Sāratama

anavamardanīyetyabhibhavitumaśakyā / kuta ityāha / caturvaiśāradyakarītvāditi / siṃhavadatyantaniḥśaṃko yuktavādī viśāradaḥ / tasya bhāvo vaiśāradyam / (rst_68) catvāri vaiśāradyāni / abhisaṃbodhivaiśāradyam / āśravakṣayavaiśāradyam / āntarāyikadha[rma]vaiśāradyam / nairyāṇikadharmavaiśāradyaṃ ca / abhisambodhistathāgatasya jñānasampat / āśravakṣayaḥ prahāṇasampat / tadubhayaṃ svārthaḥ / āntarāyikā dharmā nirvāṇasya vibandhakāḥ nairyāṇikā dharmā nirvāṇasya prāpakāḥ / etadubhayaṃ parārthaḥ / parebhyastadākhyānāt / teṣu vaiśāradyam / tatpratijñāpratiṣṭhāpaneṣvityarthaḥ / tatkarā / anāthāḥ sattvā anādau duḥkhasāgare bhramatāmeṣāmadyāpi trāturabhāvāt / teṣāṃ nāthastrātā bhagavān buddhaḥ / tatkarā / iyatā sarvajñajñānapariniṣpattireṣeti samarthitaḥ / eṣaiva sarvajñatvamiti samarthayitumāha / saṃsāretyādi / saṃsāraḥ sāśravāḥ skandhāḥ / tasya pratipakṣā hantrī / dharmadhātureva tasya hanteti cedāha / akūṭasthatāmupādāyeti / dharmadhāturhi kūṭastho anādinidhanaikarūpatvāt / sa cetpratipakṣaḥ syāt tadā ādita eva saṃsāro na syāt / prajñāpāramitā punarādimatī, uttarottaragāminī ceti saiva tasya pratipakṣaḥ / anena prahāṇasampaduktā / jñānasampadamāha sarvetyādinā / sarvadharmāṇāṃ svabhāvaḥ paramārthaḥ / tasya vidarśanī tatpratibhāsatvāt / svasya pareṣāñca parārthamadhikṛtyāha / paripūrṇetyādi / paripūrṇamekenāpyanūnatvāt / triparivartadvādaśākāraṃ ca yaddharmacakram / dharmaḥ śāsanam / tadeva cakraṃ vineyasantāneṣu caṃkramaṇāt / tasya pravartano pravartayitrī / buddhānāṃ tathaiva tasya pravartanāt /

tatra dharmacakraṃ satyacatuṣṭayam / tasya trayaḥ parivartāḥ / idaṃ duḥkham / ayaṃ duḥkhasamudayaḥ / ayaṃ duḥkhanirodhaḥ / iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi / satyacatuṣṭayasya svabhāvaparicchedaḥ prathamaḥ parivartaḥ / tasyaiva yathākramaṃ parijñeyapraheyasākṣātkartavyabhāvayitavyatvaparicchedo dvitīyaḥ parivartaḥ / tasyaivātmanā parijñātaprahīna(ṇa)sākṣātkṛtabhāvitatvaparicchedastṛtīyaḥ / tasmāt triparivartaṃ tat / duḥkhasatyasya duḥkhasvabhāvaḥ parijñeyatvaṃ parijñātatvaṃ ceti traya ākārāḥ / samudayasatyasya tatsvabhāvaḥ praheyatvaṃ prahīṇatvaṃ cetiṃ traya ākārāḥ / nirodhasatyasya tat svabhāvaḥ sākṣātkartavyatvaṃ sākṣātkṛtatvaṃ ceti traya ākārāḥ / mārgasatyasya tat svabhāvo bhāvayitavyatvaṃ bhāvitatvaṃ ceti traya ākārāḥ / tasmāt dvādaśākāraṃ tat /

nanu pratītyasamutpannenāpi svabhāveneyaṃ [na] nirodhikā śāṃ(sāṃ)kleśikānāṃ vināśahetūnāmakiñcitkaratvāt / nāpyutpādikā vaiyavadānikānāṃ mithyājñānanivṛttau cittamātrādeva samyagjñānotpatteḥ / naitadasti / bandhyakṣaṇotpādanasyaiva santānanirodhatvāt / agninā śītanirodhavat / prajñāpāramitayaiva mithyājñānanirodhe (rst_69) sati bhagavataḥ prāgabhūtasya samyagjñānasya taddhetukatvāt / nirodhasya cāvastuno hetutvāyogāt / cittasyaiva ca niruddhavipakṣasya samyagjñānatvāt / anyathā hi sarvabhrāntinivṛttikālepi vyāpi samyagjñānaṃ na syāditi bhāvanāmārgasya svabhāvaḥ //

kathamityādinā sarvajñatānuprāptaya ityetadantena śreṣṭhatā / sthātavyamiti vartitavyam / pūjābhiḥ manasikartavyā guṇānusmaraṇaiḥ / namaskartavyā kāyavākcittaiḥ / nidānaṃ prastāvaḥ pṛcchāyāḥ / hetustu bhagavatyāḥ śreṣṭhatā / prajñāpāramitāyā yatkauśalyaparigṛhītasya bodhisattvasyānumodanāsahagataṃ puṇyamaupalambhikānāṃ pañca pāramitāmayāt puṇyādviśiṣyata itīdaṃ nidānamanantaroktatvāt / yata iyaṃ tāsāṃ pariṇāyikā tataḥ śreṣṭheti hetuḥ / apariṇāyakamiti pariṇāyakarahitam / abhavyamayogyam / jātyandhabhūtaṃ jātyandhasadṛśam / śeṣaṃ subodham / iti śreṣṭhatā //

atha khalvāyuṣmānityādinā abhinirhāro dvitīyāt evamuktāt prāk / prajñāpāramiteti bhāvanāmārgaḥ / yaḥ pañcānāṃ skandhānāṃ yāvatsarvadharmāṇāmanabhisaṃskāro 'nupalambhaḥ so 'sya abhinirhāraḥ pariniṣpādanam / avayavārthaḥ subodhaḥ / ityabhinirhāraḥ //

evamukta ityādi yāvata saṃkhyāṃ gacchatīti / katamaṃ dharmamityanāśravaḥ / na kaściddharmamiti / dharmāṇāmarpaṇāyāścānupalambhādityarpaṇā //

atha khalu śakra ityādi śāriputravacanāt prāk / yadi na kañciddharmamarpayati na tarhi sarvajñatāmapīti matvā śakra āha / kimiyamityādi / arpayatyeva kenacitparyāyeṇa / yathā tu nārpayati tadbhagavānāha na yathetyādi / upalambho bālagrāheṇa rūpeṇa / nāma saṃjñā / saṃskāraḥ kalpanā / yathā tvarpayati tatpṛcchati / kathaṃ tarhītyādinā / uttaraṃ yathetyādinā / yathā nārpayatīti dharmāṇāmarpaṇāyāścāvikalpanāt / tatheti / avikalpanayā / na kañcidityādi / dharmāṇāmutpādādīnāṃ cāvikalpanāditi bhāvaḥ / anutpādāyānirodhāyeti notpādāya na nirodhāyetyarthaḥ / asamarthasamāsattvāt / ataśca anupasthitetyakiñcitkaratvāt / evamapīti sarvajñatārpakatvenāpi / dūrīkariṣyatītyasaṃmukhībhāvāt / riktīkariṣyatīti saṃmukhībhūtasya jñānasya tallakṣaṇābhāvāt / tucchīkariṣyatīti tat phalābhāvāt / na kariṣyatīti notpādayiṣyati / astyeṣa paryāya iti yathā tvayoktaḥ / tatkasya hetoriti taddūrīkaraṇādikaṃ kutaḥ? paridīpitāyāmiti nirdiṣṭāyām / na rūpaṃ yāvanna buddhatvamiti na kiñciddharma (rst_70) ityarthaḥ / tasmāt kañciddharma paśyan dūrīkariṣyatīti / yāvanna kariṣyatīmām / katamena paryāyeṇeti / kiṃ mahārthatayeti bhāvaḥ //

subhūtirāha netyādi / niḥsvabhāveṣu sarvadharmeṣu dvayābhāvāditi bhāvaḥ / asaṃkṣiptā vikṣipteti / advayatvāt / evamapīti mahārthatayāpi / kimpunaḥ śabdādatiśayārthaḥ / evamityuktvā / tadevāha / evamahamityādinā / niḥṣyanda iti tatpṛṣṭhabhāvī niścayaḥ / yaḥ sattvopalambha iti sambandhaḥ / sattvaḥ pudgaladravyaṃ tadvad asvabhāvajātikāsvabhāvalakṣaṇam / jātirutpattiḥ / tābhyāṃ rahitā / asyaiva nirdeśaḥ sattvāsvabhāvatayetyādinā / pariśeṣādgamyate sattvājātikatayā ajātikateti / viviktatā śūnyatā / acintyatā cittānālambanatā / abhisaṃbodhanaṃ sākṣātkriyā / tadabhāvād anabhisaṃbodhanatā / yathābha / sadbhuto arthaḥ / tasyānabhisaṃbodhanamagrahaṇaṃ sattvaḥ / tadvatprajñāpāramitā / yathā sattvasya balasamudāgamanaṃ balaniṣpādanaṃ na kiñcit tathā tathāgatasya prajñāpāramitayeti mahārthatā //

abhinirhārasya pañcāṅgānyuktāni / ṣaṣṭhasaptamepi staḥ / adhimokṣahetuḥ pratipakṣahetuśca / te 'dhikṛtya śāstram-

[56] buddhasevā ca dānādirupāye yacca kauśalam / hetavo 'trādhimokṣasya dharmavyasanahetavaḥ // 2-26 //

[57] mārādhiṣṭhānagambhīradharmatānadhimuktate / skandhādyabhiniveśaśca pāpamitraparigrahaḥ // 2-27 //

atrādhimuktihetavastraya uktāḥ pādatrayeṇa / dharmavyasanaṃ pratikṣepaḥ / tasya catvāro hetava itaraiḥ pañcabhiḥ pādaiḥ / 'anadhimuktatā' anadhimuktiḥ / tatrādhimokṣo 'sminneva bhāvanāmārge 'dhimuktiḥ / tamāha / atha khalvityādinā na dhandhayiṣyatītyetadantena / adhimokṣayiṣyatīti niścite vastunyevameva nānyathetyavadhāraṇamadhimokṣaḥ / taṃ kariṣyatītyarthaḥ / tatkarotīti curādau pāṭhāṇṇic / tasyādhimokṣasya lakṣaṇaṃ tribhiḥ padairgatyantarapratiṣedhāyāha / tatra kāṃkṣā bādhā / abādhyabādhanasya kāṃkṣāmātratvāt / vicikitsā saṃśaya eva / dhandhāyanamapratipattiriti trīṇi gatyantarāṇi / dhandho 'pratipattau / dhandho bhaviṣyatīti dhandhāyiṣyati / lohitāderākṛtigaṇatvāt kyaṣ / ityadhimokṣaḥ //

adhimokṣasya trayo hetavaḥ / tatra dvau pṛcchati / kutaścyutvehopannaḥ kiyacciracaritāvī ceti / sa iti yo 'dhimoktā / adhimukto 'dhimuktikāritreṇa (rst_71) lakṣyate / atastadāha / ya ityādinā / arthata ityaṣṭābhirabhisamayaiḥ / arthanayata iti yathāsvaṃ teṣāmeva vastubhiḥ / dharmata ityebhireva nāmapadavyañjanaiḥ / dharmanayata iti samāsavyāsādibhiḥ / anugamiṣyaṃtyanusaraṇāt / anubhotsyate tathā jñānāt / anubodhayiṣyati tathaiva parān /

tatkasya hetoriti kuto liṅgāt / yaḥ kaścidityādinā liṅgamāha / me dṛṣṭa iti mayā dṛṣṭaḥ / sambandhavivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī / tadyathā subhāṣitasya śikṣate, nāgnistṛpyati kāṣṭhānāmiti / avadadhāti sāvadhānaṃ karoti / satkṛtyeti bhaktito rucito vā / nopacchinatti vicchedākaraṇāt /

ciretyādinopasaṃhāraḥ / ciracaritāḥ pāramitā avituṃ śīlamasyeti ciracaritāvī / bahavo buddhāḥ paryupāsitā yena sa tathoktaḥ / iti buddhasevādānādicaryā //

tṛtīyo 'dhimokṣaheturupāyakauśalyam / tadāha / atha khalvityādinā sthaviraḥ subhūtirityataḥ prāk / śakyā punariti kāṃkṣā praśnaḥ / śrotuṃ śabdataḥ / upalakṣayitumarthataḥ / samanvāhartuṃ kālāntare smartum / upapādayituṃ cintākāle / upadhārayituṃ bhāvanākāle cetasi sthirīkaraṇāt / iyamiti pratibhāsamānā / ihāmutra veti pratibhāsamānā dhārā / aneneti pratibhāsamānena / ākāreṇeti lakṣaṇena / tadyathā gauḥ sāsnādimatvena / liṅgeneti kṛtrimeṇa cinhena / tadyathā gaurghaṇṭādinā / nimitteneti svābhāvikena cinhena / tadyathā gauḥśuklatvādinā / nirdeṣṭuṃ parasmaiḥ / śrotuṃ parasmāt /

bhagavānāha / uttaraṃ no hītyādi / skandhādiśa iti skandhādibhiḥ / rūpaskandha iti vā yāvaddharmāyatanamiti vetyarthaḥ / kuta ityāha / sarvadharmaistaireva viviktatvādasyāḥ / tadapi kutaḥ? niḥsvabhāvatvātteṣām / parikalpitena dharmasvabhāveneti bhāvaḥ / na cānyatreti / na cānyā tatparamārthatvāditi bhāvaḥ / ata eva tadityādinā praśnaḥ / skandhetyādinottaram / vijñaptirūpaṃ skandhādikameva / śūnyaṃ parikalpitena skandhādisvabhāvena / sā tasya tena śūnyatā vijñaptimātratā prajñāpāramitā / tasmādadvayametaddvaṃvīkāram / nanu śūnyatāyā idaṃ lakṣaṇaṃ na prajñāpāramitāyā ityata āha / śūnyatvādityādi / nopalabhyate skandhādi yathālakṣaṇam / yonupalambhaḥ sarvadharmāṇāmiti tadviviktaprakāśamātropalambhalakṣaṇaḥ / na tūpalambhanivṛttimātram / "nābhāvaḥ kasyacitpratipattiḥ pratipattiheturvā" iti vacanāt / yo 'nupalambhaḥ sā prajñāpāramitā prakṛṣṭajñānatvāt pāragatvācca / tathāpi nāsau prajñāpāramitā / syādyadi skandhādiśūnyatāmanubhūya (rst_72) skandhādyavasīyeta / rajatādyavasāye śuktidarśanavat / etaddarśayitumāha / yadetyādi / yadā tu yathānubhūtaniścayaṃ janayati na skandhā na dhāturnāyatanamiti tadā prajñāpāramitaiva / tannisyandatvāt skandhādyabhāvaniścayasya / śuktiniścaye śuktidarśanavat / prāmāṇyāt / tadyevaṃ yadyathāsti yathā ca nāsti yathā ca prajñāpāramitā syānna syādvā tasya sarvasya samyagbodha upāyakauśalaṃ tṛtīyo 'dhimokṣahetuḥ /

dharmavyasanaṃ vaktavyam / sa ca saddharmapratikṣayaḥ / kutaḥ? dharmavyasanahetutvāt / dharmasya vyasanaṃ vipat / dīrghadurgativāsena tasya śravaṇādyabhāvaḥ / durgaticiravāsahetutvāddharmavyasanahetutvam / tasmāddharmavyasanam / tadeva dharmavyasanasaṃvartanīyaṃ karma / tatsaṃvartate 'smāditi kṛtvā / tadeva prastauti sthavira ityādinā / prajñāpāramitā / eṣa eva bhāvanāmārgaḥ / tasyāṃ yogāpattiḥ samādhānaprāptiḥ /

vibhajyeti / kathaṃ vibhajya? keṣāñci[cci]racaritāvinā(tā) bhavati keṣāñcinneti / tatkutaḥ? indriyāṇāṃ śraddhādīnāṃ vimātratayā nānātvena / tāmāha syādityādinā / asyāmagauravatā teṣāmabhūditi sambandhaḥ / buddhānāmantikāditi / antike dūrāntikārthebhya iti pañcamī / tatsannidhāvityarthaḥ / agauravatā aśu(su)śūṣaṇatā aśraddadhānatā ca / bhagavatyāṃ aparyupāsanatā aparipṛcchanatā ca buddheṣu / tata iti śraddhāviyogāt / dharmavyasanasaṃvartanīyaṃ karma saddharmapratikṣepaḥ / kṛtaṃ sakṛtkaraṇāt / sañcitaṃ punaḥ punaḥ karaṇāt / ācitaṃ paripūrṇam / upacitaṃ vipākadanaśaktilābhāt / kāyena sāmagrī śrotumāgamanam / cittena nirvikṣepatā / vācā aprastutānabhidhānam / evaṃ sāmagrimadadānā iti samyagaśṛṇvantaḥ / na jānanti granthataḥ / na paśyanti arthataḥ / na budhyante svabhāvatrayabhedena / tato na vedayante viparītabodhāt / aśraddadhānā ityādi tūktam / tasyopasaṃhāra evaṃ ta ityādinā / pratyākhyānaṃ manasā parityāgaḥ / pratikṣepo vācā / pratikrośanaṃ nindā / upahatyeti dūṣayitvā / dagdheti kuśalamūladāhāt / chando vaśībhāvaḥ / viparyayādvicchandaḥ śithilaḥ / ato vicchandayiṣyantīti śithilīkaraṇāt / vivecayiṣyantīti manasā tyājanāt / vivartayiṣyantīti punaragrahaṇāt / iyatā pratyākhyānamuktam //

pratikṣepamāha nātretyādinā / pratikroṣaṇamāha naitadityādinā / apakrāntāḥ parimuktāḥ paribāhyā ityeko 'rthaḥ / sarva yathā bhavanti tathā sarveṇa aṅgena / sarva yathā bhavati tathā sarvaḥ prakāraḥ / karmābhisaṃskāraḥ karma kriyā / upasthāpiteneti kṛtena / samutthāpitenetyupacitena / saṃvartanī (rst_73) pralayaḥ / āavīcitalādā ca brahmalokādyasyāmagninā kṣīyate sā tejaḥsaṃvartanī / kṣepsyante antarābhavaśarīreṇa / upapatsyante upapattibhavaśarīreṇa / samānā santaḥ / bahu vata duḥkhaṃ ca tadvedanīyaṃ yasmāttathoktam /

prativarṇikādipadatrayaṃ samānārtham / 'lābhasatkāraṃ tebhya eva / yadartha te dṛśyeraṇ (dūṣyeran) / tatkasya hetoriti / tatteṣāmadarśanādikaṃ kuta ityarthaḥ / kasambakaṃ pūtipūrṇam / tadatyaktamanyānyapi parṇāni nāśayati / jātirjātam / kasambakavajjātameṣāmiti kasambakajātāḥ / kṛṣṇā tṛṇaviśeṣaḥ / prākṛtabhāṣayā kaṇḍā / sāpi kṣetrādanapanītā kṣetraṃ nāśayati / nirjātirniṣpattiḥ / kṛṣṇāvannirjātireṣāmiti kṛṣṇānirjātikāḥ / kṛṣṇo hi kṛṣṇasarpaḥ saviṣaḥ saṃśrṛ(sṛ)ṣṭān daṣṭo saviṣīkaroti / anayeneti tebhyaḥ śrutaśraddhādināmārgeṇa / vyasanaṃ nirayādiduḥkham / āgāḍhamābādhamiti mahatīṃ pīḍām / nigacchet spṛśediti prāpnuyādityarthaḥ / ālokaḥ prakṛtasya karmaṇo vipākajñānam / śuklāṃśaḥ kuśalabhāgaḥ / tadyogāt śuklāṃśikaḥ / samavadhānaṃ yogaḥ / śeṣaṃ subodham / iti dharmavyasanam //

evamukta ityādi / atra mārādhiṣṭhita ityādinā mārādhiṣṭhānamuktam / gambhīreṣu dharmeṣvanadhimuktisteṣu śraddhāprasādābhāvenoktā //

punaraparamityādinā caturo hetūnāha / ātmotkarṣī parapaṃsako doṣāntaraprekṣītyeko rāśiḥ / ata evāha / ebhirapi caturbhirityādi / tadatra dharmavyasanahetavaḥ ṣaḍuktāḥ / śāstre tu saṃkṣepataścatvāraḥ / śeṣāṇāṃ skandhādyabhiniveśe 'ntarbhāvāt / ātmotkarṣaṇādināṃ skandhādyabhiniveśe /

nirhāraparivarto 'yaṃ saptāṅgasya nirhārasya dyotanāt / tathāpi nirayagranthasya bahutvānnirayaparivarta ityucyate //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ saptamaḥ parivartaḥ //

