṣpavadavasthitāḥ /

[033|17-033|18] acchacarmāvacchāditāstu na vikīryante /

[033|18-033|19] adharauttaryeṇa piṇḍavadavasthitā ityapare /

[033|19] na cānyo 'nyamāvṛṇvanti sphaṭikavadacchatvāt /

[033|19-033|20] śrotrendriyaparamāṇavo bhūrjābhyantarāvasthitāḥ /

[033|20] ghrāṇendriyaparamāṇavo ghaṭābhyantareṇa śalākāvat /

[033|20-033|21] ādyāni trīṇīndriyāṇi mālāvadavasthitāni /

[033|21] jihvendriyaparamāṇvo 'rdhacandravat /

[033|21-033|22] vālāgramātraṃ kila madhyajivhāyāṃ jihvendriyaparamāṇubhirasphuṭam /

[033|22-033|23] kāyendriyaparamāṇavaḥ kāyavadavasthitāḥ /

[033|23] strīndriyaparamāṇavo bherīkaṭāhavat / puruṣendriyaparamāṇavo 'ṅguṣṭhavat /

[033|24] tatra cakṣurindriyaparamāṇavaḥ kadācit sarve sabhāgā bhavanti kadācittatsabhāgāḥ /

[033|24-033|25] kadācideke sabhāgāḥ eke tatsabhāgāḥ /

[033|25] evam yāvajjihvendriyaparamāṇavaḥ /

[033|25-033|26] kāyendriyaparamāṇavastu sarve sabhāgā na bhavanti /

[033|26-033|27] pradīptanarakābhyantarāvaruddhānāmapi hyaparimāṇāḥ kāyendriyaparamāṇavastatsabhāgā bhavanti /

[033|27-034|01] sarvaiḥ kila vijñānotpattāvāśrayo viśīryeta /

[034|01] na caika indriyaparamāṇurviṣayaparamāṇurvā vijñānaṃ janayati /

[034|01-034|02] saṃcitāśrayālambanatvāt pañcānāṃ vijñānakāyānām /

[034|02] ata evānidarśanaḥ paramāṇuradṛśyatvāt //

[034|03-034|04] ya ime ṣaḍvijñānadhātava uktāścakṣurvijñānaṃ yavanmanovijñānaṃ kimeṣāṃ yatha viṣayo varttamānaḥ pañcānāṃ caramasya trikāla evamāśrayo 'pi /

[034|05] netyāha /

[034|05-034|-5] kiṃ tarhi /

[034|06] caramasyāśrayo 'tītaḥ

[034|07] manovijñānadhātoḥ samanantaraniruddhaṃ mana āśrayaḥ /

[034|08-034|07] pañcānāṃ sahajaśca taiḥ // vakk_1.44 //

[034|09] atītaśceti caśabdaḥ /

[034|09-034|10] tatra cakṣurvijñānasya cakṣuḥ sahaja āśārayo yāvat kāyavijñānasya kāyaḥ /

[034|10] atītaḥ punareṣāmāśrayo mana ityapyete pañca vijñānakāyā indriyadvayāśrayāḥ /

[034|11] ata evocyate "yaścakṣurvijñānasyāśrayabhāvena samanantarapratyayabhāvenāpi sa tasye"ti /

[034|12] catuṣkotikaḥ / prathamā kotiścakṣuḥ / dvitīyā samanantarātītaścaitasiko dharmadhātuḥ /

[034|13] tṛtīyā samanantarātītaṃ manaḥ / caturthī koṭiruktanirmuktā dharmāḥ /

[034|13-034|14] evaṃ yāvat kāyavijñānasya svamindriyaṃ vaktavyam /

[034|14] manovijñānasya pūrvapādakaḥ /

[034|14-034|15] yastāvadāśrayabhāvena samanantarapratyayabhāvenāpi saḥ /

[034|15] syātsamanantarapratyayabhāvena nāśrayabhāvena /

[034|15-034|16] samanantarābhyatītaścetasiko dharmadhāturiti /

[034|17-034|18] kiṃ punaḥ kāraṇamubhayādhīnāyāṃ vijñānotpattau cakṣurādayaḥ evāśrayā ucyante na rūpādayaḥ /

[034|19] tadvikāravikāritvādāśrayāścakṣurādayaḥ /

[034|20] dhātava ityadhikāraḥ /

[034|20-034|21] cakṣurādīnāṃ hi vikāreṇa tadvijñānānāṃ vikāro bhavatyanugrahopaghātapaṭumandatānuvidhānāt na tu rūpādīnāṃ vikāreṇa tadvikāraḥ /

[034|22] tasmāt sādhīyastadadhīnatvat ta evāśrayā na rūpādayaḥ /

[034|23-034|24] kiṃ punaḥ kāraṇaṃ rūpādayaśca tairvijñāyante cakṣurvijñānaṃ cocyate yāvanmanovijñānam /

[034|24] na punā rūpavijñānaṃ yāvaddharmavijñānamiti /

[034|24-034|25] ya ete cakṣurādaya āśrayā eṣām /

[034|26] ato 'sādhāraṇatvāddhi vijñānaṃ tairnirucyate // vakk_1.45 //

[034|27] kathamasādhāraṇatvam / na hi cakṣuranyasya vijñānasyāśrayībhavitumutsahate /

[034|27-034|28] rūpaṃ tu manovijñānasyālambanībhavatyanyacakṣurvijñānasyāpīti /

[034|28] evaṃ yāvat kāyo veditavyaḥ /

[034|29] tasmādāśrayabhāvādasādhāraṇatvācca vijñānaṃ tenaiva nirdiśyate na rūpādibhiḥ /

[034|29-034|30] yathā bherīśabdo yavāṅkura iti /

[035|01-035|02] atha yatra kāye sthitaścakṣuṣā rūpāṇi paśyati kiṃ tāni kāyacakṣūrūpavijñānānyekabhūmikānyeva bhavantyāhosvidanyabhūmikānyapi /

[035|02] āha / sarveṣāṃ bhedaḥ /

[035|03] kāmadhātūpapannasya svena cakṣuṣā svāni rūpāṇi paśyataḥ sarvaṃ svabhūmikam bhavati /

[035|04-035|05] tasyaiva svāni rūpāṇi prathamadhyānabhūmīni paśyano rūpāṇi trīṇapi tadbhūmikāni /

[035|06-035|07] dvitīyadhyānacakṣuṣā svāni rūpoāṇi paśyataḥ kāyarūpe svabhūmike cakṣustadbhūmikaṃ vijñānaṃ prathamadhyāna bhūmikam / [035|07-035|06] prathamadhyānabhūmīni paśyato vijñānarupe tadbhūmike kāyaḥ kāmāvacaraścakṣurdvitīyadyānabhūmikam /

[035|08-035|10] dvitīyadhyānabhūmīni paśyataścakṣūarūpe tadbhūmike kāyaḥ kāmāvacaro vijñānaṃ prathamabhūmīkam /

[035|10-035|11] evaṃ tṛtīyacaturthadhyānabhūmikena cakṣuṣā tadbhūmikādharabhumikāni rūpāṇi paśyato yojayitavyam /

[035|11-035|12] prathmadhyānopapannasya svena cakṣuṣā svāni rūpāṇi paśyataḥ sarvaṃ svabhūmikamadharāṇi paśyataḥ trayaṃ svabhūmikaṃ /

[035|12-035|13] dvitīyadhyānacakṣuṣā svāni rūpāṇi paśyatastrayaṃ svabhūmikaṃ cakṣustadbhūmikam /

[035|13-035|14] kāmāvacarāṇi paśyataḥ kāyavijñāne svabhūmike rūpāṇyadharāṇi cakṣustadbhūmikam /

[035|14-035|15] dvitīyadhyānabhūmīni paśyataścakṣūrūpe tadbhūmike śeṣaṃ svabhūmikam /

[035|15] evaṃ tṛtīyadhyānacakṣuṣā yojyam /

[035|16-035|17] dvitīyādidhyānopapannasya svaparacakṣurbhyāṃ svaparabhūmikāni rūpāṇi paśyato yathāyogaṃ yojayitavyam /

[035|17] ayaṃ tu niyamaḥ /

[035|18] na kāyasyādharaṃ cakṣuḥ /

[035|19] pañcabhūmikāni hi kāyacakṣūrūpāṇi kāmāvacarāṇi yāvaccaturthadhyānabhūmikāni /

[035|20] dvibhūmikaṃ cakṣurvijñānaṃ kāmāvacaraṃ prathamadhyānabhūmikaṃ ca /

[035|20-035|21] tatra yadbhūmikaḥ kāyastadbhūmikaṃ cakṣurūrdhvabhūmikaṃ vā cakṣurbhavati na tvadharabhūmikam /

[035|21-035|22] yadbhūmikaṃ cakṣustadbhūmikamadharabhūmikaṃ vā rūpaṃ viṣayo bhavati /

[035|23] ūdhrvaṃ rūpaṃ na cakṣuṣaḥ /

[035|24] na hi kadācidūrdhrvabhūmikaṃ rūpamadhobhūmikena cakṣuṣā draṣṭuṃ śakyate /

[035|25] vijñānaṃ ca

[035|26] ūrdhva na cakṣuṣo rūpavat /

[036|01] asya rūpaṃ tu kāyasyobhe ca sarvataḥ // vakk_1.46 //

[036|02] asyetyanantaroktasya cakṣurvijñānasya rūpaṃ sarvato viṣayaḥ ūrdhvamadhaḥ svabhūmau ca /

[036|03] kāyasya cobhe rūpavijñāne sarvato bhavataḥ / yathā cecaṃ cakṣuruttaṃ vistareṇa veditavyam

[036|04] tathā śrotraṃ

[036|05-036|06] "na kāyasyādharaṃ śrotramūrdhvaṃ śabdo na ca śruteḥ / vijñānaṃ cāsya śabdastu kāyasyobhe ca sarvataḥ //"iti

[036|07] vistareṇa yojyam /

[036|08] trayāṇāṃ tu sarvameva svabhūmikam /

[036|09] ghrāṇajihvākāyadhātūnāṃ kāyaviṣayavijñānāni svabhūmikānyeva /

[036|09-036|10] ityutsargaviśeṣeṇa kṛtvā punarviśeṣaṇārthamapavāda ārabhyate /

[036|11] kāyavijñānamadharasvabhūmi

[036|12] kāyaḥ kāyadhātuḥ spraṣṭavyaṃ ca svabhūmikānyeva nityaṃ bhavanti /

[036|12-036|13] kāyavijñānaṃ tu keṣāñcit svabhūmikaṃ yathākāmadhātuprathamadhyānopapannāṃ /

[036|13-036|14] keṣāñcidadharabhūmikaṃ yathā dvitīyādidhyānopapannānāmiti /

[036|15] aniyataṃ manaḥ // vakk_1.47 //

[036|16-036|17] kadācit kāyamanovijñānadharmaiḥ samānabhūmikaṃ mano bhavati kadācidūrdhvādhobhūmikam /

[036|17-036|19] pañcabhūmike 'pi hi kāye sarvabhūmikāni mana ādīni bhavanti samāpattyupapattikāle yathāyogamiti vistareṇa samāpattinirdeśe kośasthāna etadākhyāyiṣyate /

[036|19-036|20] atihahugranthabhāraparihārārthaṃ tu nedānīṃ punarākhyāyate /

[036|20] alpaṃ ca prayojanaṃ mahāṃśca śrama iti samāpta ānuṣaṅgikaḥ prasaṅgaḥ /

[036|21] idamidānīṃ vicāryate /

[036|21-036|22] aṣṭādaśānāṃ cdātūnāṃ ṣaṇṇāṃ ca vijñānānāṃ kaḥ kena vijñeyaḥ /

[036|22] āha /

[036|23] pañca bāhyā dvivijñeyāḥ

[036|24-036|25] rūpaśabagandharasaspraṣṭavyadhātavo yathāsaṃkhyaṃ cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyavijñānairanubhūtā manovijñānena vijñāyante /

[036|25] evamete pratyekaṃ dvābhyāṃ vijñānābhyāṃ vijñeyā bhavanti /

[036|26-036|27] śeṣāstrayodaśa dhātavaḥ pañcānāṃ vijñānakāyānāmaviṣayatvādekena manovijñānena vijñeyā ityākhyātaṃ bhavati /

