Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luật tạng
Saṅghabhedavastu
- Thông tin
- GRETIL — R. Gnoli with the assistance of T. Venkatacharya: The Gilgit Manuscript of the Saṅghabhedavastu, Being the 17th and Last Section of the Vinaya of the Mūlasarvāstivādin, Roma 1977-78 (Serie Orientale Roma, 49).CC BY-NC-SA 4.0
pragṛhya tiṣṭhati; sa eṣa saṃbahulair bhikṣubhir meṣakenājñaptaḥ; meṣakenājñāpyamānas tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśya anuvyavaharati idam eva satyaṃ moham anyad iti; sacet saṃghasya prāptakālaṃ kṣameta ānujānīyāt saṃgho yat saṃghaḥ devadattaṃ jñapticaturthena karmaṇā ājñāpayet mā tvaṃ devadatta samagrasya saṃghasya bhedāya parākrama; mā bhedakaraṇasaṃvartanīyam adhikaraṇaṃ samādāya pragṛhya tiṣṭha; sametu te devadatta sārdhaṃ saṃghena; samagro hi saṃghaḥ sahitaḥ saṃmodamānaḥ avivadamānaḥ ekāgraḥ ekoddeśaḥ ekakṣīrodakībhūtaḥ śāstuḥ śāsanaṃ dīpayan sukhasparśaṃ viharatu; niḥsṛja tvaṃ (sbv ii 81) devadatta idam evaṃrūpaṃ saṃghabhedakaraṃ vastu; ity eṣā jñaptiḥ; evaṃ ca karma kartavyaṃ. śṛṇotu bhadantāḥ saṃghaḥ; ayaṃ devadattaḥ samagrasya saṃghasya bhedāya parākramate; bhedakaraṇasaṃvartanīyaṃ cādhikaraṇaṃ samādāya pragṛhya tiṣṭhati; sa eṣa saṃbahulair bhikṣubhir meṣakenājñaptaḥ; meṣakenājñāpyamānas tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśya abhiniviśyānuvyavaharati idam eva satyaṃ moham anyad iti; tat saṃghaḥ devadattaṃ jñapticaturthena karmaṇā ājñāpayati: mā tvaṃ devadatta samagrasya saṃghasya bhedāya parākrama; mā bhedakaraṇasaṃvartanīyam cādhikaraṇaṃ samādāya pragṛhya tiṣṭha; sametu te devadatta sārdhaṃ saṃghena; samagro hi saṃghaḥ sahitaḥ saṃmodamānaḥ avivadamānaḥ ekāgraḥ ekoddeśaḥ ekakṣīrodakībhūtaḥ śāstuḥ śāsanaṃ dīpayan sukhasparśaṃ viharatv iti; yeṣām āyuṣmatāṃ kṣamate devadattaṃ jñapticaturthena karmaṇā ājñāpayituṃ; mā tvaṃ devadatta samagrasya saṃghasya bhedāya parākrama; (a
454b) bhedakaraṇasaṃvartanīyam cādhikaraṇaṃ samādāya pragṛhya tiṣṭha; sametu te devadatta sārdhaṃ saṃghena; samagro hi saṃghaḥ sahitaḥ saṃmodamānaḥ avivadamānaḥ ekāgraḥ ekoddeśaḥ ekakṣīrodakībhūtaḥ śāstuḥ śāsanaṃ dīpayan sukhasparśaṃ viharatu iti te tūṣṇīṃ; na kṣamante bhāṣantām iyaṃ prathamā karmavācanā; evaṃ dvitīyā tṛtīyā karmavācanā. ājñāpayanti te bhikṣavo devadattaṃ jñapticaturthena karmaṇā; ājñāpyamānas tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśyābhiniviśya anuvyavaharati: idam eva satyaṃ moham anyad iti.
the behaviour of the four monks followers of devadatta is discused in the congregation
catvāraś cāsya bhikṣavaḥ sahāyakāḥ anuvartino vyagravāditāyāṃ, kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ; te bhikṣūn evaṃ vadanti: mā yūyam āyuṣmanto 'sya bhikṣoḥ kiṃcid vocata kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā; tat kasya hetoḥ? eṣa hi bhikṣur dharmavādī vinayavādī; dharmaṃ caiṣa bhikṣur vinayaṃ ca samādāya pragṛhya anuvyavaharati; jānaṃś caiṣa bhikṣur bhāṣate, nājānan; (sbv ii 82) yac cāsmai bhikṣave rocate, kṣamate ca, asmākam api tad rocate kṣamate ca iti. etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti: ājñāpto 'smābhir bhadanta devadattaḥ jñapticaturthena karmaṇā ājñāpyamānas tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśya abhiniviśyānuvyavaharati idam eva satyaṃ moham anyad iti; catvāraś cāsya bhikṣavaḥ sahāyakāḥ anuvartino vyagravāditāyāṃ, kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ; te bhikṣūn evaṃ vadanti: mā yūyam āyuṣmanto 'sya bhikṣoḥ kiṃcid vocata kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā; eṣa hi bhikṣur dharmavādī vinayavādī; dharmaṃ caiṣa bhikṣur vinayaṃ ca samādāya pragṛhyānuvyavaharati; jānaṃś caiṣa bhikṣur bhāṣate, nājānan; yac cāsmai bhikṣave rocate ca kṣamate ca, asmākam api tad rocate ca kṣamate ca iti. bhagavān āha: ājñāpayata yūyaṃ bhikṣavaḥ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattā meṣakena; evaṃ punar ājñāpayitavyāḥ: mā yūyaṃ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ jānanto yo bhikṣusamagrasya saṃghasya bhedāya parākramate, bhedakaraṇasaṃvartanīyaṃ cādhikaraṇaṃ samādāya pragṛhya tiṣṭhati, tasyānuvartino bhavata vyagravāditāyāṃ; mā ca bhikṣūn evaṃ vadata: mā yūyam
āyuṣmantaḥ asya bhikṣoḥ kiṃcid vocata kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā; tat kasya hetoḥ? dharmavādī caiṣo āyuṣmanto bhikṣuḥ, vinayavādī ca; dharmaṃ caiṣa bhikṣur vinayaṃ ca samādāya pragṛhyānuvyavaharati; jānaṃś caiṣa bhikṣur bhāṣate, nājānan; yac cāsmai bhikṣave rocate ca kṣamate ca, asmākam api tad rocate ca kṣamate ca iti; mā yūyam āyuṣmantaḥ saṃghabhedaṃ rocayata; sametv āyuṣmatāṃ sārdhaṃ saṃghena; samagro hi saṃghaḥ sahitaḥ saṃmodamāno 'vivadamāna ekāgraḥ ekoddeśaḥ ekakṣīrodakībhūtaḥ śāstuḥ śāsanaṃ dīpayan sukhasparśaṃ viharatu; niḥsṛjantv (a 455a) āyuṣmantaḥ imām evaṃrūpaṃ saṃghabhedānuvartanīṃ vyagravāditām iti; ājñāpayanti te bhikṣavaḥ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattān meṣakena; te meṣakenājñāpyamānas tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśyānuvyavaharati idam eva satyaṃ moham anyad iti. etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti: ājñāptā asmābhir bhadanta kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ (sbv ii 83) meṣakena; te meṣakenājñāpyamānas tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśya abhiniviśya anuvyavaharati idam eva satyaṃ moham anyad iti; bhagavān āha: ājñāpayata yūyaṃ bhikṣavaḥ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattān jñapticaturthena karmaṇā iti, ye vā punar anye 'py evaṃjātīyaḥ evaṃ ca punar ājñāpayitavyāḥ. śayanāsanaprajñaptiṃ kṛtvā gaṇḍīm ākoṭya pṛṣṭavācikayā bhikṣūn samanuyujya sarvasaṃghe sanniṣaṇṇe sannipatite ekena bhikṣuṇā jñaptiṃ kṛtvā karma kartavyaṃ. śṛṇotu bhadantāḥ saṃghaḥ; ime kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ jānanto yo
bhikṣuḥ samagrasya saṃghasya bhedāya parākramati, tasyānuvartino bhaviṣyanti vyagravāditāyāṃ; bhikṣūṃś caivaṃ vadanti: mā yūyam āyuṣmanto 'sya bhikṣoḥ kiṃcid vocata kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā; tat kasya hetoḥ? dharmavādī caiṣo āyuṣmanto bhikṣuḥ, vinayavādī ca; dharmaṃ ca eṣa bhikṣur vinayaṃ ca samādāya pragṛhya anuvyavaharati; jānaṃś caiṣa bhikṣur bhāṣate, na ajānan; yac cāsmai bhikṣave rocate kṣamate ca, asmākam api tad rocate kṣamate ca iti; ta evaṃ saṃbahulair bhikṣubhir meṣakena ājñāpyamānās tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśyābhiniviśya anuvyavaharanti idam eva satyaṃ moham anyad iti; sacet saṃghasya prāptakālaṃ kṣameta anujānīyāt saṃgho yat saṃghaḥ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattān jñapticaturthena karmaṇā ājñāpayati: mā yūyaṃ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ jānanto yo bhikṣuḥ samagrasya saṃghasya bhedāya parākramati bhedakaraṇasaṃvartanīyaṃ cādhikaraṇaṃ samādāya pragṛhya tiṣṭhati; tasyānuvartino bhavata vyagravāditāyāṃ; mā ca bhikṣūn evaṃ vadata: mā yūyam āyuṣmanto 'sya bhikṣoḥ kiṃcid vocata kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā; tat kasya hetoḥ? dharmavādī caiṣa bhikṣuḥ, vinayavādī ca; dharmaṃ ca eṣa bhikṣur vinayaṃ ca samādāya pragṛhya anuvyavaharati; jānaṃś caiṣa bhikṣur bhāṣate, na ajānan; yac cāsmai bhikṣave rocate ca kṣamate ca, asmākam api tad rocate ca kṣamate ca iti; tat kasya hetoḥ? naiṣa āyuṣmanto bhikṣur dharmavādī vinayavādī ca; adharmavādī caiṣa bhikṣur avinayavādī ca; adharmaṃ caiṣa bhikṣur avinayaṃ ca samādāya pragṛhya anuvyavaharati; ajānaṃś
caiṣa bhikṣur bhāṣate, na ajānan; niḥsṛjantv āyuṣmantaḥ imām evaṃrūpāṃ saṃghabhedānuvartinīṃ (sbv ii 84) vyagravāditāyāṃ; sametv āyuṣmatāṃ sārdhaṃ saṃghena; samagro hi saṃghaḥ saṃmodamānaḥ avivadamānaḥ ekāgraḥ ekoddeśaḥ ekakṣīrodakībhūtaḥ śāstuḥ (a 455b) śāsanaṃ dīpayan sukhasparśaṃ viharatu; ity eṣā jñaptiḥ; evaṃ ca karma kartavyaṃ. śṛṇotu bhadantāḥ saṃghaḥ; ime kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ jānanto yo bhikṣuḥ samagrasya saṃghasya bhedāya parākramati, tasyānuvartino bhaviṣyanti vyagravāditāyāṃ; bhikṣūṃś caivaṃ vadanti: mā yūyam āyuṣmanto 'sya bhikṣoḥ kiṃcid vocata kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā; tat kasya hetoḥ? dharmavādī caiṣo āyuṣmanto bhikṣuḥ, vinayavādī ca; dharmaṃ ca eṣa bhikṣur vinayaṃ ca samādāya pragṛhya anuvyavaharati; jānaṃś caiṣa bhikṣur bhāṣate, na ajānan; yac cāsmai bhikṣave rocate kṣamate ca, asmākam api tad rocate kṣamate ca iti; ta evaṃ saṃbahulair bhikṣubhir meṣakena ājñāpyamānās tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśyābhiniviśya anuvyavaharanti idam eva satyaṃ moham anyad iti; tat saṃghaḥ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattān jñapticaturthena karmaṇājñāpayati: mā yūyaṃ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattā jānanto yo bhikṣuḥ samagrasya saṃghasya bhedāya parākramate bhedakaraṇasaṃvartanīyaṃ cādhikaraṇaṃ samādāya pragṛhya tiṣṭhati; tasyānuvartino bhavata vyagravāditāyāṃ; mā ca bhikṣūn evaṃ vadata: mā yūyam āyuṣmanto 'sya bhikṣoḥ kiṃcid vocata kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā; tat kasya hetoḥ? dharmavādī caiṣa bhikṣuḥ, vinayavādī ca; dharmaṃ
caiṣa bhikṣur vinayaṃ ca samādāya pragṛhya anuvyavaharati; jānaṃś caiṣa bhikṣur bhāṣate, na ajānan; yac cāsmai bhikṣave rocate ca kṣamate ca, asmākam api tad rocate ca kṣamate ca iti; tat kasya hetoḥ? naiṣa bhikṣur dharmavādī na vinayavādī; adharmaṃ caiṣa bhikṣur avinayaṃ ca samādāya pragṛhyānuvyavaharati; ajānaṃś caiṣa bhikṣur bhāṣate, na jānan; mā āyuṣmantaḥ saṃghabhedaṃ rocayantu; saṃghasāmagrīm eva rocayantu; sametv āyuṣmatāṃ sārdhaṃ saṃghena; samagro hi saṃghaḥ sahitaḥ saṃmodamānaḥ avivadamānaḥ ekāgraḥ ekoddeśaḥ ekakṣīrodakībhūtaḥ śāstuḥ śāsanaṃ dīpayan sukhasparśaṃ viharatu; niḥsṛjantv āyuṣmantaḥ imām evaṃrūpaṃ saṃghabhedānuvartinīṃ vyagravāditām iti. yeṣām āyuṣmatāṃ kṣamante kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattān jñapticaturthena karmaṇā ājñāpayituṃ; mā yūyaṃ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ jānanto yo bhikṣuḥ samagrasya saṃghasya bhedāya parākramate bhedakaraṇasaṃvartanīyaṃ cādhikaraṇaṃ samādāya pragṛhya tiṣṭhati; tasyānuvartino bhavata vyagravāditāyāṃ; mā ca bhikṣūn evaṃ vadata: mā yūyam āyuṣmanto 'sya bhikṣoḥ kiṃcid vocata kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā; tat kasya hetoḥ? dharmavādī caiṣa bhikṣuḥ, vinayavādī ca; dharmaṃ caiṣa bhikṣur vinayaṃ ca samādāya pragṛhya anuvyavaharati; jānaṃś caiṣa bhikṣur bhāṣate, na ajānan; yac cāsmai bhikṣave rocate ca kṣamate ca, asmākam api tad rocate ca kṣamate ca iti; tat kasya hetoḥ? naiṣa bhikṣur dharmavādī na vinayavādī; adharmaṃ caiṣa bhikṣur avinayaṃ ca samādāya pragṛhyānuvyavaharati; ajānaṃś caiṣa bhikṣur
bhāṣate, na jānan; mā āyuṣmantaḥ saṃghabhedaṃ rocayantu; saṃghasāmagrīm eva rocayantu; sametv āyuṣmatāṃ sārdhaṃ saṃghena; samagro hi saṃghaḥ sahitaḥ saṃmodamānaḥ avivadamānaḥ ekāgraḥ ekoddeśaḥ ekakṣīrodakībhūtaḥ śāstuḥ śāsanaṃ dīpayan sukhasparśaṃ viharatu; niḥsṛjantv āyuṣmantaḥ imām evaṃrūpaṃ saṃghabhedānuvartinīṃ vyagravāditām iti te tūṣṇīṃ; na kṣamante bhāṣantām iyaṃ prathamā karmavācanā; evaṃ dvitīyā tṛtīyā karmavācanā. (sbv ii 85) ājñāpayanti te bhikṣavaḥ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattān jñapticaturthena karmaṇā; te bhkṣubhir jñapticaturthena karmaṇā ājñāpyamānas tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśya abhiniviśya anuvyavaharati: idam eva satyaṃ moham anyad iti.
the monks inform the buddha of the result of the motion (jñapti). devadatta gets stronger in his resolution to bring about the schism in the congregation
etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti: ājñāptā asmābhir bhadanta kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ jñapticaturthena karmaṇā; ājñāpyamānas te tad eva vastu sthāmaśaḥ parāmṛśyābhiniviśya anuvyavaharati: idam eva satyaṃ moham anyad iti; tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: pratibalo me bhikṣavo devadattaḥ samagraṃ śrāvakasaṃghaṃ bhettuṃ cakrabhedaṃ ca kartuṃ; tathā cāsya catvāro bhikṣavaḥ sahāyakāḥ anuvartino vyagravāditāyāṃ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ. devadattena śrutaṃ vyākṛto 'haṃ śramaṇena gautamena pratibalo me bhikṣavo devadattaḥ samagraṃ śrāvakasaṃghaṃ bhettuṃ cakrabhedaṃ ca kartuṃ; tathā cāsya catvāro bhikṣavaḥ sahāyakāḥ anuvartino vyagravāditāyāṃ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ iti; śrutvā ca punaḥ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattān āmantrayate: (a 456a) yat khalu kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattāḥ jānīyāta, vyākṛto 'haṃ śramaṇena gautamena pratibalo devadattaḥ samagraṃ śrāvakasaṃghaṃ bhettuṃ cakrabhedaṃ ca kartuṃ; tathā cāsya catvāro bhikṣavaḥ sahāyakāḥ kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattā iti; yannv ahaṃ bhūyasyā matrayā saṃghabhedāya parākrameya iti; sa paṃcabhir bhikṣuśataiḥ sārdham ante ārāmasya gaṇabhojanaṃ bhuṅkte; etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti. bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? kimarthaṃ tathāgatena trikabhojanam anujñātaṃ; gaṇabhojanaṃ pratikṣiptaṃ? nanu dvāv arthāu saṃpaśyatā, kulodayatāṃ ca pratītya, pāpecchānāṃ (sbv ii 86) ca pudgalānāṃ pakṣapralopanārthaṃ; mā haiva pāpecchaḥ pudgalaḥ saṃgham evāgamya, saṃgham evoddiśya, saṃgham evāvedayitvā pāṣaṇḍika iva kṛtvā saṃghenaiva sārdhaṃ vigṛhya vivādaṃ sthāpayet iti.
devadatta loses his magical powers
yadā āyuṣmatā daśabalakāśyapena devadattasya ṛddher mārgo vyapadiṣṭaḥ, tadāsau bhikṣubhir ucyate: kasmāt tvayā sthavira devadattasya pāpecchasya ṛddher mārgo vyapadiṣṭaḥ? sa kathayati: nāham āyuṣmanto jāne yathāyaṃ pāpeccha iti; yadi mayā jñātam abhaviṣyat ṛkāro 'py asya mayā na vyapadiṣṭo 'bhaviṣyat; prāg eva ṛddher mārgaḥ iti; tato devadattaḥ bhikṣubhiḥ praṇayam āsthāyocyate; devadatta yā kācit śrīsaubhāgyasaṃpat, sarvāsau sthaviraṃ daśabalakāśyapam āgamya; na tvaṃ tasya sakāśam upasaṃkrāmasi iti; te saṃlakṣayanti: apy eva nāmāyam asmābhiḥ prabodhitaḥ tasya sakāśam upasaṃkrāmet; sa evaṃ pratinivartayet iti; sa evaṃ praticoditaḥ kathayati: kiṃ mama tena kṛtaṃ? nanu mayā vīryam ādhāya, pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktena viharatā prathamaṃ dhyānaṃ niśritya ṛddhir abhinirhṛtā iti; sa vākpravyāharaṇakālasamanantaram eva tayā akṛtajñatayā ṛddheḥ parihīṇaḥ. bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhadanta devadattaḥ akṛtajñatayā ṛddheḥ parihīṇaḥ iti; bhagavān āha: na bhikṣava etarhi, yathā atīte 'py adhvany eṣaḥ akṛtajñatayā vidyāyāḥ parihīṇaḥ; tac chrūyatāṃ.
the story of an out-caste versed in magic and of a brāhmaṇa student (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca yāvad ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; (sbv ii 87) tatra caṇḍālo vidyāmantradharo vidyāmantrakuśalaḥ gāndhārīvidyāṃ parivartya ṛddhyā gandhamādanāt parvatāt akālartukāni puṣpaphalāny ādāya rājñe brahmadattāyopanayati; rājā brahmadattas tasyābhiprasannaḥ abhisāram anuprayacchati; yāvad anyatamo māṇavo mantrārthī mantragavaṣī śravaparampayā janapadāt vārāṇasīm anuprāptaḥ; tato mārgaśramaṃ prativinodya tasya caṇḍālasya vidyāmantradhāriṇaḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ; upasaṃkramya kathayati: icchāmy aham upādhyāyasya śuśrūṣāṃ kartuṃ; kasyārthe? vidyāyāḥ; sa gāthāṃ bhāṣate: (a 456b) na vidyā kasyacid deyā martavyaṃ saha vidyayā / prayacched vidyayā vidyāṃ śuśrūṣābhir dhanena vā //
<iti> sa kathayati: upādhyāya yady evam ahaṃ śuśrūṣāṃ karomi; kiyantaṃ kālaṃ kartavyā? sa kathayati: dvādaśabhir varṣaiḥ śuśrūṣayā dīyeta vā na vā; so 'tyarthaṃ vidyāpratipannaḥ anujñātavān; tata ārādhanaparamaḥ satkṛtya guruśuśrūṣāṃ kartum ārabdhaḥ; yāvad apareṇa samayenāsau caṇḍālo madyamadākṣipto gṛham āgataḥ; sa māṇavaḥ saṃlakṣayati; ayam upādhyāyaḥ atīva madyamadākṣiptaḥ; pārśve asya śayyā kalpayitavyā iti; yāvad asau caṇḍālaḥ saṃparivartitum ārabdhaḥ; tasya saṃparivartamānasya khaṭvāyā aṅgaṇikā bhagnā; māṇavaḥ śrutvā pratibuddhaḥ; sa saṃlakṣayati: upādhyāyaḥ duḥkhaṃ śayiṣyate; yannv aham aṅgaṇikāyāṃ pṛṣṭhaṃ datvā avasthitaḥ; dharmatā hy eṣā śauṇḍānāṃ yo balavāṃs tasya vāntir bhavati; tasya prathame yāme madyaṃ vigacchati; tena tīkṣṇamadyavegāt māṇavasya pṛṣṭhe vāntaṃ; sa saṃlakṣayati: yady ahaṃ kāyaṃ cālayeyaṃ vācaṃ vā niścārayeyaṃ sthānam etad vidyate yad upādhyāyaḥ śabdaṃ śrutvā pratibuddho na punaḥ śayyāṃ kalpayet; sa pratisaṅkhyānena avasthitaḥ; yāvad caṇḍālaḥ svayam eva pratibuddhaḥ paśyati taṃ tathā viprakṛtaṃ; tataḥ pṛcchati, ko 'yaṃ; sa kathayati: upādhyāya ahaṃ somaśarmā; vatsa (sbv ii 88) kim asy evaṃsthitaḥ? tena yathāvṛttaṃ samākhyātaṃ; so 'bhiprasannaḥ kathayati: vatsa parituṣṭo 'haṃ; gatvā snātvā āgaccha; vidyāṃ tubhyam anuprayacchāmi iti; somaśarmā āgataḥ; tena tasmai vidyā dattā; capalā brāhmaṇā bhavanti; sa vegam asahamānaḥ cintayati; ihaiva tāvad enāṃ vidyāṃ jijñāsayāmi, tato 'nyatra gamiṣyāmi iti; tena sā vidyā parivartitā; bhavanatalam utpatya, āśv
eva gandhamādanaṃ parvataṃ gatvā, akālartukāni puṣpāny ādāya āgataḥ; tena tāni rājñaḥ purohitāya dattāni; tenāpi rājñe brahmadattāya; rājā kathayati: kutas tavaitāni; sa kathayati: viprakṛṣṭād deśān māṇavo 'bhyāgataḥ; tenaitāni mama dattāni; sa cātyarthaṃ vidyāmantradhārī akāmakaraṇīyaś ca brāhmaṇaḥ; kim anena caṇḍālena sarvalokapratyākhyātena? tasya vṛttim ācchidya asmai māṇavāya dīyatām iti; rājā kathayati: evaṃ kāraya iti; tataḥ purohitena caṇḍālād vṛttim ācchidya tasmai brāhmaṇāya dattā; sa tayā akṛtajñatayā tasya vidyāyāḥ parihīṇaḥ. kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ yo 'sau caṇḍālaḥ eṣa evāsau daśabalakāśyapaḥ tena kālena tena samayena; so 'sau māṇavaḥ eṣa eva asau devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa vidyāyāḥ parihīṇaḥ; adyāpy eṣa ṛddheḥ parihīṇaḥ; tasmāt tarhi bhikṣavaḥ evaṃ śikṣitavyaṃ yat kṛtajñā bhaviṣyāmaḥ; svalpam api kṛtaṃ na nāśayiṣyāmaḥ prāg eva prabhūtataram; ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyaṃ.
the buddha goes to gayā
atha bhagavān yathābhiramyaṃ rājagṛhe vihṛtya bhikṣugaṇaparivṛtaḥ bhikṣusaṃghapuraskṛtaḥ, magadheṣu janapadeṣu cārikāṃ caran gayām anuprāptaḥ gayāyāṃ viharati; (a 457a) rājñā bimbisāreṇa bhagavataḥ parṇopagūḍhasya śāleḥ paṃcamātrāṇi śakaṭaśatāni prāpitāni; devadattena ajātaśatrur abhihitaḥ: paśya vṛddharājā śramaṇasya gautamasya kīdṛśān kārān karoti; aham api janapadacārikāṃ cariṣyāmi; asmākam api tvayā piṇḍakena avighātaḥ karaṇīyaḥ. (sbv ii 89) atha devadatto 'pi paṃcaśataparivāro janapadacārikāṃ prakrāntaḥ; devadattasyājātaśatruṇā rājñā parṇopagūḍhasya śāleḥ paṃcamātrāṇi śakaṭaśatāni pratimārgaṃ preṣitāni; bhikṣavo dṛṣṭvā saṃlakṣayanti: kasyaitāni paṃca śakaṭaśatāny āgacchanti iti; taiḥ kutūhalajātaiḥ adhvagatapuruṣāḥ pṛṣṭāḥ; tair vistareṇa samākhyātaṃ. bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhadanta rājā ajātaśatrur apātram apātravarṣī ca iti; bhagavān āha: na bhikṣava etarhi, rājā ajātaśatrur apātram apātravarṣī, yathā atīte 'py adhvany eṣaḥ apātram apātravarṣī; tac chrūyatāṃ.