8. viśuddhiparivarto nāmāṣṭamaḥ /

lokottarasya bhāvanāmārgasya nirhāraḥ saptamaparivartenoktaḥ / śuddhiraṣṭamasyādau vaktavyā / tasyāḥ śuddherduradhimocatāṃ tāvadāha / atha khalvityādinā / anarthikeneti mandacchandena / upastabdho vismitaḥ / aśuśrūṣaṇā-aparipacchakajātīyeneti kalyāṇamitreṣu subhūteḥ praśnaḥ / kiyadagambhīretyādi / kiyatā gambhīrā yato duradhimocetyarthaḥ / bhagavata uttaraṃ rūpaṃ subhūta ityādinā / rūpādayo rūpādīnāṃ ca pūrvāparamadhyāntā abaddhā amuktāḥ svabhāvenādhvatrayeṇa ca niḥsvabhāvatvādityarthaḥ / paramaduradhimoceti paramagambhīratvāditi bhāvaḥ / prākpravṛtto hi bandhaḥ prāgaśuddhiḥ paścāttannivṛttilakṣaṇo mokṣaḥ śuddhiriti prasiddham / iha tu bandhamokṣayoratyantābhāvaḥ śuddhiriti paramagambhīraṃ viśuddhilakṣaṇaṃ śāstre-

[58] phalaśuddhiśca rūpādiśuddhireva tayordvayoḥ / abhinnācchinnatā yasmāditi śuddhirudiritā // [2-26] //

'phalaśuddhiḥ' sādhyā / sā ca 'rūpādiśuddhireva' / yasmāt 'tayoḥ' 'abhinnācchinnatā' 'iti śuddhirudīritā' / śuddherlakṣaṇamuktaṃ sutre / katamasyāḥ śuddheḥ? yasyāduradhimocatvamuktam / tatkasya hetorityādi / tadasyā duradhimocatvaṃ kuta ityarthaḥ / uttaraṃ yetyādinā / yata idaṃ tasyā lakṣaṇamiti bhāvaḥ / advayaṃ tādātmyāt / advaidhīkāramavyabhicārāt / anayoreva nirdeśo abhinnamacchinnamiti / yetyanuvādaḥ seti vidhiḥ / anūdyamānaśca dharmo vidhīyamāne niyata iti khyāpitaḥ / ataḥ sāmānyādhikaraṇādabhinnamubhayam / anyonyaniyamādanyonyāvyabhicāraḥ / tasmādacchinnamubhayam / tadevaṃ yaiva skandhānāmekaśo viśuddhiḥ saiva phalaviśuddhiḥ / yaiva phalaviśuddhiḥ saivetarā / anyonyāvyabhicārāt / anyonyaliṅgatā / sa cāvyabhicārastādātmyāt / ata āha / phalaviśuddhita ityādi punaraparamityataḥ prāk iti viśuddhilakṣaṇam /

viśuddhibhedāśvatvāro mahatyorbhagavatyoruktāḥ sarvasaṃgrahārtham / asyāṃ tu noktā bodhisattvamārgādhikārāt / mārgasya viśuddhirucyate / sa ca bhūmau bhūmau navavidho mṛdumṛdvādibhedādadhimātrādhimātrādibhedāt / navavidhasyaiva doṣasya pratipakṣeṇa (rst_75) bhūmayastu śuddhestāścaiva nava / kāmadhāturaṣṭau ca rūpārūpyāḥ / ataḥ śāstram-

[59] mṛdumṛdvādiko mārgaḥ śuddhirnavasu bhūmiṣu / abhimātrādhimātradermalasya pratipakṣataḥ // 2-30 //

ato navavidhaṃ mārgamāha / punaraparamityādinā atyantānupapattirityataḥ prāk / sarvajñateti sarvākārajñatā / tasyā viśuddhirdvividhā / yā skandhānāmekaśo viśuddhiḥ pāramitānāṃ ca sā sarvākārajñatāviśuddhiḥ / yā ca tasyāḥ sā teṣāmityekā sarvākārajñatāviśuddhiḥ / adhyātmaśūnyatādīnāṃ skandhādīnāṃ ca yāvadāveṇikabuddhadharmāṇamekaśo yā viśuddhiryā ca prajñāpāramitāyā yā ca sarvākārajñatāyāḥ sarvametadabhinnamacchinnamiti dvitīyā sarvākārajñatāviśuddhiḥ / tadasyāṃ na paṭhyate upalakṣaṇatvāttadgrāhyam / iti mṛdumṛdumārgo mṛdumadhyaśca //

atha khalvityādi / itaḥ prabhṛti prajñāpāramiteti prajñāpāramitāviśuddhirityarthaḥ / sā gambhīrā duravagāhā sarvadharmāṇāṃ viśuddhatvādatyantaśūnyatvāditi mṛdvadhimārgaḥ //

sāvabhāsakarī tamopahā viśuddhatvātsarvadharmāṇāmiti madhyamṛdumārgaḥ //

sā āloko darśanaṃ viśuddhatvāditi madhyamadhyo mārgaḥ //

sā apratisandhirasaṃkrāntirbhavāntare viśuddhatvāditi madhyādhimātro mārgaḥ //

sā asaṃkleśo viśuddhitvāt prakṛtyasaṃkliṣṭatvātsarvadharmāṇāmityadhimātramṛdumārgaḥ //

sā aprāptiranabhisamayo viśuddhatvāt sarvadharmāṇāmaprāpteranabhisamayāccetyadhimātramadhyo mārgaḥ //

sā anabhinirvṛttirviśuddhatvāt anabhinirvṛttatvāt sarvadharmāṇāmityadhimātrādhimātro mārgaḥ //

āha / atyantānupapattirityādikamāmārgajñatāparisamāpteḥ / ataḥ śāstram-

[61] tridhātupratipakṣatvaṃ samatā mānameyayoḥ / mārgaḥ sa ceṣyate tasya codyasya parihārataḥ // 2-31 //

tasyāṃ 'tridhātupratipakṣatvaṃ' yadāha / atyantānupapattiḥ prajñāpāramitā / kāmadhātvādiṣu viśuddhatvāt / kāmadhātvādiṣvabhāvānupapatteḥ iti tridhātupratipakṣatvam /

atra ca 'samatā mānameyayoḥ' / yadāha / āhetyādi / na jāna tīti na gṛṇhāti / na saṃjānīta iti na vikalpayati / sphuṭīkartu praśnaḥ kiṃ punarityādi / uttaraṃ rūpamityādi / viśuddhatyādityatyantasamatvāt / tadevaṃ yathā syājjñeyaṃ grāhyaṃ na bhavati tathaiṣāpi tasya grāhikā na bhavatīti jñeyamānasamatā /

yoyaṃ viśuddhilakṣaṇo bhāvanāmārga ukto na sa yuktaḥ / yato 'sminnaṣṭau doṣā ityata āha / 'mārgaḥ sa ceṣyate tasya codyasya parihārataḥ / ' cakāro 'vadhāraṇe / bhinnakramaśca / codyasyeti jātāvekavacanam / bhāvanāmārga eva sa iṣyate tadīyacodyānāmita ūrdhvaṃ parihārādityarthaḥ / atra ca siddhānta eva kākvā kuta etaditi hetusāpekṣāścodyasūcanādyāni / siddhāntahetavaḥ parihārāḥ / tatra dve codye śāriputrasya ṣaṭ subhūteḥ /

nāpakāraṃ karoti na copakāramiti siddhāntaḥ / sa kutaḥ? yadi hyakiṃcitkarī kathaṃ sā mārga iti codyam / viśuddhitvāditi parihāraḥ / sarvajñatā hi dharmadhātuviśuddhiḥ sa ca viśuddhaḥ prakṛtiśuddhaḥ / tataḥ sā asyākiñcitkarī / kevalamāgantukāvaraṇakṣayaṃ [prati] vyāpriyate / na gṛṇhāti na tyajatīti siddhāntaḥ / sa kutaḥ? yadi hyasau gṛṇhāti vikalpaḥ syāt / atha na gṝṇhāti prajñaiva na syāditi codyam / viśuddhatvādi parihāraḥ / yathā hi yata evāsau dharmān dharmalakṣaṇairna paśyatyata eva dharmatayā paśyati / ata eva viśuddhaḥ / viśuddhatvāt na gṛṇhāti na ca tyajatīti / skandhaviśuddhitaḥ phalaviśuddhiḥ sarvajñatāviśuddhiścoktā / sā ca teṣāṃ viśuddhirātmaviśuddhyā / yathā hyātmano viśuddhiratyantamasattā tathā teṣāmapīti siddhāntaḥ / sa kutaḥ? yadi hi skandhaphalasarvajñatānāmatyantamasattā tadaitā(te)na kiñciditi codyam / atyantaviśuddhitvāditi parihāraḥ / atyantamasanta eva dharmāḥ svalakṣaṇaiḥ / ata eva tacchūnyatālakṣaṇayā dharmatayā santītyarthaḥ / ātmaviśuddhito na prāptirnābhisamaya iti siddhāntaḥ / codyaṃ purvavat / atyantaviśuddhatvāditi parihāraḥ / yata eva dharmalakṣaṇairdharmā atyantamasantaḥ tata eva dharmatayā santaḥ / sā ca prakṛtyaiva śuddhā tacchuddhireva ca sarvajñateti na tasyāḥ prāptirnābhisamaya ityarthaḥ / ātmāparyantatayā rūpavedanā dīnāmaparyantateti siddhāntaḥ / sa kutaḥ / dṛśyate (rst_77) hi skandhādīnāṃ paryantastatkathamaparyantā iti codyam / atyantaviśuddhatvāditi parihāraḥ / yathā hyātmano 'tyantamasattā tathā rūpādīnāmapi svalakṣaṇaiḥ / tato 'satāṃ teṣāṃ kaḥ paryantaḥ? dharmatayā santīti cet .............paryantaḥ / sarvadharmasāmānyalakṣaṇatvāt rūpādikasya / na, bhedasyāparamārthatvāt / tasmādyaiva rūpādiviśuddhiḥ saiva phalaviśuddhiḥ sarvajñatāviśuddhiḥ prajñāpāramitāviśuddhiścetyarthaḥ //

ya evamatyantāsattayā sarvadharmāṇāṃ avabodhaḥ sa prajñāpāramiteti siddhāntaḥ / sa kutaḥ?....................bodho na tarhi sātyantaviśuddhiriti codyam / atyantaviśuddhitvāditi parihāraḥ /

evaṃ samāptā aṣṭāvatyantabhāvanāmārgamārgajñatādhikārāḥ //

prathamaparivartena sarvākārajñatoktā / ito 'rdhasaptamaiḥ parivartairmārjñatā / aṣṭamanavamayoḥ parivartayorardhābhyāṃ sarvajñatā vaktavyā / tasya aṣṭau vastūni / yathoktaṃ prāk

[61] prajñayā na bhave sthānaṃ kṛpayā na śame sthitiḥ / anupāyena dūratvamupāyenāvidūratā // 1-10 //

[62] vipakṣapratipakṣau ca prayogaḥ samatāsya ca / dṛṅmārgaḥ śrāvakādīnāmiti sarvajñateṣyate // 1-11 //

iti / atra śāstram-

[63] nāpare na pare tīre nāntarāle tayoḥ sthitā / adhvanāṃ samatāyogātprajñāpāramitā matā // 3-1 //

'prajñāpāramitā' iti sarvajñatā / 'nāpare tīre ' iti saṃsāre / 'na pare tīre ' iti nirvāṇe / nāpi tayorantarāle sthitā' / trayaṃ nopalabhyata ityarthaḥ / kuta ityāha / 'adhvānāṃ samatāyogād' iti / dharmatayāpyadhvasamatvāt / dharmāṇāṃ ca yathālakṣaṇamanupalambhat / etadāha / āyuṣmān ityādinā / seti samādhānaṃ pūrvamuktatvāt / iyamiti sarvajñatākhyena viśeṣeṇa vaktavyatvāt / ata evāha / viprakṛteti / viśeṣeṇa prakṛtatvāt vartamānatvādvā / athavā kuto na sthitā? yato viprakṛtā trayānupalambhena bādhitā / bhagavān hetumāha / atyantaviśuddhatvāditi / svairlakṣaṇairasatāṃ dharmāṇāṃ dharmatālakṣaṇena nityaviśuddhatvādityarthaḥ / śrāvakāstu (rst_78) svaduḥkhakṣayamātraiṣiṇaḥ saṃsāraṃ parikalpya tenātyantamudvignā nirvāṇaṃ parikalpya tasminnatīvotkaṇṭhitā laghu ladhveva parinirvānti / naivaṃ bodhisatvāḥ, sarvasattvārthaṃ niruttarabodhikāmā iti saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhatā //

śāstram-

[64] anupāyena dūraṃ sā sanimittopalambhataḥ /

'sanimittaṃ upalambho 'nupāyaḥ' / tena sā dūrībhavati / tadāha / āyuṣmānityādi / evamapīti nāmatopi nimittatopi / riñciṣyati tyakṣyati nāmataḥ / dūrīkariṣyati nimittataḥ / iti dūrībhāvaḥ / upāyakauśalenāsyāḥ samyagāsannatoditā // 3-2 // niḥsaṅgā vṛttiḥ samyagupāyakauśalam / tenāsannībhavati / tadāha / evamukta ityādinā / saṅgaḥ saktirabhūtaparikalpaḥ / sā nāmato syānnimittatopi / tayorapi bhūte 'rthe 'bhāvāt / ākhyātā ṣoḍaśabhirdṛṣṭimārgalakṣaṇaiḥ / sunirdiṣṭā dvādaśabhiḥ prayogaiḥ / supariniṣṭhitā saṃsāranirvāṇayorapratiṣṭhānāt / supariśuddhā saṅgakoṭīnāṃ vivarjanāt / yatra hīti vākyālaṅkāre / nāmetyāścarye / imepi saṅgā iti saṅgāpi vakṣyamāṇāḥ / ataḥ saṅgavarjanamupāyakauśalamityā sannībhāvatā /

te punaḥ saṅgāḥ sāmānyenoktāḥ / viśeṣato vaktavyāḥ / ataḥ śāstram-

[65] rūpādiskandhaśūnyatve dharmeṣu tryadhvageṣu ca / dānādau bodhipakṣeṣu caryā saṃjñā vipakṣatā // 3-3 //

rūpādīnāṃ sarvadharmāṇāṃ skandho rāśiḥ / tasya śūnyatāyāṃ traiyadhvike paradharmesu pāramitā bodhipakṣyaviṣayāyāṃ ca caryāyāṃ yā 'saṃjñā' nāmato nimittato vā sā 'vipakṣatā' / svārthe tal devatāvat / sa vipakṣaḥ sa saṅga ityarthaḥ /

etadāha / atha khalvityādinā / asyāṃ bhagavatyāṃ 'caryāsaṃjñā' na paṭhyate / sā paṭhitānāmupalakṣaṇatvānnocyate / dānapāramitāṃ yāvatprajñāpāramitāṃ smṛtyupasthānāni yāvadāryāṣṭaṅgamārga carāmīti sañjānīte saṅga iti / asyāmadhikasaṅgamāha / iyantamityādinā / ye saṅgāsta uktāḥ / yathā te saṅgāstannoktam / tataḥ śakrasya praśno 'tha khalvityādinā / paryāyeṇeti prakāreṇa / idaṃ tu prathamaṃ bodhicittamiti / eṣa vikalpaḥ prathamaḥ saṅgaḥ / bodhau pariṇāmayāmīti / (rst_79) evaṃ vikalpya pariṇāmanā dvitīyaḥ / kathamimau saṅgau? tasya cittasyātītatvenāsattvāt / bodheścānāgatatvena / cittaprakṛtiḥ sadāstīti cedāha / na cetyādi / na śakyā iti nityasya pariṇāmāyogāt / tasmādubhau vikalpau / abhūtakalpanāt / śeṣāstu yathā saṅgāstathā purvamevoktam /

saṅgāḥ teṣāṃ varjanamarvāguktaṃ bhavati / ataḥ śāstram-

[66] dānādiṣvanahaṅkāraḥ pareṣāṃ tanniyojanam / saṅgaḥ koṭī niṣedho 'yaṃ

'dānādiṣvanahaṃkāraḥ' sāmarthyāt / pūrvamuktaḥ / 'pareṣāṃ tanniyojanaṃ' āha tasmāttarhītyādinā / tasmāditi svayaṃ saṅgavivarjanāt kāraṇāt / tarhīti pareṣāṃ sandarśanādikāle / sandarśayateti pūrvamaśrutavataḥ rocayatā / samādāpayateti / anuṣṭhānāya samyag grāhayatā / samprahaṣayateti mantharān protsāhayatā / sampraharṣayateti / ārabdhavīryān sādhukāraiḥ / bhutānugamaḥ saṅgatyāgāt / evaṃ samādāya teṣvaparāddhaṃ (?) darśayitumāha / evamityādi / na kṣiṇotīti buddheṣvaparāddhaṃ na karoti / svayambhūtānugame 'nuśaṃsamāha / imāścetyādinā / tadevaṃ yanna 'dānādiṣvanahaṅkāro ' yanna'pareṣāṃ tatra niyojanaṃ', eṣa dvividhaḥ saṅgakoṭīnāṃ sthūlānāṃ niṣedhaḥ /

śāstram / sūkṣmaḥ saṅgo jīnādiṣu // 3-4 // buddhādau yaḥ saṅgaḥ sa sūkṣmaḥ / tamāha atha khalu bhagavānityādinā / na sā śakyā pariṇāmayitumiti tryadhvaprasaṅgāt / na nimittīkartuṃ nārambaṇīkartumiti / apūrvatvenākāraṇatvāt / durbodhatvācca / yato na sā dṛṣṭaśrutamatavijñāta cakṣuṣā śrotreṇa ghrāṇajivhākāyairmanasā vāpratītatvāt yathā kramam / gambhīrā prajñāpāramitā viviktatvāt / prakṛtigambhīrā prakṛtiviviktatvāt / ataśca namaskaraṇiyā / sarvadharmā api prakṛtiviviktāḥ / yā teṣāṃ prakṛtiviviktatā sā prajñāpāramitā / yato 'kṛtāste bhagavatābhisambuddhāḥ / yataste prakṛtyaiva na kiñcit / yā caiṣāṃ prakṛtiḥ sābhāvaḥ / yaścābhāvaḥ saiṣāṃ prakṛtiḥ / ekalakṣaṇatvāt yadutālakṣaṇatvāt / evamaśeṣāḥ saṅgakoṭayo vivirjitā bhavanti / acintyā cintātītatvāt / nahi sā rūpaṃ na vedanā yāvanna buddhadharmāḥ / śeṣaṃ subodham /

nāpi sā dṛṣṭaśrutamatavijñātetyādinā yaduktaṃ / atra śāstram

[67] tadgāmbhīrya prakṛtyaiva vivekāddharmapaddhateḥ / ekaprakṛtikaṃ jñānaṃ dharmāṇāṃ saṅgavarjanam // 3-5 //