[037|01] eṣāmaṣṭādaśānāṃ dhātūnāṃ madhye kati nityāḥ katyanityāḥ /

[037|01-037|02] na kaśct sakalo 'sti nityo dhāturapi tu

[037|03] nityā dharmā asaṃskṛtāḥ /

[037|04] tena dhārmadhātvekadeśo nityaḥ śeṣā anityāḥ /

[037|05] katīndriyaṃ kati nendriyam /

[037|06] dharmārdhamindriyaṃ ye ca dvādaśādhyātmikāḥ smṛtāḥ // vakk_1.48 //

[037|07] dvāviṃśatirindriyāṇyuktāni sūtre /

[037|07-037|11] cakṣurindriyaṃ śrotrendriyaṃ ghrāṇendriyaṃ jihvendriyaṃ kāyendriyaṃ manaindriyaṃ strīndriyaṃ puruṣendriyaṃ jīvitendriyaṃ sukhendriyaṃ duḥkhendriyaṃ saumanasyendriyaṃ daurmanasyendraiyaṃ upekṣendriyaṃ śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ smādhīndriyaṃ prajñendariyaṃ anājñātamājñāsyāmīndariyam ājñendriyaṃ ājñātāvīndriyamiti /

[037|11-037|12] ābhidhārmikāstu ṣaḍāyatanavyavasthānamādṛtya jīvitendriyānantaraṃ manaindriyaṃ paṭhanti /

[037|12] sālambanatvāt /

[037|12-037|13] tatra dharmārdhaṃ jīvitendriyādīnyekādaśendriyāṇi trayāṇāṃ ca bhāgo dharmadhātupradeśatvāt /

[037|13-037|14] dvādaśānāmādhyātmikānāṃ cakṣurādayaḥ pañca svanāmoktāḥ /

[037|14-037|15] sapta cittadhātavo manaindriyaṃ stripuruṣendriye kāyadhātupradeś iti paścād vakṣyati /

[037|15-037|16] śeṣāḥ pañca dhātavo dharmadhātupradeśaśca nendriyamiti siddham //

[037|17] abhidharmakośabhāṣye dhātunirdeśo nāma

[037|18] prathamaṃ kośasthānaṃ samāptam iti /

[037|19-037|21] ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat / teṣāṃ ca yo nirhodha evaṃvādīu mahāśramaṇaḥ //

[037|22] likhāpitamidaṃ śrīlāmāvākeneti /

dvitīyaṃ kośasthānam

=====================================================================

[038|02] oṃ namo buddhāya /

=====================================================================

[038|03] uktānīndriyāṇi / kaḥ punarindriyārthaḥ / "idi paramaiśvarye" /

[038|03-038|04] tasya indantīti indriyāṇi /

[038|04] ata ādhipatyārtha indriyārthaḥ / kasya caiṣāṃ kvādhipatyam /

[038|05] caturṣvartheṣu pañcānāmādhipatyaṃ

[038|06] cakṣuḥśrotrayostāvat pratyekaṃ caturṣvarthevādhipatyam /

[038|06-038|07] ātmabhāvaśobhāyāmandhabadhirayorakāntarūpatvāt /

[038|07] ātmabhāvaparikarṣaṇe dṛṣṭvā śrutvā ca viṣamaparivarjanāt /

[038|08] cakṣuḥśrotravijñānayoḥ sasaṃprayogayorutpattau /

[038|08-038|09] rūpadarśanaśabdaśāravaṇayoścāsādhāraṇakāraṇatve /

[038|09] ghrāṇajihvākāyānāmātmabhāvaśobhāyāṃ pūrvavat /

[038|09-038|10] ātmabhāvaparikarṣaṇe taiḥ kavaḍīkārāhāraparibhogāt /

[038|10] ghrāṇādivijñānānāṃ sasaṃprayogāṇāmutpattau /

[038|11] gandhaghrāṇarasāsvādanaspraṣṭavyaspaṛśanānāṃ cāsādhāraṇakāraṇatva iti /

[038|12] dvayoḥ kila /

[038|13] caturṇāṃ

[038|14] strīpuruṣajīvitamanaindriyāṇāṃ / dvayorarthayoḥ pratyekamādhipatyam /

[038|14-038|15] strī puruśendriyayyostāvatsattvabhedavikalpayoḥ /

[038|15] tatra sattvabhedaḥ stri puruṣa iti /

[038|15-038|16] sattvavikalpaḥ stanādisaṃsthānasvarācārānyathātvam /

[038|16] saṃsleśavyavadānayorityapare /

[038|17-038|18] tathā hi tadviprayuktavikalpānāṃ ṣaṇḍha paṇḍakobhayavyañjanānāmasaṃvarānantāryakuāśalamulasamucchedā na bhavanti saṃvaraphalaprāptivairāgyāṇi ceti /

[038|19] jīvitendriyasya nikāyasabhāgasaṃbandhasādhāraṇayoḥ /

[038|19-038|20] manaindriyasya punarbhavasaṃbandhavaśibhāvānuvarttanayoḥ /

[038|20-038|22] tatra punrbhavasaṃbandhe yathoktaṃ "gandharvasya tasmin samaye dvayościttayoranyatarānyataracittaṃ saṃmukhībhūtaṃ bhavatyanunayasahagataṃ vā pratighasahagataṃ ve"ti /

[038|22] vaśibhāvānuvarttane yathoktaṃ "cittenāyaṃ loko nīyata" iti vistaraḥ /

[038|22-038|23] yat punaḥ sukhādīndriyapañcakaṃ yāni cāṣṭau śraddhādīni teṣāṃ

[038|24] pañcakāṣṭānaṃ saṃkleśavyavadānayoḥ // vakk_2.1 //

[038|25] ādhipatyaṃ yathākramaṃ pañcānāṃ sukhādīnāṃ saṃkleśe / rāgādīnāṃ tadanuśāyitvāt /

[038|25-039|01] śraddhādīnāṃ vyavadāne /

[039|01] tai rvyavadāyate / vyavadāne 'pi sukhādīnāmādhipatyamityapare /

[039|01-039|02] "yasmāt sukhitasya cittaṃ samādhīyate" /

[039|02-039|03] duḥdhupaniṣacchraddhāṣaṇnaiṣkramyāśritāḥ saumanasyādaya iti vaibhāṣikāḥ /

[039|03] apare punarāhuḥ /

[039|03-039|04] naiva cakṣuḥśrītrābhyāmātmabhāvaparikaṛṣaṇaṃ vijñāya viṣamaparihārāt /

[039|04] vijñāne tu tayorādhipatyam /

[039|04-039|05] nāpi vijñānādanyadrūpadarśanaṃ śabdaśravaṇaṃ vā 'sti /

[039|05] yatastayorasādhāraṇakāraṇatve pṛthagādhipatyaṃ yujyeta /

[039|05-039|06] tasmānnaivameṣāmindriyatvam /

[039|06] kathaṃ tarhi /

[039|07] svārthopalabdhyādhipatyāt sarvasya ca ṣaḍindriyam /

[039|08] cakṣurādīnāṃpañcānāṃ svasyasvasyārthasyopalabdhādhipatyam /

[039|08-039|09] manasaḥ punaḥ sarvārthopalabdhāvādhipatyam /

[039|09] ata etāni ṣaṭ pratyekamindriyam /

[039|09-039|10] nanu cārthānāmapyatrādhipatyam /

[039|10] nādhipatyam / adhikaṃ hi prabhutvamādhipatyam /

[039|10-039|11] cakṣuṣaścakṣūrūpopalabdhāvadhikamaiśvaryam /

[039|11-039|12] sarvarūpopalabdhau sāmānyakāraṇatvāttatpaṭumandatādyanuvidhānāccopalabdheḥ /

[039|12] na rūpasya / tadvi paryayāt / evaṃ yāvat manaso dharmeṣu yojyam /

[039|13] srītva puṃstvādhipatyāttu kāyāt strīpuruṣendriye // vakk_2.2 //

[039|14] kāyendriyādeva strīpuruṣendriye pṛthak vyavasthāpyete / nārthantarabhūte /

[039|14-039|15] kaścidasau kāyendriyabhāga upastha pradeśo yaḥ strīpuruṣendriyākhyāṃ paratilabhate /

[039|15-039|16] yathākramaṃ strītvapuṃstvayyorādhipatyāt /

[039|16] tatra strībhāvaḥ striyākṛtiḥ svaraceṣṭā abhiprāyāḥ /

[039|16-039|17] etaddhi striyā strītvam /

[039|17] puṃbhāvaḥ puruṣākṛtiḥ svaraceṣṭā abhiprāyāḥ / etaddhi puṃsaḥ puṃstvam /

[039|18-039|19] nikāyasthitisaṃkleśavyavadānādhipatyataḥ / jīvitaṃ vedanāḥ pañca śraddhādyāścendriyaṃ matāḥ // vakk_2.3 //

[039|20] nikāyasabhāgasthitau jīvitendriyasyādhipatyaṃ saṃkleśe vedanānām /

[039|20-039|21] tathāhi sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśete duḥkhāyāṃ pratigho 'duḥkhāsukhāyāmavidyetyuktaṃ sūtre /

[039|21-039|22] vyavadāne śraddhādīnāṃ pañcānām /

[039|22] tathāhi taiḥ kleśāśca viṣkabhyante mārgaścāvāhyate /

[039|23] ata ete 'pi pratyekamindriyamiṣṭāḥ /

[040|01] ājñāsyā myākhyamājñākhyamājñātāvīndriyaṃ tathā /

[040|02] uttarottarasaṃprāptinirvāṇādyādhipatyataḥ // vakk_2.4 //

[040|03] pratyekamindrimityupadarśanārthaṃ tathāśabdaḥ /

[040|03-040|04] tatrājñāsyāmīndriyasyājñendriyasya prāptāvādhipatyam /

[040|04] ājñendraiyasyājñātāvīndriyaprāptau ājñātāvīndriyasya parinirvāṇe /

[040|05] nahyavimuktacittasyāsti parinirvāṇamiti / ādiśabdo 'nyaparyāyadyotanārthaḥ /

[040|06] katamo 'nyaḥ pāryāyaḥ / darśnaheyakleśaparihāṇam pratyājñāsyāmīndriyasyādhipatyam /

[040|07] bhāvanāheyakleāśaprahāṇaṃ pratyājñendriyasya / dṛṣṭadharmasukhavihāraṃ pratyājñātāvīndriyasya /

[040|08] vimuktiprītisukhasaṃvedanāditi /

[040|08-040|09] ādhipātyādindriyatve 'vidyādīnāmupasaṃkhyānaṃ karttavyam /

[040|09-040|10] avidyādīnāmapi hi saṃskārādiṣvādhipatyamata eṣāmapīndriyatvamupasaṃkhyātavyam /

[040|10] vāgādīnāṃ ca / vākyāṇipādapāyūpasthānāmapi cendriyatvamupasaṃkhyātavyam /

[040|11] vacanādānaviharaṇotsargānandeṣvādhipatyāt / na khalūpasaṃkhyātavyam / yasmādiheṣṭam

[040|12-040|13] cittāśrayastadvikalpaḥ sthitiḥ saṃkleśa eva ca / saṃbhāro vyavadānaṃ ca yāvatā tāvadindriyam // vakk_2.5 //

[040|14] tatra cittāśrayaḥ ṣaḍindriyāṇi / etacca ṣaḍāyatanaṃ maulaṃ saṭtvadravyam /

[040|14-040|16] tasya strīpuruṣavikalpaḥ strīpuruṣendraiyābhyāṃ sthitirjīvitendriyeṇa saṃkleśo vedanā bhiḥ /

[040|16] vyavadānasaṃbharaṇaṃ pañcabhirvyavadānaṃ tribhiḥ /

[040|16-040|17] ato nāvidyādīnāmindriyatvamiṣṭam /

[040|18-040|19] pravṛtterāśrayotpattisthitipratyupabhogataḥ / caturdaśa tathā 'nyāni nivṛtterindriyāṇi vā // vakk_2.6 //

[040|20] matavikalpārtho vāśabdaḥ / apare punarāhuḥ / pravṛtteraśrayaḥ ṣaḍindriyāṇi /

[040|20-040|21] utpattiḥ strīpuruṣendriye /

[040|21] tata utpatteḥ / sthitirjīvitendriyam / tenāvasthānāt /

[040|21-040|22] upabhogo vedanābhiḥ /

[040|22] ata etāni caturdaśendriyāṇi / tenaiva prakāreṇa nivṛtteranyāni /

[040|22-040|23] śraddhadīni hi nivṛtterāśrayāḥ /

[040|23-040|24] ājñāsyāmīndriyaṃ prabhavaḥ sthitirājñendriyam upabhoga ājñātāvīndriyeṇetyata etāvantyevendriyāṇi /