the story of a mango tree (concerning a previous birth of prince ajātaśatru)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ anyatamasminn agrāmake araṇyāyatane ṛṣīṇām āśramapadaṃ, nānāpuṣpaphalasalilasaṃpannaṃ; tatra ṛṣayaḥ prativasanti phalamūlāmbhubhakṣāḥ, jaṭāvalkaladhāriṇaḥ, pramuktaphalabhojinaḥ; yāvat tasminn āśramapade āmravṛkṣaḥ phalabhārāvanataśākhaḥ pakvaphalas tiṣṭhati; ṛśayaḥ phalāni yācante; yā tasmin vṛkṣe adhyuṣitā devatā sā mātsaryābhibhūtā na prayacchati; tatas te ṛṣayaḥ mūlārthinaḥ ekam ṛṣim āśramapade sthāpayitvā bhrāntāḥ; tatsamanantaram eva paṃca coraśatāny āśramapadam anuprāptāni; tair asau vṛkṣo dattaḥ; te kathayanti: katham asmāt phalāni paribhoktavyāni iti; corasenāpatiḥ kathayati: vṛkṣaṃ paraśunā mūle chitvā phalāni bhakṣayata iti; evam ukte devatayā sarvāṇi phalāni bhūmyāṃ pātitāni; corā yāvadāptaṃ bhakṣayitvā prakrāntāḥ; ṛṣaya āgatāḥ pṛcchanti: kena tāny āmraphalāni bhakṣitāni? coraiḥ; sa ṛṣir gāthāṃ bhāṣate: dadāti vṛkṣo na phalaṃ śāntānāṃ brahmacāriṇāṃ / dadāti tu phalaṃ teṣāṃ corāṇāṃ pāpakāriṇāṃ // iti
te pṛcchanti: ṛṣe kim etat? tena yathāvṛttaṃ samākhyātaṃ; te avadhyātum ārabdhāḥ; mātsaryābhibhūtayā devatayā phalāni ṛṣīṇāṃ na dattāni; apātrāṇāṃ corāṇāṃ dattāni iti. bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ yāsau devatā eṣa evāsav ajātaśatruḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa ajātaśatruḥ devatābhūtaḥ apātram apātravarṣī ca; etarhi apy eṣa apātram apātravarṣī ca iti. (sbv ii 90)
the buddha in rājagṛha
atha bhagavān magadheṣu janapadeṣu cārikāṃ caran rājagṛham anuprāptaḥ rājagṛhe viharati veṇuvane kalandakanivāpe; devadatto rājagṛhanivāsino janakāyasya nityam evāparādhaṃ karoti; yasya yasyāparādhaḥ kriyate, sa bhagavata upālambhaṃ preṣayati; tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate: gaccha ānanda saṃghāṭīm (a 457b) ādāya anyatamena bhikṣuṇā paścācchramaṇena rājagṛhe rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu brāhmaṇagṛhapatīnām ārocaya yad devadatto vā, devadattapakṣiko vā aparādhaṃ karoti; na tena buddho vā dharmo vā saṃgho vā saṃbadhyate iti; yadi kathayanti: mahardhiko devadatto mahānubhāvaḥ iti, vaktavyāḥ: āsīn mahardhikaḥ; idānīṃ parihīṇas tasyā ṛddheḥ iti; tena gatvā rājagṛhe nagararathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu brāhmaṇagṛhapatīnām ārocitaṃ, te na bhūyo bhagavata upālambhaṃ preṣayanti.
the buddho grows ill
bhagavato glānyam utpannaṃ; jīvakena bhagavate nārācaghṛtam upanītaṃ; tatra bhagavān jīvakaṃ vaidyarājam āmantrayate: āścaryaṃ jīvaka? āścaryaṃ bhagavan; adbhutaṃ jīvaka? adbhutaṃ bhagavan, jānāsi jīvaka? jānāmi bhagavan; na jānāsi jīvaka; na cāpi sugata; 1) kiṃ jīvaka āścaryaṃ? bhagavan gāvas tṛṇāni caranti; pānīyaṃ pibanti; tata idam amṛtaṃ samutpannaṃ; yenedaṃ nārācaghrtaṃ pakvan; 2) kim adbhutaṃ? bhagavan buddhotpādaḥ, saddharmasya ca deśanā, saṃghasya ca supratipattiḥ; 3) kiṃ jānāsi? bhagavan jātenāvaśyaṃ martavyaṃ; 4) kiṃ na jānāsi? bhagavan kena kutra martavyam iti. bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhadanta jīvakena bhagavataḥ saṃdhāya bhāṣitaṃ vijñātam iti; bhagavān āha: na bhikṣava etarhi, yathā atīte 'py adhvany anena mama saṃdhāya bhāṣitaṃ vijñātaṃ; tac chrūyatāṃ. (sbv ii 91)
the story of a gṛhapati and his son (concerning a previous birth of jīvaka)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'nyatamasmin karvaṭake gṛhapatiḥ prativasati, āḍhyo mahādhano mahābhogaḥ; tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītaṃ; sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati; tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa patnī āpannasatvā saṃvṛttā; sā aṣṭānāṃ va nāvānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā; dārikā jātā; tasyās trīṇi saptakāny ekaviṃṣatidivasān jātāyāḥ jātimahaṃ kṛtvā valayeti nāmadheyaṃ vyavasthāpitaṃ; bhūyo 'py asya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putro jātaḥ; tasyāpi kulasadṛśaṃ nāmadheyaṃ vyavasthāpitaṃ; sa saṃlakṣayati: jāto me ṛṇaharo dhanaharaś ca; gacchāmi paṇyam ādāya deśāntaram iti; bhūyaḥ sa saṃlakṣayati: iyaṃ mama patnī rūpavatī; yady aham asyāḥ prabhūtān kārṣāpaṇān datvā gacchāmi, sthānam etad vidyate yat parapuruṣaiḥ sārdhaṃ vikariṣyati; yannv aham asyāḥ svalpān kārṣāpaṇān datvā gaccheyam iti; sa tasyāḥ stokān kārṣāpaṇān datvā, avaśiṣṭaṃ suvarṇakalaśe prakṣipya, grīvāyāṃ muktāhāraṃ baddhvā śmaśāne aśvakarṇasya mūle nikhanya paṇyam ādāya deśāntaraṃ gataḥ; tasya tatra prabhūto lābhaḥ saṃpannaḥ; sa tatraiva dārasaṅgrahaṃ kṛtvā avasthitaḥ; tasya ca bahavaḥ putrā jātāḥ; tatas tayā pūrvikayā patnyā valayā sa ca dārakaḥ hastabalena jñātibalena ca pāyitau, poṣitau, saṃvardhitau; tau kathayataḥ: amba pitā asmākaṃ kva gataḥ? sā kathayati: putra asmin deśe amukam adhiṣṭhānaṃ tatra tiṣṭhati (a 458a) tasya ca mahatī dhanasaṃpattiḥ śrūyate, gaccha yadi kiṃcid asyojjīvanopāyas te bhaviṣyati iti; sa pitaraṃ samanveṣamāṇaḥ anupūrveṇa tasya sakāśaṃ gataḥ; sa
vīthyām anvāhiṇḍamānaḥ pitrā mukhabimbakena pratyabhijñātaḥ; śabdayitvyā abhihitaḥ: kutas tvam ihāgacchasi? kutra vā gantum? iti; tena vistareṇa samākhyātaṃ; sa saṃlakṣayati: eṣa evāsau mama putraḥ iti; sa tena svagṛhītaḥ uktaś ca: putra na te kasyacid ākhyeyaṃ, mamāyaṃ pitā iti; sa tasyātyarthaṃ snehaṃ kartuṃ ārabdhaḥ; (sbv ii 92) tatas tair anyaiḥ putrair ucyate: tāta kasyāyaṃ dārakaḥ? sa kathayati: mamāyaṃ vayasyasya putraḥ iti; taiḥ saṃlakṣitaṃ: yathāyam asyātyarthaṃ snehavān nūnam asyaiva putraḥ iti; te parasparaṃ saṃjalpaṃ kartum ārabdhāḥ: ayam aparo bhrātā iti; sa saṃlakṣayati: preṣayāmy enaṃ; pratikruṣṭam etad vairāṇāṃ, yaduta sāpatnyakaṃ; sthānam etad vidyate yad enaṃ praghātayiṣyanti; yadi ca kiṃcid dāsyāmi antarmārge dāyādyakāraṇād ghātayiṣyanti; yannv aham evaṃ preṣayeyam iti viditvā cīrikā likhitvā dattā: grāmaśmaśāne hayakarṇamūlaṃ prāgbhūmito yojanam antareṇa /
tasmin khanan vai nipuṇo 'pramatto dāyādyam ātmīyam upaiṣyasi tvaṃ //
kaṇṭhe tu yat tad valayāyā deyam iti.
sa cīrikām ādāya saṃprasthitaḥ; antarmārge bhrātṛbhir gṛhītaḥ; uktaś ca: kiṃ tvayā pituḥ sakāśāl labdhaṃ sa kathayati: na kiṃcid iyaṃ cīrikā; te saṃlakṣayanti: vyaṃśito 'yaṃ pitrā; gacchatu iti; sa tair muktaḥ; anupūrveṇa svagṛhe praviṣṭo mārgaśramaṃ prativinodayati; mātrā abhihitaḥ: kiṃ tvayā pituḥ sakāśāl labdham iti; sa kathayati: na kiṃcid api, kiṃtu iyaṃ cīrikā; sā kathayati: vyaṃśitas tvaṃ tena, mārgaśramaś ca jāto, na kiṃcit saṃpannam iti; sa kathayati: amba mahātmāsau; na māṃ vyaṃśayiṣyati iti; sa tāṃ cīrikāṃ vācayitum ārabdhaḥ: grāmeti, yatra jāyate so 'tra grāmo 'bhipretaḥ; śmaśāneti, yatra mṛto (sbv ii 93) dahyate; hayakarṇamūle iti, hayā ucyante aśvāḥ; tatkarṇanāmā vṛkṣaḥ; aśvakarṇamūle ity uktaṃ bhavati; prāgbhūmita iti, pūrvasyāṃ diśi; yojanam antareṇeti, yugamātram antarena iti; sa evaṃ gāthārthaṃ vicārya niḥsaṃpātavelāyāṃ śmaśānaṃ gataḥ; tatsamīpe paśyati, aśvakarṇavṛkṣaḥ, sa tasya pūrve digbhāge yugamātraṃ māpayitvā khanitum ārabdhaḥ; yāvat paśyati suvarṇakalaśaṃ; grīvāyāṃ cāsya hāraṃ baddhaṃ; sa tam ādāya āttamanāttamano gṛhaṃ gataḥ; muktāhāraṃ cāpanīya valayāyaiva dattavān. kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau gṛhapatir aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau tasya putraḥ eṣa evāsau jīvakaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy anena mama saṃdhāya bhāṣitaṃ vijñātaṃ.
the sichness of the buddha. the buddha heals devadatta
jīvakaḥ saṃlakṣayati: vajrakāyaśarīro bhagavān bṛhatkāyaś ca; na śakyam atyalpena ghṛtena cikitsāṃ kartuṃ; tena pātraṃ gṛhītvā dvātriṃśad ghṛtapalāni tulonmitāni kṛtvā bhagavate pradattāni; bhagavatā pātraśeṣaṃ bhikṣūṇāṃ cāryate; bhikṣavaḥ (a 458b) bhagavataḥ pātraśeṣam iti kṛtvā namasyanti. devadattaḥ saṃlakṣayati: aham api ghṛtaṃ pibāmīti; tena jīvakaḥ pṛṣṭaḥ: jīvaka kiyati mātrā ghṛtasya śramaṇena gautamena pītā? iti; sa kathayati: dvātriṃśat palāni iti; sa kathayati: aham api dvātriṃśat palāni pibāmi iti; jīvakaḥ kathayati: vajramayaśarīro bhagavān bṛhatkāyaś ca; śaknoti iyatīṃ mātrāṃ jarayituṃ; tvaṃ punar na śakṣyasi jarayitum iti; sa kathayati: aham api vajraśarīraḥ; kimarthaṃ na jarayāmi? iti; tena dvātriṃśatpalikā mātrā balāt pītā; bhagavataḥ samyak pariṇataṃ; devadattasya na pariṇatam; aparasminn eva divase jīvakena bhagavato maṇḍo dattaḥ; devadattena mānād bhagavān pibatīti ajīrṇe eva ghṛte maṇḍaḥ pītaḥ; śūlaḥ samutpannaḥ; marmoparodhikī vedanā prādurbhūtā; sa tannimittaṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām (sbv ii 94) amanāpāṃ vedanāṃ vedayate; na rātrau na divā nidrām āsādayati. āyuṣmān ānando jñātivatsalaḥ; tena sa vṛttānto bhagavate niveditaḥ; tato bhagavatā gajabhujasadṛśaṃ bāhum abhiprasārya gṛdhrakūṭaṃ parvataṃ bhitvā caktasvastikanandyāvartena anekapuṇyaśatanirjātena bhītānām āśvāsanakaraṃ karaṃ devadattasya sthāpayitvā satyopayācanaṃ kṛtaṃ; yena satyena yathā rāhulabhadre priye ekaputrake cittam anūnānadhikaṃ tathaiva devadatte tena satyena rujā śamaṃ gacched
iti; satyopayācanakālasamanantaram eva devadattasya rujā praśāntā; sa naṣṭopalabdhaprāṇo bhagavataḥ pāṇiṃ nirīkṣate; tena saṃprarijñātaṃ; sa saṃlakṣayati: śramaṇasya gautamasya pāṇir iti; so 'nalpakalpaśāṭhyasamudācāramadāvalepāvarjitasantaiḥ; tathāpi buddhamāhātmyopaśāntarujaḥ kathayati: śobhanaṃ te siddhārtha vaidyakam adhigataṃ; śakṣyasy anena jīvikāṃ kalpayitum iti; sāmantakena śabdo visṛtaḥ: devadatto bhagavatā satyopayācanayā pragāḍhavedanābhibhūtaḥ prāṇair viyujyamānaḥ svasthīkṛtaḥ iti; yaṃ śrutvā devadattapakṣyā apy atyantābhiniviṣṭā bhagavaty āścaryaṃ praveditavantaḥ: aho 'sya samyaksaṃpannā maitrī; aho satveṣu subhāvitā karuṇā iti. bhikṣubhir devadatto 'bhihitaḥ: devadatta tvaṃ bhagavatā svasthīkṛtaḥ; anyathā prāṇair viyuktaḥ syāḥ iti; sa kathayati: jānāty asāv anvāvartanīṃ māyāṃ, yayā lokaṃ samanvāvartayati iti; bhikṣavaḥ kathayanti: devadatta alam anena vikatthitena; svacittaṃ pratilabhasva; svasthīkṛtas tvaṃ bhagavatā iti; sa kathayati: kiṃ mama tena kṛtaṃ? ghṛte pariṇate rujā vyupaśāntā iti. akṛtajño 'yam akṛtavedī iti kṛtvā prakrāntāḥ; yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntāḥ; upasaṃkramya saṃśayajātaḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhadanta devadattaḥ akṛtajñaḥ akṛtavedī; bhagavān āha: na bhikṣava etarhi, yathā (a 459a) atīte 'py adhvani eṣa akṛtajña akṛtavedī; tac chrūyatāṃ. (sbv ii 95)
uddānaṃ: kauśiko mahendrasena āmrāṇi dārukoṭakaḥ / dvau ṛkṣau śibirājā ca vidārā jujjukena ca //
the story of a sage and of an ungrateful elephant (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'nyatamasminn agrāmake araṇyāyatane nānāvidhapuṣpaphalasalilasaṃpannam udyānaṃ; tasmin kauśikasagotro ṛṣiḥ prativasati; pramuktaphalabhojī mūlaphalāmbubhakṣaḥ ajinavalkalavāsāḥ; tasyāśramapadasamantake viśvastā mṛgapakṣiṇo yatheṣṭaṃ viharanti; tasya nātidūre hastinī prasūtā; tatprasavasamanantaraṃ siṃhena nādo muktaḥ; sā bhītā trastā kalabhaṃ parityajya mūtrapurīṣam utsṛjantī niṣpalāyitā; yāvad asau ṛṣir āśramapadān niṣkramya āśramapadasāmantakena diśo vyavalokayan saṃparibhramitum ārabdhaḥ; yāvat paśyati tam abhinavajātaṃ hastikalabhakaṃ; tato 'sau ṛṣiḥ kāruṇyād ākampitahṛdayaḥ tanmātṛsamanveṣaṇābhiniviṣṭabuddhiḥ samantato vyavalokayitum ārabdhaḥ; yadā sarvāvasthaṃ na paśyati tadā tam ādāyāśramapadaṃ praviṣṭaḥ; sa tena putravad āpāyitaḥ poṣitaḥ saṃvardhitaḥ; mahān saṃvṛttaḥ; tadā tasya ṛṣer āśramapade aparādhyate; puṣpaviṭapān utpāṭayati; phalavṛkṣān śākhāḥ bhinatti; etāni cānyāni cāparādhasahasrāṇi karoti; sa ṛṣis taṃ tarjayati; ṛṣiṇā santarjitaḥ saṃkocam āpadyate; sa yadā saṃjātarāgaḥ saṃvṛttaḥ tadā santarjyamāno 'py avajñāṃ karoti; yāvad apareṇa samayena ṛṣiṇā bhṛśaṃ tarjitaḥ, tam eva ṛṣiṃ hantuṃ pradhāvitaḥ; sa ṛṣer dehaikadeśaṃ bhaṅktvā niṣpalāyitaḥ; devatā gāthāṃ bhāṣate: (sbv ii 96) na saṃgatiḥ kāpuruṣeṇa bhadrika kṛtaghnasatvena sudāruṇena / cirānuyāto 'pi karoti pāpikaṃ nāgo yathaivāśramakauśikasya // iti kim ādarād durjanaṃ sevase tvam annena pānena tathobhayena / avaśyam ante sa nihanti mitraṃ nāgo yathaivāśramakauśikasya // iti
bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau ṛṣir aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau hastināgaḥ eṣa evāsau devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajña akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; punar api yathaiṣa akṛtajña akṛtavedī, tac chrūyatāṃ.