[68] dṛṣṭādipratiṣedhena tasyā durbodhatoditā / rūpādibhiravijñānāttadacintyatvamiṣyate // 3-6 //

'vivekād' iti viviktatvāt / 'dharmapaddhatiḥ' dharmarāśiḥ / dharmāṇāṃ jñānamiti sambandhaḥ / ekā teṣāṃ prakṛtiḥ khyātiryasmiṃstathoktam / tanna vipakṣapratipakṣau vaktavyau / saṅgāsaṅgau kasmāduktau? ataḥ śāstram-

[69] evaṃ kṛtvā yathokto vai jñeyaḥ sarvajñatānaye / ayaṃ vibhāgo niḥśeṣo vipakṣapratipakṣayoḥ // 3-7 //

'evaṃ kṛtvā' iti saṅgāsaṅgavyapadeśaṃ kṛtvā / 'yathoktaṃ' iti / yathokto vibhāgaḥ 'sarvajñatānaye ' / sarvo 'yaṃ 'vipakṣapratipakṣayoḥ' veditavyaḥ / tathā hi / saṅga upalambho vikalpaḥ / asaṅgo 'nupalambhaḥ prajñāpāramitā / tasmātsaṅgo vipakṣo 'saṅgaḥ pratipakṣaḥ iti vipakṣapratipakṣau //

prayogastatsamatā ca vaktavyā / ataḥ śāstram-

[70] rūpādau tadanityādau tadapūriprapūrayoḥ / tadasaṅgatve caryāyāḥ prayogaḥ pratiṣedhataḥ // 3-8 //

[71] avikāro na kartā ca prayogo duṣkarastridhā / yathābhavyaṃ phalaprāpterabandhyo 'bhimataśca saḥ // 3-9 //

[72] aparapratyayo yaśca saptadhā khyātivedakaḥ /

'tadanityādau' iti / rūpāderanityatvanityatvādau / iṭ radhādibhya iti iñcāparipuriḥ / pariprapūreḥ bhāva iti pariprapūraḥ asaṅgaḥ / vivakṣāvaśāt tacchabdena saṅgo gṛhyate / samāhāradvandvaḥ / saṅgāsaṅgatvayorityarthaḥ / ekaśeṣastu na bhavatyana(?)bhidhānāt / 'rūpādau' rūpāderanityatvanityatvādau / rūpāderaparipūrṇatvaparipūrṇatvayoḥ / rūpādeḥ saṅgāsaṅgayośca / yā 'caryā' caraṇaṃ tatpratiṣedhena prajñāpāramitāyāṃ caraṇaṃ 'prayogo ' rūpādyādiṣu / amī ca catvāraḥ / uttare cāṣṭau / 'avikāro 'kartā' / [uddeśa] duṣkaraḥ kāritraduṣkaro 'bandhyo 'parapratyayaḥ saptadhākhyātivedakaśceti dvādaśavidhaḥ prayogaḥ / atastaṃ pṛcchati / āha / tena hītyādinā kathaṃ caritavyamiti / kathaṃ prayogaḥ kartavyaḥ? atra rūpādayaḥ sarvadharmāḥ / skandhāstūpalakṣaṇam / rūpe yāvadvijñāne na caratīti rūpādīnna sañjānīta ityarthaḥ / tadā carati prajñāpāramitāyāmiti rūpādiprayogaḥ //

sa cedrūpamanityaṃ yāvadvijñānamanityamiti na carati / tathā nityamiti sukhamiti śūnyamityaśūnyamiti ātmeti anātmeti śubhamiti aśubhamiti na carati tadā carati prajñapāramitāyāmiti rūpādyanityatvādiprayogaḥ //

sa cedrūpaṃ yāvadvijñānaṃ aparipūrṇa paripūrṇa vā / tadeva rūpāderaparipūrṇatvaṃ paripūrṇatvaṃ tadeva rūpādi iti na carati / tadā caratyasyāmityaparipuriparipūriprayogaḥ //

evamukta ityādinā caturthaṃ prastauti / bhagavāṃstamāha / rūpaṃ sasaṅgamityādinā caritavyāntena / atraiva evaṃ carannityādinānuśaṃsamāha / asaktetyādi / sarvasaṅgābhāvādasaktā / tato na baddhā kleśaistraidhātuke / tato na muktā kleśaiḥ / na samatikrāntā traidhātukam / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / iti rūpādisaṅgāsaṅgaprayogaḥ //

subhūtirāhetyādinā parihāṇirbhavedityedantena pañcamaḥ / hānivṛddhayorabhāvādavikāratā / ākāśavat / varṇo guṇaḥ / ityavikāraprayogaḥ //

tadyathāpītyādinā sthaviraśabdāt prāk ṣaṣṭhaḥ / saṃkliśyate śabdasyārthaḥ pratihanyata(?) iti / dvitīyasyānunīyata iti / deśanayā hānivṛddhayorakaraṇādakartṛprayogaḥ //

sthavira ityādinābhisamboddhakāmāntena saptamaḥ / trividhāṃ duṣkaratāṃ vaktuṃ bhagavatī bhāvanāduṣkaratāmanuṣaṅgādāha / tasyāmeva sthitānāmuddeśāderduṣkaratvāt / caranniti śamathena / na saṃsīdati layena / notplavate auddhatyena / na pratyudāvartate nivartate / ākāśabhāvanā / ekalakṣaṇatāpratibhāsāt / ayaṃ sannāha iti yaḥ sarvasattvārthāya samyaksambodhau / ākāśeneti / ākāśanibhena yogena tadatyāgāt / tato duṣkaratā sattvānāmanupalambhādanantācca / viśvārthamuddiśya bodheḥ / sa coddeśaḥ sannāha ityuddeśaduṣkaratāprayogaḥ //

ākāśamityādinā sannahyata ityetadantenāṣṭamaḥ / uccairgatirvibandhapātanaṃ(?) parimocanam / uccairnayanamutkṣepaḥ / etāvānsattvārthāya prayogaḥ / sa ca duṣkaraḥ / ākāśavatsattvarāśeranantatvādarūpitvādadravyatrvācceti prayogaduṣkaratāprayogaḥ //

atha khalvityādinātha khalvityataḥ prāṅnavamaḥ / prayogasya phalaṃ kāritram / sāṃkleśikadharmaprahāṇaṃ vaiyavadānikadharmotpādanaṃ ca / tadubhayaṃ duṣkaraṃ bhagavatyā tayorakaraṇāditi kāritraduṣkaratāprayogaḥ //

atha khalvityādinātha khalvityataḥ prāgdaśamaḥ / ya evaṃ yogamāpatsyata iti hetvavasthāyām / kva sa iti phalāvasthāyām / ākāśa iti ākāśaṃ tārāpatham / iha tu tatsādharmyādanuttarā bodhiḥ / abhyavakāśaṃ bhūmerūpariṣṭhādacchannamarūpiṣṭhānam / iha tu tatsādharmyāddhīnabodhiḥ / tadubhayaṃ phalam / tasya yathābhavyaṃ prāpteravandhyaprayogaḥ //

atha khalvityādinā avatāramityetadantamekādaśaḥ / śakrastasya bodhisattvasya rakṣāvaraṇaguptiṃ kartukāmaḥ / rakṣāvaraṇābhyāṃ sahitā guptistathoktā / taṃ subhūtirāha / kimenaṃ prāpsyasīti / sa āha neti / tataḥ kimityāha evamityādi / evamiti / sarvadharmānupalambhena / śeṣaṃ sugamam / evamanvayavyatirekābhyāṃ prajñāpāramitādhīnaiva tasya rakṣā na parādhīnetyaparapratyayaprayogaḥ //

api cetyādinā parijānātītyetadantena dvādaśaḥ / mahatyorbhagavatyoḥ saptadhā khyātiḥ paṭhyate / "māyāmarīcisvapnapratiśrutkāpratibhāsapratibimbagandharvanagaropamāḥ sarvadharmāḥ" iti / yā ca saptadhā khyātiḥ sā sarvāpyanvākhyātiḥ / dvayaśūnyena sthitānāṃ sarvadhārmāṇāṃ paratantrasvabhāvānāṃ dvayena khyātiḥ / sā ekenāpi dṛṣṭāntena śakyā darśayitum / yathā hi śabde 'sati pratiśabdo 'samprakhyāti / tathā sati dvayaśūnye svabhāve dharmā asatā dvayarūpeṇa prakhyāntīti / tasmādasyāṃ bhagavatyāṃ pratiśrutkopamataiva paṭhyate / ata enāṃ prati śāstrapāṭho 'nyathā kartavyaḥ / 'yo 'paro khyātivedakaḥ' iti / dvividhā prajñāpāramitā lokottarā śuddhā laukikī ca / yathoktaṃ drumavikalpapraveśāyāṃ dhāraṇyāma avikalpadhātupratiṣṭhito bodhisattvo jñeyanirviśiṣṭena jñānena ākāśasamatalānsarvadharmān paśyati / tatpṛṣṭhalabdhena māyāmarīcisvapnapratibhāsapratiśrutkāpratibimbodakacandranirmitasamānsarvadharmānpaśyati" iti / ato lokottaramadhikṛtyāha / ākāśasyetyādi /

śuddhalaukikīmadhikṛtyāha / tatkimityādi / parijānātīti / tataḥ kiṃ tasya rakṣaṇīyaṃ pratibhāsānāmalīkatvāditi bhāvaḥ / ityanyathākhyātivedakaprayogaḥ //

uktāḥ prayogāḥ / prayogasamatā vaktavyā / tāmadhikṛtya śāstram- caturdhāmananā tasya rūpādau samatā matā // 3-10 // rūpādyadhiṣṭhānaṃ caturvidhamamananaṃ prayogasamatetyarthaḥ / yathoktaṃ mahatyoḥ / "rūpaṃ na manyate / rūpeṇa na manyate / rūpaṃ mameti na manyate / rūpepi na manyate / evaṃ vedanādiṣu" iti / imāṃ tu bhagavatīṃ prati śāstrapāṭho 'nyathā kartavyaḥ-

aṣṭadhāmananaṃ tasya rūpādau samatā mata /

caturdhā grāhakasya caturdhā ca grāhyasyākalpanaṃ prayogasamatetyarthaḥ / tadāha ataścetyādinā atha khalvityataḥ prāk / ataśceti yataḥ pratiśrutkopamāḥ sarvadharmāḥ / ataśca tāniti sarvadharmān na manyate bhāvābhiniveśena / na samanupaśyati dṛṣṭyā / na jānāti grahaṇena / na sañjānīte kalpanayā / iti caturvidhaṃ grāhakakalpanam / tathaiva grāhyavikalpanamāha te cetyādinā / na vedyanta iti sattvena na manyante / na saṃdṛśyanta iti na dṛśyante / na saṃvidyanta iti na gṛhyante / nopalabhyanta iti na vikalpyante / ityevamaṣṭadhā grāhyagrāhakayorakalpanena viharatīti sarvadharmeṣu carati / tataḥ kiṃ syādityāha sa cedityādi subodham / iti prayogasamatā /

prayogasamatānusaṅgāddeśanāsamatāyāmapyasyāṃ deśanāyāmabhisampratyayārthamāha / atha khalvityādinā āparivartasamāpteḥ / lokadhātāviti.......... /

[viśuddhiparivarto nāmāṣṭamaḥ parivartaḥ //]

9. stutiparivarto nāma navamaḥ /

[73] ākārāḥ saprayogāśca guṇā doṣāḥ salakṣaṇāḥ / mokṣanirvedhabhāgīye śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ // 1-12 //

samatā [74] bhavaśāntyośca kṣetraśuddhiranuttarā / sarvākārabhisambodha eṣa sopāyakauśalaḥ // 1-13 //

ākārāḥ, prayogāḥ, guṇāḥ, doṣāḥ, lakṣaṇāni, mokṣabhāgīyaṃ, nirvedhabhāgīya, avaivartikasaṃghaḥ, saṃsāranirvāṇasamatā, buddhakṣetrapariśuddhiḥ, upāyakauśalaṃ cetyekādaśavastūni sarvākārābhisambodhaḥ / yathoddeśaṃ nirdeśāt prathamata ākārāṇāṃ nirdeśaḥ /

[75] vastujñānaprakārāṇāmākārā iti lakṣaṇam / sarvajñatānāṃ traividhyāt trividhā eva te matāḥ // 4-1 //

'vastu' ālambanaṃ catuḥsatyādi / tasya 'jñānam' / tasya 'prakārāḥ' / yaiḥ prakāraistatparikṣepaḥ teṣāṃ 'ākārā' iti lakṣaṇatvāt / 'sarvajñatānāṃ' iti jātau vahuvacanam / sarvajñatāyā ityarthaḥ / kathaṃ tasyāstraividhyam? sarvajñatā mārgajñatā sarvākārajñatā ceti / tatrādau sarvajñatākārāḥ saptaviṃśatiḥ / śāstram-

[76] asadākāramārabhya yāvanniścalatākṛtiḥ / catvāraḥ prati satyaṃ te mārge pañcadaśa smṛtāḥ // 4-2 //

asatpāramiteyamiti asadākārāmārabhya yāvadacalapāramiteyamityacalākārāḥ / teṣu catvāraścatvāro duḥkhasamudayanirodhasatyeṣu pariviṣṭāḥ / pañcadaśa mārgasatye / asadākārapāramitā / asatpāramitā / evamuttarā api sarvāḥ / tatra duḥkhe catvāraḥasatsamatāvivikta-anavamṛdya /

ākāśasamatāmiti / ākāśavadrūpāderasattām / yathā hyākāśasya rūpidravyābhāvo lakṣaṇaṃ tathā rūpādīnāṃ svalakṣaṇābhāvaḥ / sarvadharmānupalabdhisamatāmiti / sarvadharmānupalabdhireva sukhaduḥkhayoḥ samatā / atyantaśūnyatāmiti / pudgalena svabhāvena ca śūnyatāmityarthaḥ / bādhakaṃ duḥkhaṃ bādhyatvādavamṛdya ātmā / anavamṛdyānātmā / tadākāratvāt anavamṛdyapāramitā / sarvadharmāṇāṃ bādhyabādhakānāmanupalabdhitāṃ nirūpalambhatāṃ [upādāya] /

samudaye catvāraḥ / tathā hi- padaṃ hetuḥ prāktanāḥ skandhāḥ / svabhāva ātmano bhāvaḥ / kāyakarma / vacanaṃ vākkarma / nāma manaskarma kleśāśca / eṣāmabhāvo yathākramaṃ.....asvabhāvaḥ / ......tadākāratvāttatpāramitā / anāmāśaroratāmiti / nāma arūpiṇaḥ skandhāḥ / śarīraṃ rūpaskandhaḥ / tayorabhāvo 'nāmaśarīratā / gatyāgatī kāyakarma / tadabhāvo 'nāgatiragatiśca / vācāṃ heturvikalpaḥ / tadabhāvo 'vikalpatā /

nirodhe catvāraḥ / tathā hyasau gamanaṃ vā syāt grāhyaṃ vā kṣayo vā utpattirvā / eṣāmabhāvo yathākramaṃ agamanaṃ, asaṃhāryaṃ, akṣayaḥ, anupapattiḥ / tadākāratvāttatpāramitā / sarvadharmāṇāmagamanatā gatyabhāvaḥ / sarvadharmāṇāmagrāhyatā / na hi dharmo dharmaṃ gṛṇhātīti / kṣaya eva dharmaḥ / tena yogaḥ / tadabhāvādakṣayadharmayogatā / abhinirvṛttirutpattiḥ / tadabhāvādanirvṛttitā /

mārge pañcadaśa- akāraka-ajānaka-apaśyaka-asaṃkrānti-avinaya-svapna-pratiśrutka-pratibhāsa-marīci-māyā-asaṃkleśa-avyavadāna-anupalepa-aprapañca amananā-acalā / akārakādyākāratvāttatpāramitā / akārako mārgastena kārakānupalabdheḥ / ajānakāpaśyako mārgastena jānakapaśyakānupalabdheḥ / asaṃkrāntirmārgastena cyutyupapattyorayogadarśanāt / avinayo mārgastena tryadhvasamāyā dharmaprakṛteravinayāt / svapnāditulyatvāt svapno mārgaḥ vinaiva draṣṭāramandhaḥkārāt (?) / pratiśrutko mārgaḥ / asati śabde śabdopalambhāt / pratibhāsaḥ pratibimbaṃ sa mārgaḥ / asatyarthe 'rthadarśanāt / marīcirmārgaḥ / tajjalaskandhavadasato lokadhātoḥ pratibhāsāt / māyā mārgo nimittāpratibhāsāt / anutpādavijñāpanatāmiti / yataḥ pañcabhirapyebhiranutpādo mārga ādīpyate / pratibhāsahetumantareṇa tathā tathā pratibhāsāt / asaṃkleśo mārgastena rāgādyanupalabdheḥ / avyavadānaṃ mārgastena kliṣṭasattvānupalabdheḥ / anupalepo mārgaḥ / ākāśavannirupalepasya dharmadhātostena darśanāt / aprapañco mārgaḥ prapañcapratipakṣatvāt / amananā mārgaḥ / sarvamananāsamuddhātitvāt / acalo mārgaḥ / dharmadhātuśarīratvena śāśvatatvāt / iti sarvajñatākārāḥ //

atha mārgajñatākārāḥ ṣaṭtriṃśat /

[77] hetau mārga ca duḥkhe ca nirodhe ca yathākramam / aṣṭau te sapta pañceti ṣoḍaśeti ca kīrtitāḥ // 4-3 //

hetuḥ samudayaḥ / ataḥ samudayamārgau prathamata uktau phalopāyatvāt / duḥkhanirodhau paścāduktau phalatvāt teṣvākārā yathākramam / 'aṣṭau sapta pañca ṣoḍaśeti ca kīrtītāḥ' sūtre tatra samudaye 'ṣṭau-virāga-asamutthāna-śāntanirdoṣa-niṣkleśa-niḥsattva / kathaṃ tadaṣṭau? yato nirdoṣe tritayaḥ-arāga-adveṣa-amoha / prāktanā hi pañcaskandhāḥ samudayaḥ / rajyante 'sminniti rāgaḥ / parikalpitaḥ svabhāvo dharmāṇām / vigato rāgo 'smāditi virāgaḥ samudayaḥ / sarvadharmāṇāmavitathatāmiti / vitathena kalpitena svabhāvena śūnyatām / samutthānaṃ kleśaheturvikalpaḥ / tasyāsminnabhāvādasamutthānaḥ samudayaḥ / sarvadharmāṇāṃ nirvikalpatāmiti / agrāhakatvāt / śāntaḥ samudayaḥ / nirodha ityarthaḥ / tatkutaḥ? sarveṣāṃ (rst_86) dharmanimittānāṃ dharmapratibhāsānāṃ paramārthapratibhāse 'nupalabdheḥ / ata eva arāgapāramitā adoṣapāramitā amohapāramitā ca / guṇapāramitāmiti rāgadoṣamohakṣayapāramitām / sarvakleśābhāvānniṣkleśaḥ samudayaḥ / parikalpāsattāmiti grāhakāsattām / api ca sarvatra kliṣṭaḥ syād duḥkhī ca (?) / tadabhāvānniḥsattvaḥ samudayaḥ / bhūtakoṭitāmiti dharmapudgalaśūnyatām /