[040|24] ata eva caīṣāmeṣo 'nukramaḥ /

[040|25] vācastu nendriyatvaṃ vacane śikṣāviśeṣāpekṣatvāt /

[040|25-040|26] pāṇipādasya cādānaviharaṇādananyatvāt /

[040|26-040|27] tadeva hi tadanyathā 'nyatra cotpannamādānaṃ viharaṇaṃ cocyate /

[040|27] vināpi ca pāṇipādenādānaviharaṇāduragaprabhṛtīṇām /

[040|27-040|28] pāyorapi nendriyatvamutsarge gurudravyasyākāśe sarvatra patanāt /

[040|28] vāyunā ca tatpreraṇāt /

[041|01] upasthasyāpi nendriyatvamānande strīpuruṣendriyakṛtaṃ hi tat saukhyamiti /

[041|01-041|03] kaṇṭhadantākṣivartmaparvaṇāmapi cābhyavaharaṇacarvaṇonmeṣanimeṣākuñcanavikāśana kriyāsvindriyatvaṃ prasajyeta /

[041|03-041|04] sarvasya vā kāraṇabhūtasya svasyāṃ kariyāyāmityayukataṃ vāgādīnāmindriyatvam //

[041|05] tatra cakṣurādīnāṃ puruṣendriyaparyantānāṃ kṛto nirdeśaḥ /

[041|05-041|06] jīvitendriyasya viprayuktatvādviprayukteṣveva karisyate nirdeśaḥ /

[041|06] śraddhādīnāṃ caitteṣu kariṣyate /

[041|06-041|07] sukhādīnāmājñāsyāmīndriyādīnāṃ ca karttavyaḥ /

[041|07] so 'yaṃ kriyate /

[041|08] duḥkhendriyamaśātā yā kāyikī vedanā [041|09] aśātetyupadhātikā duḥkhetyarthaḥ /

[041|10] sukham /

[041|11] śātā

[041|12] sukhendriyaṃ kāyikī śāta vedanā / śātetyanugrāhikā sukhetyarthaḥ /

[041|13] dhyāne tṛtīye tu caitasī sā sukhendriyam // vakk_2.7 //

[041|14] tṛtīye tu dhyāne saiva śātā vedanā caitasī sukhendriyam /

[041|14-041|15] nahi tatra kāyikī vedanā 'sti /

[041|15] pañcavijñānakāyābhāvāt /

[041|16] anyatra sā saumanasyaṃ

[041|17-041|18] tṛtīyāddhyānādanyatra kāmadhātau prathame dvitīye ca dhyāne sā caiatasikī śātā vedanā saumanasyendriyam /

[041|18-041|19] tṛtīye tu dhyāne prītivītarāgatvāt sukhendriyameva sā na saumanasyendriyam /

[041|19] prītirhi saumanasyam /

[041|20] aśātā caitasī punaḥ /

[041|21] daurmanasyamupekṣā tu madhyā

[041|22] naivaśātānāśātā aduḥkhāsukhā vedanā madhyetyucyate / sopekṣendriyam /

[041|22-041|23] kiṃ kāyikī caitasikītyāha /

[041|24] ubhayī

[041|25] kiṃ punaḥ kāraṇamiyamabhisamasyai kamindriyaṃ kriyate /

[042|01] avikalpanāt // vakk_2.8 //

[042|02] caitasikaṃ hi sukhaduḥkhaṃ prāyeṇa vikalpanādutpadyate na tu kāyikam /

[042|02-041|03] viṣayavaśādarhatāmapyutpatteḥ /

[042|03] atastayorindriyatvena bhedaḥ /

[042|03-042|04] upekṣā tu svarasenāvikalpayata evotpadyate kāyikī caitasikī ce tyekamindriyam kriyate /

[042|04-042|05] anyathā ca kāyikam sukhamanugṛhṇātyanyathā caitasikam /

[042|05] evam duḥkhamanyathā kāyikamupahantyanyathā caitasikam /

[042|05-042|06] upekṣāyāṃ tveṣa vikalpo nāstyata upekṣaṇaṃ pratyavikalpanādabhedaḥ /

[042|07] dṛgbhāvanā 'saikṣapathe nava trīṇi

[042|08] manaḥ sukhasaumanasyopekṣāḥ sraddhādīni ca pañca /

[042|08-042|09] tāni navendriyāṇi triṣu mārgeṣu trīṇīndriyāṇyucyante /

[042|09-042|10] darśanamārge anājñātamājñāsyāmīndriyaṃ bhāvanāmārge ājñendriyam aśaikṣamārge ājñātāvīndriyamiti /

[042|10] kiṃ kāraṇam /

[042|10-042|11] darśanamārge hyanājñātamājñātuṃ pravṛttaḥ /

[042|11-042|12] bhāvanāmārge nāstyapūrvamājñeyaṃ tadeva tvājānāti śeṣānuśayaprahāṇārtham /

[042|12] aśaikṣamārge tvājñātmityavagama ājñātāvaḥ /

[042|12-042|13] so 'syāstīti ājñātāvī /

[042|13] ājñātamavituṃ śīlamasyeti vā / kṣayānutpādijñānalābhāt /

[042|14] "duḥkhaṃ me parijñātaṃ na punaḥ parijñātavyamiti" tathābhūtasyenriyamājñātāvīnriyam /

[042|15-042|16] svabhāvanirdeśāṃ kṛtvā prakārabhedo vaktavya kati sāsravāṇi katyanāsravāṇi inriyāṇityevamādi /

[042|16-042|17] tatra tāvadyadetadanantaroktamājñāsyāmīnriyādikametat /

[042|18] amalaṃ trayam /

[042|19] anāsravamityarthaḥ / malānāmāsravaparyāyatvāt /

[042|20] rūpīṇi jīvitaṃ duḥkhe sāsravāṇi

[042|21] rūpīṇi saptendriyāṇi jīvitendriyaṃ dukhaḥdaurmanasyendriye caikāntasāsravāṇi /

[042|22] rūpīṇi punaḥ sapta cakṣuḥ śrotraghrāṇajihvākāyastripuruṣendriyāṇi rūpaskandhasaṃgrahāt /

[042|23] dvidhā nava // vakk_2.9 //

[042|24-042|25] manaḥsukhasaumanasyopekṣāḥ śraddhādīni ca pañca etāni navendriyāṇi sāsravāṇyanāsravāṇyapi /

[042|25] anāsravāṇyeva śraddhādīnītyeke /

[042|25-042|27] uktaṃ hi bhagavatā "yasyemāni pañcendriyāṇi sarveṇa srvaṃ na santi tamahaṃ bāhyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmī"ti /

[042|27] nedaṃ jñāpakamanāsravāṇyadhikṛtya vacanāt /

[042|27-042|28] tathā hyāryapudgalavyavasthānaṃ kṛtvā yasyemānītyāha /

[042|28] pṛthagjano vā dvividhaḥ /

[043|01] ābhyantarakaścāsamucchinna kuśalamūlo bāhyakaśca samucchinnakuśalamūlaḥ /

[043|02] tamadhikāṛtyāha "bāhyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmī"ti /

[043|02-032|04] uktaṃ ca sūtre "santi ca sattvā loke jātā loke vṛddhāstīkṣṇendriyā api madhyendriyā api mṛdvindriyā apī" tyapravarttita eva dharmacakre /

[043|04] tasmātsantyeva sāsravāṇi śraddhādīni /

[043|05-043|07] punaścoktaṃ "yāvacchāhameṣāṃ pañcānāmindriyāṇāṃ samudayaṃ cāstagamaṃ ca svādaṃ cādīnavaṃ ca niḥsaraṇaṃ ca yathābhūtaṃ nādhyajñāsiṣaṃ na tāvadahamasmātsadevakāllokādi"ti vistaraḥ /

[043|07] na cānāsravāṇāṃ dharmāṇāmeṣa parīkṣāprakāraḥ //

[043|08] katīndriyāṇi vipākaḥ kati na vipākaḥ / ekāntena tāvat

[043|09] vipāko jīvitaṃ

[043|10] atha yadarhan bhikṣurāyuḥsaṃskārān sthāpayati tajjīvitendriyaṃ kasya vipākaḥ /

[043|11] śāstra ukthaṃ "kathamāyuḥsaṃskārān sthāpayati /

[043|11-043|13] arhan bhikṣuḥ ṛddhimāṃścetovaśitvaṃ prāptaḥ saṃghāya va pudgalāya vā pātraḥ vā cīvaraṃ vā anyatamānyatamaṃ vā śrāmaṇakaṃ jīvitapariṣkāraṃ vā dattvā tat praṇidhāya prantakoṭikam caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate /

[043|14-043|15] sa tasmāt vyutthāya cittamutpādayati vācaṃ ca bhāṣate yanme bhogavipākaṃ tadāyurvipākaṃ bhavatviti /

[043|15] tasya yat bhogavipākaṃ tadāyurvipākaṃ bhavati /

[043|15-043|16 yeṣāṃ punarayamabhiprāyo vipākoccheṣaṃ vipacyata iti /

[043|16-043|17] ta āhuḥ pūrvajātikṛtasya karmaṇo vipākoccheṣaṃ /

[043|17] sa bhāvanābalenākṛṣya pratisaṃvedayata" iti /

[043|17-043|18] kathamāyuḥsaṃskārā nutsṛjati /

[043|18] tathaīva dānaṃ dattvā praṇidhāya prantakoṭikaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate/

[043|19] yanme āyurvipākaṃ tat bhogavipākaṃ bhavatviti tasya tathā bhavati /

[043|20] bhadantaghoṣakastvāha /

[043|20-043|21] tasminneva āśraye rūpāvacarāṇi mahābhūtāni dhyānabalena saṃmudhakarotyāyuṣo 'nukūlāni vaihodhikāni ca /

[043|21-043|22] evamāyuḥsaṃskārān sthāpayatyevamutsṛjatīti /

[043|22] evaṃ tu bhavitavyam /

[043|22-043|24] samādhiprabhāva eva sa teṣāṃ tadṛśo yena pūrvakarmajaṃ ca sthitikālāvedhamindriyamahābhūtānāṃ vyāvrttayantyapūrvaṃ ca samādhijamāvedhamākṣipanti /

[043|24] tasmānna tajjīvitendriyaṃ vipākaṃ tato 'nyattu vipākaḥ /

[043|25] praśnāt praśnāntaramupajāyate / kimarthamāyuḥsaṃskārānadhitiṣṭhanti /

[043|25-043|26] parahitārthaṃ śāsansthityarthaṃ vā /

[043|26] te hyātmanaḥ kṣīṇamāyuḥ paśyanti /

[043|27] na ca tatrānyaṃ śaktaṃ paśyanti / atha kimarthamutsṛjanti /

[044|01] alpaṃ ca parahitaṃ jīvite paśyanti rogābhibhūtaṃ cātmabhāvam / yathoktaṃ

[044|02-044|03] "sucīrṇe brahmacarye 'smin mārge caiva subhāvite / tuṣṭa āyuḥkṣayāt bhavati rogasyāpagame yathā //"

[044|04] iti / athaitadāyuḥ saṃskārāṇāṃ sthāpanārthamutsarjanaṃ vā kva kasya vā veditavyam /

[044|05] manuṣyeṣvevatriṣu dvīpeṣu strīpuruṣayorasamayavimuktasyārhataḥ prāntakoṭikadhyānalābhinaḥ /

[044|06] tasya hi samādhau vaśitvam / kleśaiścānupastabdhā santatiḥ / [044|06-044|07] sūtra uktam "bhagavān jīvitasaṃskārānadhiṣṭhāyāyuḥsaṃskārānustsṛṣṭavān" /

[044|07-044|08] teṣāṃ ko viśeṣaḥ /

[044|08] na kaścidityeke / tathā hyuktam "jīvitendriyaṃ katamat /

[044|08-044|09] traidhātukamāyuri"ti /

[044|09] pūrvakarmaphalamāyuḥsaṃskārāḥ pratyutpannakarmaphalaṃ jīvitasaṃskārā ityapare /