the story of mahendrasena (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ mahendrasena nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; tasya candraprabhā nāma devī satyasvapnā; yat kiṃcit svapne paśyati sarvaṃ tat tathaiva bhavati; tasya ca rājño vijite suvarṇapārśvo nāma bodhisatvaḥ mṛgeṣūpapanno mṛgāṇām adhipatiḥ; so 'cintanīyarūpaprabhāvayogāt sarvalokamanonayanaprahlādanakaraḥ, prārthanīyaś ca; yas taṃ paśyati sa nirīkṣamānas tatraiva tiṣṭhati; so 'tyartham abhivīkṣyamānaḥ śaṅkī saṃvṛttaḥ; sa lubdhakabhayād anyalokabhayāc ca bhītaś carati; dharmatā hy eṣā aciravyativṛtte lokasanniveśe tiryañco 'pi vākpravyāharaṇasamarthā bhavanti; athānyataraḥ kākas (a 459b) tasya samīpam upasaṃkrāntaḥ; sa tena sārdhaṃ premapraṇayasaukhyaḥ kathayati: bho mātula kasmāt tvam evaṃ bhītabhītaś carasi? iti; sa kathayati: bhāgineya mamedaṃ rūpaṃ sarvalokaśubhaṃ saṃprārthanīyaṃ ca; so 'haṃ lokabhayāl lubdhakabhayāc ca bhītabhītaś (sbv ii 97) carāmi iti; sa kathayati: mamāpy atīvolūkabhayaṃ; tad anyonyaṃ rakṣāṃ kurvaḥ; ahaṃ tvāṃ divā rakṣāmi; tvaṃ māṃ rātrau rakṣa iti; tāv evaṃ kṛtamaryādau vyavasthitau; yāvad anyatamaḥ puruṣo dviṣadbhiḥ paścādbāhugāḍhabandhanabaddho navāmbupūrṇāyāṃ hemalohyāṃ hemamālinyāṃ śīghrasrotasi nadyāṃ prakṣiptaḥ; tatra uhyamāna ārtasvaraṃ vilalāpa: paryadevata: bhavāmi kasya dāso 'haṃ kasya vā paricārakaḥ / yo me 'dya jīvitaṃ dadyād yal lokeṣu sudurlabham //
iti; daivād asau mṛgādhipatiḥ salilāśayāt mṛgagaṇaparivṛto nadīsamīpam upasaṃkrāntaḥ; tataḥ puruṣavirāvaṃ śrutvā te mṛgāḥ samantād vidrutāḥ; dharmatā hy eṣā bodhisatvānāṃ yad api kāyena vinipatanti, no tu cittena; tataḥ sa mṛgādhipatiḥ kāruṇyād āmreḍitahṛdayaḥ sahasā nadīm avatartum ārabdhaḥ; kākaś cāsya pūrvamaryādāvadhṛtamatiḥ pṛṣṭhataḥ anubaddha eva saṃrakṣaṇāya; sa taṃ puruṣaṃ kṛtoddharaṇavyavasāyaṃ viditvā evam āha: alam alaṃ mṛgādhipate; mā sāhasaṃ kārṣīḥ; akṛtajñā hy ete manuṣyāḥ nopakāraṃ manyante iti; anivartakā bhavanti bodhisatvā mahāsatvāḥ; sa tasya vacanam avacanaṃ kṛtvā nadīm avagāhya taṃ puruṣaṃ priyam ivaikaputraṃ pṛṣṭham abhirohya, nadyās tīraṃ saṃprāpya, bandhanāny avamucya, muhūrtaṃ samāśvāsya, kathayati: vatsa anena pathā yatheṣṭaṃ gaccha iti; tato 'sau puruṣaḥ kṛtāṃjaliḥ pādayor nipatya taṃ mṛgādhipatim idam avocat: tava dāso hy ahaṃ tāta tavaiva paricārakaḥ / tvayā me jīvitaṃ dattaṃ yal lokeṣu sudurlabham // iti sa kathayati ma me tvam adya dāsaḥ syāḥ mā caiva paricārakaḥ / na vācyas tv aham anyebhyo hanyur māṃ carmakāraṇāt //
api tu vatsa idaṃ tvayā kartavyaṃ; kṛte pratyupakārāt nāhaṃ tvayā kasyacin nivedyaḥ; atilobhanīyam idaṃ me śarīraṃ prārthanīyaṃ sarvalokasya iti; tatas sa puruṣa tatheti pratijñāya mṛgādhipatiṃ (sbv ii 98) triḥ pradakṣiṇīkṛtya pādayor nipatya prakrāntaḥ; yāvad apareṇa samayena candraprabhā devī ratiparikhedakhinnā mahāśayane atyarthaṃ middham avakrāntā rātryāḥ paścime yāme svapnam adrākṣīd atiparamaramaṇīyaśarīraṃ mṛgādhipatiṃ siṃhāsane niṣadya mahatyāṃ rājaparṣadi dharmaṃ deśayantaṃ; dṛṣṭvā ca punaḥ pratyakṣavat svapnadarśanasaṃjanitasaumanasyā laghu laghv eva mahāśayanād utthāya rājño niveditavatī; śrutvā rājā tasyāḥ satyasvapnāyāḥ paraṃ vismayam āpannaḥ: aniṣṭagatyupapannena satā kathaṃ nāma siṃhāsane niṣadya mahatyāṃ rājaparṣadi dharmo deśayitavyaḥ iti; tataś candraprabhā devī priyamadhuracāturyakathāsamudācārayogena muhūrtaṃ rājānam upalāḍya kathayati: deva kriyatāṃ yatnaḥ tasya mṛgasyānayanāya iti; tato rājñā amātyānām (a 460a) ājñā dattā: bhavanto yāvanto madviṣayanivāsino mṛgalubdhakās tiṣṭhanti te sarve matsakāśam upaneyāḥ iti; amātyaiḥ pratiprativiṣayeṣu rājapuruṣāṇām ājñā dattā: devaḥ samājñāpayati madviṣayanivāsibhir mṛgalubdhakair ihāgantavyam iti; tad yuṣmābhiḥ sarvamṛgalubdhakā iha preṣayitavyāḥ iti; taiḥ sarve viṣayanivāsino mṛgalubdhakā rājñaḥ sakāśaṃ preṣitāḥ; amātyai rajñe upanītāḥ; rājā kathayati: bhavanto śrutaṃ mayā madvijite paramaramaṇīyarūpavigraho mṛgo 'stīti; sa yuṣmābhir mṛduśithilabandhanopanibaddho matsakāśam akhedita upaneyaḥ iti; te
kathayanti: deva vayaṃ tajjīvina eva; iyatā kālena devasya vijite paryaṭadbhir na kadācid evaṃvidho mṛgavaraḥ śrutapūrvaḥ; kimuta dṛṣṭaḥ tam arhati devaḥ śravaparamparayā samanveṣya amuṣmin deśe tiṣṭhatīti; asmākam ājñātum; evaṃ devasya vayaṃ niyatam ājñāṃ saṃpādayāmaḥ iti; tato rājñā amātyānām ājñā dattā: bhavanto vārāṇasyāṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kārayata samājñāpayati devaḥ; atiramaṇīyavigraho mṛgādhipatir asti; yo me tasya pravṛttiṃ nivedayati tam ahaṃ mahatā satkāreṇa satkaromi; paṃca cāsmai grāmavarān prayacchāmi iti; amātyai rājñaḥ pratiśrutya vārāṇasyāṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritaṃ: śṛṇvantu bhavanto vārāṇasīnivāsinaḥ paurā nānādeśābhyāgatāś ca janāḥ; deva evaṃ samājñāpayati madvijite atiparamaramaṇīyavigraho mṛgādhipatir asti; yo me tasya pravṛttiṃ nivedayati tam ahaṃ mahatā satkāreṇa satkaromi; paṃca cāsmai grāmavarān prayacchāmi iti; tatas taddarśinaḥ puruṣasya etad abhavat: kiṃ tāvat kuṭumbam anupālayāmi, āhosvit kṛtajñatām? iti; kāmān khalu pratisevamānasya (sbv ii 99) nāsti kiṃcit pāpakaṃ karma akaraṇīyam iti sa kāmanidānotthena dveṣavahnitīvreṇa santāpitahṛdayaḥ saṃlakṣayti: tiṣṭhatu kṛtajñatā; śatror vairaniryātanāya samupasthitaḥ kālaḥ; kiṃ mayā punas tādṛśī avasthā prāpayitavyā? tasya tāvad vairaniryātanaṃ karomi iti; sa prabhātāyāṃ rajanyāṃ rājñaḥ parṣadi sanniṣaṇṇasya rājakāryam adhitiṣṭhataḥ, anivārite rājakuladvāre nānāvicitrasurabhipuṣpāṇy ādāya dauvārikāmātyaparaṃparayā rājānaṃ saṃśrāvya parṣadam abhyavagāhya satkāravidhipūrvakeṇa rājño niveditayati: amuṣmin
deśe nānātaruṣaṇḍamaṇḍite viśvastamṛgapakṣiṇi suvarṇapārśvo mṛgādhipatir anekamṛgagaṇaparivṛtas tiṣṭhati; ahaṃ taṃ devasya atiramaṇīyavigrahaṃ mṛgavaram upadarśayāmi iti; tato rājā tacchravaṇasaṃjanitasaumanasyaḥ anekāmātyaśatasahasraparivṛtaḥ kutūhalajātenānyena nānādeśābhyāgatena vārāṇasīnivāsinā ca paurajānapadena saṃpuraskṛtaḥ, deśitamārgas tena puruṣeṇa, anupūrveṇa taṃ pradeśam anuprāptaḥ; yāvad asau kākaḥ bodhisatvasya kṛtāvadhiḥ diśām avalokakaḥ tasmin vanaṣaṇḍavṛkṣaśikhare niṣaṇṇaḥ; yāvat paśyati vanaṣaṇḍābhimukhaṃ (a 460b) mahājanakāyaṃ; tvaritatvaritaṃ mṛgādhipateḥ sakāśam upasaṃkramya kathayati; mṛgarāja mayā tvaṃ pūrvam uktaḥ akṛtajñā manuṣyāḥ, akṛtavedinaḥ, nopakāraṃ manyate iti; ayaṃ sa puruṣo mahatā prābhṛtenāgataḥ iti; tacchabdapratisaṃvedino mṛgā bhītāḥ samantād pradrutāḥ; mṛgādhipatir bodhisatvaḥ saṃlakṣayati: yady aham etān na rakṣiṣyāmi, adyaiva nidhanam upayāsyanti; kāmaṃ svaprāṇavināśo na tu satvādhyupekṣaṇam iti viditvā rājānaṃ pratyudgataḥ; tataḥ sa puruṣo nirghṛṇahṛdayas tyaktaparaloko mṛgadarśanād āvarjitamatis taṃ mṛgavaram ubhābhyāṃ pāṇibhyām upadarśayann āha: deva ayaṃ sa mṛgādhipatir iti; atyudīrṇaparipūrṇāni hi karmāṇi na vipākakālam apekṣante; vākpravyāharaṇakālasamanantaram eva tasya puruṣasya ubhau pāṇī pṛthivyāṃ nipatitau; tataḥ sa rājā saṃvegajātas taṃ puruṣaṃ pṛṣṭavān: bhoḥ puruṣa kim idam? iti; sa duḥkhavedanābhyāhataḥ sagadgadaṃ gāthāṃ bhāṣate: nāsau coro mahārāja haraty arthaṃ nihatya yaḥ / sa tu coro mahārāja yasya nāsti kṛtajñatā //
(sbv ii 100) rājā kathayati: ko 'sya bhāṣitasyārthaḥ? iti; tena sarvaṃ yathāvistareṇa samākhyātaṃ; tato rājā akṛtajñapuruṣaṃ gāthayā pratyābhāṣata: kathaṃ pṛthivyāṃ na nimajjase 'dhamaḥ kathaṃ na jihvā śatadhā vidīryate / kathaṃ na vajrāśaniśaktitomarais taveha gātre praharanti guhyakāḥ //
iti tato rājā bodhisatvasya tāṃ prabhāvamahattāṃ jñātvā amātyān āmantrayate: satkārārtho 'yaṃ mṛgādhipatir mahātmā; gacchata; nagaraśobhāṃ mārgaśobhāṃ ca kārayata iti; tais tannagaram apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpitaṃ, candanavāripariṣiktaṃ surabhidhūpaghaṭikopanibaddham ucchṛtadhvajapatākam āmuktapaṭṭādāmakalāpaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaṃ ramaṇīyaṃ, devānām iva nandanavanodyānam; evaṃ mārgaśobhā kāritā; vārāṇasīnivasī janakāyaḥ malyopahāraśobhām ādāya pratyudgataḥ; tato rājñā asāv atiramaṇīyavigraho mṛgādhipatir mahatyā vibhūtyā vārāṇasīṃ nagarīṃ praveśya siṃhāsane niṣāditaḥ; tato mahatyā rājaṛddhyā mahatā rājānubhāvena rājā sāntaḥpurakumārāmātyapaurajānapadais parivārya niṣaṇṇaḥ; atha mṛgādhipatibodhisatvena samantāt tāṃ parṣadam avalokya rājñas tasyāś ca parṣadas tathāvidho dharmo deśitaḥ, yaṃ śrutvā rājñā saparivāreṇa paṃcaśikṣāpadāni gṛhītāni; anekaiś ca satvaiḥ kuśalamūlāny āsāditāni; tato rājñā sadā bodhisatvamṛgebhyo 'bhayaṃ dattaṃ; sarvaprāṇibhūteṣv abhayaṃ dattaṃ. kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau suvarṇapārśvo mṛgādhipatir aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau puruṣaḥ eṣa evāsau devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; punar api yathā devadattaḥ akṛtajña akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
the story of a lord of monkeys and of a maker of garlands (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'nyatamasmin karvaṭake mālākāraḥ prativasati; (a 461a) tatra nadyāḥ pāre puṣpavāṭikā; sa divā divasam eva nadīpuṣpāṇy (sbv ii 101) uccinoti; yāvad apareṇa samayena nadīm uttaratā āmraphalam uhyamānam anārtavaṃ dṛṣṭaṃ; tena gṛhītvā dauvārikāya dattaṃ; dauvārikeṇa pratīhārāya; pratīhāreṇa rājñe; rājñā devyai; devyā tad āsvāditam; āsvādya rasābhigṛddhayā rājā vijñaptaḥ: deva īdṛśāny āmraphalāni dātum arhasi iti; rājñā pratīhāraḥ pṛṣṭaḥ: kutas tavāmraphalāni? iti; sa kathayati: dauvārikeṇa dattam iti; dauvārikaḥ pṛṣṭaḥ; sa kathayati: mālākāreṇa dattam iti; rājā kathayati: bhavanta aāhūyatāṃ mālākāraḥ iti; rājapuruṣair āhūtaḥ; rājā kathayati: mālākāra kutas tvayā āmraphalaṃ labdhaṃ? tena yathāvṛttaṃ samākhyātaṃ; rājñā tasyaivājñā dattā: gaccha, tādṛśāny āmraphalāny ānaya iti; akopyā narādhipāṇām ājñā; sa śaṅkāparihatahṛdayaḥ āmrāṇi samanveṣṭum ārabdhaḥ; tena pūrvakāmraphalānusāreṇa sambalam ādāya gacchatā parvataikadeśe sa āmravṛkṣo dṛṣṭaḥ; sa markaṭānāṃ gamyo, na manuṣyāṇāṃ; tataḥ sa mālākāras taṃ vṛkṣam itaś cāmutaś ca nirīkṣate samdhiroḍhuṃ; sa prapātābhivṛddhatvād agamyo manuṣyāṇāṃ; tasy tatra āmraphalāśayād bahavo divasā atikrāntāḥ; pathyadanaṃ parikṣīṇaṃ; sa saṃlakṣayati: evam ahaṃ pathyadanavirahāt prāṇāir viyokṣye; yathā vā tathā vā adhiruhāmi iti; sa pāṣāṇan avalambya avalambya adhiroḍhum ārabdhaḥ; aprāpyaiva āmraphalāni gartāyāṃ patitaḥ; tasmiṃś ca parvate vānarabhūto bodhisatvo vānarāṇām adhipatir babhūva; daivād asau tasmin parvate yūtham apahāya
taṃ pradeśam anuprāptaḥ; yāvat tenāsau mālākāraḥ kṛcchrasaṅkaṭasaṃbādhaprāpto dṛṣṭaḥ; kuśalā bhavanti bodhisatvāḥ teṣu teṣu śilpasthānakarmasthāneṣu; sa tasya hitādhānatatparatayā na śakyate kramam antareṇa uddhartum iti pāṣāṇair abhyāsaṃ kartum ārabdhaḥ; yadāsya parividitaḥ śaknomy aham enam uddhartum iti tadā sa tena prapātāt krameṇoddhṛtaḥ; pāṣāṇavyāyāmāt tasya ca mālākārasyoddharaṇād atīva pariśrāntaḥ; tasmiṃś ca samaye tiryañco mānuṣapralāpinaḥ; tenāsu pṛṣṭaḥ; kimarthaṃ tvam evaṃvidhaṃ saṅkaṭam āpannaḥ? iti; tena yathāvṛttaṃ samākhyātaṃ; bodhisatvaḥ saṃlakṣayati: gato (sbv ii 102) 'py ayam āmraphalair vinā anarthaṃ prāpnoti; dadāmy aham asmai āmraphalāni iti; anikṣiptotsāhaḥ sa mahātmā parahitādhānatatparaḥ pariśrānto 'pi taṃ vṛkṣam adhiruhya āmraphalāni pātayitum ārabdhaḥ; tena puruṣeṇa yāvadāptam āmraphalāni bhakṣitāni; utsaṃgaṃ ca pūritaṃ; tadāsau vānarādhipatir avatīrṇaḥ; sarvasatvaviśvāsino bodhisatvāḥ; sa taṃ puruṣam uvāca: bhoḥ puruṣa digavalokanaṃ tāvat kuru; pariśrānto 'smi; muhūrtaṃ svapāmi iti; sa kathayati: evaṃ kuruṣva; sa middham avakrāntaḥ; puruṣaḥ saṃlakṣayati: kṣīṇapathyadano 'haṃ yady āmraphalaṃ bhakṣayan gamiṣyāmi rājñaḥ kiṃ mayā deyaṃ? (a 461b) tasmād etam eva vānaraṃ hatvā śuṇḍīvallūrakāṇi kṛtvā mārgaṃ gacchāmi iti; tenāsau nirghṛṇahṛdayena tyaktaparalokena mahatyā śilayā jīvitād vyaparopitaḥ; devatā gāthāṃ bhāṣate: upakāralakṣaṇaṃ prāhur mitraṃ tathopakārajñam /
ekatyās tu manuṣyāḥ kṛtam upakāraṃ na jānanti //
kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau markaṭādhipatir aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau mālākaraḥ eṣa evāsau devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; punar api yathaiṣa akṛtajña akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
the story of a lord of a dārukoṭaka bird and a lion (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ aniyatarāśyavasthito bodhisatvaḥ anyatamasminn agrāmake araṇyāyatane parvatagiriguhāpravaṇe puṣpaphalasamṛddhe pakṣiṣūpapanno dārukoṭako babhūva; tasminn eva ca parvataikadeśe siṃho mṛgarājaḥ yatheṣṭapracāravihāratayā mṛgān praghātya praghātya bhakṣayati; tasyāpareṇa samayena māṃsaṃ bhakṣayataḥ asthi dantāntareṇa praviṣṭaṃ; sa śūlarujoparuddhyamānavigraho (sbv ii 103) vigatatrāsabhayo 'pi kāhalībhūtaḥ; āhāram āhartuṃ na śaknoto; daivāt sa dārukoṭako vṛkṣāntarasañcārābhyāsād yasmin pradeśe mṛgādhipatis taṃ pradeśam anuprāptaḥ; tena asau siṃho duḥkhavedanābhyāhato dṛṣṭaḥ; uktaś ca: mātula kim asi kāhalaḥ? iti? sa kathayati: bhāgineya duḥkhavedanābhyāhato 'smi; kīdṛśaṃ tava duḥkhaṃ? tena vistareṇa samākhyātaṃ; sa kathayati: mātula ahaṃ tava cikitsāṃ karomi; tvaṃ hi sarvacatuṣpadām adhipatiḥ; śaktaḥ sarvopakāraṃ kartuṃ; tat tvayā mama kālena kālaṃ yogodvahanaṃ kartavyaṃ; sa kathayati: evaṃ bhavatu; kariṣyāmi iti; sa dārukoṭakaḥ saṃlakṣayati: tathāsya cikitsāṃ karomi yathā kṛtam api na jānīte; svasthas tu saṃjānīte; sa tasyācāravihārasamanveṣaṇayā hitādhānatatparas tiṣṭhati; yāvad asau mṛgādhipatiḥ sukhavāyusaṃsparśaviṣkambhitāsyo mahatyāṃ pṛthivīśilāyāṃ vāmapārśvaṃ śirasy ādhāya middham avakrāntaḥ; tato 'sau dārukoṭakas tasya mṛgādhipates samīpam upasaṃkrāntaḥ; paśyati tathā tathā vipralambhavihāriṇaṃ; sa saṃlakṣayati: ayaṃ sa kālo 'sya cikitsāyāḥ; iti viditvā suparīkṣitaṃ kṛtvā dantānataravilagnam asthi pakṣanipātakrameṇa sahasā apakṛṣya mukhavivarān
niṣkramya tam eva nirīkṣamāṇo vṛkṣe 'vasthitaḥ niṣaṇṇaḥ; tataḥ sa mṛgādhipatir asthiśalyāpahārasaṃjanitasaumanasyo nidrāklamaṃ prativinodya utthāya prakrāntaḥ; athāsau dārukoṭakaḥ taṃ mṛgādhipatiṃ vyapagataduḥkhadaurmanasyaṃ viditvā pramuditamanās tatsamīpam upasaṃkramya kathayati: mātula idaṃ tad asthi tava duḥkhanimittabhūtam iti; tato 'sau mṛgādhipatiḥ paraṃ vismayam āpannaḥ kathayati: bhāgineya asyopakārasya mayā tavāvaśyaṃ pratyupakāraḥ kartavyaḥ kālena kālam upasaṃkramethāḥ iti; śobhanam eva tathā bhavatu ity uktvā sa dārukoṭakaḥ prakrāntaḥ; yāvad apareṇa samayena sa (a 462a) mṛgādhipatir māṃsaṃ bhakṣayati; sa ca dārukoṭakaḥ śyenakasya pakṣiṇaḥ kramāntaraparibhraṣṭaḥ, mṛtam iva ātmānaṃ manyamānaḥ kṣudhāparigatahṛdayaḥ tasya mṛgādhipateḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ ārtinivedanaṃ kṛtvā kathayati: mātula kṣudhābhibhūto 'haṃ; māṃsastokaṃ (sbv ii 104) prayaccha iti; sa gāthāṃ bhāṣate: prāṇātipātino me 'dya raudrasyāśubhakāriṇaḥ / daṃṣṭrāntarālasaktas tvaṃ jīvan na bahumanyase //
iti so 'pi gāthāṃ bhāṣate: naṣṭaṃ samudrapatitaṃ naṣṭaṃ svapne vicintitam / naṣṭaṃ kāpuruṣe sevā akṛtajñe ca yat kṛtam // iti bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau dārukoṭakaḥ aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau siṃho mṛgarājaḥ eṣa evāsau devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; punar api yathaiṣa akṛtajña akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
the story of a lord of a bear and a poor man (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇāsyāṃ nagaryām anyatamo daridrapuruṣaḥ prativasati; sa kāṣṭhāni vikrīya jīvikāṃ kalpayati: so 'pareṇa samayena kālyam evotthāya paraśum ābhaṅgīm ādāya kāṣṭhārthī vanaṃ gataḥ; mahāṃś cākālamegho jalamucamārutapūrvarūpaḥ samāgataḥ; tataḥ sa puruṣaḥ yuktaṃ vāyuktaṃ vā idam iti sthānāntarasamanveṣaṇayā vṛkṣād vṛkṣāntaraṃ gacchati; tathāpy ativṛṣyata eva; sa vṛkṣāntaracāratayā anupūrveṇa parvataguhāṃ praviṣṭaḥ; tasyāṃ ca guhāyām ṛkṣas tiṣṭhati; sa taṃ dṛṣṭvā santrasto niṣpalāyitum ārabdhaḥ; ṛkṣaḥ kathayati: vatsa kiṃ trasto 'si; nāsti te matsakāśād bhayaṃ; tiṣṭha iti; sa jātaśaṅko 'pi sādhvasān na śaknoti gantuṃ; tatas tena ṛkṣeṇa bāhubhyām upagṛhya dhāritaḥ; mūlaphalaiś ca santarpitaḥ; saptāhadurdinaṃ ca saṃvṛttaṃ; varṣaty eva devaḥ, na tiṣṭhati; saptāhasyātyayād aṣṭame divase vyabhre dine vigatabalāhake deve ṛkṣeṇa caturdiśaṃ vyavalokya prabhūtāni mūlaphalāni datvā sa puruṣaḥ abhihitaḥ: vatsa apetaṃ durdinaṃ; vybhraṃ dinaṃ; vigatabalāhako devaḥ; yathāsukhaṃ gaccha iti; sa puruṣaḥ pādayor nipatya kathayati: tāta gacchāmi; api tu mayā tava pratyupakāraḥ kartavyaḥ iti; sa kathayati (sbv ii 105) vatsa etad eva me kṛtaṃ, yathā māṃ na kasyacin nivedayasi iti; sa kathayati: tāta evaṃ bhavatu utu; sa taṃ pradakṣiṇīkṛtya pādayor nipatya prakrāntaḥ; sa ca vārāṇasīṃ praviśati; anyatamaś ca mṛgalubdhako mṛgavadhāya nirgacchati; sa tena dṛṣṭaḥ uktaś ca: mitra tvam iyatā kālena ihāgataḥ; putradāraṃ te viklavībhūtam; atīva virauti: tvaṃ kilākālasāptāhikameghena
śvāpadena vā praghātitaḥ iti; aneke mṛgapakṣinaḥ sāptāhikākālameghena praghātitāḥ; tvaṃ punaḥ kathaṃ paribhraṣṭaḥ? iti; tena yathāvṛtaṃ sarvam ārocitaṃ; sa kathayati: vayasya kāmaṃ yena vā tena vā jīvikaṃ kalpayāmi, na bhūyo vanaṃ praviśāmi iti; sa tena tathā tathā pratilobhito māṃsapratyaṃśadvayena yathā pratipanno mārgam upadarśayan saṃprasthitaḥ; yāvad anupūrveṇa (a 462b) guhām anuprāptaḥ yatrāsau mahātmā ṛkṣas tiṣṭhati; tato nairghṛṇyam āsthāya akṛtajñatāṃ ca kathayati: eṣā guhā yatrāsau tiṣṭhati iti; tatas tena lubdhena paraprāṇoparodhinā guhāyām agnir dattaḥ; atha sa mahātmā ṛkṣo dhūmavyākulīkṛtamanā aśruparyākuleṣaṇo gāthāṃ bhāṣate: kasya kiṃ vyapanītaṃ me vasatā girigahvare /
phalamūlāmbubhakṣeṇa satveṣu hitabuddhinā //
idānīṃ kiṃ kariṣyāmi mṛtyukāla upasthite / karma tv anuprasartavyam iṣṭāniṣṭaṃ śarīriṇām //