mārge sapteti- apramāṇa-antadvayānanugama-asambhinna-aparamṛṣṭa-avikalpa-aprameya-asaṅga / apramāṇo mārgaḥ / sarvadharmāṇāṃ samutthānasyāsamutthānatāmalokatvamupādāya / antadvayānanugamo mārgaḥ / sarvadharmeṣvanabhiniveśatāmiti / yathāpratibhāsaṃ bhāvasya tacchūnyatayā vā bhāvasyānanugamaḥ / asambhinno mārgaḥ / asambhedanatāmiti bhedānupalabdhim / aparāmṛṣṭo mārgastena hīnayānāspṛhaṇāt / avikalpo mārgaḥ / vikalpasamatāmiti vikalpānāmanupalabdhim / aprameyo mārgaḥ / apramāṇadharmatāmupādāyeti / apramāṇadharmatālambanatvāt / asaṅgo mārgaḥ / sarvadharmeṣvasaṅgatāmiti nirupalambhatām /

duḥkhe pañca- anitya-duḥkha śūnya-anātma-lakṣaṇa / sāsravāḥ pañcaskandhā duḥkham / tadatrānityaṃ bhavatyeveti (?) / sarvadharmāṇāmasaṃskṛtatāmiti yathāpratibhāsamanutpannatām / duḥkhaṃ duḥkhaṃ sukhavilakṣaṇatvādākāśavat / śūnyaṃ duḥkhaṃ sarvadharmānupalabdheḥ / anātmā duḥkhaṃ yathāpratibhāsaṃ sarvadharmeṣvabhiniveśāyogāt / trīṇi saṃskṛtalakṣaṇāni / jātirjarānityatā ca / tadabhāvādalakṣaṇaṃ duḥkham / anabhinivṛttitāmiti yathāpratibhāsaṃ yathā paramārthaṃ cāsaṃskṛtatām //

nirodhe ṣoḍaśa / tathā hi nirodhaḥ śūnyataiva viśuddhā / na ca śūnyatā bhidyate bhedakānāmanupalabdheḥ / tasmādākāśavadanantāparyanto nirodhaḥ / anukrameṇa vistāreṇa vā paricchedādyathākramaṃ tataḥ ṣoḍaśa śūnyatāḥ santyekarasāḥ / ata āha / sarvaśūnyatāpāramiteyamanantāparyantatāmupādāyeti / adhyātmaśūnyatāpāramiteyaṃ bahirdhāśūnyatāpāramiteyaṃ yāvadabhāvasvabhāvaśūnyatāpāramitetyādi / ataśca nirodhasatye ṣoḍaśākārāḥ / iti mārgajñatākārāḥ /

sarvākārajñatākārāḥ daśottaraṃ śatam / yataḥ śāstram-

[78] smṛtyupasthānamārabhya buddhatvākārapaścimāḥ / śiṣyāṇāṃ bodhisattvānāṃ buddhānāṃ ca yathākramam // 4-4 //

[79] saptatriṃśaccatustriṃśat triṃśannava ca te matāḥ / trisarvajñatvabhedena mārgasatyānurodhataḥ // 4-5 //

tānadhikṛtya smṛtyupasthānādītyādikaṃ āparivartasamāpteḥ / smṛtyupasthānādibodhipakṣyadharmapāramiteyamiti / smṛtyupasthānādayaḥ saptavargā anekaśo vibhaktāḥ saptatriṃśabdodhipakṣyā dharmā bhavanti / pratyekaṃ teṣāmanupalambhāttadākārāḥ pāramitāḥ............ [stutiparivarto nāma navamaḥ //]

10. dhāraṇaguṇaparikīrtanaparivarto nāma daśamaḥ /

......bodhirdharmacakrapravartanaparyantā nāhetutvāditi phalaratnapradātāprayogaḥ //

śuddharāśirityādi pragāścaryāt / teṣāmeva phalānāmākāśavadviśuddhidarśanāditi śuddhakaḥ prayogaḥ //

āścaryamityādi / atha khalvāyuṣmānityataḥ prāk / likhyeteti likhituṃ śakyate / likhitarvyaiveti tāvataiva kālena likhitavyā bhavet / dṛḍhasamādānasya vighnābhāvāditi bhāvaḥ / tatkasya hetoriti kuta idamāsaṃ (śaṃ)kitamityarthaḥ / evaṃ hītyādinottaram / dharmateyamiti bhāvaḥ /

kiñcāpīti yadyapi / na prasahiṣyata iti na prabhaviṣyati / acchidrasamādānasyatyakhaṇḍasamādānasya ityavadheraṇa(na)tikramāt sāvadhiḥ prayogaḥ //

uktāḥ prayogāḥ / guṇā vaktavyāḥ / tānadhikṛtya śāstram-

[80] mārāṇāṃ śaktihānyādiścaturdaśavidho guṇaḥ /

guṇāḥ prayogānuśaṃsāḥ māraśaktivyāghātādayaścaturdaśa / tatrādau atha khalvityādi na hi śāriputretyataḥ prāk / buddhānāṃ ānubhāveneti / tena māraśaktivyāghātāditi bhāvaḥ / prasatteḥ(?)adarśanāt pṛcchati / tatkasya hetoriti / samanvāhariṣyantīti smariṣyanti / parigrahīṣyantītyānukūlye cāvasthānāditi māraśaktivyāghātaguṇaḥ //

na hi śāriputretyādi / evamukta ityataḥ prāk / iti buddhasamanvāhārajñānaguṇaḥ //

evamukta ityādi buddhacakṣuṣeti yāvat / anubhāvaḥ prabhāvaḥ / adhiṣṭhānamadhikaśaktyādhānam / parigrahaḥ svīkāraḥ / kutasteṣāṃ buddhādhiṣṭhānaṃ buddhaparigraho vetyata āha jñātāsta ityādi / jñātāḥ samanvāhṛtāḥ / adhiṣṭhitāḥ svīkṛtāḥ / dṛṣṭā māṃsacakṣuṣā / vyavalokitā buddhacakṣuṣā / iti buddhāvalokitatvaguṇaḥ //

ye te bodhisattvā ityādi yepītyataḥ prāk / tathatvāyeti samyaksambodhyāsannībhāvaguṇaḥ //

yepītyādi / ime khalviyataḥ prāk / mahārthika āyatyāṃ bodhisattvabhūmibhiḥ / mahānuśaṃso bodhisattvasampattibhiḥ / mahāphalaḥ paścādanuttarāyā bodhyāḥ / mahādipākaḥ caramabhavabhāvinībhiḥ kulagotralakṣaṇādisampattibhiḥ / pariśramaḥ klamathaḥ / pariṣpa(spa)ndo vyāpāraḥ / iti mahārthatādiguṇaḥ //

ime khalvityādi na santrāsamāpadyanta iti yāvat / sūtrāntā iti prajñāpāramitāprabhṛtayaḥ / atyayeneti parinirvāṇena / vartanyāmiti pūrvadeśe / nanu madhyadeśe ṣoḍaśeṣu mahānagareṣu bhagavatā dharmo deśitaḥ / tasya kathaṃ tato 'nyatra pracāra ityata āha / navamaṇḍa ityādi / navamaṇḍo 'bhinavaḥ sāraḥ / sa prāpto vineyairasyeti tathokte dharmavinaye / dharmaścāsau deśanādharmatvādvinayaśca kleśavinayāditi dharmavinayaḥ / bhagavati parinirvṛte saddharmasya loke 'vasthānaṃ pañcavarṣasahasrāṇi tato 'ntardhānakālaḥ / tatsamaye sannidhāne / tataḥ kimityāha / samanvāhṛtā ityādi / uttarasyāṃ diśīti digantarāṇāṃ vyavacchedaḥ / uttare digbhāga iti / tasyā api bhāgāntarāṇāṃ vistāreṇa caratīti vaistārikī / uttarāpatha iti vacanaṃ dakṣiṇāpathādervyavacchedāya /

bahava ityalpakapakṣyasya subahava iti bahutvaprakarṣāya / kiñcāpīti yadyapi / śeṣaṃ subodham / atra caturbhiḥ kāraṇaiḥ śāsanāpacaya uktaḥ / bhagavato 'tyayena / navamaṇḍaprāptatvena / antardhānakālasannipātena / pravartakālyatvena ca / tathāpi śāsanaṃ tānabalaṃbya pravartiṣyata iti śāsanāvalambatvaguṇaḥ //

cirayānetyādi yāvatsambodhimārabhyeti / praśnaḥ pṛcchā / tatkaraṇāt paripṛṣṭāḥ parijñātapṛcchāḥ paripṛcchāḥ / tathā karaṇāt paripṛcchitāḥ / (rst_89) parihatapraśnāḥ kṛtāḥ paripuripraśnokṛtāḥ / śīleṣviti bahuvacanamādyarthaṃ śīlādiṣvityarthaḥ / śeṣaṃ subodham / iti śukladharmaparipūraṇaguṇaḥ //

tatkasyetyādi samyaksambodhimārabhyeti yāvat / jātivyativṛttānāmapīti tāṃ taduttarāṃ ca jātimatikrāntānāmapi samudācārāḥ prayogāḥ / abhinandanamabhilāṣaḥ śeṣaṃ sugamam / iti kathāpuruṣatāguṇaḥ //

teṣu cetyādi yāvatsamyaksambodhāviti / chandato mantrato veti / abhiprāyeṇa vyavacāreṇa vā / śeṣaṃ subodham / iti abhedyatāguṇaḥ //

tāṃ cetyādinā samyaksambodhāvityetadantena bahujanakuśalamūlotpādanaguṇaḥ //

tatkasyetyādi evaṃ cetyataḥ prāk prasthāpayiṣyāma iti prasthānamātreṇa / samprabhāvayiṣyāma iti bhāvanāprakarṣasaṃpādanāt / pratiṣṭhāpayiṣyāma iti sthirīkariṣyāmaḥ / śeṣaṃ subodham / iti pratijñātaparārthasaṃpādanaguṇaḥ //

evaṃ cetyādi bhaviṣyantīti yāvat / evaṃ ceti yathokte parārthasaṃpādane sati / udārādhimuktikā bhaviṣyantīti / yathoktaṃ mahatyostadeva saṃkṣipya brūmaḥ / "te khalu udārādhimuktikā bhaviṣyanti / rūpaśabdagandharasasparśadharmeṣu ta udārāṇi dānāni datvā udārāṇi kuśalamūlānyabhisaṃskṛtya udāraṃ vipākaṃ parigṛhya sattvānāmarthāya vipākādvipākaṃ parigṛhīṣyanti" iti udāraphalaparigrahaguṇaḥ //

yadityādi evamukta ityataḥ prāk / yaditi yasmādudārādhimuktikatvāt / adhyālambitavyānīti saṃkramitavyāni / śeṣaṃ subodham / iti vaistarikaparārthasaṃpādanaguṇaḥ //

evamukta ityādyāparivartasamāpteḥ / pāramitānāṃ kṛtaśa iti tadartham / tāsāṃ pariśuddhaye / arthāyeti hitāya / anveṣiṣyante prajñāpāramitā kvaiṣā labhyatāmiti / paryeṣiṣyanta itastato gatvā gaveṣiṣyante / iha lapsyata iti śrutvā / abhivadanī (ntī) ti samyagvadanti / upagamiṣyanti sannidhānataḥ / upapatsyante prayatne sati lābhāt / upanaṃsyante ayatnenaiva lābhāt / śeṣaṃ subodham / iti ṣaṭpāramitāniyatalābhaguṇaḥ //

ityukto guṇaḥ //

yathokteṣu prayogeṣu cetasaḥ sthāpanaṃ dhāraṇam / tasya guṇā anuśaṃsāścaturdaśa / teṣāṃ parikīrtanaścāsau parivartaśca /

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ daśamaḥ parivartaḥ //

11. mārakarmaparivarto nāmaikādaśamaḥ /

doṣāḥ prayogāntarāyakarāḥ / te vaktavyāḥ / tamadhikṛtya śāstram- doṣāśca ṣaḍviboddhavyāścaturbhirdaśakaiḥ saha // 4-12 // doṣāḥ ṣaṭcatvāriṃśadityarthaḥ / ata āha / atha khalvityādi / keciditi praśnaḥ / kāṅkṣākimarthagateḥ / athavā cicchabdo na paṭhitavyaḥ / bahūnīti sāmānyenokte viśeṣajijñāsayā praśnaḥ / kiyadrūpāṇoti / teṣāmityādyuttaram / vakṣyamāṇāni ṣaṭcatvāriṃśaditi bhāvaḥ / bhāṣamāṇādipadāni sarvacaryāṇāmupalakṣaṇāni / cireṇa pratibhānamutpatsyata iti cireṇa pāramitānāṃ pūraṇam / tataścireṇaiva bodhiḥ syāt / iti cirapratibhānadoṣaḥ //

tadapi cetyādi / vikṣepsyata iti / uddhataṃ bhaviṣyati / anupāyakuśalasya kṣiprataraṃ tadutpattau mānotpatteḥ / tato 'nyān bodhisattvānavamanyamānasya nīcakuleṣūtpattyā cireṇaiva bodhiḥ syādityāśupratibhānadoṣaḥ //

jṛmbhamāṇā iti sadarpakāyaprasārāḥ / hasanta iti aṭṭahāsān kurvantaḥ / uccavagghayanta iti darpāduttiṣṭhantaḥ / iti kāyakarmavaiguṇyam //

vikṣiptacittā ityasamāhitā / anyonyavijñānasamaṅgina iti paraiḥ smarayitavyāḥ / svayaṃ tu smṛtiṃ na pratilapsyante / bhinneṣvapīryāpatheṣūddeśavismaraṇādveti cittavaiguṇyadoṣaḥ //

parasparamityādi / uccagghamānā iti parasparamuccagghayantaḥ / vikṣiptacakṣuṣa itastataḥ / visāmagrīti yāvatāmāgamane pustakamākṛṣyate tāvatāmasamagratetyayogavihitasvādhyāyāditā doṣaḥ //

na vayamityādi punaraparamityataḥ prāk / cittotpādaistathā tatheti pūrvoktam / na nirjāyante na niṣpadyante / iti vaimukhyanimittagrāhitā doṣaḥ //

punaraparamityādi tadyathāpītyataḥ prāk / vivarjya cetasā / utsṛjya kāyavāgbhyām / niryāṇaṃ śikṣāparyantagamanam / iti hetubhraṃśadoṣaḥ //

tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / piṇḍamāhāraḥ / chorayitvā tyaktvā / kavaḍaṃ grāsam / patraḥ palyasampatsamūhaḥ / palāśopamapratipanna iti palāśopameṣu sūtrānteṣvabhiyuktāḥ / damayiṣyāmaḥ pañcendriyadamanāt / śamayiṣyāmaḥ cetaso damanāt / parinirvāpayiṣyāmaḥ punarbhavakṣayāt / kuśalamūlānāmabhisaṃskāro niṣpādanāni tadarthāḥ prayogavyāpārāḥ / na ca tairmantavyamiti / teṣāmātmanaścānupalambhāditi praṇītāsvādabhraṃśadoṣaḥ //

tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / prakāśamiti sālokam / upanidhyāyediti paśyet / varṇasaṃsthāna iti varṇākārau / ityuttamayānabhraṃśadoṣaḥ //

tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / kevalamātmadamaśamathameveti / saṃvarṇata iti vartate / ityapītyādi / pratisaṃlayanaṃ samādhiḥ / tadapi ityevam / ātmadamaśamathārthameva saṃvarṇyate / ita ūrdhvaṃ itītyādi sugamam / iti dṛṣṭa evetyādi / dṛṣṭe dharme prāpte janmani / anupādāyeti na kiñcitparigahya / nityakālamityābodheḥ / satataṃ caitat pratijanmabhāvāt / samitaṃ ca pratyahaṃ bhāvāditi satatasamitam / śeṣaṃ subodham / ityuddeśabhraṃśadoṣaḥ //

iti prathamaṃ daśakam //

tadyathāpītyādi tadyathāpityataḥ prāk / palagaṇḍaḥ sūtradhāraḥ / merupṛṣṭhe sudarśanaṃ nāma śakrasya sauvarṇa nagaram / tanmadhye śakrasya vaijayanto nāma prāsādaḥ / pratipārśvaṃ yojanaśatadvayaṃ sārdham / ekatvena yojanasahasram / sūryācandramasostu merorarddhādvahirākāśagāmisphāṭikaṃ vartulaṃ vimānam / yathākramamekapañcaśatpañcāśacca yojanāni madhyasūtreṇa / tanmadhye yastayoḥ prāsādo bahubhūmestadiha tayorvimānaṃ vaktavyam / tacca vaijayantādatīvālpapramāṇam / nirmāṇaṃ viśeṣavatī kriyā / upanayanti prāpayantītyupā[ya]saṃmohadoṣaḥ //

tadyathāpītyādi / bhagavānāha / tadyathāpītyataḥ prāk / loke cakrasya pravartanāt cakravartī / tatpunaścakramapauruṣamākāśagāmi sahasrāraṃ sanābhikaṃ sanemikaṃ āyasaṃ tāmraṃ raupyaṃ sauvarṇa vā yathāyogam / varṇo jāmbunadanibhaḥ / saṃsthānaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇopetam / tejaḥ sarvamabhibhūḥ prabhāvaḥ prabhāmaṇḍalaśca / ṛddhiḥ sampattiḥ / viśeṣataḥ saptaratnāni- cakraratnaṃ hastiratnaṃ (rst_92) aśvaratnaṃ pariṇāyakaratnaṃ gṛhapatiratnaṃ maṇiratnaṃ ceti / dhandhayati mohayatyaparisphuṭatvādalpatvācceti dhandhakaḥ / yasmāddhetorbodhisattvaḥ samudeti sa bodhisattvasamudāgamaḥ / avāpya lābhamātreṇa / samāsādya śravaṇādibhiḥ / vivarjya tyaktvā / vivartya parāṅmukhībhūya / iti cakravartisādharmyānnirmāṇakāyabhraṃśadoṣaḥ //

bhagavānāha / tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / rasāḥ ṣaṭ / dravyabhedāt parasparasāṃkaryācca śataṃ bhavati / tataḥ śatarasaṃ bhojanam / ṣaṣṭikāḥ ṣaṣṭirātreṇa pacyante teṣāmodānaḥ ṣaṣṭikodanaḥ / śakandhvādiṣu darśanātpararūpam / utsṛjya cetasā / vivarjya kāyena / iti śatarasabhojasādharmyāt sambhogakāyabhraṃśadoṣaḥ //

tadyathāpītyādi prāk punaraparaśabdāt / gambhīraṃ paramārthaśekharatvāt / prabhāsvaraṃ paramanirmalālokatvāt / ityanardhyamaṇiratnasya dharmāddharmakāyabhraṃśadoṣaḥ //

ita ūrdhvaṃ gadyadvayena bhagavatyāṃ pañca viparyāsāḥ pratiśe(ṣe)dhyāḥ (?) / punaraparamityādyevamukte ityataḥ prāk / bahūni pratibhānānīti rūpādīnāṃ sarvākārajñatāparyantānāṃ pratibhānāni / bhagavatyāmasaṃvidyamānatvāccittavikṣepakarāṇīti tattabhdāvapratibhānadoṣaḥ //