[044|10] yairvā nikāyasabhāgasthitista āyuḥsaṃskārāḥ /

[044|10-044|11] yaistu kālāntaraṃ jīvati te jīvitasaṃskārā iti /

[044|11-044|12] bahuvacanaṃ bahūnāmāyurjīvitasaṃskārakṣaṇānāmutsarjanā dhiṣṭhānāt /

[044|12] nahyekasya kṣaṇasyotsarjanamadhiṣṭhanaṃ cāsti /

[044|12-044|13] na ca kālāntarasthāvaramekamāyurdravyamiti dyotanārthamityeke /

[044|13-044|14] bahuśveva saṃskāreṣvāyurākhyā nāstyekamāyurdravyam /

[044|14] anyathā naiva saṃskāragrahaṇamakariṣyadityapare /

[044|14-044|15] kimarthaṃ punarbhagavatā āyuhsaṃskārā utsṛṣṭāścādhiṣṭitāśca /

[044|15-044|16] maraṇavaśitvajñāpanārthamutsṛṣṭājīvitavaśitvajñāpanārthamadhiṣṭitāḥ /

[044|16] traimāsyameva nodhrvam vineyakāryābhāvāt /

[044|17-044|18] yaccāpi tat pratijñātam "evaṃbhāvitairahaṃ caturbhirṛddhi pādairākāṅkṣankalpamapi tiṣṭheyaṃ kalpāvaśeṣamapī"ti /

[044|18] tasyāpi saṃpādanārtham /

[044|18-044|19] skandhamaraṇamārayornirjayārthamiti vaibhaṣikāḥ /

[044|19] bodhimūle kleśadevaputramārau nirjitāviti /

[044|19-044|20] niṣṭhitamānuṣaṅgikam //

[044|21] prakṛtamevārabhyate /

[044|22] dvedhā dvādaśa

[044|23] katamāni dvādaśa /

[044|24] antyāṣṭakādṛte /

[044|25] daurmanasyācca

[044|26] antyamaṣṭakaṃ śraddhādīni daurmanasyaṃ ca varjayitvā /

[044|27-045|01] jīvitendriyādanyāni dvādaśa dvividhāni vipākaścāvipākaśca /

[045|01] tatra cakṣurādīni saptaupacayikāni avipākaḥ / śeṣāṇi vipākaḥ /

[045|02] manoduḥkhasukhasaumanasyopekṣendriyāṇi kuśalakliṣṭānya vipākaḥ /

[045|02-045|03] airyāpathikaśāilpasthānikanairmāṇikāni ca yathāyogam /

[045|03] śeṣāṇi vipākaḥ /

[045|03-045|04] jīvitendriyaṃ cakṣurādīni dvādaśa hitvā śeṣāṇyavipāka iti siddham /

[045|04-045|05] yadi dauarmanasyendriyaṃ na vipāka iti sūtraṃ kathaṃ nīyate "trīṇi kāryāṇi /

[045|05-045|06] saumanasyavedanīyaṃ karma daurmanasyavedanīyaṃ karma upekṣā vedanīyaṃ karme"ti saṃprayogavedanīyatāmadhikṛtyoktam /

[045|06-045|07] daurmasyena saṃprayuktaṃ karma daurmanasyavedanīyam /

[045|07] yathā sukhasaṃparayuktaḥ sparśaḥ sukhavedanīyaḥ /

[045|07-045|08] saumanasyopekṣāvedanīye api tarhi karmaṇī evaṃ bhaviṣyataḥ /

[045|08] yathecchasi tathā 'stu /

[045|08-045|09] saṃprayoge 'pi na doṣaḥ vipāke 'pi na doṣaḥ /

[045|09] agatyā hyetadevaṃ gamyeta /

[045|09-045|10] kā punratra yuktirdaurmanasyaṃ na vipāka iti /

[045|10] daurmanasyaṃ hi parikalpaviśeṣairutpādyate ca vyupaśāmyate ca /

[045|10-045|11] nacaivam vipākaḥ /

[045|11] saumanasyamapyevaṃ na syādvipākaḥ /

[045|11-045|12] yadi tarhi daumanasyaṃ vipākaḥ syādānantaryakāriṇāṃ tannimittaṃ daurmanasyotpādāttatkarma vipakvaṃ syāt /

[045|13] saumanasyamapyevam /

[045|13-045|14] yadi saumanasyaṃ vipākaḥ syāt puṇyakāriṇāṃ tannimittaṃ saumanasyotpādāttatkarma vipakvaṃ syāt /

[045|14] vītarāgāṇāṃ tarhi daurmanasyāsaṃbhavāt /

[045|14-045|15] na caivaṃ vipākaḥ /

[045|15] saumanasyamapyeṣāmavyākṛtaṃ kodṛśaṃ vipākaḥ syāt / yādṛśaṃ tādṛśamastu /

[045|16] sati tu saṃbhave saumanasyasyāsti vipākāvakāśī na dauarmanasyasya /

[045|16-045|17] sarvathā 'samudācārāditi nāstyevaṃ daurmanasyaṃ vipāka iti vaibhāṣikāḥ /

[045|17-045|18] tatra jīvitendriyāṣṭamāni sugatau kuśalasya vipāko durgatāvakuśalasya /

[045|18] manaindriyamubhayorubhayasya /

[045|18-045|19] sukhasaumanasyopekṣendriyāṇi kuśalasya /

[045|19] duḥkhendriyamakuśalasya /

[045|19-045|20] sugatābubhayavyañjanasyākuśalenatatsthānapratilambhaḥ /

[045|20] natvindriyasya kuśalākṣepāt / gatametad /

[045|21] idaṃ nu vaktavyam / katīndriyāṇi savipākāni katyavipākāni /

[045|21-045|22] yadetat daurmanasyamanantaroktaṃ

[045|23] tattvekaṃ savipākaṃ /

[045|24] tadekaṃ savipākameva / tuśabda evakārārtho bhinnakramaśca veditavyaḥ /

[045|24-045|25] nahi tadavyākṛtamasti nāpyanāsravamasamāhitatvāt /

[045|25] ato nāstyavipākaṃ daurmanasyam /

[045|26] daśa dvidhā // vakk_2.10 //

[045|27] savipākānyavipākāni ca / katamāni daśa /

[046|01] mano 'nyavittiśraddhādīni

[046|02] anyavittigrahaṇāt daurmanasyādanyat veditaṃ gṛhyate /

[046|02-046|03] śraddhādīni śraddhāvīryasmṛtisamāchiprajñāḥ /

[046|03-046|04] tatra manaḥsukhasaumanasyopekṣā akuāśalāḥ kuśalāḥ sāsravāśca savipākāḥ /

[046|04] anāsravā avyākṛtāścāvipākāḥ /

[046|04-046|05] duḥkhendriyaṃ kuśalākuāśalaṃ savipākamavyākṛtamavipākam /

[046|05] śraddhādīni sasravāṇi savipākānyanāsravāṇyavipākāni /

[046|06] anyadavipākamiti siddham /

[046|07] kati kuśalāni katyakuśalāni katyavyākṛtāni / ekāntena tāvat /

[046|08] aṣṭakaṃ kuśalaṃ [046|09] pañcaśraddhādīni trīṇi cājñāsyāmīndriyādīni /

[046|10] dvidhā /

[046|11] daurmanasyaṃ /

[046|12] kuśalaṃ cākuśalaṃ ca /

[046|13] mano 'nyā ca vittistredhā

[046|14] kuśalākuśalāvyākṛtāni /

[046|15] anyadekadhā // vakk_2.11 //

[046|16] kiñcidanyat / jīvitāṣṭamaṃ cakṣurādi / etadavyākṛtameva //

[046|17] katamadindriyaṃ katamadhātvāptameṣāmindriyāṇām /

[046|18] kāmāptamamalaṃ hitvā / [046|19] kāmapratisaṃyuktaṃ tāvadindriyaṃ veditavyam /

[046|19-046|20] ekāntānāsravamājñāsyāmīndriyāditrayaṃ hitvā /

[046|20] taddhyapratisaṃyuktameva /

[046|21] rūpāptaṃ strīpumindriye /

[046|22] duḥkhe ca hitvā

[046|23] amalaṃ ceti varttate / duḥkhe iti duḥkhadaurmanasye /

[046|23-046|24] tatra maithunadharmavairāgyādaśobhākaratvācca rūpadhātau strīpuruṣendriye na staḥ /

[046|24] kathamidānīṃ puruṣāsta ucyante /

[046|25] kvocyante / sūtre /

[046|25-046|26] "asthānamanavakāśo yat strī brahmatvaṃ kārayiṣyati /

[046|26] nedaṃ sthānaṃ vidyate / sthānametat vidyate yat puruṣa" iti /

[046|26-046|27] anyaḥ puruṣabhāvo yaḥ kāmachātau puruṣāṇāṃ bhavati /

[046|27-046|28] duḥkhendriyaṃ nāstyāśrayasyācchatvādakuśalā bhāvāccha /

[046|28] daurmanasyendriyaṃ nāsti śamathasnigdhasantānatvādāghātavastvabhāvācca /

[047|01-047|01] ārūpyāptaṃ sukhe cāpohya rūpi ca // vakk_2.12 //

[047|02] strīpuruṣendriye duḥkhe cāmalaṃ hitveti varttate / kimavaśāiṣyate /

[047|02-047|03] manojīvitopekṣendriyāṇi śraddhādīni ca pañca /

[047|03] etānyārūpyapratisaṃyuktāni santi nānyāni /

[047|04] katīndriyāṇi darśanaprahātavyāni kati bhāvanāprahātavyāni katyaprahātavyāni /

[047|05] manovittitrayaṃ tredhā

[047|06] katamad vittitrayam / sukhasaumanasyopekṣāḥ /

[047|07] dviheyā durmanaskatā /

[047|08] dauarmanasyaṃ dvābhyāṃ praheyaṃ darśanabhāvanābhyām /

[047|09] nava bhāvanayā /

[047|10] heyānītyadhikāraḥ / jīvitāṣṭamāni cakṣurādīni duḥkhendriyaṃ ca bhāvanāheyānyeva /

[047|11] pañca tvaheyānyapi

[047|12] śraddhādīni pañca bhāvanāheyānyapyaheyānyapi / sāsravānāsravatvāt /

[047|13] na trayam // vakk_2.13 //

[047|14] trayaṃ naiva praheyamājñāsyāmīndriyādikamanāsravatvāt / nahi nirdoṣaṃ prahāṇārham /

[047|15] uktaḥ prakārabhedaḥ /

[047|16] lābha idānīṃ vaktavyaḥ /

[047|16-047|17] katīndriyāṇi kasmindhātau vipākaḥ prathamato labhyante /

[047|18] kāmeṣvādau vipāko dve labhyate

[047|19] kāyendriyaṃ jīvitendriyaṃ ca / te punaḥ

[047|20] nopapādukaiḥ /

[047|21] upapādukapratiṣedhādaṇḍajajarāyujasaṃsvedajaīriti veditavyam / kasmānna manaupekṣendriye /

[047|22] pratisandhikāle tayoravaśyaṃ kliṣṭatvāt / athopapādukaiḥ kati labhyante /

[047|23] taiḥ ṣaḍa vā

[047|24] yadyavyañjanā bhavanti / yathā prāthamakalpikāḥ / katamāni ṣaṭ /

[047|24-047|25] cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyajīvitendriyāṇi /

[048|01] sapta vā

[048|02] yadyekavyañjanā bhavanti /

[048|02-048|92] yathā devādiṣu /

[048|03] aṣṭau vā

[048|04] yadyubhayavyañjanā bhavanti / kiṃ punarubhayavyañjanā apyupapādukā bhavanti /

[048|04-048|05] bhavantyapāyeṣu

[048|05] evaṃ tāvat kāmadhātau / atha rūpadhātāvārūpyadhātau ca kathamityāha /

[048|06] ṣaḍ rūpeṣu

[048|07] kāmapradhānatvāt kāmadhātuḥ kāmā iti nirdiśyate /

[048|07-048|08] rūpapradhānatvād rūpadhātū rūpāṇīti /

[048|08-048|09] sūtre 'pyuktaṃ "ye 'pi te bhikṣavaḥ śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārupyā" iti /

[048|09] tatra rūpadhātau ṣaḍḍindriyāṇi vipākaḥ parathamato labhyante /

[048|09-048|10] yānyeva kāmadhātāvavyañjanaiarupapādukaiḥ

[048|11] ekamuttare // vakk_2.14 //

[048|12] rūpadhātorārūpyadhāturuttaraḥ / samāpattitaśca paratvādupapattitaśca pradhānataratvāt /