ity uktvā kālagataḥ; tatas tair viśasyamāṃsasya bhāgān kṛtvā sa kṛtaghnapuruṣo 'bhihitaḥ: gṛhāṇa māṃsasya pratyaṃśadvayam iti; tena hastau prasāritau grahīṣyāmīti; pṛthivyāṃ nipatitau; tatas tena mṛgalubdhakena taṃ tathā viprakṛtaṃ dṛṣṭvā hā kaṣṭaṃ hā kaṣṭam ity uktvā svakān api pratyaṃśān parityajya prakrāntam; etad atyadbhutaṃ śrutvā mahājanakāyas tasmin pradeśe sannipatitaḥ; rājā brahmadattaḥ kutūhalajātas tatraiva gataḥ; tasmiṃś ca parvataikadeśe saṃghāramaḥ; tato rājā brahmadattas tasya carma gṛhītva vismayotphullalocanaḥ (sbv ii 106) etam arthaṃ bhikṣusaṃghāya nivedayāmīti taṃ saṃghārāmaṃ gataḥ; carma puṣkariṇyāṃ sthāpayitvā vṛddhānte niṣaṇṇaḥ saṃghasyaitam arthaṃ vistareṇa rocayati; tatra ca saṃghasthavira arhan; sa gāthayā rājñaḥ kathayati: naiṣa ṛkṣo mahārāja bodhisatva dyutiṃdharaḥ / pūjanīyas tribhir lokaiḥ tvayāpy eṣa narottama // iti rājā saṃlakṣayati: kartavyāsya pūjeti; bhikṣavaḥ kathayanti: deva bhadrakalpiko 'yaṃ bodhisatvaḥ; saṃvidhātavyāsya pūjā iti; tato rājā brahmadattaḥ sāntaḥpurakumārāmātyapaurajānapadaḥ sarvagandhakāṣṭhāny ādāya taṃ pradeśam abhigataḥ; sarvaṃ tan māṃsam asthi kalebaraṃ ca ekadhye kārayitvā kathayati: bhavantaḥ sarvagandhakāṣṭhaiś citāṃ citvā mahatā satkāreṇa dhyāpayata iti; tasmiṃś ca pradeśe mahān stūpaḥ pratiṣṭhāpitaḥ; chatradhvajapatākāś ca ropitāḥ; mahaś ca prasthāpitam -ed. pratisthāpitam-; yaiś ca tatra kārāḥ kṛtāḥ te sarve mokṣaparāyaṇāḥ saṃvṛttāḥ. kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau ṛkṣaḥ aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sāv akṛtajñaḥ puruṣaḥ eṣa evāsau devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; punar api yathaiṣa akṛtajña akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
another story of a bear of a poor man (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇāsyāṃ nagaryām anyatamo daridrapuruṣaḥ prativasati; sa kāṣṭhāni vikrīya jīvikāṃ kalpayati: so 'pareṇa samayena kālyam evotthāya paraśum ābhaṅgīm ādāya kāṣṭhārthī vanaṃ gataḥ; tatparvatapradeśe vividhataruṣaṇḍamaṇḍite nānāpuṣpaphalasamṛddhe aniyatarāśyavasthito bodhisatvaḥ ṛkṣeṣūpapannaḥ; yāvad asau kāṣṭhahārakaḥ kāṣṭhāni paryeṣamāṇaḥ anyatamasmin pradeśe vyāghreṇābhidrutaḥ; maraṇabhayabhīto daivāt taṃ (sbv ii 107) vṛkṣam abhirūḍho yasminvṛkṣe sa ṛkṣo bodhisatvas tiṣṭhati; sa taṃ dṛṣṭvā bhūyaḥ santrastaḥ; tena mahātmanā samāśvāsya utsaṅgena dhāritaḥ; sa ca vyāghra āhāragṛddhas taṃ vṛkṣatalaṃ naiva muñcati; kathayati (a 463a) ca: bho mahātmann ete manuṣyāḥ kṛṣṇaśirasaḥ akṛtajñāḥ bhavanti; pātayainaṃ; bhakṣayitvā gacchāmi iti; prāyaḥ śaraṇāgatavatsalā anya 'pi manuṣyāḥ; prāgeva bodhisatvāḥ; sa kathayati: mamāyaṃ śaraṇāgataḥ; nāham etaṃ pātayāmi iti; tathāpy asau vyāghraḥ māṃsaśoṇitābhilāṣī tiṣṭhaty eva; na tasmād viprakrāmati; athāsau ṛkṣas taṃ puruṣam āha: śrānto 'haṃ; tvaṃ tāvat tiṣṭha; ahaṃ viśramāmi iti; sa tasyotsaṅganiṣaṇṇaḥ śramakheditapariṣrāntaś ca middham avakrāntaḥ; sa vyāhgraḥ kathayati: bhoḥ puruṣa kiyantaṃ kālaṃ tvayātra sthātavyaṃ? pātayainaṃ; bhakṣayitvā gamiṣyāmi: iti; sa nirghṛṇahṛdayaḥ pāpakarmā tyaktaparalokaḥ saṃlakṣayati: śobhanam eṣa kathayati; kiyantaṃ kālaṃ mayātra sthātavyaṃ? pātayāmi iti; sa tena pātitaḥ; tena mahātmanā patatābhihitaṃ hā nai vā te hā kiṃ cit dus se mi ity uktvā patitaḥ; vyāghreṇānayena vyasanam āpāditaḥ; sa
tasya saṃdhāya bhāṣitaṃ śrutvā saṃlakṣayati: mamāyaṃ kenacit saṃvibhāgaṃ kartukāmaḥ, yenaivaṃ kathayati iti; tasya tṛṣṇāndhasya pralāpo lagnaḥ; kṣiptacittas tena tenānvāhiṇḍann evam āha: hā nai vā te hā kiṃ cit dus se mi iti; sa jñātibhir gṛhaṃ nītaḥ; pralapaty eva na santiṣṭhate; te vidyāmantradhāriṇo bhūtacikitsakān anyāṃś ca śramaṇabrāhmaṇān suhṛtsambandhibāndhavān pṛcchati; te bahudhā kathayanti; na kaścit cikitsāṃ karoti; tena khalu samayena vārāṇasyāṃ nātidūre āśramapade vividhataruṣaṇḍamaṇḍite puṣpaphalasalilasaṃpanne anekavihaganikūjite ṛṣiḥ paṃcābhijñaḥ prativasati; tasya puruṣasya jñātayas taṃ puruṣan ādāya tasya ṛṣeḥ sakāśaṃ gatāḥ pādayor nipatya kathayanti: maharṣe ayam asmākaṃ jñātiḥ; muhur muhur evaṃ pralapati; kim asya kartavyam iti; pāpakārī ayaṃ satvaḥ; anena durātmanā kṛtopakārī bodhisatvo vyāghrasya purastāt pātitaḥ; tena mahātmanā cintitam asmai dharmaṃ deśayāmi iti; so 'nena pātitaḥ; tasya patato bhrāntasya daśānāṃ ślokānām ekaikam akṣaraṃ pratibhātaṃ hā nai vā te hā kiṃ cit dus se mi iti; tasya ṛṣeḥ śiṣyaḥ (sbv ii 108) kathayati: upādhyāya kathayasva tāvat kīdṛśas te ślokāḥ iti; sa ṛṣir anupūrveṇa tān ślokān kathayitum ārabdhaḥ: hā kāṣṭaṃ bata loke 'smin adharmaḥ khalu dāruṇaḥ / asaty eṣu manuṣyeṣu hiṃsā mitreṣu vidyate //
1 //
naivāsane na śayane nāpi caiva ca caṅkrame / na kasyāṃcid avasthāyāṃ mitradruk sukham edhate // 2 //
vāṇī te karuṇārttena tatā yā caiva bhāṣitā / sā tvāṃ dahati durbuddhe khāṇḍavaṃ jvalitaṃ yathā // 3 //
tena hi tvaṃ pare loke 'nubhaviṣyasi vedanām // asātāṃ duḥkhasaṃsparśāṃ karma kṛtvā sudāruṇām // 4 // hā heti krandamānas tvaṃ raurave bhṛśadāruṇe / saṃprāpsyasi mahad duḥkhaṃ nihīnam adhamādhama // 5 //
kiṃ te na prakṛtaṃ karma raudrasyāśubhakarmaṇaḥ / asatyeṣu manuṣyeṣu hiṃsā mitreṣu vidyate // 6 //
cittaṃ pāpaṃ vyavasyanti dharmalopo (a 463b) hi dhāruṇaḥ / smara ṛkṣaṃ ca vyāghraṃ ca yat pāpaṃ prakṛtaṃ tvayā // 7 //
durbuddhe tvaṃ na jānīṣe yathā mitreṣu vartitum / hantāraṃ labhate hantā vairī vairāṇi paśyati // 8 //
sevitas tvaṃ ciraṃ kālaṃ prāpte vyāghramahābhaye / rakṣitaś ca śayānas tvaṃ tvayāsau kiṃ na rakṣitaḥ // 9 //
mitrabhedaṃ paraṃ garhyaṃ bruvate dharmavādinaḥ / kāyasya bhedād durbuddhe narakeṣūpapatsyate // 10 // iti kiṃ manyadhve bhikṣavo? yo 'sau ṛkṣaḥ aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau kṛtaghnaḥ satvaḥ eṣa evāsau devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; punar api yathaiṣa akṛtajña akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
the story of the king śibi (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo śibighoṣāyāṃ rājadhānyāṃ śibir nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ (sbv ii 109) cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; sa ca rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśayaḥ ātmahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgi nissaṅgaparityāgī mahati ca tyāge vartate; tasya nāsti kiṃcid adattam aparityaktaṃ yaduta śramaṇabrāhmaṇebhyaḥ kṛpaṇebhyo vaṇīpakebhyaḥ adhvagebhyaḥ yācanakebhyaḥ; yadbhūyasā tu glānebhyaḥ ācaritaṃ tasya rājñaḥ; kālyam evotthāya mātāpitarāv abhivādya glānāvalokyanaṃ kṛtvā arthādhikaraṇe niṣīdati; yāvad anyataraḥ puruṣo glānaḥ; sa sarvavaidyapratyākhyāto nirapekṣo jīvite maraṇābhimuktaḥ tena tenānvāhiṇḍamānaḥ śibighoṣāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ; tasmiṃś ca samaye rājā saṃprāpte vasantakālasamaye saṃpuṣpitaphaliteṣu pādapeṣu haṃsakrauñcamayūraśukākokilajīvañjīvonnādite vanaṣaṇḍe antaḥpuraparivṛtaḥ udyānabhūmiṃ saṃprasthitaḥ; sa ca vyādhitas tīvrarujopatāpasaṅjanitadaurmanasyo muhuḥ śvāsoparudhhyamānatanur aśruparyākulekaṇo daṇḍapāṇiḥ śanaiḥ śanai rājñaḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ; śiraḥpraṇāmaṃ kṛtvā kathayati: deva paritrāyasva mām asmād vyādheḥ; prayaccha jīvitam iti; tataḥ śibirājā karuṇadīnavilambitair akṣarair ucyamānas tadāturavacanaṃ śrutvā kāruṇyād ākampitahṛdayaḥ tatra eva pratinivṛttaḥ amātyān āmantrayate: āhūyantāṃ madviṣayanivāsino vaidyāḥ iti; tais sarve vaidyā āhūtāḥ; rājña upanītāḥ; tato rājā taṃ puruṣaṃ śabdayitvā kathayati: bhavantaḥ kurutāsya cikitsām iti; vaidyā vicāryaikamatena
kathayanti: deva yaḥ puruṣaḥ janmano na kasyacid ruṣitapūrvaḥ tasya rudhireṇa yavāgūṃ sādhayitvā yadi bhojyate, evam ayaṃ svasthībhavati; nānyathā iti; śrutvā rājā saṃlakṣayati: kiṃ mamānena evaṃvidhena jīvitena, rājyaiśvaryādhipatyena vā? īdṛśena yo 'haṃ pareṣāṃ duḥkhārtānāṃ na śaknomi śāntiṃ kartum iti; evaṃ vicintya rājā svasantatiṃ pratyavekṣitum ārabdhaḥ; tena dhātrī pṛṣṭā: amba asty ahaṃ kasyacid ruṣitapūrvaḥ? sā kathayati: deva yadā (a 464a) tvaṃ mamāṃsagatas tadā aham api na kasyacid ruṣitapūrvā; prāgeva tvam iti; tato mātuḥ sakāśam upasaṃkramya kathayati: putra yadā tvaṃ mama kukṣigatas tadā aham api na kasyacid ruṣitapūrvā, prāgeva tvam iti; rājā kathayati: idānīṃ saṃpannaṃ bhaiṣajyam iti; tena vaidyā uktāḥ: mama paṃcasu gātreṣu śirāṃ (sbv ii 110) muñcata iti; te kathayanti: deva na vayaṃ prākṛtapuruṣasyārthāya devasya kāye śastraṃ nipātayāmaḥ iti; kuśalā bhavanti bodhisatvās teṣu teṣu śilpasthānakarmasthāneṣu; tena svayam eva paṃcasu gātreṣu śirā muktā; rudhirasya karparaḥ pūrṇaḥ; tataḥ peyā sādhayitvā dattā; anuraktapaurajānapadaḥ sa rājā; antaḥpurakumārāmātyapaurajānapadā vikroṣṭum ārabdhāḥ; nānādeśābhyāgataś ca janakayo vivācayitum ārabdhaḥ: kathaṃ nāma ekasya prākṛtasatvasyārthāya iyantaḥ satvāḥ parityajyante? iti; tato rājñā sa janakāyaḥ samāśvāsitaḥ; tad anenopāyena ṣaṇ māsān paṃcasu gātreṣu śirā muktā; yavāgūṃ bhojitaḥ; rājñaḥ śibeḥ taccharīraṃ cālanīsadṛśaṃ saṃvṛttam; ojaḥ parihātum ārabdhaḥ; śuddhāvāsakāyikā devāḥ saṃlakṣayanti: yady evaṃ bhadrakalpiko
bodhisatvaḥ parihīyate, na śobhanaṃ; te tasya pratyaham oja upaharanti, yenāsau yāpayati; yadā tasya puruṣasya vyādhir upaśāntaḥ, tadā śibinā rājñā paṃcabhir grāmavaraiḥ saṃvibhaktaḥ, vārāṇasyāṃ pradhānasaṃmato jātaḥ; tadā sāmantakena śabdo visṛtaḥ; śibinā rājñā paṃcasu gātreṣu śirā muktā; svarudhireṇa glānasya iyantaṃ kālam upasthānaṃ kṛtaṃ; sa ca svasthīkṛtaḥ iti; tataḥ kutūhalajātaḥ satvā āgamya taṃ puruṣaṃ pṛcchanti: bhoḥ puruṣa satyaṃ tava kila śibinā rājñā iyantaṃ kālam upasthānaṃ kṛtam? iti; sa kathayati: kiṃ mamānena kṛtaṃ? duṣṭaśoṇitaṃ pṛthivyāṃ vā choryeta anyasya vā dīyeta, kim atra āścaryam iti; vaco 'vasānasamanantaram evāsya gṛhe agnir nipatitaḥ; yenāsya gṛhaṃ sarvaṃ ca svāpateyaṃ dagdhaṃ. kiṃ manyadhve bhikṣavo? yo 'sau śibī rājā aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau kṛtaghnaḥpuruṣaḥ eṣa evāsau devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; punar api yathaiṣa akṛtajña akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
the story of kalyāṇakārin (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'nyatamasyāṃ rājadhānyām anyatamo rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; so 'pareṇa samayena devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati; tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ (sbv ii 111) kālāntareṇa devī āpannasatvā saṃvṛttā; sā aṣṭānāṃ va nāvānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā; dārako jātaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaḥ chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭaḥ saṃgatabhrūs tuṅganāso (a 464b) sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ; janmani cāsya anekāni kalyāṇasahasrāṇi prādurbhūtāni; tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate; kiṃ bhavatu dārakasya nāma? iti; amātyāḥ kathayanti: devāsya janmani anekāni kalyāṇasahasrāṇi prādurbhūtāni; tasmād bhavatu dārakasya kalyāṇakārīti nāma iti; tasya kalyāṇakārīti nāmadheyaṃ vyavasthāpitaṃ; kalyāṇakārī dārakaḥ aṣṭābhyo dhātrībhyo 'nupradattaḥ; dvābhyām aṃśadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyāṃ; so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpirmaṇḍena anyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣair āśu vardhate hradastham iva paṅkajam; bhūyaḥ sa rājā devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati; tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ devī āpannasatvā saṃvṛttā; sā aṣṭānāṃ va nāvānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā; dārako jātaḥ; tasyāpi janmani akalyāṇasahasrāṇi prādurbhūtāni; tasya akalyāṇakārīti nāmadheyaṃ vyavasthāpitaṃ; so 'pi unnīto mahān saṃvṛttaḥ; kalyāṇakārī kumāro
maitryātmakaḥ kāruṇikaḥ sarvasatveṣu dayāvān dānarucir dānābhirataḥ; sa śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavaṇīpakayācanakebhyo dānaṃ dadāti; sa pitrā ucyate: putra mā tvaṃ satataṃ dānam anuprayaccha; kuto 'smākam etāvad dhanajātaṃ bhaviṣyati yannv aham anvaham evaṃ dāsyāmīti; dharmatā hy eṣā dātur dānapater yad bahujanasya priyo bhavati manāpaś ca; digvidikṣu cāsya udāraḥ kalyāṇakīrtiśabdaśloko 'bhyudgacchati; tasyānyatareṇa bhūmyantareṇa rājñā guṇamāhātmyaṃ śrutvā duhitā dattā; rājñā mahatā śrīsamudāyena pratīṣṭā; kalyāṇakārī kathayati: na tāvad ahaṃ bhāryopādānaṃ karomi, yāvan na dhanopārjanaṃ kṛtaṃ; tad anujñātum ārhasi tāta, mahāsamudram avatarāmi iti; sa kathayati: evaṃ kuruṣva iti; sa paṇyam ādāya mahāsamudraṃ saṃprasthitaḥ; so 'sya bhrātā akalyāṇakārī saṃlakṣayati: ayaṃ bahujanasya priyo manāpaś ca; yadi mahāsamudrāt samṛddhayānapātro 'bhyāgacchati bhūyasā bahujanapriyo bhavati (sbv ii 112) manāpaś ca; sthānam etad vidyate yat tiṣṭhata eva pituḥ rājyaiśvaryādhipatyaṃ kārayati; sarvathā kim atra prāptakālam? aham apy anena sākam avatarāmi: atraivainaṃ jīvitād vyaparopayiṣyāmi; evaṃ mamākāmasyāpi yauvarājyābhiṣekaḥ; iti viditvā pituḥ sakāśam upasaṃkramya kathayati: deva kalyāṇakārī mahāsamudraṃ saṃprasthitaḥ; aham api tena sārdhaṃ gacchāmi iti;sa kathayati evaṃ kuruṣveti; tataḥ kalyāṇakāriṇā sve 'dhiṣṭhāne ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritaṃ; śṛṇvantu bhavanto nagaranivāsino vaṇijaḥ; kalyāṇakārī kumāro mahāsamudraṃ saṃprasthitaḥ; yo yuṣmākam utsahate kalyāṇakāriṇā sārthavāhena sārdham aśulkena
agulmena atarapaṇyena mahāsamudram avatartuṃ (a 465a) mahāsamudragamanīyaṃ paṇyaṃ samudānayatu iti; anekair vaṇikchatair mahāsamudragamanīyaṃ paṇyaṃ samudānītaṃ; tataḥ kalyāṇakārī sārthavāhaḥ akalyāṇakāriṇā bhrātrā sārdhaṃ kṛtakutūhalamaṅgalasvastyayanaḥ anekavaṇikśataparivāraḥ śakaṭair bhārair mūṭaiḥ piṭakaiḥ uṣṭrair gobhir gardabhaiḥ prabhūtaṃ mahāsamudragamanīyaṃ paṇyam ādāya saṃprasthitaḥ; so 'nupūrveṇa grāmanigamarājarāṣṭradhānīṣu paṭṭanāny avalokya samudratīram anuprāptaḥ; sa paṃcabhiḥ purāṇaśatair vahanaṃ kṛtvā paṃca pauruṣeyān gṛhītvā āhārakaṃ nirhārakaṃ nāvikaṃ kaivartaṃ karṇadhāraṃ ca trir ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kṛtvā mahāsamudram avatīrṇaḥ; saṃprasthite vahane bhrātur akalyāṇakāriṇaḥ kathayati: mahāsamudramadhyagatānāṃ yadi tad vahanaṃ vipadyeta, mama gale lageḥ; mā kāhalībhaviṣyasi iti; sa kathayati: śobhanam evaṃ bhavatu iti; yāvat tad vahanam anuguṇena vāyunā ratnadvīpam anuprāptaṃ; karṇadhāraḥ kathayati: śṛṇvantu bhavanto jambūdvīpakā vaṇijaḥ; yo 'sau śrūyate ratnadvīpo nāma vajravaiḍūryendranīlamarakatādīnāṃ ratnānām ākaraḥ iti tam anuprāptāḥ sma; yatheṣṭaṃ ratnasaṅgrahaṃ kuruta iti; tatas taiḥ pramuditamanobhiḥ upaparīkṣya, tad vahanaṃ ratnānāṃ pūritaṃ (sbv ii 113) tadyathā tilataṇḍulakolakutthānāṃ; nipuṇā bhavanti bodhisatvāḥ kuśalaś ca; kalyāṇakāriṇā kumāreṇa mahārhāṇi ratnāni kaṭyām upanibaddhāni; yāvat tad vahanaṃ viparivṛttaṃ; tīrasya nātidūre makareṇa matsyajātena anayena vyasanam āpāditaṃ; tataḥ akalyāṇakārī kalyāṇakāriṇo gale lagnaḥ; sa tena mahatā yatnena
uttāritaḥ; sa tāvat kṛtapariṣramo middham avakrāntaḥ; tasya parivartamānasya akalyāṇakāriṇā kaṭyupanibaddhāni ratnāni dṛṣṭāni; sa saṃlakṣayati: ayaṃ nāma ratnāni gṛhītvā gamiṣyati; ahaṃ riktapāṇir gamiṣyāmi; iti viditvā tena tasya gāḍhamiddhāvaṣṭabdhasya tāni ratnāny apahṛtāni; kaṇṭakaiś ca akṣiṇī utpāṭite; sa tam andhaṃ samudratīre chorayitvā prakrāntaḥ; daivāt gopālakā gāś cārayantas taṃ pradeśam anuprāptāḥ; tair asau dṛṣṭaḥ pṛṣṭaś ca: bhoḥ puruṣa kas tvam īdṛśaḥ iti; tena yathāvṛtaṃ samākhyātaṃ; śrutvā teṣāṃ kāruṇyam utpannaṃ; tair asau pālabandhor gṛhe nītaḥ; sa tena viṇām āśrāvayitum ārabdhaḥ; tasya pālabandhor bhāryā yauvanamadākṣepāt vīṇāsvanaṃ śrutvā taṃ prārthayituṃ pravṛttā; sa kṛtaghnaceṣṭitam anusmṛtya karṇau pidhāyāvasthito nādhivāsayati; kāmādhyavasitānāṃ nāsti kiṃcid akaraṇīyam iti tayā svāmi vigrāhitaḥ: mām ayam andhaḥ puruṣaḥ prārthayati iti; (a 465b) īdṛśānāṃ tvaṃ saṃgrahaṃ karoṣi iti; pratikruṣṭam etad vairāṇāṃ yaduta strīvairaṃ; sa saṃlakṣayati: kṛtanigraho 'yaṃ; nāsti kiṃcid asya karaṇīyam ṛte nirvāsanād iti; sa tena gṛhān nirvāsitaḥ rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu vīṇayā jīvikāṃ kalpayati; tasya pitā kālagataḥ; bhrātā asya akalyāṇakārī rājyaiśvaryādhipatye pratiṣṭhitaḥ; so 'py anupūrveṇa sīmāntarasya rājño nagaram anuprāptaḥ yenāsya pūrvaṃ duhitā dattā; sā ca mahatī saṃvṛttā; tasyā nānādeśanivāsino rājaputrāḥ purohitaputrāś ca varakā āgacchanti; sāpi tātenocyate: putri yasya tvaṃ dattā sa kalyāṇakārī kumāro mahāsamudraṃ (sbv ii 114) gataḥ; tatraiva ca
anayena vyasanam āpannaḥ; tava cedānīṃ yācakā āgacchanti; yasyaiva tvāṃ na dāsyāmi sa visukho bhaviṣyati; katham atra pratipattavyam? iti; sā kathayati: tāta yady evaṃ nagaraśobhāṃ kāraya; ahaṃ svayaṃvarāya avatarāmi iti; rājā kathayati: putri evaṃ kuruṣva iti; tato nānādeśeṣu nānādhiṣṭhāneṣu svayaṃvaraṇaṃ śrāvitaṃ; tac ca nagaram apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpitaṃ candanavāripariṣiktaṃ surabhidhūpaghaṭikopanibaddham ucchritadhvajapatākam āmuktapaṭṭadāmakalāpaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaṃ ramaṇīyaṃ devānām iva nandanavanodyānaṃ; ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ ca kāritaṃ: śṛṇvantu bhavato nagaranivāsinaḥ paurā, nānādeśābhyāgataś ca janakāyaḥ; śvo rājakumārī svayaṃvarāya avatariṣyati; tad yuṣmābhir yathāvibhavena sannipatitavyam iti; tataḥ prabhātāyāṃ rajanyāṃ sā rājakumārī nānālaṃkāravibhūṣitā anekakumārīparivṛttā vanadevateva kusumitavanamadhye atīva vibhrājamānā mahatā śrīsamudāyena madhye nagarasya anekeṣu prāṇiśatasahasreṣu sannipatiteṣu svayaṃvarāya avatīrṇā; sa kalyāṇakārī anyatamasmin pradeśe vīṇām āśrāvayaṃs tiṣṭhati; karmāṇy eva satvānāṃ parasparaṃ saṃyojakāni; balavad api hetubalaṃ pratyabalam apekṣata iti; tataḥ sā rājakumārī vīṇāsvanāvarjitahṛdayā vīṇāvādake kalyāṇakāriṇy ākṣiptā; tayā tasya sragdāma kṣiptam: eṣa mama svāmī iti; janakāyo durmanāḥ saṃvṛttaḥ; kecid vegam asahamānāḥ avadhyātum ārabdhāḥ: kathaṃ nāma nānādeśābhyāgatān rājāmātyapurohitaputrān anyāṃś ca nagaranivāsinaḥ pradhānapuruṣān pratyākhyāya rājakumāryā evaṃrūpayauvanakalāsaṃpadyuktayā andhalakaḥ svāmī vṛtaḥ