evamukta ityādi punaraparāt prāk / ye kecit prajñāpāramitā likhiteti, asatīti, akṣarāṇīti, anakṣareti vā manyante sarvaṃ tanmārakarma / tathā hi na sā likhitā apagandhādivirahāt / nāsatī paramārthasattvāt / nākṣarāṇi sarvadharmāṇāmanakṣaratvāt / nānakṣarā tanniṣyandatvādeṣāmakṣarāṇām / ebhireva ca tasyāḥ sūcanāt / etānyeva ca tenārthenālambya tasyā adhigamāt / tadevaṃ likhanābhiniveśo 'sattvābhiniveśo 'kṣarābhiniveśo 'nakṣarābhiniveśaśceti catvāro doṣāḥ //

punaraparamityādi / deśo mālavādiḥ / śatena sahasreṇa vā saṃkhyātagṛho 'nāḍhyānāṃ nivāso grāmaḥ / sahasreṇa lakṣeṇa vā saṃkhyātagṛha āḍhyānāṃ nivāso nagaram / nagarameva ca vastubhūyiṣṭhaṃ nigamaḥ / maṇḍalaṃ kāśyādi janapadaḥ / tatsamūho rāṣṭram / rājādhyuṣitaṃ nagaraṃ rājadhānī / ākhyānaṃ gadyakāvyam / gulmo ghahāḥ(ṭṭaḥ?) / viśikhā rathyā / śivikā yāpyayānam / jīvitārthāḥ pariṣkārāḥ jīvitapariṣkārāḥ / itihāsaḥ purāvṛttam / śeṣaṃ subodham / iti gantavyādinānārthamanasikāravikṣepadoṣaḥ /

iti dvitīyaṃ daśakam //

punaraparamityādinā draṣṭavyarājādimanasikāravikṣepadoṣaḥ //

punaraparamityādinā prāptavyāgnyādimanasikāravikṣepadoṣaḥ //

punaraparamityādi prāk punaraparāt / antarāyā vighātāḥ / lābhaścīvarādiprāptiḥ / satkāra ādaraḥ / śloko yaśaḥ / tairāsvāda uddharṣaḥ / cittotpīḍā cīvarādivighātaiḥ / ityutpīḍāsvādadauṣau //

punaraparamityādi prāk punaraparāt / kiñcāpīti yadyapi / upāyakauśalyamiti yena hīnabodhau na patediti / upāyakauśalyarahitasya gambhīrasūtrānte atanmārgaṇadoṣaḥ //

iti ūrdhvaṃ vaidhuryāṇi bāhulyena vaktavyāni / tāni dharmabhāṇakena saha dhārmaśravaṇikānāṃ visāmagrī / dharmasya bhāna(ṇa)ko vaktā guruḥ / dharmaśravaṇaṃ prayojanameṣāmiti dhārmaśravaṇikaḥ śiṣyaḥ / samagrabhāvaḥ sāmagrī / viparyāsāt visāmagrī / tatrādau punaraparavākyadvayam / kilāsaṃ kausīdyam / bahukṛtyatā gṛhiṇām / sapi kausīdyamiti cchandakilāsavaidhuryam /

tataḥ punaraparavākyadvayam / antaśa ityadhikameva likhitukāmaḥ / gatimān śabdajñānāt / matimān arthajñānāt / smṛtimān ubhayordhāraṇāt / kṣepsyata iti karme karttariprayogaḥ / gamiṣyatītyarthaḥ / udaghaṭitajñaḥ sāmānyokte viśeṣajñānāt / vipañcitajñaḥ kiñcidapyuktau viśeṣaparijñānāt / anabhijñaḥ padaparamaḥ / sa hi yaducyate tadeva jānāti nādhikam //

imāni catvāri vaidhuryāṇi / cchandadeśāntaragamanavaidhuryam / udghāṭitajñatetaratāvaidhuryam / abhijñatetaratāvaidhuryam //

tṛtīyaṃ daśakam //

punaraparamityādi āmiṣaṃ dravyam / tadgurukabahumānādasyeti āmiṣagurukaḥ / evaṃ lobhādigurukaḥ / yāvatā svayaṃ vartate tāvadicchatīti alpecchaḥ / santuṣṭo adhikāniṣṭeḥ / pravivikto gṛhasthairasaṃstutatvāt / iyatā pravrajitasya dānāśaktiruktā / arthavā na dātukāma iti santamapyartha gṛhīmātsaryāt / ityāmiṣārthitādānānārthitāvaidhuryam //

punaraparamityādi punaraparāt prāk / śrāddho bhaviṣyati / tataḥ śrotukāmaḥ śabdataḥ / avabodhu(ddha)kāmo 'rthataḥ / artha dātukāmaḥ parityaktukāma iti nirakṣepadānāt / dharmabhāṇakastu na vakṣyati / aśrāddhatvāt, dhanairaṇa(na)rthikatvāt, (rst_94) dharmamātsaryādvā / imāni trīṇi vaidhuryāṇi / śrāddhetaratāvaidhurya dānārthitāgrahaṇānarthitāvaidhurya śrotukāmatādharmamātsaryavaidhurya ca //

punaraparamityādi / tāni sūtrāṇīti yāni śrotukāmaḥ / dharmāntarāyo dharmavyasanam / tadasyāsti pūrvajanmasaddharmapratikṣepāditi dharmāntarāyikaḥ / tattayā tabhdāvena na sambhaviṣyanti na bhaviṣyanti / nāvatariṣyanti nānyata āgamiṣyanti / aprāptadharmabhāṇina ityaprāptadharmabhāṇakasya / prativāṇī pratyākhyānam / iti sūtrāntarā[ya]sambhavatadarthitāvaidhuryam //

punaraparamityādi / na śrotukāmo bhaviṣyatīti dharmāntaravyagratayā / ata idaṃ cchandakilāsavaidhuryādanyacchandavaidhuryam //

tataḥ punaraparavākyadvayena middhagurukacchandikatāvaidhuryam //

punaraparavākyena durgatiduḥkhabhayābhdavavaimukhyadoṣaḥ //

punaraparavākyena sugatisukhānāmapi duḥkhatvābhdavavaimukhyadoṣaḥ //

tataḥ punaraparavākyena ekākitā parṣadgurukatāvaidhuryam / anubandhukāmatā anavakāśadānavaidhuryam / durbhikṣādidiggamanāgamanavaidhuryaṃ ca / tatraikākitāparṣadgurukatāvaidhuryāntaṃ caturthaṃ daśakam //

ekena punaraparavākyena sabhayadiggamanāgamanavaidhurye //

punaraparamityādi kulāvalokanabahukṛtyatayā dhārmaśravaṇikānāṃ pratyākhyānadoṣaḥ //

iti hītyādinā mārakarmaṇāṃ bāhulyaṃ buddhāvivarjanīyatāṃ mārasya ca teṣvabhiyogakāraṇamāha / punaraparamityādi / śramaṇaveśāgatena māreṇa saṃśayaprakṣepadoṣaḥ //

punaraparamityādi / nirmitabhikṣusaṅghena svayaṃ buddhaveṣeṇa māreṇa gambhīradharmacāriṇāṃ hīnabodhivyākaraṇadoṣaḥ //

evaṃ subhūta ityādinā āparivartāntāccaturo 'rthānāha / māramarmaṇāṃ bāhulyaṃ tatkāraṇaṃ tebhyaśca vinā tāmalpabuddhitvādikam / yathā ca mārasya teṣvabhiyogastathā sarvabuddhānāṃ bodhisattvaparigraheṣviti ṣaṭcatvāriṃśadantarāyāḥ //

mārakarmāṇyate evāntarāyāḥ / taddyotakaḥ parivartastatparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañcikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekādaśaḥ parivartaḥ //

12. lokasaṃdarśanaparivarto nāma dvādaśaḥ /

uktā doṣāḥ / lakṣaṇaṃ vaktavyam / tadadhikṛtya śāstram-

[81] lakṣyate yena tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ trividhaṃ ca tata / jñānaṃ viśeṣaḥ kāritraṃ svabhāvo yaśca lakṣyate // 4-13 //

'yena lakṣyate ' tallakṣaṇamiti jñeyam / karaṇe lyuṭ / tacca vividhaṃ 'jñānaṃ viśeṣaḥ kāritraṃ' ceti / yaśca lakṣyate tadapi lakṣaṇam / karmaṇi lyuṭ / sa ca 'svabhāva' eveti caturvidhaṃ lakṣaṇam / tatrādau jñānaṃ vaktavyam / tatra sarvajñatākāreṇa tāvat /

[82] tathāgatasya nirvṛttau loke cālujyanātmake / sattvānāṃ cittacaryāsu tatsaṃkṣepe bahirgatau // 1-14 //

[83] akṣayākāratāyāṃ ca sarāgādau pravistṛte / mahadgate 'pramāṇe ca vijñāne cānidarśane // 1-15 //

[84] adṛśyacittajñānaṃ(ne) ca tadunmiñjādisaṃjñitam / punastathatākāreṇa teṣāṃ jñānamataḥ param // 1-16 //

[85] tathatāyāṃ munerbodhe tatparākhyānamityayam / sarvajñatādhikāreṇa jñānalakṣaṇasaṃgrahaḥ // 1-17 //

jñānagrahaṇaṃ saptamyantaiḥ sahaḥ saṃbadhyate / 'tathāgatasya nirvṛttau' iti bhagavatyāḥ sakāśāttathāgatasya niṣpattau jñānam tadāha / atha khalvityādinā atha khalvityataḥ prāk / tatrādau dṛṣṭāntaḥ / evamevetyataḥ prāk / māturglānāyā iti mātari glānāyām / sparśavihāra iti sparśapracāraḥ / amanaāpa iti amanojñaḥ duḥkhahetutvāt / sudhṛtā dhārayeyuriti supuṣṭāṃ puṣṭīyuḥ / tathā puṣṭīyuḥ yathā supuṣṭā syāt / gopāyanaṃ rakṣaṇam / kelāyanaṃ sodhanaṃ vyādhiharaṇāt kelāśabdaḥ / kaṇḍvādiduḥkho vā sparśa iti / viṣayendriyavijñānasannipātajaścaita[si]kaḥ sparśaḥ / sa ca duḥkhaheturduḥkha / cakṣuṣa iti pañcamī / āpāto 'manuṣyāṇām / utpāto vidyudādiḥ / mamakāreṇa mamā [ye]yuḥ / samanvāharantītyetat kuta ityāha / yepi te likhantīti tāmeva / tathāgatasyeti śākyamuneḥ / (rst_96) yepīti na kevalaṃ śākyamuniḥ / tiṣṭhantīti santi / dhriyanta iti avatiṣṭhante / yāpayantīti yāvadāyuravatiṣṭhante / autsukyamāpadyante / kathamityāha / kimitītyādi / kidṛśī mātetyata āha / janayitrīti / asyāḥ sarvajñatāyāḥ / darśayitrīti prāpikā / evamiti janakatvenaiva / iti tathāgatasya nirvṛttau jñānaṃ prathamam //

lokasya sandarśayitrītyuktam / ataḥ pṛcchatyatha khalvityādinā / evamukta ityādi uttaram / loka ityākhyātā iti lujo vināśe / lujyante pralujyante kṣaṇikatvāt santānanirodhācceti lokāḥ / kartturyuc / nairukto varṇavyatyayaḥ / kathaṃ loka iti darśitā iti / yadi luñjanta iti lokāḥ / tadāsyāḥ ko 'tiśaya iti bhāvaḥ / viśvādarśitamiti(?)lujatvādanyat(?) / yato 'tiśayaḥ syādityarthaḥ / na lujyanta ityādi / nanu tathāpi vyāhatame[ta]t na lujyante na pralujyante tasmālloka iti? nāsti vyāghātaḥ / yasyāyamatra sambandhaḥ / loka iti pañcaskandhāḥ / te bhagavatyā prajñāpāra[mi]tayā na lujyante na pralujyanta iti darśitāḥ / tatkasya hetorityādinā praśnaḥ / śūnyatetyādinottaram / yathā śūnyatā evamanimittādaya ityāha na cetyādinā / kathamiti pṛṣṭam / ata evaṃ ityādinopasaṃhāraḥ / iti lokajñānaṃ dvitīyam //

sattvānāṃ cittacaryāsvityanenāprameyāṇāṃ sattvānāṃ cittacaritajñānaṃ nirdiṣṭam / tacca na vināśatvāprameyatājñānena / tataḥ punaraparamityādinā sattvāprameyatājñānamuktvā yopītyādinā taccittacaritajñānamāha / tatra kathaṃ sattvānāmaprameyatājñānam? yatasteṣāṃ niḥsvabhāvatayā na pramāṇaṃ na saṃkhyā / kathaṃ taccittacaritānāṃ jñānam? sattvāsattayā teṣāmapyasattvāt / lokasya sandarśayitrīti sattvānāmapi lokatvāt / ityaprameyasattvacittacaritajñānaṃ tṛtīyam //

'tatsaṃkṣepe bahirgatau' iti / bahirgatirvikṣepaḥ / tasya cittasya saṃkṣepasahitā bahirgatistatsaṃkṣepabahirgatiḥ / ataścittasya saṃkṣepavikṣepajñānaṃ punaraparagadyadvayenāha / sa saṃkṣepaṃ kṣayataḥ kṣayaṃ cākṣayato yathābhūtaṃ prajānātīti / saṃkṣepo hi cittasya prakṛtau sthānam / taccāsya kṣaya eva / sa cākṣayaścittaprakṛterakṣayatvāt / tasmātsa tathāgataḥ saṃkṣepaṃ kṣayataḥ kṣayaṃ cākṣayato yathābhūtaṃ prajānāti / dharmatāta ityādi / lyablope pañcamī / cittadharmatāmapekṣya tāni vikṣiptāni bahirmukhatvāt prajānāti / svalakṣaṇāpekṣayā kīdṛśānītyāha / akṣīṇānītyādi / (rst_97) na kṣīṇāni nāpyaṃśataḥ kṣīṇāni tato na saṃkṣiptāni / avikṣiptānīti nāpi vikṣiptāni / kuta ityāha / alakṣaṇāni hīti / yasmātsvalakṣaṇaiḥ śūnyānītyarthaḥ / iti cittasaṃkṣepavikṣepajñānaṃ caturtham //

'akṣayākāratāyāṃ ca' iti kṣayapāṭho mahatyau prati / imāṃ tu prati 'ameyākṣayatāyāṃ ca' iti pāṭhaḥ / asyāṃ hi paṭhyate aprameyākṣayāni cittānīti / tadāha / punaraparamityādinā / kathaṃ ceti praśnaḥ / uttaraṃ tasyetyādinā / adhiṣṭhitamiti na kadācinna sthitamanādinidhanamityarthaḥ / dharmatayeti bhāvaḥ / ata eva saṃskṛtalakṣaṇābhāvād anirodhamanutpādamasthitam / anāśrayaṃ ṣaṇṇāmapīndriyāṇāṃ tasminnavyāpārāt / pramāṇābhāvād aprameyam / kṣayābhāvād akṣayam / yeneti yenādhiṣṭhitatvādinā / ākāśetyādi / yathā ākāśasyāprameyatākṣatayā tathā cittasya / evamityādinopasaṃhāraḥ / iti aprameyākṣayatājñānaṃ pañcamam //

aprameyākṣayatāyāṃ ceti cakāro 'nuktasamuccayārthaḥ / tena saṃkliṣṭāsaṃkliṣṭajñānaṃ līnapragṛhītajñānaṃ sāśravānāśravajñānaṃ ca parigṛhyate / tatrādyaṃ punaraparagadyadvayenāha / asaṃkleśasaṃkliṣṭānīti saṃkliṣṭiḥ saṃkleśaḥ kleśopakleśairmalinīkaraṇam / na saṃkleśo 'saṃkleśaḥ / tena saṃkliṣṭāni / yato 'saṃketāni / kit nivāse / cittadharmatā(ta)yā na samyaksthānaṃ teṣāmāgantukatvāt / prakṛtītyādi / cittadharmatā hi prakṛtyaiva prabhāsvarā nirmalā nityamasaṃkliṣṭeti saṃkliṣṭāsaṃkliṣṭacittajñānaṃ ṣaṣṭham //

dvitīyaṃ punaraparagadyadvayenāha / anālayalīnānīti / anālayo 'layanam / alayanenaiva līnāni / cittaṃ hi līnaṃ na cittaprakṛtiḥ / na hi cittaprakṛtirna mahyaṃ na meti vā / agrāhyāṇi tāni cittāni na pragrahītavyānīti / agrahaṇaṃ pragrahaḥ / praśabdasya pratiṣedhārthatvāt / prasthānavat pravāsavacceti bhāvaḥ / iti līnapragṛhītacittajñānaṃ saptamam //

punaraparagadyadvayena tṛtīyamāha / asvabhāvānītyādi / ātmanyeva bhāvaḥ svabhāvaḥ / tadabhāvādasvabhāvāni / visaratyebhiścittamityāsravā asaṃkalpāḥ / tadyogātsāsravāṇi / kutaḥ? yato 'satsaṃkalpāni / asatāṃ kāmarūpārūpyabhavānāṃ kalpanāt / abhāvagatikānītyādi / abhāvaḥ śūnyatā / sā gatireṣāmiti tathoktāni / tasmād anābhogāni kāmarūpārūpyabhaveṣu visaraṇāt / tato 'nāsravāṇītyarthaḥ / iti sāsravānāsravacittajñānamaṣṭamam //

'sarāgādau' iti / sarāgavītarāgajñānaṃ sadoṣavītadoṣajñānaṃ samohavītamohajñānaṃ ca / tatrādau punaraparagadyadvayenāha / yā cittasya sarāgatetyādi / cittasya sarāgatā na cittaprakṛteḥ / tasmādvinaiva rāgaṃ sarāgāṇītyarthaḥ / yaścittasya vigama ityādi / vigamaḥ śūnyatā / na sā sarāgateti saiva vītarāgatetyarthaḥ / iti sarāgavītarāgacittajñānaṃ navamam //

punaraparagadyadvayena dvitīyam / tatsubodham / iti sadoṣavītadoṣacittajñānaṃ daśamam //

tataḥ punaraparagadyadvayena tṝtīyam / iti samohavītamohacittajñānamekādaśam //

"pravistṛte mahadgate 'pramāṇe ca" iti śāstram / pravistṛtaṃ vipulamanantaṃ kāmadhātvālambanaṃ brahmavihārādi / mahadgataṃ rūpadhātvālambanam / kāmādrūpasya prakṛṣṭatvādārūpyadhātvālambanam / tridhātvālambanamanālambanaṃ cāpramāṇam / atastrīṇi jñānāni mahatyoḥ / vipulacittajñānaṃ mahadgatacittajñānamapramāṇacittajñānaṃ ca / imāṃ tu bhagavatīṃ prati 'apramāṇe ca' iti cakāro 'nuktasamuccayārthaścādyayorabhisambadhyate / vipule 'vipule ca / mahadgate 'mahadgate ca / apramāṇe ceti / tasmādasyāṃ trīṇī jñānāni / avipulavipulajñānam, amahadgatamahadgatajñānam, apramāṇajñānaṃ ceti / tatrādyaṃ punaraparagadyadvayenāha / asamutthānetyādi samutthānaṃ vistāraḥ / tadyogapratiṣedhād asamutthānayogāni / atiprasārapratiṣedhād asamutthānaparyāpannāni dharmatayā / tasmād avipulāni / na hīyanta ityādi / na hīyante nāpacīyante tasmānnāvipulāni / na vivardhante tasmānna vipulāni na vigacchantīti na viśeṣaṃ gacchanti / tasmānna vipulāni nāvipulāni / avigamatvādeveti nirvikāratvādeva cittānāmiti cittadharmatāyāḥ iti vipulāvipulacittajñānaṃ dvādaśaḥ //

punaraparagadyadvayena dvitīyamāha / anāgatikānītyādi / dūrādantike gatirāgatiḥ / antikāddūragatirgatiḥ / parito gatiḥ paryāpanna