[048|13] tasmin ekameva jīvitendriyaṃ vipākaḥ prathamato labhyate nānyat /

[048|14] ukto lābhaḥ /

[048|15] tyāga idānīṃ vaktavyaḥ / kasmindhātau mriyamāṇaḥ katīndriyāṇi nirodhayatīti

[048|16] nirodhayatyuparamānnārūpye jīvitam manaḥ /

[048|17] upekṣāṃ caiva rūpe 'ṣṭau

[048|18] rūpadhātau mriyalmāṇo 'ṣṭau nirodhayati / tāni ca trīṇi cakṣurādīni pañca /

[048|18-048|19] sarve hyupapādukāḥ samagrendriyā upapadyante mriyante ca /

[048|20] kāme daśa navāṣṭau vā // vakk_2.15 //

[048|21] kāmadhātau mriyamāṇa ubhayavyañjanī daśendriyāṇi nirodhayati /

[048|21-048|22] tāni cāṣṭau strī puruṣendriye ca /

[048|22] ekavyañjano nava / avyañjano 'ṣṭau / sakṛnmaraṇa eṣa nyāyaḥ /

[048|23] kramamṛtyau tu catvāri /

[048|24] krameṇa tu mriyamāṇaścatvārīndriyāṇi nirodhayati / kāyajīvitamanaupekṣendriyāṇi /

[048|25] nahyeṣāṃ pṛthagnirodhaḥ / eṣa ca nyāyaḥ kliṣṭāvyākṛtacittasya maraṇe veditavyaḥ /

[048|26] yadā tu kuśale cetasi sthito mriyate tadā

[049|01] ṣubhe sarvatra pañca ca /

[049|02] kuśale cetasi mriyamāṇaḥ sarvatra yathoktamindriyāṇi nirodhayati /

[049|02-049|03] śraddhādīni ca pañcādhikāni /

[049|03] eṣāṃ kuśale cetasyavaśyaṃbhāvaḥ /

[049|03-049|04] evamārūpyeṣvaṣṭau nirodhayati rūpeṣu trayodaśāeti vistareṇa gaṇanīyam /

[049|05] indriyaprakaraṇe sarva indriyadharmā vicāryante /

[049|05-049|06] atha katamacchrāmaṇyaphalaṃ katibhirindriyaiḥ prāpyate /

[049|07] navāptirantya phalayoḥ

[049|08] navabhirindriyaiḥ praptirantyaphalayoḥ / ke punarantye / srota āpattiphalamarhattvaṃ ca /

[049|09] ke madhye / sakṛdāgāmiphalamanāgāmiphalaṃ ca /

[049|09-049|10] tatra srota āpattiphalasya śraddhādibhirājñātāvīndriyavarjyairmanaupekṣendriyābhyāṃ ceti navabhiḥ /

[049|10-049|11] ājñāsyāmīndriyamānantaryamārge veditavyamājñendriyaṃ ca vimuktimārge /

[049|11-049|12] ubhābhyāṃ hi tasya prāptirvisaṃyiogaprāpterāvāhakasanniśrayatvādyathākramam /

[049|12-049|13] arhattvamasya punaḥ śraddhādibhirājñāsyāmīndriyavarjyairmanaindriyeṇa sukhasaumanasyopekṣendriyāṇāṃ cānyatameneti navabhiḥ /

[049|14] saptāṣṭnavabhirdvayoḥ // vakk_2.16 //

[049|15] sakṛdāgāmyanāgāmiphalayoḥ pratyekaṃ saptabhiraṣṭabhirnavabhiṣcendriyaiḥ prāptiḥ /

[049|15-049|16] kathaṃ kṛtvā /

[049|16-049|17] sakṛdāgāmiphalaṃ tāvadyadyānupūrvikaḥ prāpnoti sa ca laukikena mārgeṇa tasya saptabhirindriyaiḥ prāptiḥ /

[049|17] pañcabhiḥ śraddhādibhirupekṣāmanaindriyābhyāṃ ceti /

[049|17-049|18] atha lokottareṇa mārgeṇa tasyāṣṭabhirindriyai praptiḥ /

[049|18] ājñendriyamaṣṭamaṃ bhavati /

[049|18-049|19] atha bhūyovītarāgaḥ prāpnoti tasya navabhiryeneva srota āpattiphalasya /

[049|19-049|20] anāgāmiphalaṃ yadyānupūrvikaḥ prāpnoti sa ca laukikena mārgeṇa tasya saptabhirindriyaiḥ prāptiḥ /

[049|21] yathā sakṛdāgāmiphalasya /

[049|21-049|22] atha lokottareṇa mārgeṇa tasyāṣṭabhistathaiva /

[049|22] atha vītarāgaḥ prāpnoti tasya navabhiḥ /

[049|22-049|23] yathā srota āpattiphalasya /

04923-04923] ayaṃ tu viśeṣaḥ /

[049|23-049|24] sukhasaumanasyopekṣendriyāṇāmanyatamaṃ bhavati /

[049|24] niśrayaviśeṣāt /

[049|24-049|26] yadāpyayamānupūrviko navame vimūktimārge tīkṣṇenriyatvā ddhyānaṃ praviśāti laukikena mārgeṇa tadāpyaṣṭābhirindriyairanāgāmiphalaṃ prāpnoti /

[049|26] tatrahi navame vimuktimārge saumanasyendriyamaṣṭamaṃ /

[049|26-049|27] bhavatyānantaryamārge tūpekṣendriyameva nityamubhābhyāṃ ca tasya prāptiḥ /

[049|27-049|28] atha lokottareṇa praviśāti tasya navabhirindriyaiḥ prāptiḥ /

[049|28] ājñenriyaṃ navamaṃ bhavati /

[049|28-050|01] yattarhyabhidharma uktaṃ "katibhirindriyairarhattvaṃ prapnotītyāha ekādaśbhhiriti" /

[050|01-050|02] tat kathaṃ navabhirityucyate /

[050|02] navabhireva tat prāpnoti /

[050|03] ekādaśabhirarhattavamuktaṃ tvekasya saṃbhavāt /

[050|04-050|05] asti saṃbhavo yadekaḥ pudgalaḥ parihāya parihāya sukhasaumanasyīpekṣābhirarhattvaṃ prāpnuyādata ekādaśabhirityuktam /

[050|05-050|06] natu khalu saṃbhavo 'sti sukhādīnāmekasmin kāle /

[050|06] kathamanāgābhino 'pyeṣa prasaṅgo na bhavati /

[050|06-050|07] nahyasau parihīṇaḥ kadācitsukhendriyeṇa prāpnnoti na ca vītarāgapūrvī parihīyate /

[050|07-050|08] tadvairāgyasya dvimārgaprāpaṇāt /

[050|09] idaṃ vicāryate/ katamenendriyeṇa samanvāgataḥ katibhiḥ avaśyaṃ samanvāgato bhavati /

[050|10] tatra

[050|11] upekṣājīvitamanoyukto 'vaśyaṃ trayānvitaḥ // vakk_2.17 //

[050|12-050|13] ya eṣāmupekṣādīnāmanyatamena samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ tribhirindriyaiḥ samanvāgato bhavatyebhireva /

[050|13] nahyeṣāmanyo 'ynena vinā samanvāgamaḥ / śeṣaistvaniyamaḥ /

[050|13-050|14] syātsamanvāgataḥ syādasamanvāgataḥ /

[050|14-050|15] tatra tāvaccakṣuḥśrotraghrāṇajihvendriyai rārūpyopapanno na samanvāgataḥ /

[050|15] kāmadhātau ca yenāpratilabdhavihīnāni /

[050|15-050|16] kāyendriyeṇārūpyopapanno na samanvāgataḥ /

[050|16] strīndriyeṇa rūpārūpyopapannaḥ / kāmadhatau yenāpratilabdhavihīnam /

[050|16-050|17] evaṃ puruṣendriyeṇa /

[050|17] sukhendriyeṇa caturdhyānārūpyopapannaḥ pṛthagjano na samanvāgataḥ /

[050|18] saumanasyendriyeṇa tṛtīyacaturthadhyānārūpyopapannaḥ pṛthagjana eva /

[050|18-050|19] duḥkhendriyeṇa rūpārūpyopapannaḥ /

[050|19] daurmanasyena kāmavītarāgaḥ /

[050|19-050|20] śraddhādibhiḥ samucchinnakuśalamūlaḥ /

[050|20] ājñāsyāmīndriyeṇa pṛthagjanaphalathānasamanvāgatāḥ /

[050|20-050|21] ājñendriyeṇa pṛthagjanadarśanāśaikṣamārgasthāḥ /

[050|21] ājñātāvīndriyeṇa pṛthagjanaśaikṣaikṣyā asamanvāgatāḥ /

[050|22] apratipiddhāsvavasthāsu yathoktasamanvāgato veditavyaḥ /

[050|23] caturbhiḥ sukha kāyābhyāṃ

[050|24-050|25] yaḥ sukhendriyeṇa samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ caturbhirindriyaistaiśca tribhirupekṣādibhiḥ sukhendriyeṇa ca /

[050|25] yaḥ kāyendriyeṇa so 'pi caturbhistaiśca tribhiḥ kāyendriyeṇa ca /

[051|01] pañcabhiścakṣurādimān /

[051|02] yaścakṣurindriyeṇa so 'vaśyaṃ pañcabhirupekṣājīvitamanaḥ kāyendriyaistena ca/

[051|02-051|03] evaṃ śrotraghrāṇajihvendriyairveditavyam /

[051|04] saumanasyī ca

[051|05] yaścāpi saumanasyendriyeṇa so 'vaśyaṃ pañcabhirupekṣājīvitamanaḥsukhasaumanasyaiḥ /

[051|06] dvitīyadhyānajastṛtīyadhyānālābhī katamena sukhendriyeṇa samanvāgato bhavati /

[051|07] kliṣṭena tṛtīyadhyānabhūmikena /

[051|08] duḥkhī tu saptabhiḥ /

[051|09] yo duḥkhendriyeṇa so 'vaśyaṃ saptabhiḥ kāyajīvitamanobhiścaturbhirvedanendriyaiḥ /

[051|10] strīndriyādimān // vakk_2.18 //

[051|11] aṣṭābhiḥ

[051|12] yaḥ strīndriyeṇa samanvāgataḥ so 'vaśyamaṣṭabhiḥ taiśca saptabhiḥ strīndriyeṇaca /

[051|13] ādiśabdena puruṣendriyadaurmanasyaśaraddhādīnāṃ saṃgrahaḥ /

[051|13-051|14] tadvānapi pratyekamaṣṭābhiḥ samanvāgato bhavati /

[051|14] taiśca saptabhiraṣṭamena ca puruṣendriyeṇa / evaṃ daurmanasyendriyeṇa /

[051|14-051|15] śraddhādimāṃstu taiśca pañcabhirupekṣājīvitamanobhiśca /

[051|16] ekādaśabhistvājñājñātendriyānvitaḥ /

[051|17] ājñāta indriyamājñātendriyam /

[051|17-051|18] ya ājñātendriyeṇa samanvāgataḥ so 'vaśyamekādaśabhiḥ sukhasaumanasyopekṣājīvitamanaśraddhādibahirājñendriyeṇa ca /

[051|19] evamājñā tāvīndriyeṇāpi / taireva daśabhirājñātāvīndriyeṇa ca /

[051|20] ājñāsyāmīndriyopetastrayodaśabhiranvitaḥ // vakk_2.19 //

[051|21] katamaistrayodaśabhiḥ /

[051|21-051|22] manojīvitakāyendriyaiḥ catasṛbhirvedanābhiḥ śraddhādibhirājñāsyāmīndriyeṇa ca //

[051|23] atha yaḥ srvālpaiḥ samanvāgataḥ sa kiyadbhirindriyaiḥ /

[051|24] sarvālpairniḥśubho 'ṣṭābhirvinmanaḥkāyajīvitaiḥ /

[051|25] yuktaḥ

[051|26] samucchinnakuśamūlo niḥśubhaḥ / sa sarvālpairaṣṭābhirindriyaiḥ samanvāgataḥ /

[051|26-052|01] pañcabhirvedanādibhiḥ kāyamanojīvitaiśca /

[052|01] vedanā hi vit vedayata iti kṛtvā / vedanaṃ vā vit /

[052|02] yathā saṃpadanaṃ saṃpat / yathā ca niḥśāubhaḥ sarvālpairaṣṭābhirindriyairyuktaḥ