iti; pauruṣeyair daurmanasyavimukhai rājño niveditaṃ; deva kumāryā svayaṃvarāvatīrṇayā svāmī vṛtaḥ iti; rājā kathayati: kīdṛśaḥ? deva andhalakaḥ; so 'pi śrutvā durmanāḥ saṃvṛttaḥ; tatas tena sā āhūyoktā; putri saṃvidyante rājāno dhaninaḥ śreṣṭhinaḥ sārthavāhāḥ amātyaputrāḥ purohitaputrāś (a 466a) ca rūpayauvanavibhavasaṃpannāḥ; kasmāt tvayā evaṃvidhaḥ svāmī vṛtaḥ? iti; sā kathayati: tāta sa eva me rocate iti; rājā kathayati: yady evaṃ kimarthaṃ tiṣṭhasi iti; sā tasya sakāśam upasaṃkrāntā kathayati: tvaṃ mayā svāmī (sbv ii 115) vṛtaḥ iti; na te śobhanaṃ kṛtaṃ; kiṃ tvaṃ cintayasi? eṣo 'ndhalakaḥ; ahaṃ parapuruṣaiḥ sārdhaṃ paricārayiṣyāmi it: sā kathayati: nāham evaṃvidhasya karmaṇaḥ kāriṇī iti; sa kathayati: kathaṃ jñāyate? sā satyopayācanaṃ kartum ārabdhā: yena satyena satyavacanena tasya kalyāṇakāriṇo rājakumārasya tava cāntike rāgaḥ samutpannaḥ, nānyasya kasyacit, anena satyena satyavacanena tavaikam akṣi yathāpaurāṇaṃ syād iti; satyādhiṣṭhānasamanantaram eva tasyaikaṃ cakṣuḥ yathāpaurāṇaṃ saṃvṛttaṃ: sa kathayati: sa evāhaṃ kalyāṇakārī; akalyāṇakāriṇā bhrātrā etāṃ daśāṃ nītaḥ; sā kathayati: kathaṃ jñāyate tvam evāsau kalyāṇakārī iti; so 'pi satyopayācanaṃ kartum ārabdhaḥ: yena satyena satyavacanena tasya mamākṣiṇī samutpāṭayato 'ntike īṣad api na praduṣṭaṃ cittaṃ me, anena satyena satyavacanena mama dvitīyam akṣi yathāpaurāṇaṃ bhaved iti; tasya saha satyayācanayā dvitīyam akṣi yathāpaurāṇaṃ saṃvṛttaṃ; tataḥ sā rājakumārī kalyāṇakāriṇam avikalendriyam ādāya rājñaḥ sakāśaṃ
gatā kathayati: tāta eṣa evāsau kalyāṇakārī iti; rājā na śraddhatte; tena yathāvṛttam ārocitaṃ; rājā paraṃ vismayam āpannaḥ; tatas tenāsau duhitā mahatā śrīsamudāyena pariṇītā; sa ca kalyāṇakārī mahatā balasamudāyena tannagaraṃ gatvā akalyāṇakāriṇaṃ cyāvayitvā pitṛke rājye pratiṣṭhāpitaḥ. kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau kalyāṇakārī aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau akalyṇakārī eṣa eva sa devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; punar apy eṣa yathā akṛtajña akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
the story of viśākha (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvam anyatamasyāṃ rājadhānyām anyatamo rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; sa devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati; tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kramaśaś catvāraḥ putrā jātāḥ, śākhaḥ praśākhaḥ anuśākhaḥ viśākhaś ca; te unnītā vardhitā mahāntaḥ saṃvṛttāḥ; bhūmyantarāṇāṃ ca rājñāṃ duhitṛbhiḥ pariṇītāḥ; te rājño vikartum ārabdhāḥ; tato rājñā nirvāsitāḥ svakasvakā (sbv ii 116) patnīr ādāya nirgatāḥ; yāvat kāntāramārgaṃ pratipannāḥ; teṣāṃ pathyadanaṃ parikṣīṇaṃ; taiḥ parasparaṃkriyākāraḥ kṛtaḥ: ekaikāṃ striyaṃ jīvitād vyaparopya tanmāṃsena kāntāramārgān nistarema iti; viśākhaḥ (a 466b) saṃlakṣayati: kāmaṃ svaprāṇavināśo, na tu paraprāṇoparodhaḥ; kim atra prāptakālaṃ bhāryām ādāya niṣpalāyeya iti; sa bhāryām ādāya niṣpalāyitaḥ; sāsya bhāryā annapānaviyogān mārgaśramakhedāc ca kāhalībhūtā kathayati: āryaputra prāṇair viyokṣye iti; viśākhaḥ saṃlakṣayati: mayā rākṣasamadhyāt paritrātā; idānīṃ yadi mariṣyati, na śobhanam iti; tena ūrumāṃsaṃ chitvā tasyā bhakṣaṇāya dattaṃ; bāhubhyāṃ ca śire muktvā rudhiraṃ pāyitā; so 'nupūrveṇa tām ādāya anyatamaṃ parvatam upasṛptaḥ; tatra ca mūlaphalair yāpayati; tasya ca parvatasya sannikṛṣṭe nadī vahati; tasyāṃ puruṣaḥ śatruṇā hastapādavikalaḥ kṛtvā pravāhitaḥ; sa srotasāpahriyamāṇaḥ ārtasvaraṃ krandati; viśākhaś cānyatamasmin pradeśe mūlāny utpāṭayati; tenāsau puruṣavirāvaḥ śrutaḥ; sa karuṇāmreḍitacittasantatiḥ parvatam abhiruhya samantād vyavalokayitum ārabdhaḥ; yāvat
paśyati taṃ puruṣam uhyamānaṃ; sa laghu laghv eva parvatād avatīrya nadīm abhyavagāhya taṃ puruṣaṃ pṛṣṭham abhirohya nadīm uttīrya tīre sthāpayitvā taṃ duḥkhasantāpitahṛdayaḥ kathayati: vatsa kim idam iti; tena yathāvṛttaṃ samākhyātaṃ; tatas tenāsau samāśvāsitaḥ; mūlaphalaiś ca santarpya patnyāḥ samarpitaḥ; tayā tasyopasthānaṃ kṛtaṃ; sā tasyopasthānaṃ kurvatī praṇayasaumukhyā muhur muhur upasaṃkramya vividhābhiḥ kathābhir upatiṣṭhati; dharmatā hy eṣā prakṛtyā mandarāgiṇo bhavanti bodhisatvāḥ; viśākhas tayā sārdhaṃ kadācit paricārayati kadācin na paricārayati; bodhisatvānubhāvena ca tāni kandamūlaphalāni atīva vīryavanti; tāny asau paribhuṃjānā kleśaprābalyāt taṃ hastapādavikalaṃ prārthayitum ārabdhā; sa na saṃpratipadyate; kathayati ca: ahaṃ tāvad idānīṃ gatapratyāgataprāṇaḥ kathaṃcij jīvitaḥ; yadi punar īdṛśaṃ karomi sthānam etad vidyate yad ayaṃ tava bhartā māṃ sarveṇa sarvaṃ jīvitād vyaparopayati iti; sa bhūyo bhūyas tayā prārthyate; durjayāḥ kleśāḥ; sā tayā sārdhaṃ vipratipannaḥ; sā tena sārdham ānandasaumanasyād eva atīva saṃraktā preṣyamāṇāpi tatsakāśān na gacchati; sa saṃlakṣayati: yathaiveyam (sbv ii 117) adhyavasitā, pratikruṣṭam etad vairāṇāṃ yaduta strīvairam: idānīm ahaṃ naṣṭaḥ; tena tayā sārdhaṃ saṃjalpaḥ kṛtaḥ; ayaṃ tava svāmī yadi jānīte āvayoḥ saṃprayogaṃ niyataṃ tava anarthaṃ karoti, māṃ ca jīvitād vyaparopayati iti; sā saṃlakṣayati: śobhanam ayaṃ kathayati; upāyasaṃvidhānaṃ kartavyam iti; asitapaṇḍito mātṛgrāmaḥ; sā śiro vastreṇa veṣṭayitvā parvataśilāyāṃ
niṣadyāvasthitā; yāvan mūlaphalāny ādāya viśākha āgataḥ; paśyati tāṃ tathā viprakṛtāṃ; tataḥ pṛcchati: bhadre kim etad iti; sā kathayati: āryaputra śirorujā me 'tīva bādhate iti; viśākhaḥ kathayati: kimatra kartavyam iti; tayā pāṣāṇabhedakaḥ parvataprāgbhāre dṛṣṭaḥ iti sā (a 467a) kathayati: āryaputra pūrvam apy eṣā śirorujā āsid vaidyena pāṣāṇabhedako vyapadiṣṭaḥ; tena svasthīkṛtā iti; viśākhaḥ kathayati: pāśāṇabhedakaṃ samanveṣāmi iti; sā kathayati: āryaputra eṣa parvataprāgbhāre dṛśyate; ahaṃ tvāṃ rajvā dhārayāmi; tvam utpāṭaya iti; ṛjuko 'sau mahātmā tasyāḥ śāṭhyaṃ na vetti; sa pratipannaḥ: evaṃ bhavatu dhāraya utpāṭayāmi iti; sa tayā rajvā osāritaḥ; tena caikena pāṇinā rajjur muktā; tayā ca muktā; nadyāṃ patitaḥ; dīrghāyuḥ sa satvaḥ; rājyasukhaṃ ca pratyanubhavitavyaṃ; na mṛtaḥ; srotasā uhyamānaḥ anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ; tatra ca rājā aputraḥ kālagataḥ; amātyāḥ sapaurajānapadāḥ sarve sannipatya vicārayanti: bhavanto rājā kālagataḥ; kam idānīṃ rājye pratiṣṭhāpayāmaḥ iti; tair lakṣaṇajñāḥ puruṣāḥ prayuktāḥ: bhavantaḥ samanveṣata; yaḥ puṇyamaheśākhyaḥ satvaḥ taṃ rājye pratiṣṭhāpayāmaḥ iti; te samnatataḥ samanveṣitum ārabdhāḥ; na praṇaśyanti karmāṇy api kalpaśatair api /
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām //
viśākhaḥ pratyupasthitavipākatvād rājyasaṃvartanīyasya karmaṇaḥ nadīm uttīrya ekasmin pradeśe niṣaṇṇaḥ; bodhisatvānubhāvena sa pradeśo 'laṅkṛtaḥ ivāvasthitaḥ; yāval lakṣaṇaparīkṣakāḥ puruṣāḥ taṃ (sbv ii 118) pradeśam āgatāḥ paśyanti taṃ mahātmānaṃ rājyalakṣaṇasaṃpannaṃ; te pramuditamanasaḥ amātyānāṃ sakāśaṃ gatāḥ kathayanti: samanveṣitaḥ asmābhiḥ puṇyamaheśākhyaḥ satvo yo rājyam arhati iti; tatas tair amātyair mārgaśobhāṃ nagaraśobhāṃ ca kṛtvā mahatā śrīsamudāyena nagaraṃ praveśya divasatithimuhūrtanakṣatrānupūrvyā rājye 'bhiṣiktaḥ; tasya devī nāstīti amātyāḥ purohitāḥ bhūmyantararājānaḥ anye ca dhaninaḥ śreṣṭhinaḥ sārthavāhāḥ svakasvakā duhitṝn sarvālaṅkāravibhūṣitāḥ ādāya tannagaram āgatāḥ rājā pariṇeṣyatīti; sa rājā striyā vipralabdho na pratipadyate; amātyāḥ kathayanti: deva antaḥpurakumārāmātyapaurajānapadāḥ dhanino rājāno bhavanti; antaḥpuram upasthāpyatāṃ; nānādeśanivāsinaḥ pradhānapuruṣāḥ bhūmyantarāś ca rājānaḥ itastyāś ca pradhānapuruṣāḥ kanyāḥ sajjīkṛtya vyavasthitāḥ; abhimukhībhavatu iti; tathāpy asau na pratipadyate; sa bhūyasā ca striyo jugupsate; puṇyānubhāvāt satvānām upabhogā vīryavanto bhavanti saṃpadyante ca; yadā bodhisatvas tasmāt parvatāt kṛtaghnastriyā muktas tadā tasmin parvate mūlaphalāni tanūbhūtāni; nirvīryāṇi ca saṃvṛttāni; tataḥ sā strī durbhikṣākālamṛtyubhayabhītā taṃ hastapādavikalaṃ puruṣaṃ skandhe āropya grāmāntaṃ samavasṛtā; rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu bhikṣām aṭati; pṛṣṭā ca kathayati ahaṃ pativrateti; asti caiṣa lokadharmo yā strī
pativratā sā loke pūjyate; sā yatra praviśati tatra bhikṣāṃ labhate; yāvad asāv anupūrveṇa tāṃ rājadhānīm anuprāptā; śrutvā lokaḥ (a 467b) paraṃ vismayam āpannaḥ; kecit kutūhalajātāḥ tāṃ draṣṭuṃ bahir nirgatāḥ; nagaranivāsinā janakāyenāvatāro labdhaḥ; te 'vadhyāyanti kṣipanti vivācayanti: bhavantaḥ ayaṃ rājā sarvāḥ striyo jugupsate; na paśyatīmāṃ satīṃ pativratāṃ hastapādavikalaṃ puruṣaṃ skandhenādāya paribhramatīm iti; sa vṛttāntaḥ purohitena rājño niveditaḥ; rājñā ca saṃlakṣitaṃ; sa kathayati: āhūyatāṃ sā strī paśyāmi iti; sā āhūtā, rājñā dṛṣṭā; vipuṣpitaṃ gāthā coktā: bhakṣayitvorumāṃsāni pītvā ca mama śoṇitam /
skandhena vahase ruṇḍam idānīṃ tvaṃ pativratā //
pātayitvā prapāte māṃ śilodbhedasya kāraṇāt / (sbv ii 119) skandhena vahase ruṇḍam idānīṃ tvaṃ pativratā // iti kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau rājakumāraḥ aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yāsav bhāryā eṣa eva sa devadattas tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; punar apy yathaiṣa akṛtajña akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
the story of viśvantara (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo viśvapuryāṃ rājadhānyām viśvāmitro nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamarataskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannaṃ; dhārmiko dharmarājo dharmeṇa rājyaṃ kārayati; sa ca rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśayaḥ ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ; so 'pareṇa samayena devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati; tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa patnī āpannasatvā saṃvṛttā; sā aṣṭānāṃ va nāvānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā; dārako jātaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaḥ chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭaḥ saṃgatabhrūs tuṅganāsaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ; tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate; kiṃ bhavatu dārakasya nāma? iti; jñātaya ūcuḥ; ayaṃ dārako viśvāmitrasya rājñaḥ putraḥ; tasmād bhavatu dārakasya viśvantara iti nāma iti; viśvantaro dārakaḥ aṣṭābhyo dhātrībhyo 'nupradattaḥ; dvābhyām aṃśadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikadhātrībhyāṃ; so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpirmaṇḍena anyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣair āśu vardhate hradastham iva paṅkajam; sa yadā mahān saṃvṛttaḥ tadā lipyām upanyastaḥ saṅkhyāyāṃ gaṇanāyāṃ mudrāyāṃ; yāni tāni rājñāṃ kṣatriyāṇāṃ mūrdhābhiṣiktānāṃ (a 468a) janapadaiśvaryasthāmavīryam anuprāptānāṃ mahāntaṃ pṛthivīmaṇḍalam abhinirjitya adhyāvasatāṃ (sbv ii 120)
pṛthag bhavanti śilpasthānakarmasthānāni tadyathā hastigrīvāyām aśvapṛṣṭhe rathe tsarau dhanuṣi apayāne niryāṇe aṃkuśagrahe pāśagrahe tomaragrahe chedye bhedye vedhye muṣṭibandhe pādabandhe śikhābandhe dūravedhe śabdavedhe marmavedhe akṣūṇavedhe dṛḍhaprahāritāyāṃ pañcasu sthāneṣu kṛtāvī saṃvṛttaḥ; viśvantaraḥ kumāro śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśayaḥ ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca mahati tyāge vartate; tasya pradānavistaram upaśrutya yojanaśatād api arthinaḥ abhyāgacchanti; sarvāṃś ca paripūrṇamanorathān preṣayati atha kadācit bodhisatvo maṇikanakarajatavajravaiḍūryamusāragalvārkendranīlavidyotitaṃ candanavarasārapariṇāmitaṃ siṃhavyāghradvīpicarmapariṇaddhaṃ pavanabalasamajavaiḥ kanakarajatamaṇighaṇṭikāvighūrṇitaravaiḥ caturbhis turagair yuktaṃ syandanavaram abhiruhya nagarād udyānābhimukho niryayau; atha kecid viprā vedavedāṅgavido viśvantaram abhigamyocuḥ; jayatu bhavān kṣatriyakumāraḥ iti; āha ca sarveṣu khalu lokeṣu viśrutaḥ sarvado bhavān /
ratham etad dvijātibhyo dānaṃ tvaṃ dātum arhasi //
ity evam ukto viśvantaro bodhisatvaḥ laghu laghv eva tasmād rathād avatīrya hṛṣṭatuṣṭapramuditahṛdayas tebhyo dvijātibhyas taṃ rathavaram upadarśayann uvāca yathā mayā rathas tyakto viprebhyaḥ parayā mudā / tathāhaṃ tribhavaṃ tyaktvā spṛśeyaṃ bodhim uttamām // (sbv ii 121) iti; so 'pareṇa samayena kundakumudahimarajatasitābhravarṇaṃ saptasujātasupratiṣṭhitacaraṇatalamairāvaṇavilāsagāminaṃ paramasvābhāvyalakṣaṇālaṅkṛtapuṇyanidarśanaṃ rājavardhanaṃ nāma gajavaram abhiruhya parituṣṭabhṛtyamitrasevakānuyātrikaiḥ candra iva nakṣatragaṇaiḥ parivṛtaḥ saṃprāpte vasantakālasamaye saṃpuṣpiteṣu pādapeṣu haṃsakrauñcamayūraśukaśārikākokilajīvañjīvavakanirghoṣite vanaṣaṇḍe udyānabhūmiṃ niryayau; atha kecit pratyarthikaprayuktā viprās tvaritatvaritaṃ viśvantaraṃ kumāram abhigamya ūcuḥ: jayatu bhavān kṣatriyakumāraḥ iti; āha ca sadaityāmaralokeṣu viśrutaḥ sarvado bhavān / dātum etaṃ gajavaram asmabhyas tvam ihārhasi // iti evam uktaś ca bodhisatvas tasmād api gajavarāl laghu laghv eva avatīrya hṛṣṭatuṣṭapramuditamanās tebhyas taṃ gajavaram upadarśayann uvāca yathā mayā gajas tyakto viprebhyaḥ parayā mudā / tathāhaṃ tribhavaṃ tyaktvā spṛśeyaṃ bodhim uttamām //
śuśrāva ca rājā viśvāmitraḥ: putreṇa ca tebhyo viśvantareṇa rājyavardhano nāma gajavaraḥ pratyarthikaprayuktebhyo dattaḥ iti; (a 468b) śrutvā ca punaḥ rājñā visvāmitreṇa kopakupitena viśvantaraḥ kumāraḥ āhūyoktaḥ: gaccha kumāra na te madviṣaye vastavyam iti; tato viśvantaraḥ kumāraḥ pitrā parityaktaḥ cintayāmāsa: bodhāya mayā kṛtavyavasāyena sarvalokānugrahārthaṃ baddhasannāhena gajo 'sau tyaktaḥ tad gṛhe vartamānena dānaṃ deyaṃ yathābalam / tapovanaṃ vā saṃśritya kartavyo niyamaḥ paraḥ //
tad ahaṃ gṛham utsṛjya prayāsyāmi tapovanam / vaktuṃ na tūtsahe vākyaṃ na dāsyāmīti yācitaḥ // iti
athaivaṃ kṛtamatir bodhisatvo bhāryāyā mādryāḥ sakāśam abhigamya etad vistareṇa nivedayāmāsa; tataḥ sā mādrī sahaśravaṇād eva (sbv ii 122) priyaviprayogāśaṅkitahṛdayā kṛtakarapuṭā bodhisatvam uvāca: āryaputra yady evam aham api tapovanaṃ yāsyāmi iti; na śakyaṃ mayā āryaputraviyuktayā muhūrtam api prāṇān dhārayituṃ; kutaḥ gaganam iva candrahīnaṃ sasyavihīnā bhaved yathā pṛthivī / nalinīva jalavihīnā bhartṛvihīnā bhavet tathā nārī // iti bodhisatva uvāca: avaśyam āvayor ante viyogena bhavitavyam, eṣa lokasvabhāvaḥ; tvaṃ ca pravarānnapānaśayanāsanasaṃvasanopacitā paramasukumāraśarīrā; tapovane ca tṛṇaparṇopacitāyāṃ bhūmau svaptavyaṃ; mūlaphalāni cāhāraḥ; darbhopalakaṇṭakacitāyāṃ mahyāṃ vicaritavyam; abhīkṣṇam upavāsam upavasitavyaṃ; sarvajanasyātmā upadarśayitavyaḥ; sarvaprayatnenātithayaḥ pūjayitavyāḥ; tatrāpi ca mayā avaśyaṃ yathāśaktyā dānaṃ deyaṃ; tatra bhavatyā na kiṃcid anutāpaḥ karaṇīyaḥ; tat punar api tāvat saṃpradhāryatām iti; mādrī kathayati: āryaputra yathāśaktyā aham āryaputram anuvartiṣye iti; bodhisatvaḥ kathayati: yady evaṃ smartavyā te iyaṃ pratijñā iti; tato bodhisatvaḥ pitaram upagamya mūrdhnā ca praṇipatyovāca kṣamasva yat tāta mayāparāddhaṃ gajapradānaṃ prati pārthivendra / eṣa prayāsyāmi purād araṇyaṃ kośakṣayo mā nṛpate tavābhūt // iti tataḥ putraviyogaviklavo rājā baṣpoparudhyamānagadgadakaṇṭha uvāca: putra tiṣṭha nivartyatāṃ dānān matir iti; bodhisatva uvāca apy eva parivarteta dharā sadharaṇīdharā / pradānān na tv ahaṃ cittaṃ nivarteya mahīpate //
ity uktvā prakrāntaḥ; tataḥ putraduhitṛkalatrasahitaḥ śokotkaṇṭhaḥ paurajānapadasahasrair anugamyamānaḥ tasmān nagarān nirjagāma; kaścit puruṣaḥ taṃ rudanaparidevitaśabdaṃ śrutvā mahājanakāyaṃ ca nagaradvāreṇa nirgacchantaṃ dṛṣṭvā anyataraṃ puruṣam uvāca: bhoḥ puruṣa kiṃkṛto 'yaṃ mahājanasya ruditaśabdaḥ iti; sa uvāca: kiṃ bhavān na jānīte (sbv ii 123) asmāt purān nṛpatinā svasutaḥ sudaṃṣṭro nirvāsyate sthiradhṛtir nirataḥ pradāne / taṃ prasthitaṃ vanam upetya saputradāraṃ paurāḥ sametya subhṛśaṃ karuṇaṃ rudanti // iti tato bodhisatvas tasmān nagarān nirgatān paurān yathānyāyyam abhigamyovāca: nivartantu bhavantaḥ; suciram api hi priyasaṃyogo bhūtvā avaśyam evānte (a 469a) viprayogāvasānaḥ; vāsavṛkṣo 'dhvapratiśrayabhūto hi bandhujanasaṃyogaḥ; avaśyabhāvī priyaviprayogaḥ; kutaḥ sarveṣu lokeṣv avaśasya jantoḥ priyair viyogo bhavantīti matvā / kāryā bhavadbhir bhuvi sarvayatnaiḥ sthirāprakampyā ca śamāya buddhiḥ // iti atha triṃśadyojanātikrāntaṃ bodhisatvam avekṣya anyatamo brāhmaṇaḥ abhigamyovāca: bhoḥ kṣatriyakumāra itas triṃśanmātrair adhiṣṭhānaṃ; tato 'haṃ bhavato guṇaśravaṇād āgataḥ; tad arhati bhavān anena rathavareṇa me saphalaṃ śramaṃ kartum iti; tato mādrī saṃjātāmarṣā niṣṭhurābhidhānena taṃ brāhmaṇam uvāca aho dvijasyāsya sudāruṇā matir vane 'pi yo 'bhyarthayate nṛpātmajam / na nāma kāruṇyam ihāsya jāyate narendraputre nṛpatiśriyā cyute //
iti bodhisatva uvāca: na khalu na khalu bhavatyā brāhmaṇaḥ paribhāṣaṇīyaḥ; kutaḥ yady ete na bhaveyur artharucayo mādri pratigrāhakāḥ bodhiṃ kaḥ samavāpnuyād bhuvi naraḥ sarvapradānād ṛte / ṣaḍbhiḥ pāramitābhir uttamaguṇāḥ saṃbodhisatvāḥ sadā dānādyābhir avāpnuvanti niyataṃ sarvajñatām uttamām // iti tato bodhisatvas tam apy aśvarathaṃ pareṇa harṣeṇa tasmai brāhmaṇāya datvā uvāca anena mātsaryamalapravāhinā rathapradānena mamāstv iha dvija / (sbv ii 124) maharṣibhiḥ sadbhir anupravartito nirāsravo dharmamayo mahārathaḥ // iti tato viśvantaraḥ pramuditahṛdayas tam api rathavaraṃ brāhmaṇāya datvā kṛṣṇājināṃ kumārīṃ skandhe āropya mādrī ca jālinaṃ kumāraṃ tapovanābhimukhau saṃprasthitau; anupūrveṇa ca tapovanam anuprāptau; tato viśvantaras tasmiṃs tapovane svahṛdayapraritoṣakaraṃ vratam āsthāya vijahāra; yāvad anyatamo brāhmaṇaḥ mādryā<ṃ> mūlaphalārtham abhigatāyā<ṃ> tapovanād viśvantaram abhigamyovāca: jayatu bhavān kṣatriyakumāraḥ; upasthāyakahīno 'haṃ bhramāmi savadhūjanaḥ / tadarthaṃ bālakāv etau mama tvaṃ dātum arhasi // iti evam ukto viśvantaro bodhisatvaḥ iṣṭasutaparityāgaṃ prati muhūrtaṃ cintāparo babhūva; tato 'sau brāhmaṇo viśvantaraṃ bodhisatvam uvāca: yato 'haṃ bhavantam arthaye; tat kim idaṃ vicāryate bhavān khyātaḥ kṣititale sarvataḥ karuṇātmakaḥ / yathā śibiḥ śruto nityaṃ tathā tvaṃ kartum arhasi // iti evam ukto bodhisatvas taṃ brāhmaṇam uvāca: bho mahābrāhmaṇa svajīvitaparityāge na me kācid vicāraṇā / kiṃ punaḥ svasutatyāge mama syān matir anyathā //