[lokasandarśanaparivarto nāma dvādaśaḥ //]

[acintyaparivarto nāma trayodaśaḥ //] this chapter is missing in original text

[aupamyaparivarto nāma caturdaśaḥ //] this chapter is missing in original text

15. devaparivarto nāma pañcadaśaḥ

...........tyāha / yānyenamityādi / kāni punarasya kalyāṇamitrāṇītyata āha tānyevetyādi / tānyasmai kathamarthamupadekṣyantītyata āha evaṃ cetyādi / evamanenākāreṇa / ehi tvamityādinā kārṣīrityetadantena / yogamiti prayogamabhiyogaṃ vā / mā parāmṛkṣa iti tabhdāvena mā grahīḥ / aparāmṛṣṭeti sarvadharmairavikalpitā / parijayo 'bhyāsaḥ / evaṃ hītyādinā upasaṃhāraḥ / samyaksambodhī samyakpariṇāmanamanāsvādaḥ / ityanāsvādanāviśeṣeṇa mārge caturthaḥ kṣaṇaḥ //

ukto viśeṣaḥ ṣoḍaśavidhaḥ / kāritraṃ daśavidhaṃ vaktavyam / tatra śāstram-

[86] hitaṃ sukhaṃ ca trāṇaṃ ca śaraṇaṃ layanaṃ nṛṇām / parāyaṇaṃ ca dvopaṃ ca pariṇāyakasaṃjñakam // 4-27 //

[87] anābhogaṃ tribhiryānaiḥ phalāsākṣātkriyātmakam / paścimaṃ gatikāritramidaṃ kāritralakṣaṇam // 4-28 //

etadāha subhūtirityādinā / tacca duṣkaretyādinā subhūtiḥ prastauti / evametadityādinā bhagavānācaṣṭe / ye lokahitāya samprasthitā iti bodhimabhisambudhya pañcabhyo gatibhyaḥ sattvān parimocya teṣāmabhaye nirvāṇe pratiṣṭhāpanāditi hitakāritram //

lokasukhāya lokānukampāyai samprasthitā iti bodhimabhisambudhya sattvān duḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocya teṣāṃ sukhe nirvāṇe pratiṣṭhāpanamiti sukhakāritram //

lokasya trāṇaṃ bhaviṣyāma ityādinā trāṇādikāritrāṇāmuddeśaḥ / ityevaṃrūpaṃ vīryamārabhanta iti sambandhaḥ / yathoddeśamaṣṭābhiḥ kathañcavākyairnirdeśaḥ / tata iti tebhyo duḥkhebhyaḥ / enamiti lokam / vyāyacchanta iti saṃrakṣanti / vīryamiti prayogam / trāṇaṃ bhavanti trāṇakaraṇāditi trāṇakāritram //

ityādireva........... ..........(rst_100) [avidyā]ṇḍajamasminniti kṛtvā / sa eva paṭalaṃ dṛṣṭirodhakatvāt / avidyaivāṇḍakośapaṭalaṃ tena paryavanaddhā avaguṇṭhitāḥ / tamo mohaḥ / tenābhibhūtā andhīkṛtāḥ / avabhāsayantaḥ ālokaṃ kurvantaḥ / vidhunvanti apanayanti / evamālokakaraṇādālokā bhavantītyālokakāritram //

anutpādaścānirodhaśceti samāhāradvandvaḥ / prakṛtiḥ sarvadharmāṇāṃ dharmatā / tayā teṣāmanutpādānirodhāya dharmadeśanāt pariṇāyakāḥ parito netāraḥ paramārthabodhakā iti pariṇāyakakāritram //

anābhogaṃ tribhiryānaiḥ phalasākṣātkriyātmakam / paścimaṃ gatikāritraṃ [idaṃ kāritralakṣaṇam] //

iti tribhiryānairanābhogataḥ phalasākṣātkriyātmakaṃ gatikāritramityarthaḥ /

grāmasya (?) hi gatiḥ prāptireva / yadābhogena gamanena yānatrayaphalasyāpi gatiḥ prāptireva sā tu nirābhogā / na hi pumān kāyena cetasā vā gantvā tatprāpnoti kintvābhogata eva / tathā hyākāśagatikāḥ sarvadharmāḥ / na hyākāśasya gatirāgatirvā / svabhāva evāsya gatiḥ / tasmādākāśagatikā ityākāśasamāḥ / kuta ityāha / yathā hītyādi / akṛtamanutpāditatvāt / avikṛtamavasthāntarānutpādanāt / anabhisaṃskṛtaṃ hetupratyayaiḥ sambhūya tasyākaraṇāt / sthitamutpadya vṛtteḥ / saṃsthitaṃ samantataḥ sthiteḥ / vyavasthitaṃ kvacideva sthiteḥ / eṣāṃ viparyāsādāsthitamasaṃsthitamavyavasthitam / ākāśakalpatvādavikalpā nirābhogāḥ / dharmatāmātratvāddharmāṇāmiti bhāvaḥ /

yathā vākāśagatikā evaṃ śūnyatādigatikāḥ / tadevamagatigatikāḥ sarvadharmā iti........gatikāritram //

uktaṃ daśavidhaṃ kāritram /

..........śāstram-

[88] kleśaliṅganimittānāṃ vipakṣapratipakṣayoḥ / viveko duṣkarakāntāvuddeśo 'nupalambhakaḥ // 4-29 //

[89] niṣiddhābhiniveśaśca yaścālambanasaṃjñakaḥ / vipratyayo 'vighātī ca so 'padāgatyajātikaḥ // 4-30 //

[90] tathatānupalambhaśca svabhāvaḥ ṣoḍaśātmakaḥ / lakṣmīva lakṣa(kṣya)te ceti caturthaṃ lakṣaṇaṃ matam // 4-31 //

yaḥ svabhāvaścaturthaṃ lakṣaṇamiṣṭaṃ sa ṣoḍaśavidhaḥ / sarvakarmasādhanaṃ lakṣaṇam / lakṣyata iti kṛtvā / ata evāha 'lakṣyate ceti' / lakṣaṇāntaramapyāha 'lakṣmīva' iti / lakṣmayogāllakṣmī lakṣaṇayogāllakṣaṇamityarthaḥ / kathaṃ 'ṣoḍaśātmakaḥ'? ityata āha'kleśaliṅge 'tyādi / ato 'sya prastāvanā subhūtirāhetyādinā bhagavānāhetyataḥ prāk / caritāḥ ṣaṭpāramitā rakṣantīti caritāvinaḥ / katame ta ityāha / ya imāmityādi / kiṃsvabhāvā ityanena padena svabhāvapraśnaḥ / uttaraṃ bhagavānāhetyādinā / vinayo 'panayaḥ / tamarhantīti vainayikāḥ / tairviviktaḥ svabhāva eṣāmiti tathoktāḥ / iyatā catvāraḥ svabhāvā uktāḥ / kleśavivekaḥ / kleśaliṅgavivekaḥ / kleśanimittavivekaḥ / vipakṣapratipakṣavivekaśca / tatra kleśo rāgādiḥ / kleśaliṅgaṃ kleśakṛtaṃ kāyādidauṣṭhulyam / kleśanimittamayoniśo manasikārādi / vivakṣapratipakṣau rāgārāgau dveṣādveṣo mohāmohau ca / subhūtirāhetyādinā subhūtirāhetyataḥ prāk / etadāha / eṣa eva svabhāvo gatiḥ yāmabhisambudhya deśayiṣyantaḥ sattvānāṃ gatirbhaviṣyantīti //

subhūtirāhetyādi buddhabhūmirveti yāvat / atra na rūpādisambaddha iti na rūpādisvabhāvāyai(ya) svabodhaye / na rūpāderarthāyeti na rūpādisvabhāvānāṃ sattvānāmarthāya / evaṃ na bhūmitraya svabhāvānāṃ (?) / svabodhaye / nāpi / nāpi bodhitrayasvabhāvānāṃ sattvānāmarthāya / tadityādinā praśnaḥ / uttaraṃ sarvetyādi / na pratikāṃkṣitavyānīti na labhyatvena draṣṭavyāni / atra trīṇi na draṣṭavyānītyekameva sthānaṃ draṣṭavyamiti bhāvaḥ / iti duṣkarasvabhāvaḥ //

duṣkarasahita ekānto 'duṣkaraikāntaḥ' / evamukta ityādi yenāyamityataḥ prāk / abhimato 'rtho 'rthavaśaḥ / taṃ ca svayameva bhagavānāha / asthānaṃ hītyādinā buddhabhūmirvetyekāntaḥ / ityaikāntikasvabhāvaḥ //

yenāyaṃ sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ sannāhaḥ sannaddha ityuddeśasvabhāvaḥ //

subhūtirāhetyādi kaccidityataḥ prāk / gambhīreti pratijñā / catvāro hetavaḥ pare bhāvanānupalabdheḥ / adhvatrayepi bhāvakānupalabdheḥ / bhāvyasya prajñāpāramitāvastuno 'nupalabdheḥ / tadālambanānāṃ cānupalabdheriti / asiddhatvaparihārāya tatkasyetyādinā praśnaḥ / na hītyādinottaram / pariniṣpanno vastubhūtaḥ / ataścākāśabhāvanaiṣā sarvadharmabhāvanā ca dharmatāmātradarśanāddharmāṇāṃ cānupalabdheḥ / ata evāsaṅgabhāvanaiṣānantabhāvanā ca sarvadharmeṣvanupalabdheravyāghātāddharmāṇāṃ (rst_102) cānantyāt / asato bhāvanāsadbhāvanā grāhyānupalambhāt / aparigrahabhāvanā grāhakānupalambhāt / upaparīkṣitavyo veditavyaḥ / ityanupalambhakasvabhāvaḥ //

kaccidityādinā subhūtirāhetyataḥ prāk / anabhiniveśasvabhāvaḥ //

subhūtirāha / yo bhagavannityādi atha khalu śakra ityataḥ prāk / vyavacāritetyālambitā / nimnaprāgbhāvapravaṇaśabdā ādhārārthāḥ / taiḥ saha bahuvrīhiḥ / santatiścittasantānaḥ / ākāśanimnayeti ākāśopamatvāt sarvajñatāyāḥ / iyaṃ sā vyavacāraṇeti prajñāpāramitāyā iti śeṣaḥ / tadityākāśopamatvaṃ tasyāḥ kutaḥ? uttaram / aprameyā hītyādinā / deśataḥ kālataśca pramātumaśaktyatvādaprameyā / tathaiva pramāṇavirahād apramāṇā / na tadrūpaṃ yāvannāpi kvacitpradeśe sthitamiti / sarveṣāmeṣāṃ deśakālavyāpitvena pramāṇāviṣayatvādaprameyasya tādrūpyāyogāt / api tvityādi / taditi vartate / kenaciditi / kenacidrūpādinā svabhāvena / rūpādīnāṃ pramāṇāvattvāditi bhāvaḥ / tatkasyeti praśnaḥ / uttaraṃ rūpameva hītyādi / rūpādiśabdairatra rūpādidharmatocyate / tasmādavirodhaḥ / na ca rūpādibhedepi dharmatāyā bhedo rūpādīnāmalīkatvenābhedakatvāttadānīmastaṅgamāccetyālambanasvabhāvaḥ //

atha khalu śakra ityādyāparivartasamāpteḥ / gambhīrā duradhimocatvāt / duravagāhā cintāmayyā prajñayā durdṛśā laukikabhāvanāmayyā / duranubodhā lokottarāyā / cikīrṣitasyākaraṇamalpotsukatā / avanatamāvarjitam / yatra na kaścidityādinā traiyadhvikakriyāniṣedhaḥ / ākāśetyādinā karmaniṣedhaḥ / ātmetyādinā kartṛniṣedhaḥ / sarvadharmāṇāṃ labhyānāmanāgamanatayā heyānāmagamanatayā ca gambhīraḥ / vipratyanīko viparītaḥ / yato 'nugrahāyāvikalpanāyaiṣa dharma udgrahe ca lokaścarati / lokaviparītā pratītirvipratyayaḥ / iti vipratyayasvabhāvaḥ //

devaiḥ śakrādibhirupalakṣitaḥ parivarto devaparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ pañcadaśaḥ parivartaḥ //

16. tathatāparivarto nāma ṣoḍaśaḥ /

atha khalvityādi / nāyaṃ kvacitpratihanyata iti sarvatrāsya bādhakābhāvāt / ataśca apratihatalakṣaṇo 'pratihatasvabhāvaḥ / (rst_103) ākāśasamatayeti / yata ākāśasamaṃ tatastadvadevāpratigham / kutaḥ samatetyata āha / sarvapadānāṃ sarvavastūnāṃ anupalabdhitaḥ / apratimo nirupamaḥ advitīyatvāditi sadṛśābhāvāt / pratibodhakaṃ lakṣaṇamasyeti pratilakṣaṇaḥ / tadabhāvād apratilakṣaṇaḥ / niṣpratyarthikatvāditi virodharahitatvāt / ityapratihatasvabhāvaḥ /

padaṃ pratiṣṭhā sugatidurgatinirvāṇāni / tadabhāvād apadaḥ / anabhinirvṛttatvāditi / na khalvanabhinirvṛttasya kvacitpratiṣṭhā / kuto 'nabhinirvṛttaḥ? yato 'nutpāda utpādarahitaḥ / kuto 'nutpādaḥ? sarvotpattīnāmanutpattitvāt / na hi satāmutpattirutpattilakṣaṇāyogāt / nāpyasatām / asattvādeva kharaviṣāṇavat / durgatipathaḥ sugatipatho nirvāṇapathaśceti panthānaḥ / tadabhāvād apathaḥ / ata evāha / sarvapathānupalabdhitvāt / ityapadasvabhāvaḥ //

atha khalvityādi / anujāta iti / anupūrvo janiḥ sakarmakaḥ / karmāsya janakaḥ / kartā janyaḥ / anuḥ sādṛśye / tasmādiha kartari ktaḥ / karmaṇi ṣaṣṭhi / sambandhavivakṣayā bhagavato 'nujātaḥ subhūtiḥ / tatkasyetyādi tattasyānujātatvaṃ? uttaraṃ tathā hītyādinā / bhagavata eṣa putraḥ sadṛśaśca śūnyatāvāditvāditi bhāvaḥ / atha khalvityādi / ajātatvādityanujātatve hetumāha / ajātatvena pitāputrayoḥ sādṛśyāditi bhāvaḥ / yadyajātaḥ tau kathaṃ pitāputrau? saṃvṛtyeti bhāvaḥ / anupā(jā)ta ityādinā hetvantaramāha / anupā(jā)to 'nugatastathāgatasya tathatām / tatopyanujātastathāgatasya / anugamya jāto 'nujāta iti bhāvaḥ / asiddho heturiti cedāha / yathetyādi / anāgatetyanutpannā / agatetyavinaṣṭā / kiṃ punaḥ prāpte 'rhattve 'nupā(jā)taḥ kiṃ vā pūrvamevetyata āha / ādita ityādi / atathateti / tathatāśabdānābhidheyatvāt / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / gatyagatī(?) gatiḥ / tatpratiṣedhādagatisvabhāvaḥ //

anujātatve hetvantaramāha tathāgatasyetyādinā / tathatā hi dharmāṇāṃ sthitiḥ / anatikramaṇīyatvāttathāvasthitā / hetvantaramāha / yathetyādinā / pūrvasvabhāvānuvṛtteḥ avikārā / svabhāvāntarānutpatteḥ nirvikārā / vikalpasvabhāvābhāvād avikalpā / vikalpāviṣayatvāt nirvikalpā / hetvantaramāha / yathācetyādinā / na kvacitpratihanyata iti sarvagatatvāt / tatkasya hetoriti / tadapratihatatvaṃ kutaḥ? tathā hi yasya yā tathatā tatraiva sāsti tato 'nyatra pratihanyata eva / vastvabhāvāt / uttaraṃ yā cetyādinā evaṃ hītyataḥ prāk / ekaivaiṣeti pratijñā / tatkimekajātīyatvādekā? netyāha / advayeti / dvayaṃ bhedastadabhāvādadvayetyeko (rst_104) śabdasyārthaḥ / ekamapi sambandhibhedābhdidyate / tadyathā pūrvākāśamaparākāśamiti / tadvadrūpatathatā vedanātathatā saṃjñātathatetyeṣa bhedo bhavatīti cedāha / advaidhīkāreti / ataśca advayatathatā / nityaṃ tathaiveti tathatā / advayā ca svayamabhedāttathatā ca paratopyabhedādityadvayatathatā / hetumāha / na kvacidityādinā / tatkhalu tasya bhavati yadyadādhāraṃ taddhetukaṃ vā / tadyathā kūpodakaṃ yavāṅkura iti / tathatā tu na kvacit nāpi kutaścit / tasmātkeṣucidapratibaddhatvānna sā kasyacit / yataḥ sā na kasyacittataḥ sādvayādvaidhīkārādvayatathatā / tato na kvacitpratihanyate / tasmādanujātaḥ subhūtistathāgatasyeti siddham /

hetvantaramāha / evaṃ hītyādinā / evaṃ hīti evamapi / tadevāha / akṛtatathatayeti / akṛtā cāsau nityatvāttathatā ca / na sā kadācinna tathateti nityaṃ tathaiva bhāvāt / tataḥ sādvayeti kālabhedenāsyābhedāt / tathāgatamiti karmaṇi dvitīyā /

hetvantaramāha yathetyādinā / sarvatreti sarvalokadhātuṣu / sarvadharmaṣviti sarvavastuṣu / avikalpā teṣāmavikalpanāt / nirvikalpā tathaiva sarvavikalpānāṃ prahāṇām / evameva ceti sarvatrāvikalpanirvikalpatayā / aluptamityacchinnam / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ //

hetvantaramāha yathetyādinā nānyatreti nānyā bhedakatvānupalabdheḥ / dvitīyābhāvādananyā cāsau tathatā ceti ananyatathatā / tasyā anugamaḥ / tenopagatastathatāṃ saṃvṛtyā / paramārthamāha / na cetyādinā / atretyasminnupagame / na kaścitsubhūtiranyo vā / na kvaciditi tathāgate 'nyasmin vānugatimupagataḥ / dharmapubhdalanairātmyadarśanāditi bhāvaḥ / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ /

hetvantaramāha yathetyādinā / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / ityajātasvabhāvaḥ //

tathāgatatathatayāpītyādi iyaṃ setyataḥ prāk / atra sarvatathāprabhedānāmabhedaṃ darśayan bhedaṃ pratiṣedhatīti sarvāsāṃ rūpāditathatānāmanupalambhāttathatānupalalambhaḥ ṣoḍaśaḥ svabhāvaḥ //

asyāstathatāyā māhātmyamāha / iyaṃ setyādinā / gamirjñānārthaḥ tathatāgatānena tasmāttathāgata iti bhāvaḥ /

asyāṃ deśyamānāyāṃ yadabhdutamabhūttadāha / asyāmityādinā / ṣaḍavikāramaṣṭādaśamahānimittaṃ yathā bhavati tathā akampata yāvat saṃprāgarjat / atra trayo dhātavaścalanārthāḥ / trayaḥ śabdārthāḥ / mṛdumadhyādhimātrakriyābhedādaṣṭādaśamahānimittāni (rst_105) bhavanti / tatra calanamaṅgataḥ / kampanaṃ sākalyena / sākalyenātyantaṃ kampanaṃ kṣobhaḥ / vedhaḥ śabdaḥ / raṇitaṃ daṇḍāhatakāṃsīvat / garjanaṃ navamahāmeghavat / ṣaḍvikārāstadyathā- "pṛthivyāḥ pūrvā digunnamati paścimāvanamati / paścimā digunnamati pūrvāvanamati / uttarāvanamati uttarā digunnamati / dakṣiṇāvanamati / madhye unnamati / ante 'vanamati / ante unnamati madhye 'vanamati" iti / kiṃvadityāha / tathāgatasya cetyādi / evaṃ hīti / tathāgatābhisambodhāvivasubhūtestathatānirdeśe mahānimittaprādurbhāvasamatayā /

prakārāntaramapyāha / punaraparamityādinā jāyerannityetatparyantena / na saṃvidyanta iti pratijñā / nopalabhyanta iti hetuḥ / yairiti svadharmaiḥ / anujāyeteti kartari liṅ / ye ceti tāthāgatā dharmāḥ / anujāyeranniti karmaṇi liṅ / evaṃ hītyupasaṃhāraḥ / tathatā kathaṃ caryā? tanmātre 'vasthānāt / asmin khalu punarityādi sugamam /

kiñcāpīti yadyapi trayastriṃśata ityapādāne tasiḥ / jātyā pakṣiṇaḥ mahākāyatvācchakuneḥ / antarā cittasyeti dyāvāpṛthivyormadhyasaṃjñinaḥ / evaṃ bhavatīti eṣa vitarko bhavati / śeṣaṃ subodhaṃ virahito bhavatīti yāvat ! iha jñānaviśeṣakāritrasvabhāvalakṣaṇe ukte /

bodhisattvānāṃ mokṣabhāgīyaṃ vaktavyam / tacca tadvirahiṇāṃ bodhisattvānāmarhattvaprāptikāraṇanirdeśena sūcitaṃ vyaktikartuṃ śāriputra āha / yathāhaṃ bhagavannityādi / prajñāpāramitā bhāvayitavyeti sarvadharmaparamārthajñānāya / caryamāṇasya ca dānapāramitāderanimittīkaraṇārtham / upāyakuśalenetyupāye kuśalena / tatropāyaḥ sarvākārajñatācittasya nityamatyāgaḥ / sarvapuṇyānāṃ ca bodhau samyakpariṇāmanā / samyakpariṇāmanānumodane ca tatparivartokte ataḥ śāstroktalakṣaṇamuktaṃ bhavati /