[052|03] bālastathārūpye

[052|04] bāla iti pṛthagjanasyākhyā / katamairaṣṭābhiḥ /

[052|05] upekṣāyurmanaḥśubhaiḥ // vakk_2.20 //

[052|06] upekṣājīvitamanobhiḥ śraddhādibhiśca //

[052|06-052|07] ekāntakuśalatvāt śraddhādīni śubhagrahaṇena gṛhyante /

[052|07] ājñāsyāmīndriyādīnāmapi grahaṇaprasaṅgaḥ / na /

[052|07-052|08] aṣṭādhikārād dvālādhikārācca //

[052|09] atha yaḥ sarvabahubhirindriyaiḥ samanvāgataḥ sa kiyadbhiḥ /

[052|10] bahubhiryukta ekānnaviṃāśatyā 'malavarjitaiḥ /

[052|11] anā sravaṇi trīṇi varjayitvā / sa punaḥ /

[052|12] dviliṅgaḥ

[052|13] dvivyañjano yaḥ samagrendriyaḥ ekānnaviṃśatyā samanvāgataḥ / kaścāparaḥ /

[052|14] āryo rāgī

[052|15] avītarāgo 'pi śaikṣaḥ sarvabahubhirekānnaviṃśatyā samanvāgataḥ /

[052|16] ekaliṅgadvayamalavarjitaiḥ // vakk_2.21 //

[052|17] ekaṃ vyañjanaṃ dve cānāsrave varjayitvā / ājñātāvīndriyaṃ dvayośācānyatarat /

[052|17-052|18] ukta indriyāṇāṃ dhātuprabhedaprasaṅgenāgatānāṃ vistareṇa prabhedaḥ /

[052|19] idamidānīṃ vicāryate /

[052|19-052|20] kimete saṃskṛtā dharmā yathā bhinnalakṣaṇā evaṃ bhinnotpādā utāho niyatasahotpādā api kecitsanti /

[052|20] santītyāha /

[052|20-052|21 sarva ime dharmāḥ pañca bhavanti /

[052|21] rūpaṃ cittaṃ caitasikāścttaviprayuktāḥ saṃskārā asaṃskṛtaṃ ca /

[052|22] tatrāsaṃskṛtaṃ naivotpadyate / rūpiṇāṃ tu dharmāṇāmayaṃ niyamaḥ /

[052|23] kāme 'ṣṭadravyako 'śabdaḥ paramāṇuranindriyaḥ /

[052|24] sarvasūkṣmo hi rūpasaṃghātaḥ paramāṇur ity ucyāte / yato nānyataro vijñāyeta /

[052|24-052|25] sa kāma ghātāvaśabdako 'nindriyaścāṣṭadravyaka utpadyate nānyatamena hīnaḥ/

[052|25-053|01] aṣṭo dravyāṇicatvāri mahābhūtāni catvāri copādāyarūpāṇi rūpagandharasaspraṣṭavyāni /

[053|01-053|02] sendriyastu paramāṇuraśabdako navadravyaka utpadyate daśadravyako vā /

[053|02] tatra tāvat

[053|03] kāyendriyī navadravyaḥ

[053|04] kāyendriyamatrāstīti so 'yaṃ kāyendriyī / tatra navadravyāṇi / tāni cāṣṭau kāyendriyaṃ ca /

[053|05] daśadravyo 'parendriyaḥ // vakk_2.22 //

[053|06] aparamindriyaṃ yatra paramāṇau tatra daśa dravyāṇi /

[053|06-053|07] tānyeva nava cakṣuḥśrotraghrāṇajihvendriyāṇāṃ cānyatamam /

[053|07-053|08] saśabdā punarete paramāṇava utpadyamānā yathākramaṃ navadaśaikādaśa dravyakā utpadyante /

[053|08-053|09] asti hīndriyāvinirbhāgī śabdo 'pi ya upāttamahābhūtahetukaḥ /

[053|09-053|10] kathamihāvinirbhāge bhūtānāṃ kaścideva saṃghātaḥ kaṭhina utpadyate kaścideva drava uṣṇo vā samudīraṇo vā /

[053|10-053|11] yadyatra paṭutamaṃ prabhāvata udbhūtaṃ tasya tatropalabdhiḥ /

[053|11] sūcītūnī kalāpasparśavat saktulavaṇacūrṇarasavacca /

[053|11-053|12] kathaṃ punasteṣu śeṣāstitvaṃ gamyate /

[053|12] karmataḥ saṃgrahaghṛtipaktivyūhanāt /

[053|12-053|13] pratyayalābhe ca sati kaṭhinādīnāṃ dravaṇā dibhāvāt apsu śaityātiśayādauṣṇyaṃ gamyata ityapare /

[053|13-053|14] avyati bhede 'pi tu syācchaityātiśayaḥ /

[053|14] śabdavedanātiśayavat /

[053|14-053|15] bījatas teṣu teṣāṃ bhāvo na svarūpata ityapare /

[053|15] "santyasmin dāruskandhe vividhā dhātava"iti vacanāt /

[053|15-053|16] kathaṃ vāyau varṇasadbhāvaḥ /

[053|16] śraddhānīya eṣo 'rtho nānumānīyaḥ /

[053|16-053|17] saṃspandato gandhagrahaṇāt tasya varṇāvyabhicārāt /

[053|17-053|18] rūpadhātau gandharasayorabhāva uktastena tatratyāḥ paramāṇavaḥ ṣaṭsaptāṣṭadravyakā ityuktarūpatvāt na punarucyante /

[053|19] kiṃ punaratra dravyameva dravyaṃ gṛhyate āhosvidāyatanam / kiṃ cātaḥ /

[053|19-053|20] yadi dravyameva dravyaṃ gṛhyate atyalpamidamucyate aṣṭadravyako navadaśādravyaka iti /

[053|20-053|21] avaśyaṃ hi taddravyasaṃsthānenāpi bhavitavyam /

[053|21] tasyāpi paramāṇusaṃcitatvāt /

[053|21-053|22] gurutvalaghutvayoścānyatareṇa ślakṣṇatvakarkaśatvayośca /

[053|22-053|23] śītenāpi kvacit jighatsayā pipāsayā ca /

[053|23] athāpyāyatanadravyaṃ gṛhyate ayivahṇidamucyate aṣṭadravyaka iti /

[053|23-053|24] caturdravyako hi vaktavyo yāvatā bhūtānyapi spraṣṭavyāyatanam /

[053|24-053|25] kiñcidatra dravyameva dravyaṃ gṛhyate yadāśrayabhūtaṃ kiñcidatrāyatanaṃ dravyaṃ gṛhyate yadāśritabhūtam /

[053|25-053|26] evamapi bhūyāṃsi bhūtadravyāṇi bhavantyupādāyarūpāṇāṃ pratyekaṃ bhūtacatuṣkāśritatvāt /

[054|01] atra punarjātidravyaṃ gṛhyate / bhūtacatuṣkāntarāṇāṃ svajātyanatikramāt /

[054|01-054|02] kaḥ punaryatsa evaṃ vikalpena vaktum /

[054|02] cchandato 'pi hi vācāṃ pravṛttirarthastu parīkṣyaḥ /

[054|03] ukto rūpiṇāṃ sahotpādaniyamaḥ / śeṣāṇāṃ vaktavyastatra tāvat /

[054|04] cittaṃ caittāḥ sahavaśyaṃ /

[054|05] nahyete vinā 'nyonyaṃ bhavitumutsahante /

[054|06] sarvaṃ saṃskṛtalakṣaṇaiḥ /

[054|07] sahāvaśyamiti varttate /

[054|07-054|08] yatkiṃ cidutpadyate rūpaṃ cittaṃ caitasikā viprayuktā vā sarvaṃ saṃskṛtalakṣaṇaiḥ sārdhamutpadyate /

[054|09] prāptyā vā /

[054|10-054|410] prāptyā saha satvākhyamevotpadyate nānyaditi vikalpārtho vāśabdaḥ /

[054|11] caittā ityucyante / ka ime caittāḥ /

[054|12] pañcadhā caittā mahābhūmyādibhedataḥ // vakk_2.23 //

[054|13-054|14] pañca prakārāścaittā mahābhūmikāḥ kuśalamahābhūmikāḥ kleśamahābhūmikāḥ akuśalamahābhūmikāḥ parīttakleśamahābhūmikāśca /

[054|14] bhūmirnāma gativiśayaḥ /

[054|14-054|15] yo hi yasya gativiśayaḥ sa tasya bhūmirityucyate /

[054|15-054|16 tatra mahatī bhūmireśāmiti mahābhūmikāḥ ye sarvatra cetasi bhavanti /

[054|16] ke punaḥ sarvatra cetasi /

[054|17-054|18] vedanā cetanā saṃjñā cchandaḥ sparśo matiḥ smṛtiḥ / manaskāro 'dhimokṣaśca samādhiḥ sarvacetasi // vakk_2.24 //

[054|19] ime kila daśa dharmāḥ sarvatra cittakṣaṇe samagrā bhavanti / tatra vedanā trividho 'nubhavaḥ /

[054|20] sukho duḥkho 'duḥkhā sukhaśca / cetanā cittābhisaṃskāro manaskarma /

[054|20-054|21] saṃjñā saṃjñānaṃ viṣayanimittodrūha /

[054|21] cchandaḥ karttṛkāmatā / [054|21-054|22] sparśa indriyaviṣayavijñānasannipātajā spṛṣṭiḥ /

[054|22] matiḥ prajñā dharmapravicayaḥ /

[054|22-054|23] smṛtirālambanāsaṃpramoṣaḥ /

[054|23] manaskāraścetasa ābhogaḥ / adhimokṣo 'dhimuktiḥ /

[054|23-054|24] samādhiścittasyaikāgratā /

[054|24] sūkṣmo hi cittacaittānāṃ viśeṣaḥ /

[054|24-054|25] sa eva duḥparicchedaḥ pravāheṣvapi tāvat kiṃ punaḥ kṣaṇeṣu /

[054|25-055|02] rūpiṇīnāmapi tāvadoṣadhīnāṃ bahurasānāṃ kāsaṃcidindriyagrāhyā rasaviśeṣā duravadhārā bhavanti kiṃ punarye dharmā arūpiṇo buddhigrāhyāḥ /

[055|02-055|03] kuśalā mahābhūmireṣāṃ ta ime kuśala mahābhūmikā ye sarvadā kuśale cetasibhavanti /

[055|03] ke punasta iti /

[055|04-055|05] śraddhā 'pramādaḥ praśrabdhirupekṣā hrīrapatrapā / mūladvayamahiṃsā ca vīryaṃ ca kuśale sadā // vakk_2.25 //

[055|06] ime daśa dharmā kuśale cetasi nityaṃ bhavanti / tatra śraddhā cetasaḥ prasādaḥ /

[055|06-055|07] satyaratna karmaphalābhisaṃpratyaya ityapare /

[055|07] apramādaḥ duśalānāṃ dharmāṇāṃ bhāvanāḥ /

[055|07-055|08] kā punaste bhyo 'nyā bhāvanā /

[055|08] yā teṣvavahitatā /

[055|08-055|09] cetasa ārakṣeti nikāyāntarītāḥ sūtre paṭhanti /

[055|09] praśrabdhiścittakarmaṇyatā / nanu ca sūtre kāyapraśrabdhirapyuktā /

[055|09-055|10] na khalu noktā /

[055|10] sā tu yathā kāyikī vedanā tathā veditavyā /

[055|10-055|11] kathaṃ sā bodhyaṅgeṣu yokṣyate /

[055|11] tatra tarhi kāyakarmaṇyataiva kāyikī praśrabdhirveditavyā /

[055|11-055|12] kathaṃ sā bodhyaṅgamitayucyate /

[055|12] bodhyaṅgānukūlyāt /

[055|12-055|13] sā hi kāyakarmaṇyatā cittakarmaṇyatā bodhyaṅgamāvahati /

[055|13] asti punaḥ svacit anyatrāpyevaṃ dṛśyate / astītyāha /

[055|13-055|14] tadyathā prītiḥ prītisthānīyāśca dharmāḥ prītisaṃbodhyaṅgamuktaṃ bhagavatā /