api tu mahābrāhmaṇa parityaktau mayā bālau vanavṛddhau sukhātmakau / mātṛhīnau katham imau sthāsyataḥ karuṇātmakau //
mā bhūd vaktā ca me kaścit kumārau nirghṛṇo bhṛśam / bālau tyajati nātmānaṃ sādhu brāhmaṇa māṃ naya // iti
atha sa brāhmaṇo (a 469b) viśvantaram uvāca: bhoḥ kṣatriyakumāra naitad bhavataḥ pratirūpaṃ mahati rājavaṃśe prasūtasya sarvasyāṃ pṛthivyāṃ khyātayaśasaḥ sarvaprāṇiṣu dayānukrośapravṛttasya dānamānasatkāragandhahastinaḥ (sbv ii 125) śramaṇabrāhmaṇātithigurujanapūjakasya kṛpaṇavaṇīpakānāthadaridrajanaparigrāhakasya sarvamanorathaparipūrakasya amoghadarśanasya yat mama vandhyam āgamanaṃ bhavet, mogho vā mārgaśramaḥ nirarthakaṃ vā darśanam; aphalā sā āśā cirakālāśāsito vā cetasy āśāsakaḥ; tat śighraṃ saṅkkalpaturagasya manorathasya tadvacananāstikyapratyāhatasya me nirvṛttir bhavet; tad arhati bhavān paripūrṇamanorathaṃ māṃ visarjayituṃ kutaḥ jalanidhivasanā<ṃ> grahāntarākṣī<ṃ> girivarapīnapayodharottamāṅgīm / sanagaranigamāṃ vicārya bhūmiṃ na tava sudaṃṣṭra samo 'sti dānaśaktyā // iti athaitad vacanaṃ brāhmaṇasyopaśrutya viśvantaro bodhisatvaḥ imāṃ cintām āpede tanayasnehaviklavaḥ yadi tāvat pradāsyāmi brāhmaṇasya sutadvayam / prāpsyāmy ahaṃ ca mādrī ca duḥkhaṃ putraviyogajam //
athāsmai na pradāsyāmi bhaviṣyāmi kṣatavrataḥ / nirāśo brāhmaṇaś cāyaṃ gamiṣyati yathāgataḥ //
kāmaṃ putraviyogārto bhuvi śokaṃ vrajāmy aham / bhagnapratijño na tv eva bhaviṣyāmi kṣatavrataḥ // iti
tato viśvantaro bodhisatvaḥ iṣṭasutaparityāgaṃ prati kṛtaniścaya uvāca: eṣa bho lokaṃ duḥkhamāharṇave pratibhaye majjantam ārtaṃ bhṛśam pāraṃ tārayituṃ suduṣkaraśatair badhnāmi mārgaplavam / ity uktvā vimalāmbupūrṇavadano vaktreṇa nirmanyunā bālāv aśrujalāmbupūrṇanayanau viprāya tasmai dadau // (sbv ii 126) āha ca asya putrapradānasya phalaṃ vipulam āpnuyām / tārayeyam ahaṃ tena lokaṃ saṃsārasāgarāt // iti dattamātrayoś ca punas tayor bāladārakayoḥ iyaṃ ca vasumatī ṣaḍvikāraṃ cacāla; tatas tena bhūmikampena tadvanavāsinas tāpasāḥ saṃtrastāḥ anyonyam ūcuḥ kiṃprabhāvanimitto 'yaṃ bhūmeḥ kampaḥ sudāruṇaḥ / jñatavyam iha suvyaktaṃ prabhāvaḥ kasya īdṛśaḥ // iti tatrānyatamo vṛddhatāpaso vasiṣṭhasagotro nimittajñānakuśalaḥ; sa teṣām ṛṣīṇām etam arthaṃ nivedayāmāsa nūnaṃ tapovanaratau hi phalāmbubhakṣau bālau sutau nayanatuṣṭikarau manojñau / duḥkhārditasya jagataḥ parimokṣaṇārthaṃ viśvantaras tyajati kampati yena bhūmiḥ // iti tatas tau bāladārakau pitur āśayaparityāgabuddhim avagamya karuṇakaruṇaṃ rudantau viśvantarasya pādayor nipatya kṛtakarapuṭāv ūcatuḥ: prasīda tāta mā āvāṃ parityākṣīḥ; kvedāniṃ guruvihīnau gamiṣyāvaḥ iti ambā ca tāta niṣkrāntā tvaṃ ca no dātum arhasi / yāvat tām api paśyāvas tato dāsyati nau bhavān // iti tato bodhisatvaḥ snehaviklavaḥ sāśrudurdinanayanaḥ tau bāladārakau (a 470a) parityajyovāca: putrakau na me hṛdayam asnigdhaṃ nākṛpā nāpi nairghṛṇam / sarvalokahitārthaṃ tu tyajāmi guṇadarśanāt // iti apy evāhaṃ parāṃ bodhim abhigamya śivāṃ svayam / duḥkhārṇavagataṃ lokaṃ tārayeyaṃ nirāśrayaḥ // iti tatas tau bāladārakau pitur āśayaparityāgam avagamya karuṇādīnavilambitākṣaraṃ pādayor nipatya kṛtakarapuṭāv ūcatuḥ yady evaṃ vyavasāyas te vacanād āvayos tvayā vaktavyā jananī tāta kṣantum amba tvam arhasi // iti (sbv ii 127) api ca tāta yan nau guror apakṛtaṃ tvayi bālabhāvāt yady apriyaṃ vacanam anyad udāhṛtaṃ vā / śuśrūṣaṇaṃ ca paripūritam eva na syāt bālāparādha iti tat khalu marṣaṇīyam //
ity uktvā pitaram abhivādya triḥ pradakṣiṇīkṛtya guruvacanalālasau muhurmuhuḥ saṃparivartamānau nayanāmbupariplutākṣakau tasmād āśramād viniścakrāmatuḥ; tato bodhisatvas tair atikaruṇair bāladārakavacobhiḥ viklavīkṛtahṛdayo bodhau manaḥ praṇidhāya tapovanaparṇakuṭīṃ praviṣṭaḥ; niṣkrāntamātrayoś ca bāladārakayoḥ ayaṃ trisahasramahāsahasro lokadhātuḥ ṣaḍvikāraṃ kampitaḥ; anekaiś ca devatāsahasraiḥ hāhākṛtam antarikṣaṃ babhūva aho pradānamāhātmyam aho khalv asya niścayaḥ / bālāv imau sutau tyaktvā yan na vikriyate manaḥ // iti
tasmiṃś ca samaye mādrī mūlaphalāny ādāya āśramābhimukhī saṃprasthitā; tena ca mahatā bhūmikampena tvaritam āśramapadaṃ pratasthe; anyatamā devatā siṃharūpadhāriṇī bhūtva mārgam avarudhyāvasthitā, mā haiva mādrī bodhisattvasya sarvasatvanirmokṣaṇakṛtodyogasya dānapāramitāyāṃ vighnam utpādayiṣyatīti tato mādrī tāṃ mṛgarājavadhūm uvāca mṛgarājavadhūvilāsini kim idaṃ mām uparudhya tiṣṭhasi / dhruvam asmi yathā pativratā laghu mārgād apasarpa me tathā //
api ca tvam api mṛgarājapatnī aham api bhāryā narendrasiṃhasya / dharmeṇa bhavasi bhaginī mṛgarājñi dadasva me mārgam // (sbv ii 128) ity evam uktā sā siṃharūpadhāriṇī devatā tasmān mārgād apakrāntā; tato mādrī nimittāny apraśastānīti matvā muhūrtaṃ cintayāmāsa: yathāyam antarīkṣe rudanaśabdaḥ śrūyate, yathā vanavāsināṃ bhūtānāṃ vikrośanaśabdo vyaktam āśramapade akuśalaṃ bhaviṣyati iti; āha ca yathā sphurati me netraṃ yathā rauti vihaṅgamaḥ / dhruvaṃ tau bālakau tyaktau yathā me matir utsukā //
yathāyaṃ pṛthivīkampo vepate hṛdayaṃ ca me / vyaktau tau bālakau tyaktau yathā kāyaś ca sīdati // iti
sā evam anarthaśatasahasrāṇi cintayantī āsramapadaṃ gatā; praviśya cā āśramapadaṃ sasaṃbhrāntā nirīkṣate; na paśyati putrakau; tato viklavahṛdayā vepamānā asthānapadānusāraṃ vikalpayati: asmin pradeśe jālinaḥ kumāraḥ sahabhaginyā mṛgapotakair (a 470b) abhīkṣṇaṃ krīḍitavān; imāni ca tābhyāṃ pāṃsunagarāṇi kṛtāni; imāni ca tayoḥ krīḍanakāni; tau tu na paśyāmi; atha vā ambā na dṛśyate iti parṇakuṭīṃ praviśya śayitau bhaviṣyataḥ ity evam āśaṅkāparigatahṛdayā sutadarśanalālasā mūlaphalāny ekānte upanikṣipya bāṣpāmbupariplutekṣaṇā bhartuḥ pādayor nipatya pṛcchati: āryaputra kva gatau bāladārakau iti; viśvantara uvāca āśayā samabhikrānto brāhmaṇo mama sannidhau / tasya tau dārakau dattau tvam anujñātum arhasi // iti athaivam uktā mādrī viṣadigdhaviddheva mṛgī bhūmau nipapāta; jalāśayoddhṛteva matsī pṛthivyām āvartanaparivartanaṃ karoti sma; hṛtapoteva kurarī karuṇakaruṇaṃ virauti sma; naṣṭavatseva gaur bahuvidhaṃ hambhāravair vilalāpa; āha ca bālapaṅkajasamānavaktrakau padmapatrasukumārahastakau / duḥkhaduḥkhitam adṛṣṭaduḥkhakau kāṃ gatiṃ mama gatau hi putrakau //
niratau mṛgakaiḥ sahāśrame mṛgaśābārjanakau mṛgākṣakau / katham adya nu putrakau mama vrajatas tasya vaśe na duḥkhitau // (sbv ii 129) nayanāmbupariplutākṣakau viruvantau karuṇaṃ suduḥkhitau / na ca me 'dya sudṛṣṭakau kṛtau kṛpaṇaṃ jīvati duḥkhito janaḥ //
aṅke mama tau vivṛddhakau mūlapuṣpaphalabhojanātmakau / kṣāntimārdavagurupriyau sadā duḥkhitau hi paramaṃ sutau mama //
jñātimātṛparihīṇakau ca tau bandhubhiś ca sahasā nirākṛtau / durjanaṃ janam upetya pāpakaṃ duḥkhitau hi paramaṃ sutau mama //
kṣuttṛṣāparigatātmakau sadā kasya tau vaśam upāgamiṣyataḥ / ārtiduḥkhaparipīḍitau ca tau preṣyabhāvam upayāsyato dhruvam //
karma nūnam iha pāpakaṃ mayā anyajanmani kṛtaṃ sudāruṇam / prāṇinaḥ priyaśatair viyojitā yena gaur iva viraumy avatsikā //
yena satyavacanena me sadā sarvasatvasamatāṃ gataṃ manaḥ / tena satyavacanena me sutau dāsabhāvagamanād vimucyatām // iti
tato mādrī tābhyāṃ bāladārakābhyāṃ ye vṛkṣā ropitakāyapālitakās tān kisalayasaṃchannāṇ dṛṣṭvā sasaṃbhramā pariṣvajyovāca bālabālakalaśāvasiktakāḥ pallavaprapatitāśrubindavaḥ / cetanā iva rudanti vṛkṣakā bālakāḥ stanavihīnakā iva //
punaś ca tayor bāladārakayoḥ krīḍanakān āśramavāsino mṛgaśābakān dṛṣṭvā karuṇādīnavilambitākṣaraṃ vacanam uvāca (sbv ii 130) duḥkham etad aparam hy analpakam yad bhramanti mṛgaśābakā ime / yad vayasyaparidarśanotsukāḥ sthānakeṣu parimārgaṇotsukāḥ tato yena mārgeṇa tau bāladārakau gatau taṃ mārgam anusarantī tayor bāladārakayor itaś cāmutaś ca padāny anṛjukāni dṛṣṭvā tīvraduḥkhābhyāhatā punar uvāca (a 471a) pātyamānau dhruvaṃ nītau yathā padavilambitam / kvacid drutagatāvṛttau hānṛśaṃsa dvijottama //
bāṣpagadgadaniruddhakaṇṭhakau vepamānarucirādharoṣṭhakau / tau hi me hariṇapariplutākṣakau komalaiś caraṇakaiḥ kathaṃ gatau // iti
tato bodhisatvas tāṃ tathā paridevanātmikāṃ dṛṣṭvā tābhis tābhiḥ śrutibhir anityatāpratisaṃyuktābhiḥ bahuprakāram anusaṃjñāpayann uvāca na darpān na ca vidveṣān mayā tyaktaṃ sutadvayam / sarvasatvahitārthaṃ tu tyaktau tau dustyajau sutau //
ātmaputrakalatraṃ ca tyaktvā paramadustyajam / prāpnuvanti mahāsatvāḥ śibivad bodhim uttamām // iti
tyāgādhiṣṭhānān mādri putrau tau tyaktau dustyājau lokanirmokṣaṇārtham / dadyāṃ svān dārān vāhanaṃ cāpi vittaṃ sarvaṃ sarvebhyo dātum eṣā matir me // iti
atha mādrī dhairyam ālambya cittena bodhisatvam uvāca na karomy antarāyaṃ te mā te bhūn matir anyathā / mām apīcchasi ced dātuṃ nirviśaṅkaṃ prayaccha mām //
api tu yasyārthe svajanān dhīra tyajasi snehaviklavaḥ / tam arthaṃ prāpnuhi kṣipraṃ tārayan hi bhavāj jagat // iti
tataḥ śakro devendraḥ tad atyadbhutam atiduṣkaraṃ ca mādryā bodhisatvasya ca vyavasāyam āgamya tridaśagaṇaparivṛtaḥ upari (sbv ii 131) vihāyasā tadāśramapadam upagamya udāreṇāvabhāsena tad vanam avabhāsya gaganatalastha eva bodhisatvam uvāca yathā mūḍhe loke kumatigrahaparyākulamatau vibhogāsaktāśaye ca sutapāśair nigadite / tvam eko niḥsaṅgas tyajasi tanayān snehajanakān dhruvaṃ kṣemaṃ śāntaṃ vimalavirajaṃ prāpsyasi padam // iti tad evaṃ protsāhya bodhisatvaṃ śakro devendraś cintayāmāsa: eko 'yam upasthāyakavirahitaḥ khedam āpatsyate; yannv imām asmāt prāthayeyam iti; tato bodhisatvasakāśād apakramya brāhmaṇaveṣam āsthāya punar bodhisatvam uvāca imāṃ sarvānavadyāṅgīm anuraktāṃ pativratām / saṃprayaccha kulaślāghyāṃ mama bhṛtyārthabhāginīm // iti tato mādrī saṃjātāmarṣā brāhmaṇam uvāca nirlajjaś cāpi lubdhaś ca tvam iha brāhmaṇādhamaḥ / saddharmaniratāṃ yas tvaṃ mām icchasi pativratām // iti tato viśvantaro bodhisatvaḥ karuṇāparigatahṛdayo mādrīṃ nirīkṣitum ārabdhaḥ; atha mādrī viśvantaraṃ bodhisatvam uvāca na śocāmy aham ātmānaṃ nāpekṣā me tathātmani / yathā tvām anuśocāmi katham eko bhaviṣyasi // iti tato bodhisatvas tāṃ mādrīm uvāca aham iha bhuvi mādri nānuśocyo parimṛśa padam akṣayaṃ viśokam / tam imam anusara dvijaṃ viśoko mṛgaśaraṇe tv aham āśrame 'bhyupaimi //
iti viditvā hṛṣṭatuṣṭapramuditamanāś cintayāmāsa idam asmin vane dānaṃ paścimaṃ me bhaviṣyati mādrīṃ cemāṃ parityajya bhaviṣyāmy aparigrahaḥ //
iti viditvā mādrīpāṇau gṛhitvā taṃ brāhmaṇam uvāca bhāvānuraktaśuśrūṣāṃ sadvṛttāṃ priyavādinīm / (sbv ii 132) (a 471b) mama bhāryām imām iṣṭāṃ gṛhāṇa tvaṃ dvijottama // iti tataḥ patnīṃ sudaṃṣṭrasya tyajato bodhikāṅkṣayā / ṣaḍvikārā mahī kṛtsnā cacālāmbuni naur yathā //
tato mādrī bāṣpoparuddhyamānagadgadakaṇṭhā brāhmaṇavaśam āgatā patiputraduhitṛrahitā idam abhravīt kīdṛṅ mayā kṛtaṃ karma anāryaṃ pūrvajanmasu / naṣṭavatseva gaur yena viraumi vijane vane //
tataḥ śakro devendro brāhmaṇaveṣam antardhāpya svaveṣeṇa sthitvā mādrīm uvāca na brāhmaṇo 'smi subhage na ca mānuṣo 'smi śakras tv ahaṃ hy asuranāśakaraḥ surendraḥ / prīto 'smy anena vinayena tavottamena tad brūhi kiṃ varam ihecchasi matsakāśāt // iti tato mādrī tadvacanajanitasaumanasyā śakraṃ praṇamyovāca mama putrau sahasrākṣa dāsabhāvād vimocaya / pitāmahasakāśaṃ ca prāpaya tridaśeśvara // iti tathety uktvā mahendraḥ punar āśramapadaṃ praviśya bodhisatvam upajagmivān; mādrīṃ ca vāmena pāṇinā gṛhitvā bodhisatvam uvāca ahaṃ mādrīm imāṃ tubhyaṃ dadāmi paricārikām / na ca te kasyacid deyā nyāsadroho hi garhitaḥ // iti tato śakro devendras taṃ bāladārakaparigrahītāraṃ tathā vyāmohayāmāsa yathā anyanagaraśaṅkayā tad eva nagaram upetya tau bāladārakau vikretum ārabdhaḥ; yāvad amātyair dṛṣṭvā rājñe niveditam etau putrasya te putrau brāhmaṇo 'smin purottame / jālinaṃ caiva kṛṣṇāṃ ca vikrīṇīte sudāruṇaḥ // iti etac chrutvā bhrāntacittaḥ sa rājā prāha kṣipraṃ darśaya tvaṃ kumārau / nāryaś cakruḥ krośam antaḥpurasthāḥ paurā rājñaḥ kṣipram eyuḥ samīpam //
yāvad anyenāmātyena rājñaḥ sakāśam upanītau (sbv ii 133) pautrau nirīkṣya sa nṛpo 'bhimukhopanītau kṣīṇasvarau kṛśatanū maladigdhagātrau / siṃhāsanāt kṣititalaṃ sahasā papāta paurā vicukruśur amātyagaṇāḥ striyaś ca //
tato rājā amātyān āmantrayate vane 'pi vasato dāneṣv abhirataṃ manaḥ / tam ihānayata kṣipraṃ patnyā sārdhaṃ sulocanam // iti
tataḥ śakro devendro bodhisatvam abhinamasya svabhavanam upajagāma; paścāc ca rājani viśvāmitre abhyatīte brāhmaṇāmātyapaurajānapadaiḥ sārdhaṃ tadāśramapadaṃ gatvā bodhisatvaṃ yācitvā svapuram ānīya rājye pratiṣṭhāpitavān; tato viśvantaro rājā sarvaṃdado babhūva; sa śraṃanabrāhmaṇavanīpakasuhṛtsambandhibāndhavānujīvijaneṣu anekaprakārāṇi dānāni datvā puṇyāni kṛtvā gāthāṃ bhāṣate bodhiṃ prārthayamānena dānaṃ deyaṃ viśārada / kṣatriye brāhmaṇe vaiśye śūdre caṇḍālapukkaśe //
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca gavāśvamaṇikuṇḍalam //
dadyāt saṃpannaśīlebhyo dāsakarmakaraṃ tathā //
sutadāraparityāgaṃ kṛtvā muktena cetasā / prāpnuvanti narāḥ śuddhim asmin loke paratra ca // iti
yadā viśvāmitreṇa rājñā viśvantaranimittaṃ jujjukāya brāhmaṇāya prabhūtaṃ dhanaṃ dattaṃ tadāsau vistīrṇavibhavo jātaḥ; tasya (a 472a) suhṛtsambandhibāndhavā mitrāṇi cāgamya kathayanti: yā ca kācit tava śrīr asau viśvantaraṃ kumāram āgamya iti; sa kathayati: kiṃ mama viśvantareṇa kṛtam uttamavarṇaprasūto 'haṃ; dakṣiṇīyo lokasya; yena mama bhogā upanamanti iti bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau viśvantaro nāma rājakumāraḥ aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau jujjukaḥ eṣa evāsau devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajña akṛtavedī; tasmāt tarhi bhikṣavaḥ evaṃ śikṣitavyaṃ yat kṛtajñā bhaviṣyāmaḥ kṛtavedinaḥ svalpam api kṛtaṃ na nāśyayiṣyāmaḥ; prāg eva prabhūtaṃ; ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam (sbv ii 134)
the story of śroṇakoṭīviṃśā
buddho bhagavān viharati veṇuvane kalandakanivāpe; tena khalu samayena campāyāṃ potalo nāma gṛhapatiḥ prativasati, āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī; tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītaṃ; sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati; tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa patnī āpannasatvā saṃvṛttā; sā upasthīyate śīte śītopakaraṇaiḥ uṣṇe uṣṇopakaraṇaiḥ vaidyaprajñaptair āhāraiḥ, nātitiktaiḥ nātyamlaiḥ nātilavaṇaiḥ nātimadhuraiḥ nātikaṭukaī nātikaṣāyaiḥ tiktāmlalavaṇamadhurakaṭukaṣāyavivarjitaiḥ; hārārdhahāravibhūṣitagātrī apsarā iva nandane vane vicāriṇī maṃcān maṃcaṃ pīṭhāt pīṭham anavatarantī adharimāṃ bhūmiṃ; na cāsyāḥ kiṃcid amanojñāṃ śabdaśravaṇaṃ yāvad garbhasya paripākāya tena khalu samayena potalako gṛhapatiḥ rājagṛhaṃ gataḥ kenacid eva karaṇīyena; sā cāṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt śravaṇe nakṣatre prasūtā; dārako jātaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ; tasya pādatalayor adhastāt caturaṅgulamātrāṇi romāṇi suvarṇavarṇavarṇāni jātāni; yāvat potalakasya gṛhapateḥ svamanuṣyaḥ tvaritatvaritaṃ rājagṛhaṃ gataḥ, potalakasya gṛhapateḥ kathayati: gṛhapate diṣṭyā vardhase putras te jātaḥ iti; sa prītisaumanasyajātaḥ bhūyaḥ pṛcchati kiṃ kathayasi gṛhapate putras te jātaḥ; punaḥ pṛcchati kiṃ kathayasi iti; atha tasya puruṣasyaitad abhavat kim ayaṃ gṛhapatir bhūyo bhūyaḥ pṛcchati? mā māṃ pralāpayitukāmaḥ iti viditvā tūṣṇīm avasthitaḥ; gṛhapatiḥ kathayati: bhoḥ puruṣa kṣūṇas tvaṃ; yadi tvayā śatam
api vāṅ niścāritābhaviṣyat, mayāpi tava mukhaṃ suvarṇasya pūritam abhaviṣyat iti; tataḥ potalakena gṛhapatinā tasya puruṣasya trīn vārān suvarṇena mukhaṃ (a 472b) pūritaṃ; koṣṭhāgārikasya ca sandiṣṭaṃ dārakasyāvalehikāmūlyaṃ viṃśatihiraṇyakoṭīr dehi iti potalako gṛhapatiḥ prītamanāḥ rājñaḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ deva putro me jātaḥ iti; rājā kathayati: śobhanam eva; dadāmy (sbv ii 135) ahaṃ tasya campāyāṃ sādhāraṇaṃ saptahastikaṃ dānīyam iti; potalako gṛhapatiḥ rājānaṃ bimbisāram avalokya campām āgataḥ; tato gṛhapater jñātayaḥ trīṇi saptakāny ekaviṃśatidivasān jātasya jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpayanti kiṃ bhavatu dārakasya nāma iti; anye kathayanti: ayaṃ dārakaḥ śravaṇanakṣatre jātaḥ; pitrā cāsya janmani viṃśatihiraṇyakoṭyaḥ avalehikāmūlyaṃ dattaḥ; tasmād bhavatu dārakasya śroṇaḥ koṭīviṃśa iti nāma; tasya śroṇaḥ koṭīviṃśa iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitaṃ; śroṇaḥ koṭīviṃśo dārakaḥ aṣṭābhyo dhātrībhyo 'nupradattaḥ; dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyāṃ; so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpirmaṇḍena anyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣair āśu vardhate hradastham iva paṅkajam; sa yadā mahān saṃvṛttas tadā lipyām upanyastaḥ saṅkhyāyāṃ gaṇanāyāṃ mudrāyāṃ; uddhāre nyāse nikṣepe vastuparīkṣāyāṃ vastraparīkṣāyāṃ ratnaparīkṣāyāṃ dāruparīkṣāyāṃ hastiparīkṣāyāṃ aśvaparīkṣāyāṃ kumāraparīkṣāyāṃ kumārikāparīkṣāyāṃ; so 'ṣṭāsu parīkṣāsu udghāṭako vācakaḥ paṇḍitaḥ
paṭupracāraḥ saṃvṛttaḥ; tasya puṇyamaheśākhyatāṃ śrutvā samānakulīnair bahubhir dārikā dattāḥ; tasya pitrā trīṇi vāsagṛhāṇi māpitāni haimantikaṃ graiṣmikaṃ vārṣikaṃ; trīṇi udyānāni māpitāni haimantikaṃ graiṣmikaṃ vārṣikaṃ; trīṇi antaḥpurāṇi vyavasthāpitāni jyaiṣṭhaṃ madhyaṃ kanīyasaṃ; sa upariprāsādatalagato niṣpuruṣeṇa tūryeṇa krīḍati ramate paricārayati; tasya dine dine paṃcaśatikāḥ pāko bhojanārthaṃ sādhyate
ajātaśatru, impelled by devadatta, seeks to take his father king bimbisāra's life but fails in the attempt
devadattena ajātaśatruḥ kumāro viprasthāpyate: kumāra sarveṣāṃ rājñāṃ yadā śirasi palitaṃ jātaṃ bhavati, tadā jyeṣṭhaṃ kumāraṃ (sbv ii 136) rājyaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpya pravrajanti; bhavataḥ pituḥ keśās tṛtīyaṃ varṇāntaraṃ gatāḥ; tathāpi kāmeṣv adhyavasita eva nopaśamaṃ gacchati iti; ajātaśatruḥ kathayati: kim asya karomi iti; devadattaḥ kathayati parākramasva iti; kāmārthināṃ nāstikiṃcid akaraṇīyaṃ; yāvad rājā bimbisāro bhagavato ghṛtapītasya maṇḍaṃ pātukāmasya maṇḍam adhiṣṭhāya veṇuvanaṃ saṃprasthitaḥ; ajātaśatruṇā dṛṣṭaḥ; tena kanakaḥ kṣiptaḥ; rājā śabde kṛtāvī, tena tasya maṇḍasthālī bhagnā; rājā tata eva pratinivṛttaḥ