[91] animittapradānādisamudāgamakauśalam / sarvākārāvabodhe 'smin mokṣabhāgīyamiṣyate // 4-32 //

tesya pañcaprabhedā mahatyorbhagavatyoḥ / tathā ca śāstram-

[92] buddhādyālambanā śraddhā vīrya dānādigocaram / smṛtirāśayasampattiḥ samādhiravikalpanā // 4-33 //

[93] dharmeṣu sarvairākāraiḥ jñānaṃ prajñeti pañcadhā /

etadeva bhagavānāha / evamukta ityādinā / atha śāstram- tīkṣṇaiḥ subodhā sambodhirdurbodhā mṛdubhirmatā // 4-34 // etadeva atha khalvityādinā prastuvanti / kṛcchreṇa sambhavo 'syā iti durabhisambhavā / etaddevairaviśeṣeṇoktam / atha khalvityādinā bhagavān pudgalaviśeṣeṇāha / duṣprajñairityādi / duṣpra jñādipadaiḥ sūcito viśeṣo mṛdūni mokṣabhāgīyāni / tīkṣṇaistu mokṣabhāgīyaiḥ svabhisambhavā samyaksambodhiḥ / atastāni darśayitukāmaḥ subhūtirāha / yabhdagavānityādi / evamukta ityādinā bhagavata uttaram / sarvadharmāṇāmasattayā bodheḥ svabhisambhavatvamuktaṃ subhūtinā tadayuktam / yato yadyetāvata svabhisambhavā syāttadā sarvasattvānāmādita eva tathā syāt / tasmātpratipattitaḥ prāptiḥ / sā ca na teṣāmasti yeṣāṃ mṛdūni mokṣabhāgīyāni / ato 'sambhavatvādaprāpterdurabhisambhaveti brūmaḥ / nanvabhijñāste śrutacintādibalena samyaksambodhau tatteṣāṃ kuto 'prāptirityata āha / asadbhūtatvādadurabhisambhaveti / te hi bālagrāhyamevārtha bodhiṃ manyante / sa cāsadbhūtatvādalīkatvānna prāpyata iti bhāvaḥ / tathā hi / vikalpaṃ vā bodhi manyeran / vikalpanirmitaṃ vārtham / pakṣadvayamapyayuktam / avikalpatvādvikalpāviṭhapitatvācca bodheḥ / etaddarśayitumāha / avikalpatvādityādi /

atha khalvityādinā sthaviraśāriputrasyottaram / sa hi manyate śūnyatvātsvabhisambhavetyayaṃ viruddho heturiti / evaṃ ceti / ākāśasamatayā ca / ākāśasamā hīti hetuḥ / yattatvaṃ yeṣāṃ tenaiva teṣāmabhisambodhāditi bhāvaḥ / evaṃ viruddhatvamuktvā anumāne bādhāṃ vivakṣuḥ prasaṅgaṃ karoti yadi cetyādinā / na tveveti naiva / yasmādityādinā viparyayamāha / athavā parasya hetau dūṣite svapakṣasādhanamevedam / evamukta ityādinā vistareṇa subhūtiḥ prasaṅgaṃ vighaṭayati / vivartituḥ samboddhuḥ samboddhavyasya ca vikalpane / katamaḥ sa dharmo yo vivartata ityuktvā avivartanameva sādhayitumāha yastasyāmevetyādi / sarvadharmāsthānayogeneti / sarvadharmaṣvasthānameva yogo nyāyaḥ / tena dharmatāyāṃ sthitaḥ / dharmataiva śuddhā bodhiḥ / sā ca prakṛtyaiva śuddheti bhāvaḥ / evamukta ityādi śāriputrasya vacanam / dharmanayajātiḥ dharmāṇāṃ tattvaprakāraḥ / ye cetyādinā viśeṣamāha / ca śabdastuśabdasyārthe / atha khalvityādinā pūrṇaḥ subhūtiṃ smārayati / śeṣaṃ subodhamāsiddhāntasthāpanāgraṃthāt anuttarayā bodhyāniryāsyatyayaṃ bodhisattvo mahāsattva ityasmāt / ata iyatā vistareṇa (rst_107) samanvitam / tīkṣṇairmokṣabhāgīyaiḥ svabhisambhavā samyaksambodhiriti / uktāni mokṣabhāgīyāni //

mokṣasya bhāgo bhajanaṃ prāptiḥ tasmai hitāni mokṣabhāgīyāni tadapyuktāni / nirvedhabhāgīyāni vaktavyāni / nirvedhaḥ prativedho darśanamārgaḥ / tasya bhāgaḥ prāptiḥ / tasmai hitāni nirvedhabhāgīyāni / tāni catvāri / ūṣmamūrdhākṣāntiragradharmāśceti / tatrādyamadhikṛtya śāstram-

[94] ālambanaṃ sarvasattvā ūṣmaṇāmiha śasyate / ākāraḥ samacittādisteṣveva daśadhoditaḥ // 4-35 //

ata āha / atha khalvityādi yāvadahaṃ nātha iti / sthātavyamiti spṛhaṇataḥ / śikṣitavyamabhyāsataḥ / samaṃ sthātavyamityādinā daśacittānyuktani / samacittaṃ maitracittaṃ niḥśāṭhyacittaṃ nihatamānacittaṃ mātāpitrādicittaṃ putraduhitādicittaṃ ceti / nāthaḥ sānāthyaṃ kartum / ūṣmagatam //

[95] svayaṃ pāpānnivṛttasya dānādyeṣu sthitasya ca / tayoniyojanānyeṣāṃ varṇavādānukūlate // 4-36 //

[96] mūrdhagaṃ

etadāha svayaṃ cetyādinā / pāpāni daśakuśalāni / pāpebhyo nivṛttau viratau / parijayo 'bhyāsaḥ / avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ saṃskārapratyayaṃ vijñānamityādiranulomaḥ pratītyasamutpādaḥ / avidyānirodhāt saṃskāranirodha ityādiḥ pratilomaḥ / anyeṣāmiti pareṣāṃ samādāpakaḥ samyaggrāhakaḥ / varṇavādī guṇavādī samanujño 'nukūla iti mūrdhagatam //

svaparādharaṃ satyajñānaṃ kṣamā matā / tathāgradharmā vijñeyāḥ sattvānāṃ pācanādibhiḥ // 4-37 //

svayaṃ sa satyānāṃ jñānaṃ pareṣāṃ ca tasmin samādāpanaṃ 'varṇavādānukūlatā' iti ca kṣāntigatam / svayaṃ ca sattvānāṃ paripācanabuddhakṣetrapariśodhanādi pareṣāṃ ca tatsamādāpanaṃ varṇavādānukūla[te]ti cāgradharmagatam / etadubhayamāha / evaṃ satyeṣvityādinā / satyeṣviti duḥkhādisatyaviṣayeṣu yathākramaṃ parijñānaprahāṇasākṣātkriyābhāvanāsu strotaāpattyādipañcaphalajñānasākṣātkriyāyāṃ yāvadbodhisattvanyāmāvakrāntau / tathā sattvaparimācanādau ca sthitvā (rst_108) anyeṣāmapi tatra samādāpane tadvarṇavādinā tatsamanujñena bhavitavyamiti kṣāntigatāgradharmagate //

tasyaivamityādinā nirvedhabhāgīyānāṃ phalamāha / anāvaraṇaṃ rūpaṃ vedanā saṃjñā yāvat saddharmasthitiranāvaraṇā bhaviṣyatīti //

tathatāpradhānaḥ parivartastathatāparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratarā(mā)nāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ ṣoḍaśaḥ parivartaḥ //

17. avinirvatanīyākāraliṅganimittaparivarto nāma saptadaśaḥ /

'mokṣanirvedhabhāgīye śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ / ' iti pūrvamuddiṣṭam / tatra dve ukte / tṛtīyo vaktavyaḥ / ataḥ śāstram-

[97] nirvedhāṅgānyupādāya darśanābhyāsamārgayoḥ / ye bodhisattvā vartante so 'trāvaivartiko gaṇaḥ // 4-38 //

'atra' iti mahāyāne / 'avaivartikagaṇaḥ' / tallakṣaṇam / vivartāya prabhavati vaivartikaḥ / na tathetyavaivarktiko 'vinivartanīyaḥ / athāsya nirvedhabhāgīyeṣu sthitasya kati liṅgānītyata āha /

[98] rūpādibhyo nivṛtyādyaliṅgarviśatidheritaiḥ / nirvedhāṅgasthitasyedamavaivartikalalakṣaṇam // 4-39 //

avaivartikatvaparijñānamityarthaḥ / atha katame rūpādinivṛttyādayaḥ?

[99] rūpādibhyo nivṛttiśca vicikitsākṣaṇakṣayau / ātmānaḥ kuśalasthasya pareṣāṃ tanniyojanam // 4-40 //

[100] parādhāraṃ ca dānādi gambhīre 'rthepyakāṅkṣaṇam / maitraṃ kāyādyasaṃvāsaḥ pañcadhāvaraṇena ca // 4-41 //

[101] sarvānuśayahānaṃ ca smṛtisamprajñatā śuci / cīvarādiśarīre ca kṛmīṇāmasamudbhavaḥ // 4-42 //

[102] cittākauṭilyamādānaṃ dhutasyāmatsarāditā / dharmatāyuktagāmitvaṃ lokārthaṃ narakaiṣaṇā // 4-43 //

[103] parairaneyatā mārasyānyamārgopadeśinaḥ / māra ityavabodhaśca caryā buddhānumoditā // 4-44 //

[104] ūṣmamūrdhasu sa kṣāntiṣvagradharmeṣvavasthitaḥ / liṅgairamībhirviśatyā sambodherna vivartate // 4-45 //

ata āha / atha khalvityādi / ākriyante vyajyanta ebhiriti ākārāḥ / liṅgyante gamyanta ebhiriti liṅgāni / nimīyante nirūpyanta ebhiriti nimittāni / ekārthatvepi trayāṇāmupādāna(naṃ) sattvāntaraśaṅkāyā vyavacchedārtham / paryāyaskandhaṃ (vacanaṃ) athavā aparaḥ paryāyaḥ / kathamityādi / ata eva vāśabdaḥ / kathaṃ ve ti kena prakāreṇa jānīyāma iti sambandhaḥ /

atibahūni liṅgāni tatrādyaṃ tāvadāha yā cetyādinā / caturdhā bhūmiḥ / pṛthagjanaśrāvakapratyekabuddhabuddhasambandhāt / iyaṃ caturvidhāpi tathatābhūmirityucyate / kuta ityāha / sarvāśca ityādi / caśabdo hetau / yasmātsarvā etāstathatayādvayāḥ / rūpādīnāṃ sarvadharmāṇāṃ yathālakṣaṇamasattvāt tathataivaitāḥ / tathatā caikaiva na dve na bahavyaḥ / tasmāttathatayādvayā abhinnāḥ advaidhīkārādacchinnāḥ vikalpasvabhāvavirahāt avikalpāḥ / vikalpāgocaratvāt nirvikralpāḥ / itīti / evaṃ lakṣaṇā yā tathatā tāṃ tathatāṃ dharmatāmavatarati / kathamavataratītyāha tathatāyāmityādi / sthitastanmātradarśanāt / na kalpayati samyak na vikalpayati vitatham / evamavataratītyevaṃ satyavatarati / ..........tyāha / evamavatīrṇa ityādi / uktena krameṇāvatīrṇaḥ san / yatheti yayā mātrayā śrutvāpīti śravaṇānantaramapi / tatopi vātikramyeti tata uttarakālamapi / na kāṅkṣatīti na bādhate / naivamitīti sambandhaḥ / vividhā matiḥ vimatiḥ / tanna karoti evaṃ vā na veti / ata evāha na vicikitsatoti / na dhandhāyatītyapratipatteḥ pratiṣedhaḥ / kiṃ tarhi karotītyāha / api tvityādi / tathataiva sarvaṃ na santi rūpādaya ityadhimuñcati śraddhayā / avagāhate prajñayā / etadeva jñānaṃ mukhyaṃ liṅgam / asya paricchedamāha / na cetyādinā / (rst_110) paricchedāpekṣayā bahuvacanaṃ ebhirliṅgairiti / tathataiva sarvamiti jñānāt 'rūpādibhyo nivṛttiḥ' nirvedhāṅgeṣvavaivartikaliṅgaṃ prathamam //

punaraparamityādi / anyeṣāmiti / ito dharmādvāhyānām / śramaṇānāmiti pravrajitānām / mukhamullokayati praṇataḥ paśyati / kimitītyāha / ime ityādi / jānanti laukikena jñānena / paśyanti lokottareṇa / dātavyamiti bhaktito deyam / vyapāśrayata iti sevate śaraṇaṃ vā gacchati / satyeṣu ratneṣu ca vimatirvicikitsā / tasyāḥ kṣaye sati sarvametanna karotīti 'vikitsākṣayo ' dvitīyaṃ teṣu talliṅgam //

sa khalvityādi / apāyā narakapretatiryañcaḥ / svībhāvaḥ strītvam / sa cāvaśiṣṭānāmakṣaṇānāmupalakṣaṇamiti 'akṣaṇakṣayaḥ' tṛtīyaṃ teṣu talliṅgam //

punaraparamityādi / daśasu kuśaleṣu svayaṃ sthitvā 'pareṣāṃ' teṣu 'samādāpanaṃ' dṛḍhīkaraṇaṃ ceti caturthaṃ teṣu talliṅgam //

punaraparamityādi / yaṃ yaṃ dharmamiti sūtrageyādikam / dadāti ca parasmai hitāya sukhāya caṣa bhavatviti teṣāmeva hitasukhāya / iti anenākāreṇa sādhāraṇaṃ karoti / yathā ca dharmadānaṃ tathānyadapi dānaśīlādikamiti 'parādhāraṃ dānādi' pañcamaṃ teṣu talliṅgam //

punaraparamityādinā na dhandhāyatītyetadantena 'gambhīre 'rthepyakāṅkṣaṇaṃ' ṣaṣṭhaṃ teṣveva talliṅgam //

'maitraṃ kāyādi' iti kāyādi karma / tadāha hitavacanaścetyādinā / upalakṣaṇatvāditi 'maitraṃ kāyādi' saptamaṃ teṣu talliṅgam //

'asaṃvāsaḥ pañcadhāvaraṇena vā' iti / pañca nivaraṇāni / kāmacchando vyāpādastyānamiddhamauddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsā ceti / ebhirasaṃvāso 'samanvāgamaḥ / tamāha / alpastyānamiddhaśca bhavatītyupalakṣaṇatvāt / iti pañcabhirnivaraṇaisaṃvāso 'ṣṭamaṃ teṣu talliṅgam //

sarva yathā bhavati tathānuśayasya dveṣānubandhasya hānaṃ 'sarvānuśayahāanam' / tadāha niranuśayaśca bhavatīti / navamaṃ teṣu talliṅgam //