[055|14-055|15] pratighaḥ pratighanimittaṃ ca vyāpādanivaraṇamuktam /

[055|15-055|16] samyakdṛṣṭisaṃkalpavyāyāmāśca prajñāskandha uktāḥ /

[055|16-055|17] naca saṃkalpavyāyāmau prajñāsvabhāvau tasyāstvanuguṇāviti tāsyātvanuguṇāviti tācchaydyaṃ labhete /

[055|17-055|18] evaṃ kāyapraśrabdhirapi bodhyaṅgānuguṇyādvodhyaṅgaśabdaṃ labhate /

[055|18] upekṣā cittasamatā cittānābhogatā / kathamidānīmetadyokṣyate /

[055|18-055|19] "tatraiva citte ābhogātmako manaskāro 'nābhogātmikā copekṣe"ti /

[055|19-055|20] nanu coktaṃ "durjñāna eṣāṃ viśeṣa" iti /

[055|20] asti hi nāma durjñānamapi jñāyate /

[055|20-055|21] idam tu khalvatidurjñānaṃ yadvirodhe 'pyavirodha iti /

[055|21] anyatrābhogo 'nyatrānābhoga iti ko 'tra virodhaḥ /

[055|21-055|22] na tarhīdānīmekālambanāḥ sarve saṃprayuktāḥ prāpnuvanti /

[055|22-055|23] evañjātīyakamatrānyadapyāyāsyatīti yastasya nayaḥ so 'syāpi veditavyaḥ /

[055|23] hrīrapatrāpyaṃ ca paścādvakṣyate /

[055|23-055|24] mūladvayaṃ dve kuśalamūle alobhādveṣau /

[055|24] amoho 'pyasti sa tu prajñātmakaḥ /

[055|24-055|25] prajñā ca mahābhūmiketi nāsau kuśalamahābhūmika evocyate /

[055|25] avihiṃsā aviheṭhanā / vīryaṃ cetaso 'bhyutsāhaḥ /

[056|01] uktāḥ kuśalā mahābhūmikāḥ /

[056|02] mahatī bhūmirmahābhūmiḥ /

[056|02-056|03] kleśā mahābhūmireṣāṃ ta ime kleśamahābhūmikā ye dharmāḥ sadaiva kliṣṭe cetasi bhavanti /

[056|03] ke punaste sadaiva kliṣṭe cetasi bhavanti /

[056|04] mohaḥ pramādaḥ kauśīdyamā śraddhyaṃ styānmuddhavaḥ /

[056|05] kliṣṭe sadaiva

[056|06] tatra moho nāmāvidyā 'jñānamasaṃprakhyānam /

[056|06-056|07] pramādaḥ kuśalānāṃ dharmāṇāmabhāvanā 'pramāda vipakṣo dharmaḥ /

[056|07] kauśīdyaṃ cetaso nābhyutsāhho vīryavipakṣaḥ /

[056|07-056|08] āśraddhyaṃ cetaso 'prasādaḥ śraddhāvipakṣaḥ /

[056|08] styānaṃ katamat /

[056|08-056|09] yā kāyagurutā cittagurutā kāyākarmaṇyatā cittākarmaṇyatā /

[056|09] kāyikaṃ satyānaṃ caitasikaṃ styānamityuktamabhidharme /

[056|10] kathaṃ caitasiko dharmaḥ kāyika ityucyate / yathā kāyikī vedanā /

[056|10-056|11] auddhatyaṃ punaścetaso 'vyupaśamaḥ /

[056|11] itīme ṣaṭ kleśamahābhūmikāḥ /

[056|11-056|12] nanu cābhidharme daśa kleśamahābhūmikāḥ paṭhyante /

[056|12-056|13] "āśraddhyaṃ kauśīdyaṃ muṣitasmṛtitā cetaso vikṣepaḥ avidyā asaṃprajanyamayoniśomanaskāro mithyādhimokṣa auddhatyaṃ pramādaśce" ti /

[056|14] praptijño devānāṃ priyo na tviṣṭijñaḥ / kā punaratreṣṭiḥ /

[056|14-056|16] muṣitasmṛtivikṣepāsaṃprajanyāyoniśomanasikāramithyādhimokṣā mahābhūmikatvāt na kleśamahābhūmikā evāvadhāryante /

[056|16] yathivāmohaḥ kuśalamahābhūmiko nāvadhāryate prajñāsvabhāvatvāt /

[056|17] smṛtireva hi kliṣṭā muṣitasmṛtitā / samādhireva kliṣṭo vikṣepa ityevamādi /

[056|18-056|19] ata evocyate "ye mahābhūmikāḥ kleśamahābhūmikā api ta" iti /

[056|19] catuṣkoṭikaḥ / prathamā koṭirvedanā cetanā saṃjñā cchandaḥ sparśaśca /

[056|19-056|20] dvitīyā 'śrāddhyaṃ kauśīdyamavidyā auddhatyaṃ pramādaśca /

[056|20-056|21] tṛtīyā muṣitasmṛtyādayaḥ pañca kliṣṭā yaṭhoktāḥ /

[056|21] caturthyetānākārān sthāpayitveti /

[056|21-056|22] kecittu mithyāsamādheranyacetaso vikṣepamicchanti /

[056|22] teṣāmanyathā catuṣkoṭikaḥ /

[056|22-056|23] styānaṃ punariṣyate sarvakleśasaṃprayogīti kleśamahābhūmikeṣu tasyāpāṭhe kasyāparādhaḥ /

[056|23-056|24] evaṃ tvāhuḥ paṭhitavyaṃ bhavetsamādhyanuguṇatvāttu na paṭhitam /

[056|24-056|25] kṣiprataraṃ kila styānacaritaḥ samādhimutpādayennauddhatyacarita iti /

[056|25-056|26] kaḥ punaḥ styānacarito yo nauddhatyacaritaḥ ko vā auddhatyacarito yo na styānacaritaḥ /

[056|26] nahyete jātu sahacariṣṇutāṃ jahītaḥ /

[056|26-056|27] tathāpi yadyasyādhimātraṃ sa taccarito jñātavyaḥ /

[056|27] ataḥ ṣaḍeva kleśamahābhūmikāḥ siddhyanti /

[056|28] ete hi sadā kleṣṭa eva cetasi bhavanti nānyatra //

[057|01] akuśale tvāhrīkyamanapatrapā // vakk_2.26 //

[057|02-057|03] akuśale tu cetasyāhrīkyamanapatrāpyaṃ ca nityaṃ bhavata ityetau dvau dharmāvakuśalamahābhūmikāvucyete /

[057|03] tayośca paścāllakṣaṇaṃ vakṣyate /

[057|04-057|05] krodhopanāhaśāṭhyerṣyāpradāsamrakṣamatsarāḥ / māyāmada vihiṃsāśca parīttakleśbhūmikāḥ // vakk_2.27 // [057|06-057|07] parīttakleśā bhūmireṣāṃ ta ime parīttakleśabhūmikā avidyāmātreṇa bhāvanāheyena manobhūmikenaiva ca saṃprayogāt /

[057|07] eṣāṃ tu nirdekśa upakleśeṣu kariṣyate /

[057|08] uktā ime pañcaprakārāścaittāḥ /

[057|08-057|09] anye 'pi cāniyatāḥ santi vitarkavicārakaukṛtyamiddhādayaḥ /

[057|09] tatra vaktavyaṃ kasmiṃścitte kati caittā avaśyaṃ bhavantīti /

[057|10] kāmāvacaraṃ tāvat pañcavidhaṃ cittam / kuśalamakuśalam /

[057|10-057|11] tatrākuśalaṃ dvividhamāveṇikamanyakleśasaṃprayuktaṃ ca /

[057|11-057|12] avyākṛtaṃ dvividhaṃ nivṛtāvyākṛtam anivṛtāvyākṛtaṃ ca /

[057|12] tatra tāvat kāmāvacaracittamavaśyaṃ savitarkaṃ savicāram / ato 'tra

[057|13] savitarkavicāratvāt kuśale kāmacetasi /

[057|14] dvāviṃśatiścaitasikāḥ

[057|15] avaśyaṃ bhavanti / daśa mahābhūmikā daśa kuśalamahābhūmikā vitarko vicāraśca /

[057|16] kaukṛtyamadhikaṃ kvacit // vakk_2.28 //

[057|17] nahi sarvatra kuśale cetasi kaukṛtyamasti /

[057|17-057|18] yatra tvasti tatra tadevādhikaṃ kṛtvā trayoviṃśatiścaittā bhavanti /

[057|18] kimidaṃ kaukṛtyaṃ nāma / kukṛtasya bhāvaḥ kaukṛtyam /

[057|19] iha tu punaḥ kaukṛtyālambano dharmaḥ kaukṛtyamucyate cetaso vipratisāraḥ /

[057|19-057|21] tadyathā śūnyatālalmvanaṃ vimokṣamukhṃ śūnyatetyucyate aśubhālambanaścālobho 'śubha iti /

[057|21-057|22] loke 'pi ca dṛṣṭaḥ sthānena sthānināmatideśaḥ sarvo grāma āgataḥ sarvo deśa āgata iti /

[057|22] sthānabhūtaṃ ca kaukṛtyaṃ vipratisārasya /

[057|22-057|23] phale vā hetūpacāro 'yam /

[057|23-057|24] yathoktaṃ "ṣaḍimāni sparśāyatanāni paurāṇaṃ karma veditavyami"ti /

[057|24] yattarhi akṛtālambanaṃ tat kathaṃ kaukṛtyam / akṛte 'pi kṛtākhyā bhavati /

[058|01] na mayā sādhu kṛtaṃ yanna kṛtamiti / katamat kaukṛtyaṃ kuśalam /

[058|01-058|02] yatkuśalamakṛtvātapyate akuśalaṃ ca kṛtvā /

[058|02] viparyayādakuśalaṃ kaukṛtyam /

[058|02-058|03] tadetadubhayamapyubhayādhiṣṭānam /

[058|04] āveṇike tvakuśale dṛṣṭiyukte ca viṃśātiḥ /

[058|05] yadakuśalaṃ cittamāveṇikaṃ tatra viṃśatiścaittāḥ /

[058|05-058|06] daśa mahābhūmikāḥ ṣaṭ kleāśamahābhūmikā dvāvakuśalamahābhūmikau vitarkovicāraśca /

[058|06-058|07] āveṇikaṃ nāma cittaṃ yatrāvidyaiva kevalā nānyaḥ kleśo 'sti rāgādiḥ /

[058|07-058|08] dṛṣṭiyukte 'pyakuśale viṃśatirya evāveṇike /

[058|08] nanu ca dṛṣṭyadhikatvādeka viṃśatirbhavanti / na bhavanti /

[058|08-058|09] yasmānmahābhūmika eva kaścit prajñāviśeṣo dṛṣṭirityucyate /

[058|09-058|10] tatrākuśalaṃ dṛṣṭiyuktaṃ yatra mithyādṛṣṭirvā dṛṣṭiparāmarśo vā śīlavrataparāmarśo vā /

[058|11] kleśaiścaturbhiḥ krodhādyaiḥ kaukṛtyenaikaviṃśatiḥ // vakk_2.29 //

[058|12-058|13] yatra punaścaturbhiḥ kleśaiḥ saṃprayuktamakuśalaṃ cittaṃ rāgeṇa va pratighena vā mānena vā vicikitsayā vā tatraikaviṃśatirbhavanti /

[058|13-058|14] sa ca kleśaḥ āveṇikoktāśca viṃśatiḥ /

[058|14-058|15] krodhādibhirapyupakleśairyathoktaiḥ saṃprayukte citte ete ca viṃśatiḥ sa copakleśa ityekaviṃśatirbhavanti /

[058|15] kaukṛtyenāpyekaviṃśatiḥ /

[058|15-058|16] tadeva kaukṛtyamekaviṃśatitamaṃ bhavati /

[058|16] samāsata āveṇike cetasyakuśale dṛṣṭiyukte ca viṃśatiḥ /

[058|16-058|17] anyakleśopakleśasaṃprayukte tvekaviṃśatiḥ /

[058|18] nivṛte 'ṣṭadaśa

[058|19-058|18] satkāyāntagrāhadṛṣṭisaṃprayuktaṃ cittaṃ kāmadhātau nivṛtāvyākṛtam /