the buddha, desiring to convert śroṇakoṭīviṃśa, sends maudgalyāyana to him, who appears to him in the orb of the sun, and talks to him of the buddha
atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātaṃ; tatra (a 473a) bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam āmantrayate: vinipātito maudgalyāyana ajātaśatruṇā akalyāṇamitropagūḍhena tathāgatasya piṇḍapātaḥ; gaccha campāyāṃ potalakaputrasya sakāśāt piṇḍapātam ādāya iti; evaṃ bhadantety āyuṣmān mahāmaudgalyāyano bhagavataḥ pratiśrutya tadrūpaṃ samādhiṃ samāpannaḥ yathā samāhite citte rājagṛhe 'ntarhitaś campāyāṃ pratyaṣṭhāt; śroṇaḥ koṭīviṃśaḥ ādityabhaktaḥ; sa dine dine kālyam evotthāya ādityaṃ namasyati; āyuṣmān mahāmaudgalyayānaḥ ṛddhyā ādityamaṇḍalaṃ bhitvā avatīrṇaḥ; atha śroṇaḥ koṭīviṃśaḥ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āpannaḥ: pratyakṣam evāham ādityaṃ svena rūpeṇa paśyāmi iti; dṛṣṭvā ca punar gāthāṃ bhāṣate bhitvā raviṃ kṣititalābhimukhaṃ ka eṣa saṃpraty upaiti bhavanaṃ samaśīghra eva / syāt kiṃ nv ayaṃ dinakaro dhanadaḥ śaśāṅkaḥ śakro 'tha vā surapatiḥ sahasāvatīrṇaḥ // iti āyuṣmān api mahāmaudgalyāyanas tasya cetasā cittam ājñāya gāthāṃ bhāṣate (sbv ii 137) nāhaṃ dīptasahasraraśmikiraṇas sūryo na tārādhipaḥ nāhaṃ vaiśravaṇo cāsmi bhagavān nāsmīśvaras suvrataḥ / putraṃ mām avagaccha śāntamanaso buddhasya dīptaujasaḥ bhaikṣārthaṃ tu tavāham abhyupagataḥ piṇḍena kāryaṃ punaḥ // iti śroṇaḥ kathayati: kiṃ bhavān muniḥ? sa gāthāṃ bhāṣate meruṃ prāpya yathā hi kāṃcanagiriṃ syāt sarṣapo 'bhyāgataḥ sūryaṃ prāpya yathā bhavec ca tulitaḥ khadyotajantuḥ kṣitau / ratnāḍhyaṃ ca sametya sāgaram iha syād goṣpadaṃ saṃsṛtam buddhaṃ prāpya tathā narottamaguruṃ māṃ viddhi śāstātmajam // iti śroṇaḥ kathayati anenaivānumānena vayaṃ hi tava nāyakam / suvyaktam avagacchāmo yathāsti sumahātapāḥ //
ājñāpaya kim āgamanaprayojanam iti; sa kathayati: bhagavataḥ piṇḍapātam anuprayaccha; ko 'sau bhagavān? asti gṛhapatiputra śramaṇo gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulāt keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajitaḥ; so 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisambuddhaḥ; sa eṣa gṛhapatiputra buddho nāma; tasya buddha ity aśrutapūrvaṃ ghoṣaṃ śrutvā saromakūpāṇy āhṛṣṭāṇi; tenābhiprasannena sa eva paṃcaśatikaḥ pākaḥ āyuṣmate mahāmaudgalyāyanāya pratipāditaḥ
śroṇakoṭīviṃśa fills his bowl with food of extraordinary fragrance, which mahāmaudgalyāyana carries back to the buddha
athāyuṣmān mahāmaudgalyāyanas tasyāntikāt piṇḍapātam ādāya tadrūpaṃ samādhiṃ samāpanno yathā samāhite citte campāyām antarhito rājagṛhe pratyaṣṭhād venuvane kalandakanivāpe; tena bhagavataḥ piṇḍapāta upanāmitaḥ; bhagavān bhoktum ārabdhaḥ; rājā māgadhaḥ śreṇyo bimbisāraḥ dvitīyaṃ sthālipākam ādāya bhagavatsakāśam upasaṃkrāmati; yāvat paśyati sarvaṃ veṇuvanaṃ nānāvidhena (sbv ii 138) (a 473b) surabhiṇā āhāragandhena sphuṭaṃ; sa saṃlakṣayati nūnaṃ śakreṇa devendreṇa anyābhir devatābhir bhagavataḥ piṇḍapātaḥ upanītaḥ; yathedaṃ veṇuvanaṃ nānāvidhena surabhiṇā āhāragandhena sphuṭam; iti viditvā bhagavantam idam avocat: kiṃ bhadanta śakreṇa devendreṇa anyābhir devatābhir bhagavataḥ piṇḍapāta upanītaḥ? yena veṇuvanaṃ nānāvidhena surabhiṇā āhāragandhena sphuṭam iti; bhagavān āha: na mahārāja śakreṇa devendreṇa nāpy anyābhir devatābhir upanītaḥ; api tu tavaiva vijite campāyāṃ potalakaputrasya dine dine paṃcaśatikaḥ sthālīpākaḥ sādhyate; tato maudgalyāyanena bhikṣuṇā ānitaḥ iti; tasya bhagavān varṇaṃ bhāṣitum ārabdhaḥ iti śrutvāpi tasya darśanakāmatā utpannā; bhagavāṃs tasya cetasā cittam ājñāya kathayati: mahārāja puṇyamaheśākhyas sa satvaḥ; mā tasya ājñāṃ dāsyasi; mā te puṇyaparikṣayo bhaviṣyati; api tu mahārāja paribhuṅkṣva pātraśeṣaṃ; sa kathayati: aham asmi bhadanta rājā; bhadanta kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ; na mayā kasyacit pātraśeṣaṃ paribhuktapūrvaṃ; kiṃtu bhagavān dharmatayā pitā bhavati; yadi bhagavān ājñāpayati <tarhi paribhuṃje iti> paribhoktum ārabdhaḥ; bhagavān āha: asti mahārāja tvayā kadācid evaṃrūpam annapānaṃ paribhuktapūrvaṃ? rājā kathayati: ayaṃ bhadanta rājakule vṛddho, rājā ca saṃvṛttaḥ nābhijānāty evaṃrūpam annapānam āsvāditapūrvaṃ; puṇyamaheśākhyo mahārāja sa satvaḥ ya īdṛśam annapānaṃ paribhuṅkte
king bimbisāra desires to see śroṇakoṭīviṃśa
atha rājā māgadhaḥ śreṇyo bimbisāraḥ bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrāntaḥ; tena amātyānām ājñā dattā: sannāhayantu bhavantaḥ caturaṅgaṃ balakāyaṃ; campāṃ gamiṣyāmi; kasyārthe? potalakaputraṃ draṣṭuṃ; devasyāsau viṣayanivāsī; ihaivāhūyatāṃ; puṇyamaheśākhyo 'sau satvaḥ; na tasya ājñā dātavyā; deva vayaṃ tathā kariṣyāmaḥ, yathā ājñāṃ na dāsyāmaḥ; sa cāgamiṣyati; evaṃ kuruta iti; taiś campāyā lekho 'nupreṣitaḥ; bhavanto nagaraśobhāṃ kuruta; yavasayogāsanaṃ ca samdānayata; rājā āgamiṣyati; iti śrutvā parituṣṭāḥ; bhūyo lekho 'nupreṣitaḥ; bhavanto na rājā āgamiṣyati; api tu kumāra āgacchati it; te santrastāḥ: karkaśaḥ (sbv ii 139) kumāraḥ, kadācid āgata anarthaṃ kariṣyati iti; bhuyo likhitaṃ; na rāja āgacchati; nāpi kumāraḥ; api tu yuṣmābhir gaṅgā tathā baddhavyā yathā pratilomā vahati; iti śrutvā campānivāsinaḥ paurās sannipatitāḥ: bhavanto nūnam asmān rājā daṇḍayitukāmaḥ, yenaivaṃ likhati iti tair amātyānām anena arthena lekho 'nupreṣitaḥ; tair vācayitvā punas teṣāṃ yathābhūtaṃ sandiṣṭaṃ: bhavantaḥ eṣa paramārthaḥ; na rājā āgacchati; na kumāraḥ; nāpi gaṅgābandhena kiṃcit prayojanam; api tu devaḥ potalakaputraṃ (a 474a) draṣṭukāmaḥ; tair avacarakaḥ puruṣaḥ preṣitaḥ; tenāpy evam eva samākhyātaṃ; tatas te saṃbhūya potalakasya gṛhapateḥ sakāśaṃ gatāḥ; gṛhapate devaḥ śroṇaṃ koṭiviṃśaṃ draṣṭukāmaḥ; preṣaya amātyair asmākaṃ yathābhūtaṃ sandiṣṭam; avacarakapuruṣeṇapi sa evārthaḥ samākhyātaḥ iti; sa kathayati: bhavanto na preṣayāmi; yo mama bhāgas taṃ suvarṇapiṇḍair api badhnīyām iti; te kathayanti: gṛhapate yady apy evaṃ tathāpi paścimā janatā anukampitavyā iti; sa kathayati: bhavanto yady evaṃ samayataḥ anujānāmi; yadi yuṣmākam api putrāḥ śroṇena sārdhaṃ gacchati iti; te kathayanti: gṛhapate evaṃ bhavatu; gacchantu bhavantaḥ
śroṇakoṭīviṃśa goes to rājagṛha to visit bimbisāra
atha potalako gṛhapatir yena śroṇakoṭīviṃśas tenopasaṃkrāntaḥ; upasaṃkramya śroṇaṃ koṭīviṃśam idam avocat: putra imepaura evaṃ kathayanti iti; sa kathayati: tāta yady evaṃ gacchāmi iti; putra nūnaṃ sa rājā tava pādayoḥ suvarṇavarṇāni romāṇi draṣṭukāmaḥ; na tvayā tasya pādau utkṣipya darśayitavyau; rājāna asthānaprakopinaḥ; mā te anarthaṃ kariṣyanti; ayaṃ muktāhāraḥ; etaṃ rājñaḥ pādayoḥ sthāpayitvā praṇāmaṃ ca kṛtvā tasya purastāt paryaṅkaṃ badhvā niṣīda; tato romāṇi drakṣyati iti; tataḥ potalako gṛhapatiḥ saṃlakṣayati: katareṇa yānena śroṇaṃ preṣayāmi? kiṃ hastiyānena? aśvayānena? rathayānen? uta nauyānena iti; tasyaitad abhavat; nauyānam eṣāṃ varaṃ; nauyānena preṣayāmi iti; tena nadyāṃ gaṅgāyāṃ nausaṅkramo māpitaḥ; tatra vicitram udyānaṃ kāritaṃ nānāpuṣpaphalasaṃpannaṃ haṃsakrauñcamayūraśukaśārikākokilādivihaṅganikūjitaṃ; vividhāni vāditrāṇi, naryaś ca nānālaṅkāravibhūṣitāḥ samāropitāḥ; tad anayā vibhūtyā jalamadhyena preṣitaḥ; (sbv ii 140) so 'nupūrveṇa rājagṛhasamīpaṃ gataḥ; rājñā bimbisāreṇa śrutaṃ potalakaputraḥ āgacchati iti; tena yāvac ca rājagṛhaṃ, yāvac ca nādī gaṅgā atrāntarāt khātam asyāḥ pūrayitvā tanmadhyena naur ākṛṣṭā; rājagṛhaṃ ca tan nagaram apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpitaṃ candanavāripariṣiktaṃ surabhidhūpaghaṭikopanibaddham āmuktapaṭṭadāmakalāpam ucchṛtadhvajapatākaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaṃ ramaṇīyaṃ devānām iva nandanavanodyānaṃ; so 'nayā vibhūtyā rājagṛhaṃ nagaraṃ praveśitaḥ; tato 'sau rājñaḥ siṃhāsanasthasya muktāhāraṃ pādayor datvā, śirasā praṇamya, purastāt paryaṅkaṃ badhvā niṣaṇṇaḥ; rājā tasya pādatalayoḥ suvarṇavarṇāni romāṇi dṛṣṭvā paraṃ vismayam āpannaḥ: aho puṇyamaheśākhyaḥ śroṇaḥ koṭīviṃśaḥ iti
śroṇakoṭīviṃśa and king bimbisāra go together to the bamboo grove in order to see the buddha
dṛṣṭvā kathayati: śroṇa dṛṣṭas te bhagavān? no deva; āgaccha gacchāmaḥ; sa pṛcchati deva kiṃ bhagavān yānena gaccchati? āhosvīt pādābhyām? iti; rājā kathayati (a 474b) pravrajito 'sau; kiṃ tasya yānena? iti; sa kathayati: deva yady evam aham api pādābhyām eva gacchāmi iti, pādābhyām eva saṃprasthitaḥ; tasya pauruṣeyair vastrāṇi pṛthivyām āstīrṇāni; sa kathayati: kiṃ bhagavān āstīrṇena gacchati? āhosvis anāstīrṇena? iti; te kathayanti anāstīrṇena iti; sa kathayati: apanyata vastrāṇi; aham apy anāstīrṇena gacchāmi iti; pauruṣeyair vastrāṇi apanītāni; amanuṣyakair āstīrṇāni; sa kathayati: bhavanto yūyaṃ mayā nivāritāḥ? iti; te kathayanti: deva nivāritāḥ; atha kena punar āstīrṇāni? iti; deva puṇyamaheśākhyas tvam; amanuṣyakair āstīrṇāni iti; tenāśayato vāṅ niścāritā apanayantu amanuṣyā vastrāṇi iti; tair apanītāni; tena pṛthivyāṃ pādo nyastaḥ; ṣaḍvikāraḥ pṛthivīkampo jātaḥ; iyaṃ mahāpṛthivī calati, saṃcalati, saṃpracalati; vyathate saṃvyathate saṃpravyathate; pūrvo digbhāga unnamati, paścima avanamati; paścima unnamati; pūrvo 'vanamati; dakṣiṇa unnamati, uttaro 'vanamati; uttara unnamati, dakṣiṇo 'vanamati; anta unnamati, madhyo 'vanamati; madhya (sbv ii 141) unnamati, anto 'vanamati; tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: ito bhikṣava ekanavataṃ kalpam upādāya na kadācit potalakaputreṇa anāstīrṇāyāṃ pṛthivyāṃ pādo nyastaḥ; etarhi nyasto dharmagauravataḥ, no tu puṇyaparikṣayāt; tenāyaṃ ṣaḍvikāraḥ pṛthivīkampo jātaḥ iti
the buddha converts śroṇakoṭīviṃśa
atha śroṇaḥ koṭīviṃśo yena bhagavān tenopasaṃkrāntaḥ; upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇaḥ; tato bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñatvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā śroṇena koṭīviṃśena viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtaṃ; sa dṛṣṭasatya utthāya āsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā, yena bhagavāṃs tena añjaliṃ praṇamayya bhagavantam idam avocat: labheyāhaṃ bhadanta svākhyāte dharmavinaya pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvaṃ careyam ahaṃ bhagavato 'ntike brahmacaryam iti; bhagavān āha: na khalu gṛhaputra tathāgatā vā tathāgataśrāvakā vā ananujñātaṃ kulaputraṃ mātāpitṛbhyāṃ pravrājayanti upasaṃpādayanti vā; gaccha mātāpitarāv avalokaya iti; rājā kathayati ahaṃ bhadanta prabhuḥ sarvādhikaraṇānām; arthe mamaiva dharmatayā ayaṃ putro bhavati; aham enam anujānāmi; pravrājayatu bhagavān yathāsukham iti; tato bhagavatā ehibhikṣukayā ābhāṣitaḥ ehi bhikṣo cara brahmacaryam iti; tato vāco 'vasānasamanantaram eva muṇḍaḥ saṃvṛttaḥ; saṅghāṭīprāvṛtaḥ; pātrakarakavyagrahastaḥ saptāhāvaropitakeśaśmasruḥ varṣaśatopasaṃpannasya bhikṣor īryāpathenāvasthitaḥ; āha cātra ehīti coktaḥ sa tathāgatena muṇḍaś ca saṅghāṭiparītadehaḥ / sadyaḥ praśāntendriya eva tasthau nepacchito buddhamanorathena // iti ṣaḍvargīyās (a 475a) tad avasphaṇḍayitum ārabdhāḥ; ayaṃ tāvan nītapiṇḍakaḥ; ekāntaghaṭake śāsane kiṃ viśeṣam adhigamiṣyati iti (sbv ii 142) sa tair avasphaṇḍito yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ; upasaṃkramya āyuṣmantam ānandam idam avocat: kataro bhadanta ānanda bhagavatā ekāntaghaṭakasya bhikṣoḥ yogānukūlas samādhir uktaḥ āyuṣman śroṇa bhagavatoktaṃ caṅkramata avigatasamādhiś cirasthitiko bhaviṣyatīti tena śītavanaṃ śmaśānaṃ gatvā caṅkramo 'dhiṣṭhitaḥ iti; tatrāyuṣmān śroṇaḥ koṭīviṃśaḥ rājagṛhe viharati śītavane śmaśāne yuktaḥ; sātatye naipakye saṃbodhipakṣikeṣu dharmeṣu bhāvanāyogam anuyukto bhavati
śroṇakoṭīviṃśa gives himself to severe penances. the example of the lute
atha āyuṣmataḥ śroṇakoṭīviṃśasya ekākino rahogatasya pratisaṃlīnasya evaṃ cetasi cetaḥparitarka udapādi; yāvantaḥ khalu bhagavataḥ śrāvakāḥ ārabdhavīryā viharanti; ahaṃ teṣām anyatamaḥ; atha ca punar me nānupādāyāsravebhyaś cittaṃ vimucyate; saṃvidyante ca me jñātiṣu vipulā bhogāḥ; yannv ahaṃ niṣadya kāmāṃś ca paribhuṅjīya; dānāni ca dadyāṃ; puṇyāni ca kuryām iti atha bhagavān āyuṣmataḥ śroṇasya cetasā cittam ājñāya anyatamaṃ bhikṣum āmantrayate: ehi tvaṃ bhikṣo; yena śroṇaḥ koṭīviṃśas tenopasamkrāma; upasaṃkramya śroṇaṃ koṭīviṃśam evaṃ vada śāstā tvāṃ śroṇa āmantrayate iti; evaṃ bhadantety sa bhikṣur bhagavataḥ pratiśrutya yanāyuṣmān śroṇaḥ koṭīviṃśas tenopasaṃkrāntaḥ; upasaṃkramya āyuṣmantaṃ śroṇaṃ koṭīviṃśam idam avocat: śāstā tvām āyuṣman śroṇa āmantrayate iti; evam āyuṣman ity āyuṣmān śroṇaḥ koṭīviṃśas tasya bhikṣoḥ pratiśrutya yena bhagavāṃś tenopasaṃkrāntaḥ; upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekāṇte sthitaḥ; āyuṣmantaṃ śroṇaṃ koṭīviṃśaṃ bhagavān idam avocat: na te śroṇa ekākino rahogatasya pratisaṃlīnasya evaṃ cetasi cetaḥparitarka udapādi? yāvantaḥ khalu bhagavataḥ śrāvakāḥ ārabdhavīryā viharanti; ahaṃ teṣām anyatamaḥ; atha ca punar me nānupādāya āsravebhyaḥ cittaṃ vimucyate; saṃvidyante ca me (sbv ii 143) jñātiṣu vipulā bhogāḥ; yannv ahaṃ niṣadya kāmāṃś ca paribhuñjīya; dānāni ca dadyāṃ; puṇyāni ca kuryām iti atha āyuṣmataḥ śroṇasya koṭīviṃśasya etad abhavat: jānāti me bhagavān cetasā cittam; iti viditvā bhītas trastas saṃvignaḥ āhṛṣṭaromakūpo bhagavantam
idam avocat: evaṃbhadanta; tena hi śroṇa tvām eva pṛcchāmi; yathā te kṣamate tathainaṃ vyākuru; kiṃ manyase śroṇa? kuśalas tvam abhūḥ pūrvam āgārikaḥ san vīṇāyāṃ tantrīsvane; tathyam ahaṃ bhadanta kuśalo 'bhūvaṃ pūrvam āgārikaḥ san vīṇāyāṃ tantrīsvane: kiṃ manyase śroṇa? yasmin samaye vīṇāyās tantryaḥ atyātatā bhavanti, api nu tasmin samaye (a 475b) vīṇā valgusvarā bhavati? manojñasvarā vā svaravatī vā karmaṇyā vā? no bhadanta; yasmin samaye vīṇāyās tantryaḥ atiślathā bhavanti api nu tasmin samaye vīṇā valgusvarā bhavati? manojñasvarā vā svaravatī vā karmaṇyā vā? no bhadanta; atha punar yasmin samaye vīṇāyās tantryaḥ nātyātatā bhavanti nātiślathāḥ saha guṇeṣu pratiṣṭhāpitāḥ, nanu tasmin samaye vīṇā valgusvarā vā bhavati? manojñasvarā vā svaravatī vā karmaṇyā vā? evaṃ bhadanta; evam eva śroṇa atyārabdhaṃ vīryam atyauddhatyāya saṃvartate; atilīnaṃ cittaṃ kausīdyāya saṃvartate; tasmāt tvaṃ śroṇa samatāṃ pratipadyasva; tena ca mā maṃsthāḥ; tasmiṃś ca pramādaḥ; tasmiṃś ca nimittam udgṛhṇīṣva; anena tvaṃ śroṇa vihāreṇa viharan nacirād eva āsravāṇāṃ kṣayād anāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñayā sākṣātkṛtvā, upasaṃpadya pravedayase kṣīṇā me jātiḥ; uṣitaṃ brahmacaryaṃ; kṛtaṃ karaṇīyaṃ; nāparam asmād bhavaṃ prajānāmi iti
śroṇakoṭīviṃśa follows the advice of the buddha, and in a short time becomes an arhat
athāyuṣmān śroṇaḥ koṭīviṃśo bhagavato bhāṣitam abhinandya anumodya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrāntaḥ; athāyuṣmān śroṇaḥ koṭīviṃśo bhagavatā anena vīṇopamena avavādenāvavāditaḥ eko vyapakṛṣṭaḥ apramattaḥ ātāpī prahitātmā vyāhārṣīt; eko vyapakṛṣṭaḥ apramatta ātāpī prahitātmā viharan, yadarthaṃ kulaputrāḥ keśaśmaśrūṇy avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy (sbv ii 144) ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajanti, tad anuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñayā sākṣātkṛtvā upasaṃpadya pravedayate: kṣīṇā me jātiḥ; uṣitaṃ brahmacaryaṃ; kṛtaṃ karaṇīyaṃ; nāparam asmād bhavaṃ prajānāmi iti; ājñātavān sa āyuṣmān arhan babhūva suvimuktacittaḥ athāyuṣmataḥ śroṇāsya koṭīviṃśasya arhatvaprāptasya vimuktiprītisukhasaṃvedinaḥ etad abhavat: ayaṃ me kālo bhagavantaṃ darśanāya upasaṃkramituṃ, paryupasanāya iti; athāyuṣmān śroṇaḥ koṭīviṃśaḥ sāyāhne oratisaṃlayanād vyutthāya yena hagavāṃś tenopasaṃkrāntaḥ; upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte nyaṣīdat; ekāntaniṣaṇṇa āyuṣmān śroṇaḥ koṭīviṃśaḥ bhagavantam idam avocat
the discourse of śroṇakoṭīviṃśa
yo 'sau bhadanta bhikṣur bhavati arhan kṣīṇāsravaḥ kṛtakṛtyaḥ kṛtakaraṇīyaḥ apahṛtabhāraḥ anuprāptasvakāryaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñāsuvimuktacittaḥ sa tasmin samaye ṣaṭ sthānāny adhimukto bhavati; naiṣkramyam adhimukto bhavati; trṣṇākṣayam upādānakṣayam asaṃ moṣaṃ ca cetasā adhimukto bhavati; syāt khalu bhadanta ihaikatyasya evaṃ śraddhāmātrakaṃ, bata ayam āyuṣmān niśritya naiṣkramyam adhimukta iti; na khalv evaṃ draṣṭavyaṃ kṣayād bhadanta rāgasya kṣayād dveṣasya kṣayān mohasya naiṣkramyam adhimukto bhavati; syāt khalu ihaikatyasya evaṃ śīlamātrakaṃ bata ayam āyuṣmān niśritya avyābādhyam adhimukta iti; na khalv evaṃ draṣṭuṃ; kṣayād bhadanta rāgasya kṣayād dveṣasya kṣayān mohasya avyābādhyam adhimukto bhavati; syāt khalu bhadanta ihaikatyasya evaṃ lābhasatkāraślokamātrakaṃ (sbv ii 145) bata ayam āyuṣmān parimṛgayamāṇāḥ prāvivekyam adhimukta iti; na khalv evaṃ draṣṭavyaṃ; kṣayād bhadanta rāgasya kṣayād dveṣasya kṣayān mohasya tṛṣṇākṣayam upādānakṣayam asaṃmoṣaṃ ca cetasā adhimukto bhavati; yo 'sau bhadanta bhikṣur bhavati arhan, kṣīṇāsravaḥ kṛtakṛtyaḥ kṛtakaraṇīyaḥ apahṛtabhāraḥ anuprāptasvakāryaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñāsuvimuktacittaḥ tasmin samaye imāni ṣaṭ sthānāny adhimukto bhavati; yo 'sau bhadanta bhikṣur bhavati śaikṣa asaṃprāptamānasaḥ sa uttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇam abhiprārthayamānarūpo bahulaṃ viharati; tasmin samaye śaikṣaiḥ śīlaiḥ samanvāgato bhavati śaikṣaiś cendriyaiḥ; so 'pareṇa samayena āsravāṇāṃ kṣayād anāsravāṃ cetovimuktiṃ
prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñayā sākṣātkṛtya upasaṃpadya pravedayate; kṣīṇā me jāti, uṣitaṃ brahmacaryaṃ; kṛtaṃ karaṇīyaṃ; nāparam asmād bhavaṃ prajānāmi iti; sa tasmin samaye aśaikṣaiḥ śīlaiḥ samanvāgato bhavati aśaikṣaiś cendriyaiḥ; tadyathā dahraḥ kumārako bālo mandaḥ uttānaśāyī tasmin samaye dahraiḥ śīlaiḥ samanvāgato bhavati dahraiś cendriyaiḥ; so 'pareṇa samayena vṛddher anvayāt, indriyāṇāṃ paripākāt sa tasmin samaye vṛddhaiḥ śīlaiḥ samanvāgato bhavati vṛddhaiś cendriyaiḥ; evam eva yo 'sau bhikṣur bhavati śaikṣa asaṃprāptamānasaḥ sa uttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇam abhiprārthayamānarūpo bahulaṃ viharati; sa tasmin samaye śaikṣaiḥ samanvāgato bhavatiṃ śaikṣaiś cendriyaiḥ; so 'pareṇa samayena āsravāṇāṃ kṣayād anāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñayā sākṣātkṛtva upasaṃpadya pravedayate; kṣīṇā me jāti, uṣitaṃ brahmacaryaṃ; kṛtaṃ karaṇīyaṃ; nāparam asmād bhavaṃ prajānāmi iti; sa tasmin samaye aśaikṣaiḥ śīlaiḥ samanvāgato bhavati aśaikṣaiś cendriyaiḥ; tasya cet bhṛśāny api cakṣurvijñeyāni rūpāṇi cakṣuṣa ābhāḥ samāgacchanti nāsya tāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ paryādadate; sthitam evāsya tat cittaṃ bhavati, adhyātmam aviparītaṃ suvimuktaṃ subhāvitaṃ; (sbv ii 146) vyayaṃ cāsyānupaśyati; tasya ced bhṛśā api śrotavijñeyāḥ śabdāḥ ghrāṇavijñeyāḥ gandhāḥ jihvāvijñeyā rasāḥ kāyavijñeyāni spraṣṭavyāni manovijñeyā dharmāḥ manasa ābhāḥ samāgacchanti nāsya tāṃ cetovimuktiṃ prajñāvmukti paryādadate; sthitam evāsya tac cittaṃ bhavati; adhyātmam
aviparītaṃ suvimuktaṃ subhāvitaṃ; (a 476b) vyayaṃ cāsyānupaśyati; tadyathā nagarasya vā nigamasya vā nātidūre mahāśailaḥ parvataḥ syāt, akhaṇḍaḥ acchidraḥ asuṣiraḥ susaṃvṛttaḥ ekaghanaḥ; tasya cet pūrvasyā diśo bhṛśo vāyuvega āgacchen nainaṃ calayet, nainaṃ kampayet, nainaṃ paścimāyāṃ diśy upasaṃharet; saced dakṣiṇasyāḥ paścimāyāḥ uttarasyā diśo vāyuvegaḥ āgacchen nainaṃ calayet, nainaṃ kampayet, nainaṃ dakṣiṇasyāṃ diśy upasaṃharet; yatas tato vā bhṛśo vāyuvega āgacchen nainaṃ calayet, nainaṃ kampayet, nainaṃ yatas tata upasaṃharet; evam eva tasya bhṛśāny api cakṣurvijñeyāni rūpāṇi cakṣuṣa ābhāḥ samāgacchanti; nāsya tāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ paryādadate; sthitam evāsya tac cittaṃ bhavati adhyātma aviparītaṃ suvimuktaṃ subhāvitaṃ; vyayaṃ cāsyānupaśyati iti; idam avocad āyuṣmān śroṇaḥ koṭīviṃśaḥ; idam uktvā arhann athāparam etad uvāca sthaviraḥ naiṣkramyādhimuktasya avyābadhyaṃ ca cetasaḥ /
prāvivekyādhimuktasya tṛṣṇākṣayaratasya ca //
upādānakṣayādhimuktasya asaṃmoṣaṃ ca cetasaḥ / jñātvā āyatanotpādaṃ tataś cittaṃ vimucyate //
tato vimuktacittasya śāntacittasya tāyinaḥ / kṛteṣu karaṇīyeṣu karaṇiyaṃ na vidyate // (sbv ii 147) yathāpi parvataḥ śailo vāyunā na prakampate / evaṃ rūpāṇi śabdāś ca sparśā gandhā atho rasāḥ //
dharmā iṣṭā aniṣṭaś ca pravepanti tāyinaḥ / sthitaṃ cittam aneyasya vyayaṃ cāsyānupaśyati // iti
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kiṃ bhadanta āyuṣmatā śroṇena karma kṛtam yasya karmaṇo vipākena āḍhye mahādhane mahābhoge kule jātaḥ; suvarṇavarṇāni ca romāṇi pādatalayor jātāni; paṃcaśatikaś cāsya dine dine sthālipāka upasthāpyate; ita ekanavataṃ kalpam upādāya na kadācid anāstīrṇe pṛthivīpradeśe pādo nyastaḥ; jātamātreṇa viṃśatihiraṇyakoṭyaḥ avalehikāmūlyaṃ labdhāḥ; bhagavataś ca śāsane praviśya sarvakleśaprahāṇās arhatvaṃ sākṣātkṛtam iti bhagavān āha: śroṇenaiva bhikṣavaḥ koṭīviṃśena karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāny oghavat pratyupasthitāny avaśyabhāvīni; śroṇakoṭīviṃśena karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau; api tu (a 477a) upātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca; na praṇaśyanti karmāṇy api kalpaśatair api / sāmagrīm prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām //
the story of vipaśyin (concerning a previous birth of śroṇakoṭīviṃśa)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ ekanavate kalpe vipaśyī nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi, vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān; sa dvāṣaṣṭibhikṣusahasraparivāraḥ janapadacārikāṃ caran bandhumatīrājadhānīm anuprāptaḥ; tena khalu samayena bandhumatyāṃ rājadhānyāṃ saṃbahulā goṣṭhikāḥ prativasanti; taiḥ śrutaṃ vipaśyī samyaksaṃbuddhaḥ dvāṣaṣṭibhikṣusahasraparivāraḥ janapadacārikāṃ caran ihānuprāptaḥ iti; śrutvā ca punaḥ sarve saṃbhūya yena vipaśyī samyaksaṃbuddhas tenopasaṃkrāntāḥ; upasaṃkramya vipaśyinaḥ samyaksaṃbuddhasya pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇāḥ; ekāntaniṣaṇṇān sambahulān goṣṭhikān vipaśyī samyaksaṃbuddhaḥ dharmyayā kathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati; anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā saṃdarśya (sbv ii 148) samādāpya samuttejya saṃpraharṣya tūṣṇīm; atha sambahulā goṣṭhikāḥ utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena vipaśyī samyaksaṃbuddhas tenāñjaliṃ praṇamayya vipaśyinaṃ samyaksaṃbuddham idam avocan: adhivāsayatv asmākaṃ bhagavān traimāsīṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sārdhaṃ saṃghena iti /
adhivāsayati vipaśyī samyaksaṃbuddhaḥ saṃbahulānāṃ goṣṭhikānāṃ tūṣṇīṃbhāvena atha saṃbahulā goṣṭhikā vipaśyinaḥ samyaksaṃbuddhasya tūṣṇīṃbhāvena adhivāsanāṃ viditvā bhagavato bhāṣitam abhinandyānumodya bhagavato pādau śirasā vanditvā uttahāyāsanāt prakrāntaḥ; te saṃsthāgāre sannipatya sañjalpaṃ kartum ārabdhāḥ; katham asmābhir bhavanto bhagavān bhojayitavyaḥ kiṃ saṃbhūya āhosvid ekaikena iti; tatraike kathayati; yadi dine dine saṃbhūya bhojayitavyo 'sau asmākaṃ kṛṣikarmāntāḥ samucchetsyanti; tad yadi bhavatām abhirucitaṃ vāreṇa vāraṃ bhojayāmaḥ iti; te vāreṇa vāraṃ gaṇādhīnaṃ bhojayitum ārabdhāḥ; yathāvibhavataś cātmīyam asyānuprayacchanti; tatraiko brāhmaṇadārako daridraḥ; sa mātuḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ kathayati: amba goṣṭhikaiḥ kriyākāraḥ kṛtaḥ, bhagavān vāreṇa vāraṃ bhojayitavyaḥ iti; tad ahaṃ tanuvibhavaḥ; kathaṃ mayā bhojayitavyaḥ iti; sā kathayati: putra yady evam apaścimaṃ divasaṃ gṛhāṇa; tvam iyatā kālena kiṃcit samudānayiṣyasi; gaṇasantakāc ca kiṃcid utsadanadharmakaṃ bhaviṣyati iti; tena paścimo divaso gṛhītaḥ; tatra gaṇasantakād utsadanadharmakaṃ prabhūtām saṃpannaṃ; tenāpi kiṃcit samudānītaṃ; tatas tena (a 477b) layanaṃ kāritaṃ; tad vastrair ācchāditaṃ; koṇeṣu paṃca kārṣāpaṇaśatāni sthāpitāni; ṛkṣacarma cāsya saṃpannaṃ; tad api layanadvāre prajñaptaṃ; tataḥ paṃcaśatikaṃ pākaṃ sādhayitvā mahatā satkāreṇa vipaśyī samyaksaṃbuddho bhojitaḥ; pādayoś ca praṇipatya praṇidhānaṃ kṛtam anenāhaṃ kuśalamūlena āḍhyo mahādhano mahābhogo jāyeya; mā kadācid anāstīrṇe
pṛthivīpradeśe pādau sthāpayeyaṃ; yādṛśāni ca vipaśyinaḥ samyaksaṃbuddhasya suvarṇavarṇāni caturaṅgulamātrāṇi romāṇi pādatalayor jātāni, mamāpy evaṃvidhāni syuḥ; evaṃvidhānāṃ ca guṇānāṃ lābhī syāṃ; evaṃvidham eva śāstāram ārāgayeyaṃ; mā virāgayeyam iti (sbv ii 149) kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau goṣṭhiko brāhmaṇadārakaḥ eṣa evāsau śroṇaḥ koṭīviṃśaḥ tena kālena tena samayena; yad anena vipaśyinaḥ samyaksaṃbuddhasya kārān kṛtvā praṇidhānaṃ kṛtaṃ, tasya karmaṇo vipākena āḍhye mahādhane mahābhoge kule jātaḥ; pādayoś cāsya suvarṇavarṇāni caturaṅgulamātrāṇi romāṇi jātāni; ita ekanavataṃ kalpam upādāya na kadācid anāstīrne pṛthivīpradeśe pādau sthāpitau; jātamātrasya cāsya viṃśatihiraṇyakoṭyo labdhāḥ; mama ca śāsane pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtaṃ; iti hi bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ; ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ; vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ; tasmāt tarhi bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogāḥ karaṇīyaḥ ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam*
rājagṛha's people begins tu murmur against ajātaśatru and devadatta
yadā ajātaśatruṇā devadattākalyāṇamitropagūḍhena rājño bimbisārasya kanakaḥ kṣiptaḥ tadā rājagṛhanivāsinaḥ paurāḥ avadhyātum ārabdhāḥ; tatra kecid rājñaḥ akarṇaṃ bhāṣante ayaṃ pituḥ śatrutve vyākṛtaḥ; kasmān na jātamātra eva praghātitaḥ iti; apare kathayanti: na bhavanto rājño 'parādhaḥ; kiṃ sarveṣāṃ vyākaraṇaṃ bhūtaṃ bhavati? vinīta evāyaṃ kumāraḥ; api tu devadattenāyam akalyāṇamitreṇa vipralabdhaḥ, yena evaṃkriyāsu pravartate iti; apare kathayanti; na bhavanto rājño doṣaḥ nāpi devadattasya; api tu bhagavata eva doṣaḥ; yena devadattaḥ pravrājitaḥ; no tu lokadhātvantaraṃ nītvā avasthāpitaḥ iti; apare kathayanti: bhagavato nāyam aparādhaḥ; api tu saṃghasya yenāsya utkṣepanīyaṃ karma na kṛtam iti; tatra yena rājñaḥ akarṇaṃ bhāṣyate tena (sbv ii 150) na rājā ārtīyate karmāṇy etāni mayā pūrvam anyāsu jātiṣu kṛtāni upacitāni iti; yena tu bhagavataḥ saṃghasya ca akarṇaṃ bhāṣyate, tena rājā atyartham ārtīyate; madīyena durnītena loko bhagavataḥ saṃghasya ca akarṇaṃ bhāṣate iti bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / paśya bhadanta anyair aparāddham (a 478a) anye doṣeṇa lipyante iti, bhagavān āha: na bhikṣava etarhi; yathā atīte 'py adhvany anyair aparāddham anye doṣeṇa liptāḥ; tac chrūyatāṃ
the story of kūla and upakūla (concerning a previous birth of devadatta and ajātaśatru)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati, ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; tasya dvau kukkurau kūlaś ca upakūlaś ca; tābhyāṃ rājñaḥ aśvasannāhabhāṇḍikā khāditā; yāvad apareṇa samayena rājño brahmadattasya saṃgrāmaḥ pratyupasthitaḥ; tena amātyānām ājñā dattā; pratyavekṣata bhavantaḥ aśvasannāhabhāṇḍikām iti; te pratyavekṣitum ārabdhāḥ, paśyanti sarvāṃ chinnapracchinnāṃ; tai rājñe niveditaṃ: deva aśvasannāhabhāṇḍikā kukkureṇa bhakṣitā iti; rājā kathayati; bhavanto yady evaṃ parityaktā mayā kukkurāḥ iti; tatra kecit praghātitāḥ; kecin niṣpalāyitāḥ; yāvad anyatamo jānapadaḥ kukkuraḥ janapadād vārāṇasīṃ gacchati; tena te niṣpalāyamānā dṛṣṭāḥ; pṛṣṭāś ca: bhavantaḥ kimartham evaṃ yūyaṃ santrastāḥ iti; tair yathāvṛttaṃ samākhyātaṃ; sa kathayati: kimarthaṃ rājā yuṣmābhir na vijñaptaḥ iti; te kathayanti: kaḥ śaknoti rājānaṃ vijñapayitum anya praghātitāḥ; vayaṃ kathaṃcit prapalāyitāḥ; sa kathayati: tiṣṭhatu yūyam; ahaṃ yuṣmākam arthe rājānaṃ vijñapayāmi iti; tena samāśvāsitāḥ pratinivṛttāḥ; tatas tena saṃpātavelāyāṃ śravaṇopavicāre sthitvā rājā gāthayā vijñaptaḥ yau kukkurau rājakule nivāsinau kūlopakūlau balavarṇayuktau / (sbv ii 151) tāv atra ghātyau vayam apraghātyāḥ aghātyaghāto na hi deva yuktaḥ //
iti rājñā śrutaṃ; tena prabhātāyaṃ rajanyām amātyānām ājñā dattā: bhavanto yenāhaṃ rātrau gāthayā vijñaptaḥ tasya samanveṣaṇaṃ kuruta iti; taiḥ rakṣiṇām ājñā dattā; samanveṣatat bhavantaḥ kena devo rātrau gāthayā vijñaptaḥ iti; taiḥ samākhyātaṃ jānapadena kukkureṇeti; rājā kathayati: bhavantaḥ parīkṣāṃ kuruta kiṃ kūlopakūlābhyāṃ bhakṣitam āhosvit anyaiḥ kukkuraiḥ iti; amātyāḥ sannipatya saṃjalpaṃ kartum ārabdhāḥ: bhavanto devenaivājñā dattā kukkurāṇāṃ parīkṣāṃ kuruteti; tat katham eṣāṃ parīkṣā kartavyā iti; anye kathayanti: kim atra parīkṣitavyaṃ keśāṇḍukaṃ datvā chardāpayitavyau; atha kūlopakūlābhyāṃ carmakhaṇḍā udgīrṇāḥ; rājño niveditaṃ; rājñā parityaktau; pariśiṣṭānām abhayaṃ dattam kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yau kūlopakūlau etāv eva devadattājātaśatrū tena kālena tena samayena; tadāpi etābhyām aparāddham anye doṣeṇa liptāḥ; etarhy api etābhyām aparāddham anye doṣeṇa liptāḥ; punar api yathā devadattaḥ akṛtajña akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
the story of a hunter and an ungrateful man (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājyaṃ kārayati; yāvad anyatamaḥ puruṣaḥ (a 478b) paraśum ābhaṅgīm ādāya kāṣṭhārthī vanaṃ gataḥ; sa tatra kāṣṭhaṃ paryeṣamāṇaḥ siṃhenābhidrutaḥ; niṣpalāyamānaḥ kūpe patitaḥ; so 'pi tadbhakṣaṇādhyavasāyas tatraiva patitaḥ; āśīviṣeṇa mūṣako 'bhidruto niṣpalāyate; mūṣakābhilāṣāt śyenakaḥ pradhāvitaḥ; yāvat sarve kūpe nipatitāḥ; tena sarva eva vyāpannāḥ; parasparam abhilaṣante vyāpādanāya; siṃhaḥ kathayati: bhavantaḥ sarve yūyaṃ mama gamyāḥ; api tu vayaṃ kṛcchrasaṅkaṭasaṃbādhaprāptāḥ; niścalās tiṣṭhata; māyaṃ vyāpādanakālaḥ iti; yāvat daivān mṛgalubdhako mṛgān paryeṣamāṇas taṃ pradeśam anuprāptaḥ; sa taṃ kūpaṃ nirīkṣitum ārabdhaḥ; (sbv ii 152) tatraivaṃ bhrāntair vāṅ niścāritā: bhoḥ puruṣa paritrāyasva iti; tatas tena mṛgalubdhakena jñātvā pūrvataraṃ siṃha uddhṛtaḥ; sa pādayor nipatya kathayati: kṛtajñas te bhaviṣyāmi; kiṃtu atrakṛṣṇaśiraskas tiṣṭhati; sa tvayā noddhartavyaḥ; kṛtaghnā hy eta bhavanti ity uktvā prakrāntaḥ; yāvat tena mṛgalubdhakena sarve anupūrveṇa uddhṛtāḥ; yāvad apareṇa samayena siṃhena mṛgo jīvitād vyaparopitaḥ; sa ca mṛgalubdhakas taṃ pradeśam anuprāptaḥ; siṃhena taṃ parijñāya sa mṛgaḥ pādayor nipatya dattaḥ; apareṇa samayena rājā brahmadattaḥ udyānabhūmiṃ nirgataḥ sārdham antaḥpureṇa; sa tatrodyāne sukham anubhūya middham avakrāntaḥ; antaḥpurajano viśvastavihārī udyāne caṃkramyate tiṣṭhati niṣīdati middham avakrāmati; vastrāṇi śodhayati; alaṃkārāṇy apanīya pārśve sthāpayati; yāvad anyatamā antaḥpurikā
alaṃkāram avamucya pārśve sthāpayitvā middham avakrāntā; tat śyenakenāpahṛtya tasmai lubdhakāya kṛtajñatayā dattaṃ; rājā brahmadatto nidrāklamaṃ prativinodya laghu laghv eva vārāṇasīṃ praviṣṭaḥ; antaḥpurakumārāmātyapaurajānapado 'pi atitvareṇa gataḥ; yāvad asāv antaḥpurikā alaṃkāraṃ samanveṣati; na paśyati; tayā rājñe niveditaṃ: deva udyāne me alaṃkāraḥ apahṛtaḥ iti; rājñā amātyānām ājñā dattā: bhavantaḥ alaṃkārāḥ udyāne apahṛtaḥ; samanveṣata kena gṛhītaḥ iti; te samanveṣitum ārabdhāḥ; sa kṛṣṇaśiraskaḥ tasya mṛgalubdhakasya kālena kālam upasaṃkrāmati; tena tasya gṛham upasaṃkrāmatā upāṃśunā vijñātam asyālaṃkāro 'stīti; tena kṛtaghnatayā rājño gatvā ārocitaṃ; tato rājñā paramakopakupitena mṛgalubdhako rājapuruṣair āhvāyya uktaḥ: bhoḥ puruṣa tvayā udyānād alaṃkāro 'pahṛtaḥ iti; tatas tena santrastena yathāvṛttaṃ samākhyāya asāv alaṃkāro rājñe samarpitaḥ; tathāpy asau puruṣaḥ cārake badhvā sthāpitaḥ; mūṣakena gatvā āśīviṣāya niveditaṃ: tena kṛṣṇaśiraskena pāpakāriṇā asmākaṃ kalyāṇamitro rājñā cārake badhvā sthāpitaḥ iti; āśīviṣaḥ kathayati: bhoḥ lubdhaka ahaṃ rājānaṃ (a 480a) daśāmi; tvayā ebhir mantrapadair ebhiś ca oṣadhaiḥ cikitsitavyaḥ; evaṃ sa rājā abhiprasanno niyataṃ tvāṃ muñcati; bhogasaṃvibhāgaṃ ca karoti iti; sa kathayati: śobhanam evaṃ kuru; āśīviṣeṇa rājā daṣṭaḥ; lubdhakena gatvā mantraiś cauṣadhaiś ca cikitsitaḥ; tato rājñā parituṣṭena bandhanān muktaḥ; bhogaiś ca saṃvibhaktaḥ (sbv ii 153) bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau lubdhakaḥ aham eva saḥ tena
kālena tena samayena; yo 'sau kṛtaghnapuruṣaḥ eṣa eva sa devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; punar api yathā akṛtajñaḥ akṛtavedī tac chrūyatāṃ.
the story of nanda, the mungoose (concerning a previous birth of devadatta)
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo saptāha akālameghaḥ samupāgataḥ; deve varṣati nakula āśramaṃ praviṣṭaḥ; mūṣiko 'pi tatraiva praviṣṭaḥ, āśīviṣo 'pi varṣabhayāt paribhraman tatraiva praviṣṭaḥ; yāvad asau nakulas taṃ mūṣikam abhidravitum ārabdhaḥ; āśīviṣaḥ kathayati: bhavanto vayaṃ kṛcchrasaṅkaṭasaṃbādhaprāptaḥ; parasparam avyābādhāṃ kuruta; niścalās tiṣṭhata iti; tatrāśīviṣasya saṃjñākaraṇaṃ priyasena iti; nakulasya nāma nanda iti; mūṣikasya gaṅgadatta iti; iti; priyasena nandena ca gaṅgadatta uktaḥ; anālakṣya gaccha; asmākam āhāraṃ paryeṣaya iti; sa ṛjuko bhadrāśayaḥ; tayor arthāya āśayena āhāraṃ paryeṣitum ārabdhaḥ; na labhate; nandaḥ priyasenasya kathayati; yadi gaṅgadattaḥ āhāraṃ vinā āgacchati, mayā sa eva bhakṣayitavya iti; priyasenaḥ saṃlakṣayati kṛcchrasaṅkaṭasaṃbādhaprāpto 'py eṣas tasya badhāya parākramati; prāg eva yady asau vinā āhāreṇa āgacchati; sarvathā tasya sandeṣṭavyam iti; tena tasya sandiṣṭaṃ; nanda evaṃ kathayati: yadi gaṅgadattaḥ vinā āhāreṇāgacchati sa eva mayā bhakṣayitavya iti; gaṅgadattena āhāraṃ paryeṣamāṇena na kiṃcid āsāditaṃ; sa saṃlakṣayati niyatam asau māṃ bhakṣayati: iti; tena priyasenasya sandiṣṭam kṣīṇā narā niṣkaruṇā bhavanti ārtāḥ kṣudhāvedhapariśrameṇa / vācyas tvayā eṣa kṛtaghnasatvo na gaṅgadattaḥ punar āgamiṣyati // iti kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau gaṅgadattaḥ aham eva saḥ tena kālena tena samayena; yo 'sau nandanāmā nakulaḥ eṣa eva sa devadattaḥ tena kālena tena samayena; tadāpy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī; etarhy apy eṣa akṛtajñaḥ akṛtavedī (sbv ii 154)
uddānam: bhuṅkṣva likhir naṭaḥ kākaḥ cakraḥ kumbhīracandanam / kāyaḥ kavir maṇir vaṇṭaḥ kanyātha dhanapālakaḥ //
king bimbisāra makes exceeding grants to ajātaśatru
yadā ajātaśatruṇā rājño bimbisārasya kanakaḥ kṣiptaḥ tadā rājñā upālabdhaḥ: kumāra kimarthaṃ tvayā mama kanakaḥ kṣiptaḥ sa kathayati: deva roṣāt; devasya bhogāḥ saṃvidyante; mama na (a 480b) saṃvidyante; rājā kathayati: putra yady evaṃ gaccha campā sādhāraṇā tava bhavatu iti; sa hṛṣṭatuṣṭapramudito devadattasya sakāśaṃ gatvā kathayati: ārya mayā campā sādhāraṇā labdhā iti; sa kathayati: kumāra dṛṣṭaṃ te parākramasya phalam ārya dṛṣṭaṃ; bhūyaḥ parākramasva; ativṛddhis te bhaviṣyati iti; sa campāyāṃ prakarapratyayaiḥ pīḍayitum ārabdhaḥ; pīḍyamāno mahājanakāyaḥ niṣpalāyitum ārabdhaḥ; kecid rājagṛhaṃ gatāḥ; kecid deśāntaraṃ gatāḥ; amātyai rājño dūto 'nupreṣitaḥ: deva kumāraś campāṃ pīḍayati; janaḥ pīḍyamāno niṣpalāyate; tad arhati devaḥ kumārasya nivāraṇaṃ kartum iti; rājā kathayati: kumāra kasmāj janapadān pīḍayasi iti; sa kathayati: deva sādhanaṃ na puṣyati iti; rājā kathayati: yady evaṃ rājagṛham ekaṃ tyaktvā magadhaviṣayaṃ gṛhāṇa iti; magadhaviṣayaṃ gṛhītvā devadattasya sakāśaṃ gatvā kathayati: ārya mayā (sbv ii 155) rājagṛham ekaṃ muktvā sarvo magadhaviṣayo labdhaḥ iti; sa kathayati: īdṛśaṃ parākramasya phalaṃ; bhūyaḥ parākramasva iti; sa magadhaviṣayaṃ nāśayitum ārabdhaḥ; magadhaviṣayanivāsinā janakāyena rājā bimbisāro vijñaptaḥ; deva kumāro magadhaviṣayaṃ nāśayati; nivartyatām iti; sa rājñā āhūyoktaḥ kumāra kimarthaṃ magadhaviṣayaṃ nāśayasi iti; sa kathayati deva prabhūto janakāyo na puṣyati iti; rājā kathayati; kumāra yady evaṃ kośam ekaṃ muktvā sarvaṃ tavaiva bhavatu
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