[058|19-058|20] tatrāṣṭādaśa caittāḥ /

[058|20] daśa mahābhūmikāḥ ṣaṭ kleśamahābhūmikāḥ vitarkavicārau ca /

[058|20-058|21] dṛṣṭiḥ pūrvavadeva nādhikā bhavati /

[058|22] aynatra dvādaśāvyākṛte matāḥ /

[058|23] nivṛtādanyadavyākṛtamanivṛtāvyākṛtam / tatra dvādaśa caittā iṣṭāḥ /

[058|23-058|24] daśa mahābhūmikā vitarkavicārau ca /

[058|24] bahirdeśakā avyākṛtamapi kaukṛtyamicchanti /

[058|24-058|25] teṣāṃ tatsaṃprayukte cetasi trayodaśa bhavanti /

[058|26] middhaṃ sarvāvirodhitvādyatra syādadhikam hi tat // vakk_2.30 //

[058|27] sarvairebhiryathoktai ścaitairmiddhamaviruddhaṃ kuśalākuśalāvyākṛtatvāt /

[058|27-059|01] ato tatra tatsyāt tatrādhikaṃ tadveditavyam /

[059|01-059|02] yatra dvāviṃśatistatra trayoviṃśatiryatra trayoviṃśatistatra caturviṃśatirityevamādi /

[059|02] ya eva kāmadhātau caittānāṃ niyama uktaḥ

[059|03] kaukṛtyamiddhākuśalānyādye dhyāne na santyataḥ /

[059|04] ato yathoktāt kaukṛtyaṃ middhaṃ ca sarvathā nāsti prathame dhyāne yat kiñcidakuśalam /

[059|05] pratighaḥ śāṭhyamadamāyāvarjyāśca krodhādaya āhrīkyānapatrāpye ca / anyatsarva tathaiva /

[059|06] ya eva prathame dhyāne na santi ta eva

[059|07] dhyānāntare vitarkaśca

[059|08] nāsti / śeṣaṃ tathaiva /

[059|09] vicāraścāpyataḥ param // vakk_2.31 //

[059|10-059|11] dhyānāntarāt pareṇa dvitīyādiṣu dhyāneṣvārūpyeṣu ca yathāpratiṣiddhaṃ nāsti vicāraśca /

[059|11] māyā śāṭhyaṃ cetyapiśabdāt / śeṣaṃ tathaiva /

[059|11-059|12] brahmaṇo hi yāvacchāṭhyaṃ paṭhyate parṣatsambandhatvānnordhvam /

[059|12-059|13] sa hi svasyāṃ parṣadyaśvajitā bhikṣuṇā praśnaṃ pṛṣṭaḥ "kutremāni brahman catavāri mahābhūtānyapariśeṣaṃ nirudhyante" iti /

[059|13-059|14] aprajānan kṣepamakārṣīt /

[059|14-059|15] "ahamasmin brahmā īśvaraḥ kartā nirmātā sraṣṭā sṛjaḥ pitṛbhūto bhūtānāmi"ti /

[059|15] uktametadyasyāṃ bhūmau yatra citte yāvantaścaittāḥ //

[059|16] idānīṃ keṣāñcideva caittānāṃ tantravihitaṃ nānākāraṇaṃ vakṣyate /

[059|16-059|17] āhrīkyasyānapatrāpyasya ca kiṃ nānākāraṇam /

[059|18] ahrīragurutā

[059|19-059|20] guṇeṣu guṇavatsu cāgauravatā apratīśatā abhayamavaśavartitā āhrīkyaṃ gauravapratidvandvo dharmaḥ //

[059|21] avadye bhayādarśitvamatrapā /

[059|22] avadyaṃ nāma yadvigarhitaṃ sadbhiḥ / tatrābhayadarśitā 'napatrāpyam /

[059|22-059|23] bhayamatrāniṣṭaṃ phalaṃ bhīyate 'smāditi /

[059|23-059|24] kathamidaṃ vijñātavyam abhayasya darśanamabhayadarśitā āhosvit bhayasyādarśanam /

[059|24] kiṃ cātaḥ /

[059|24-059|25] abhayasya darśanaṃ cet prajñā vijñāsyate bhayasyādarśanaṃ cedavidyā vijñāsyate /

[059|25] naiva hi darśanaṃ darśitā nāpyadarśanamadarśitā / kiṃ tarhi /

[059|25-059|26] yastayornimittamupakleśastaccānapatrāpyamiti /

[059|26] anye punarāhuḥ /

[059|26-060|01] ātmāpekṣayā doṣairalajjana māhrīkyaṃ parāpekṣayā 'napatrāpyamiti /

[060|01] evamapi dve apekṣe yugapat kathaṃ setsyataḥ /

[060|01-060|03] na khalūcyate yugapadātmānaṃ paraṃ cāpekṣata ityapi tvastyasau kadācidalajjā yā ātmānamapekṣamāṇasyāpi pravartate sā āhrīkyam /

[060|03-060|04] asti yā paramapekṣamāṇasya pravarttate sā 'napatrāpyam /

[060|04] viparyayeṇa hrīrapatrāpyaṃ ca veditavyam /

[060|04-060|05] pratahamena tāvat kalpena sagauravatā sapratīśatā na bhayavaśavrtitā hrīḥ /

[060|05] avadyeṣvabhayadarśiatā 'patrāpyam /

[060|06] dvitīyena kalpenātmaparāpekṣābhyāṃ lajjane /

[060|07] premṇo gauravasya ca kiṃ nānākāraṇam /

[060|08] prema śraddhā /

[060|09] dvividhaṃ hi prema kliṣāṭamakliṣṭaṃ ca / tatra kliṣṭaṃ tṛṣṇā yathā putradārādiṣu /

[060|09-060|10] akliṣṭaṃ śraddhā śāstṛguruguṇānviteṣu /

[060|10] syācchraddhā naprema /

[060|10-060|11] duḥdhasamudayālambanā śraddhā /

[060|11] syāt prema na śraddhā / kliṣṭaṃ prema /

[060|11-060|12] ubhayaṃ nirodhamārgālambanā śraddhā /

[060|12] nobhayametānākārān sthāpayitvā /

[060|12-060|13] pudgaleṣu tu prema na gauravaṃ putradārasārdhaṃ vihāryantevāsiṣu /

[060|13] gauravaṃ na prema anyaguruṣu / ubhayaṃ svaguruṣu /

[060|13-060|14] nobhayam etānākārān sthāpayitvā /

[060|14] śraddhā hi nāma guṇasaṃbhāvanā / tatpūrvikā ca priyatā prema /

[060|15] tasmānna saiva premetyapare /

[060|16] gurutvaṃ hrīḥ /

[060|17] gauravaṃ hi nāma sapratīśatā / tatpūrvikā ca lajjā hrīḥ /

[060|17-060|18] ato na gauravameva hlīrityapare /

[060|19] te punaḥ kāmarūpayoḥ // vakk_2.32 //

[060|20] ārūpyadhātau premagaurave na staḥ /

[060|20-060|21] nanu ca śraddhā hrīśca kuśalamahābhūmikatvāttatrāpi vidyete /

[060|21] dvividhā hi śraddhā dharmeṣu pudgaleṣu ca / evaṃ sapratīśatā 'pi /

[060|21-060|22] tatra ye pudgalālambane śraddhāhriyau te tatra na staḥ /

[060|22] te ceha premagaurave abhiprete /

[060|23] vitarkavicārayoḥ kiṃ nānākāraṇam /

[060|24] vitarkacārā vaudāryasūkṣmate /

[060|25] kasya / cetasa iti paścādvakṣyati / cittaudārikatā vitarkaḥ / cittasūkṣmatā vicāraḥ /

[060|25-060|26] kathaṃ punaḥ anayorekatra citte yogaḥ /

[060|26] kecidāhuḥ /

[060|26-061|01] yathā 'pyasuniṣṭhyūtaṃ sarpiḥ sūryaraśmibhirūpariṣṭātspṛṣṭaṃ nātiśyāyate nātivilīyate evaṃvitarkavicārayogāccittaṃ nātisūkṣmaṃ bhavati nātyodārika mityubhayorapi tatrāsti vyāpāraḥ /

[061|01-061|03] evaṃ tarhi nimiṭtabhūtau vitarkavicārāvaudārika sūkṣmatayoḥ prāpnuto yathā payaścā tapaścasarpiṣaḥ śyānatva vilīnatvayornatu punastatsvabhāvau /

[061|03-061|04] āpekṣikī caudārikasūkṣmatā bhūmiprakārabhedādityābhavāgrādvitarkavicārau syātām /

[061|04-061|05] nacaudārikasūkṣmātayā jātibhedo yukataḥ //

[061|05] anye punarāhuḥ /

[061|05-061|06] vāksaṃskārā vitrkavicārāḥ sūtra uktāḥ /

[061|06] "vitarkya vicārya vācaṃ bhāṣate nāvitasryāvicārye"ti /

[061|06-061|07] tatra ye audārikāste vitarkāḥ ye sūkṣmāste vicārāḥ /

[061|07-061|08] yadi caikatra citte 'nyo dharma audāriko 'nyaḥ sūkṣmaḥ ko 'tra virodha iti /

[061|08-061|09] na syādvirodho yadi jātibhedaḥ syādvedanāsaṃjñāvat /

[061|09] ekasyāṃ jātau mṛdvadhimātratā yugapanna saṃbhavati /

[061|10] jātibhedo /pyasti / sa tarhi vaktavyaḥ / durvaco hyasāvato mṛdvadhimātratayā vyajyate /

[061|11] naivaṃ vyakto bhavati / pratyekaṃ jātīnāṃ mṛdvadhimātratavāt /

[061|11-061|12] naiva hi vitarkavicārāvekatra citte bhavata ityapare /

[061|12] kathamidānīṃ prathamaṃ dhyānaṃ pañcāṅgayuktam /

[061|13] bhūmitastat pañcāṅgayukataṃ na kṣaṇataḥ //

[061|14] mānamadayoḥ kiṃ nānākāraṇam /

[061|15-061|16] māna unnatiḥ / madaḥ svadharme raktasya paryādānaṃ tu cetasaḥ // vakk_2.33 //

[061|17] yena kenacit parato viśeṣaparikalpena cetasa unnatiḥ mānaḥ /

[061|17-061|18] madastu svadharmeṣveva raktasya yaccetasaḥ paryādānam /

[061|18] yathā madyaja evaṃ rāgajaḥ /

[061|18-061|19] saṃprahaṛśaṇaviśeṣo mada ityapare /

[061|20] uktāḥ saha cittena caittāḥ prakāraśa steṣāṃ punarimāḥ saṃjñāḥ paribhāṣyante /

[061|21] pravacana etābhiḥ sadvyavahārāt /

[061|22] cittaṃ mano 'tha vijñānamekārthaṃ

[061|23] cinotīti cittam / manuta iti manaḥ / vijānātīti vijñānam /

[061|23-062|01] cittaṃ śubhāśubhairdhātubhiriti cittam /

[062|01] tadevāśrayabhutaṃ manaḥ / āśritabhūtaṃ vijñānamityapare /

[062|01-062|02] yathā cittaṃ mano vijñānamityeko 'rthaḥ /

[062|02] evaṃ /

[062|03] cittacaitasāḥ /

[062|04] sāśrayā lambanākārāḥ saṃparayuktāśca /

[062|05] eko 'rthaḥ / ta eva hi cittacaittāḥ sāśrayā ucyante indriyāśritatvāt /

[062|05-062|06] sālambanā viṣayagrahaṇāt /

[062|06] sākārāstasyaivālambanasya prakāraśa ākaraṇāt /

[062|06-062|07] samprayuktāḥ samaṃ prayuktatvāt /

[062|07] kena prakāreṇa samaṃ parayuktā ityāha

[062|08] pañcadhā // vakk_2.34 //

[062|09] pañcabhiḥ samatāprākārairāśrayālambanākārakāladravyasamatābhiḥ / keyaṃ samatā /

[062|09-062|10] yathaiva hyekaṃ cittamevaṃ caittā apyekaikā iti /

[062|10] nirdiṣṭāścittacaittāḥ savistaraprabhedāḥ /

[062|11-062|12] viprayuktāstu saṃskārāḥ prāptyaprāptī sabhāgatā / āsaṃjñikaṃ samāpattī jīvitaṃ lakṣaṇāni ca // vakk_2.35 //

[062|13] nāmakāyādayaśceti

[062|14] ime saṃskārā na cittena asaṃprayuktā naca rūpasvabhāvā iti cittaviprayuktāucyante /

[062|15] tatra tāvat

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.