'smṛtisaṃprajñatā' itismṛtisahitaṃ saṃprajanyam / tadāha sobhikrāmanvetyādinā / abhikramo gamanam / apratikrama āgamanam / bhrāntaṃ vikṣiptam / na vilambitamiti vilambe vikṣepāt / sahaseti asamīkṣya bhūmim / upalakṣaṇaṃ caitaccaṃkramasthānaniṣadyāśayaneṣu vikṣepasyeti smṛtisaṃprajanyaṃ daśamaṃ teṣu talliṅgam //

tasya khalvityādi yānītyataḥ prāk / yūkāyogād yūkilaḥ / picchāditvādilac / caukṣaḥ śuciḥ / ābādhaḥ pīḍā / ādīnava upadrava iti 'śucicīvarāditā' ekādaśaṃ teṣu talliṅgam //

yānītyādi subhūtirāhetyataḥ prāk / sambhavanti jāyante kāyasya bhakṣaṇāya / abhyudgatānīti prativiśiṣṭāni / iti 'śarīre kri(kṛ)mīṇāmasamubhdavo ' dvādaśaṃ teṣu talliṅgam //

subhūtirāhetyādi punaraparāt prāk / cittālpakṛtyatā alpatvādavikṣepācca / cittasya kauṭilyaṃ kuṭilatā / yattu svadoṣapracchādanopāyastacchāṭhyam yatparavañcanāya sa vaṅkaḥ / paravañcanārthamabhūtasvaguṇasaṃdarśanaṃ māyā / ebhirvirahādyathākramaṃ cittākauṭilyaṃ cittāśāṭhyatā cittāvaṅkatā cittāmāyāvitā ca / śeṣaṃ subodham / iti 'cittakauṭilyaṃ' trayodaśaṃ teṣu talliṅgam //

punaraparamityādi / atra lābhādigurūkatāpratiṣedhena dhutagrahotpyupalabhyate / iti 'dhutaguṇasamādanaṃ' caturdaśaṃ teṣu talliṅgam //

nerṣyāmātmasaryabahulo bhavatīti mātsaryagrahaṇena ṣaṭpāramitāvipakṣā upalakṣyante / iti 'amatsarāditā' pañcadaśaṃ teṣu talliṅgam //

na ca gambhīreṣvityādi punaraparāt prāk / saṃsyandanaṃ saṃyojanam / dharmatayā yuktaṃ sarvamavagacchatīti 'dharmatāyuktagāmitvaṃ' ṣoḍaśaṃ teṣu talliṅgam //

punaraparamityādi dhārayitavyāntaram / pratideśayetyeayamatyayato deśaya / pratiniḥsajeti pratiniyamenātyantikatvena parityaja / evamiti bodhicittatyāge sati / evamapīti / īdṛśepi māyeṇoktai / śeṣaṃ subodham / iti lokānāmartho 'smāditi 'lokārthaṃ narakaiṣaṇā' narakasvīkāraḥ / saptadaśaṃ teṣu talliṅgam //

punaraparādi dhārayitavyāntam / yacchrutaṃ prajñāpāramitādi tatpratideśaya pratyācakṣva / yad gṛhītaṃ badhicittapāramitācaryādi tatparityaja / abhūtavicitravādī kaviḥ / tasya karma kāvyam / avinivartanīyasya dhātuḥ prakṛtiḥ / apratyudāvartanīyadharmeti pareṇa sambadhyate / śeṣaṃ subodham / iti 'parairaneyatā' 'ṣṭādaśaṃ teṣu talliṅgam //

punaraparādi dhārayitavyāntam / saṃsāre cāriketyādinā bodhisattvamārgaṃ dūṣayati / ihaiva tvamityādinā śrāvakādimārgaṃ grāhayati / abhinirvṛtta iti kṣīṇāyuḥ / vāśabdo vikalpe / ihaivetyādikaṃ vā vakṣyati / (rst_112) aho vatetyādikaṃ vā / cittaṃ na kupyati na calatīti mārabhāṣitasya hīnamārgasya mārabhāṣitatvena jñānāt / ata idaṃ mārasyānyamārgopadeśino 'māra ityavabodhaḥ' ūnaviṃśatitamaṃ teṣu talliṅgam //

sā cedityādi dhārayitavyāntam / viveko mahāyānatyāgaḥ / tadarthāni vacanāni vivekapadāni / tāni parato mārāditaḥ śrutvā cittaṃ na parihīyate iti sambandhaḥ / na calatītyarthaḥ / kuta ityāha / dharmatāyā iti dharma eva dharmatā mahāyānacaryā tataḥ / na pratyudāvartata iti na vimukhībhavati / nānyathābhāva iti na viparyayaḥ / na hīnayāne bahumāna ityarthaḥ / tānīti vivekapadāni / caśabdo hetau / yasmānmārakarmāṇi jānāti / asthānamiti pareṇa sambadhyate / tatheti yathā buddhānuvarṇitam / śeṣaṃ subodham / iti 'caryābuddhānumoditā' viṃśatitama teṣu talliṅgam //

ūṣmāmūrdhasu sa kṣāntiṣvagradharmeṣvavasthitaḥ / liṅgairamībhirviśatyā sambodherna vivartate //

ayamupasaṃhāraḥ / ūṣmādiṣu nirvedhabhāgīyeṣu sthite ya ebhirviśatyā liṅgairlakṣitaḥ sa sambodherna nivartate / so 'vinivartanīya ityarthaḥ //

darśanamārge sthitamadhikṛtya śāstram-

[105] kṣāntijñānakṣaṇāḥ ṣaṭ ca pañca pañca ca dṛkpathe / bodhisattvasya vijñeyamavaivartikalakṣaṇam // 4-46 //

darśanamārge sthitasya bodhisattvasyāvaivartikaṃ liṅgaṃ veditavyam / kiṃ tat? 'kṣāntijñānalakṣaṇāḥ' kṣāntikṣaṇāḥ jñānakṣaṇāśca / 'ṣaṭ ca pañca pañca ca' iti ṣoḍaśetyarthaḥ / katame ṣoḍaśa?

[106] rūpādisaṃjñāvyāvattirdāḍhrya cittasya hīnayoḥ / yānayorvinivṛttiśca dhyānādyaṅgaparikṣayaḥ // 4-47 //

[107] kāyacetolaghutvaṃ ca kāmasevābhyupāyikī / sadaiva brahmacāritvamājīvasya viśuddhatā // 4-48 //

[108] skandhādāvantarāyeṣu sambhāre sendriyādike / samare matsarādau ca neti yogānuyogayoḥ // 4-49 //

[109] vihāre pratiṣedhaśca dharmasyāṇoralabdhatā / niścitattvaṃ svabhūmau ca bhūmitritayasaṃsthitiḥ // 4-50 //

[110] dharmārthaṃ jīvitatyāga ityamī ṣoḍaśa kṣaṇāḥ / avaivartikaliṅgāni dṛṅmārgasthasya dhīmataḥ // 4-51 //

tatrādyamāha / punaraparamityādinā dhārayitavyāntena / abhisaṃskarotīti utpādayatītyarthaḥ / tamapi dharmamiti rūpādikaṃ nopalabhata ityādi / atra upalambha evābhisaṃskāraḥ / sa evotpādanam / anutpādajñāne kṣāntirasyeti bahuvrīhiḥ / iti 'rūpādisaṃjñāvyāvṛttiḥ' duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge prathamaṃ talliṅgam //

punaraparamityādi dhārayitavyāntam / vicchankyisyatīti vigatacchandaṃ kariṣyati / ājñāsyati lokottareṇa jñānena / vihanyase kliṣyase / vivecanatā bodhicittatyājanam / tatreti samyaksambodhau / dṛḍhacittena iti samyaksambodhau 'cittadārḍhyaya' duḥkhe dharmajñānam / tad dṛṅmārge dvitīyaṃ talliṅgam //

punaraparādi bhavatyantam / iti 'hīnayānavinivṛttiḥ' duḥkhe 'nvayajñānakṣānti / sā dṛṅmārge tṛtīyaṃ liṅgam //

sa ākāṅkṣannityādi veditavyāntam / iti 'dhyānādīnāmaṅgaparikṣayaḥ' kāmotpattivibandhe daurbalyaṃ duḥkhe 'nvayajñānam / tad dṛṅmārge caturthaṃ talliṅgam //

punaraparādi sa cedityataḥ prāk / atra na nāmaguruka ityādikaṃ 'cetolaghutvam' / so 'bhikrāmanvetyādikaṃ 'kāyalaghutvam' / tadubhayaṃ samudaye dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge pañcamaṃ talliṅgam //

sa cedityādi prāganarthikāt / yathoktaiva saṃjñābhyupāyaḥ tena nirvṛttā 'kāmasevābhyupāyikī' / sā samudaye dharmajñānam / tad dṛṅmārge ṣaṣṭhaṃ tallīṅgam //

anarthikā eva cetyādi dhārayitavyāntam / atyarthaṃ saumanasyajananāt priyarūpaiḥ / atyarthaṃ sukhajananāt sātarūpaiḥ / praśaṃsāyāṃ rūpap vā / anarthikā eveti nityamanarthikāḥ / na samaviṣameṇeti na yuktāyuktena / kathamityāha / dharmeṇaivetyādi / apamardanaṃ pīḍā / pañcabhirmokṣabhāgīyaiścaturbhirnirvedhabhāgīyaiḥ saptabhiśca darśanakṣaṇairyogāt satpuruṣairityādini ṣoḍaśapadāni / iti 'sadaiva brahmacāritvaṃ samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge saptamaṃ talliṅgam //

punaraparādi dhārayitavyāntam / mantrajātirmantrāviśeṣaḥ grahadevatāyāḥ / auṣadhiḥ pā(pha)lapākāntā / strīdevatāyā mantro vidyā / (rst_114) bhaiṣajyamauṣadham / ādiśabdena yantramantrādiparigrahaḥ / vigrahaḥ kāyena kalaho vivādastu vācā / iti 'ājīvapariśuddhiḥ' samudaye 'nvayajñānam / dṛṅmārge 'ṣṭamaṃ tāliṅgam //

navamāt prabhṛti pañcakṣaṇānadhikṛtya śāstram-

'skandhādāvantarāyeṣu sambhāre sendriyādike / samare matsarādau ca neti yogānuyogayoḥ //

vihāre pratiṣedhaśca'

iti / 'yogaḥ' sābhiniveśā vṛttiḥ / 'anuyogo ' nirabhiniveśā vṛttiḥ / tābhyāṃ vihārastayorvihārastadvānsamādhiḥ / tasya 'pratiṣedhaḥ' / 'neti' iti naño sambandhādityarthaḥ / sa punarvihāraḥ 'skandhādau' prathamaḥ / 'antarāyeṣu' dvitīyaḥ / 'sambhāre ' tṛtīyaḥ / 'sendriyādike samare ' caturthaḥ / 'matsarādau' pañcamaḥ / tatra caturaṃ tāvadāha punaraparamityādinā na ca te kalahetyataḥ prāk / na te skandhāyatanetyādi / yogāścānuyogaśca yogānuyogaṃ tadanuiyuktāstena saha yuktāḥ / sahārthe 'nuśabdaḥ / na viharantīti sambandhaḥ / atropapattirmahatyobhaṃgavatyoruktā- "tathā hi sa śūnyatāyāṃ sthito na kasyaciddharmasya hīnatvaṃ vā utkṛṣṭatvaṃ vā samanupaśyati" iti / enāmasyāṃ vākyadvayenāha / saṃkleśapakṣo niḥsāratvena saṅgaṇikārāmatāviṣayatvāt saṅgaṇikārāmatā / saivāsattvena kathāmātratvāt kathā / śeṣaṃ pūrvavat / utkṛṣṭatvādrājasaṃkleśanirodhaḥ / sa eva kathā asākṣātkṛtatvena kathāmātratvāt kathā / etāveva kathe dve / yathāyogamuttaratrāpīti skandhādiyogānuyogavihāraviraho nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge navamaṃ talliṅgam //

pañca nivaraṇāni caurāḥ kuśaladravyaharatvāt / śeṣaṃ pūrvavat / iti nirodhe dharmajñānam / tad dṛṅmārge daśamaṃ talliṅgam //

kuśaladharmasambhāraḥ senā / śeṣaṃ pūrvavat / iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge ekādaśaṃ talliṅgam //

tayā senayā vipakṣāṇāṃ bādhanaṃ yuddham / śeṣaṃ pūrvavat / yuddhe sati nirodhaḥ prāpyate / nirodho nirvāṇaṃ vimuktiḥ / kaścāsau? dehapratiṣṭhābogapratibhāsānāṃ vijñaptīnāṃ parāvṛttiḥ / tasmāddehādīnāmavikalpanāt na grāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhānīkathāyogānuyogamanuyuktā viharanti / tatra cakṣurādi pañcakaṃ (rst_115) dehaḥ / sa hi grāma indriyagrāmatvāt / dehānāmādhāratvāt pratiṣṭhā nagaram / niyatendriyagamyatvāt nigamo bhogaḥ pañcaviṣayāḥ / janapadādayaḥ pratiṣṭhāviśeṣāḥ / ātmātmīyavikalpakṣaye sati mokṣaḥ / tata ātmavikalpānadhikṛtyāha / nātmakathetyādi / ātmīyavikalpānadhikṛtyāha / nāmātyetyādi / ita urdhvarūpāḥ kathāste yathāyogamātmīyavikalpā bhogavikalpāḥ pratiṣṭhāvikalpā vā veditavyāḥ / yadi tathā tathā na viharanti kathaṃ tarhi viharantītyāha / api nvityādi / prajñāpāramitaiva katha pratyavekṣā / śeṣaṃ purvavat / sarvatra dharmatayā samatāyogānuyogamanuyuktā eva viharantītyarthaḥ / sarvajñatāpratisaṃyuktairiti bodhicittapratisaṃyuktaiḥ / yuddhendriyādikathāyogānuyogavihāraviraho nirodhe 'nvayajñānam / tad dṛṅmārge dvādaśaṃ talliṅgam //

'matsarādau ca' iti śāstram / yadāha mahatyoḥ / "sa dānapāramitāyāṃ caranna mātsaryakathāyogamanuyukto viharati yāvat prajñāpāramitāyāṃ caranna dauṣṭhulyakathāyogamanuyukto viharati" iti / tadasyāmāha / na ca te kalahabhaṇḍanavigrahavivādakathāyogānuyogamanuyuktā viharantīti / vipakṣatvātkalahā mātsaryādayaḥ / pratipakṣatvātkalahā mātsaryādayaḥ / pratipakṣatvābhdaṇḍanādayaḥ / yadobhayeṣāṃ cetasi cārastulyabalatā ca tadā vigrahaḥ / yadā tu pratipakṣairvipakṣā durbalīkriyante tadā vivādaḥ / tāveva vigrahavivādau kathā vikalpatvāt / tasyāṃ yogānuyogamanuyuktā na viharanti / abhedaḥ samatājñānam / bhedo nānātvavikalpaḥ / mitrakāmāścetyādi dhārayitavyāntaṃ sugamam / iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge trayodaśaṃ talliṅgam //

punaraparādi sa cedityataḥ prāk / anetaitadāha /

'dharmasyāṇoralabdhatā / niścitatvaṃ svabhūmau ca' iti / so 'ṇumapi dharma na samanupaśyati yo vivarte, bhavān vā vivartena / tathāpi svasyāmavinivartanīyabhūmau niḥsaṃśayo bhavati / vicikitsā saṃśayaḥ / saṃsīdanaṃ mandotsāhatā / ānantaryacitteneti / anantaryapaścāttāpena / prativinodanaṃ sarvathātyāgaḥ / viṣkambhaṇaṃ mandākaraṇam / avinivartanīyacittamātmano 'vinivartanīyatvaniścayaḥ / asaṃhāryamapratyāneyam / ityavaivartikabhūmau 'sthiraniścayatva' mārge dharmajñānam / tad dṛṅmārge caturdaśaṃ talliṅgam //

'bhūmitritayasaṃsthitiḥ / ' mārakarma tathāgatabhāṣitasyānyathātvaṃ bhāvinī cātmanaḥ samyaksambodhiriti trīṇi sthānāni 'bhūmitritayam' / tasmin 'saṃsthitiḥ' (rst_116) ātyantiko niścayaḥ / tāmāha / sa cetkhalvityādinā dhārayitavyāntena / ihaivetyasminneva janmani / nāyaṃ tathāgata ityasmātpūrva iti śabdaḥ paro draṣṭavyaḥ / tathā tannānyathetyukte 'rthādgamyate bhaviṣyatyeva me 'nuttarā samyaksambodhiriti / buddhādhiṣṭhānaṃ buddhanirmāṇam / addheti tattvata ityarthaḥ / iti bhūmitrayasaṃsthitimārge 'nvayajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge pañcadaśaṃ talliṅgam //

punaraparamityādi āparivartāntāt / ātmanaḥ parityāgo vikrayādi / jīvitasya parityāgo maraṇam / buddhairbhagavabhdirdeśito dharmaḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti / tameva mohapuruṣāḥ pratikṣipanti / tasya svayaṃ paraiśca parigrahāya jīvitamapi tyajati / sa hi buddheṣu yatpremagauravaṃ taddharme karoti / dharmakāyāstathāgatā iti jñānāt / ātmanaśca bhāvibuddhatvadarśanāt / śrāvakasyāpītyupalakṣaṇam / bodhisattvasyāpi devāderapi / śeṣaṃ subodhamiti / 'dharmārthaṃ jīvitatyāgaḥ' mārge 'nvayajñānam / tad dṛṅmārge ṣoḍaśaṃ talliṅgam //

'ityamī ṣoḍaśa kṣaṇāḥ / avaivartikaliṅgāni dṛṅmārgasthasya dhīmataḥ' // ityupasaṃhāraḥ //

avinivartanīyasya yānyākāraliṅganimittāni taddyotakaḥ parivartastatparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ saptadaśaḥ parivartaḥ //

18. śūnyatāparivarto nāmāṣṭādaśaḥ /

nirvedhāṅgadṛṅmārgayoravaivartikaliṅgāni saṃkhyayā viśeṣataścoktani / bhāvanāmārgastu gambhīraḥ / tato tānyubhayathāpi vaktumaśakyāni / ataḥ śāstram-

[111] gambhīro bhāvanāmārgaḥ

etadāha / atha khalvityādinā pratyekabuddhairityetadantena / āścaryaṃ bhagavannityekaṃ codyam / kimāścaryamityata āha / mahāguṇetyādi / (rst_117) mahān guṇasambhāraḥ paramagambhīratayā kalpāsaṃkhyeyadvayanirantaraprayatnalabhyatayā ca / ata eva viśeṣato jñātumaśakyatvādapramāṇāḥ saṃkhyātumaśakyatvādaparimitāḥ / bodhisattvo mahāsattva iti bhāvanāmārgastho 'vaivartikaḥ / avinivartanīyeneti bhāvanāmārgasthena / saṃkhyātikramād anantam / paramodāratvād aparyantam / asaṃhārya samyagagrādyaṃ samyagjñātumaśakyaṃ śrāvakapratyekabuddhairapīti bhāvanāmārgasya gāmbhīryam //

subhūtirāhetyādi pratibalaḥ śakto nirdeṣṭum / kintu sattvā(rvā)rtho na syāditi bhāvaḥ / tataḥ kimityāha / ata evetyādi / evakāro bhinnakramaḥ / sthānānītyataḥ pareṇa draṣṭavyaḥ / sarvāṇi gambhīrāṇīti vīpsārthaḥ / sthānānīti bhāvanāmārgālambanāni / prajñāpāramitāyāṃ pratisaṃyuktāni tadādhāraṇītyarthaḥ / sūcayitavyānīti sūcyantāmityarthaḥ / iti subhūteradhyeṣaṇā //

evamukta ityādi / ārabhyeti / ādau nirdiśya / nigamayitukāma iti bhāvanārge yojayitukāmaḥ / iti bhagavato 'bhyupagamaḥ /

atha śāstram-

gāmbhīryaṃ śūnyatādikam / samāropāpavādāntamuktatā sā gabhīratā // 4-52 //

'gambhīro bhāvanāmārgaḥ' ityuktam / tasya 'gāmbhīryaṃ' gambhīrabhāvaḥ / yataḥ sa gambhīro bhavati tacca śūnyatānimittādikam / mārgasya gambhīryamālambanagāmbhīryāditi bhāvaḥ / taccālambanaṃ 'śūnyatādi' / śūnyatāderapi kā gāmbhīryatā? yāsya samāropāntenāpavādāntena cārahitatā / bhagavānabhyupagataṃ sūcayitumāha / gambhīramitītyādi / sarvadharmāṇāṃ yathāpratibhāsabhāvo yathātattvaṃ ca bhāvaḥ śūnyatā / saivānimittaṃtadvedane nimittanirodhāt / saivāpraṇihitaṃ tadvidāṃ traidhātuke 'praṇidhānāt / saivānabhisaṃskārasteṣāṃ punarbhavāya karmākaraṇāt / saivānutpādasteṣāṃ tena karmaṇānutpādāt / saivājātisteṣāṃ prakṛtyajātatājñānāt / saivābhāvo 'dravyatvāt / saiva virāgaśuddhiḥ kleśānuśayasamudghātāt / saiva nirodhasteṣāṃ punarbhavavi(ni)rodhāt / saiva nirvāṇaṃ teṣāṃ vāsanāsamudghātāt / saiva vigamasteṣāṃ sāśravaskandhoparamāt // iti śūnyatādikam //

subhūtirāheti kākvā pṛcchatītyarthaḥ / dharmāṇāmiti śūnyatādinām / sarvadharmāṇāmiti skandhadhātvādīnām / bālagrāhyā rūpādayaste kathaṃ gambhīrāḥ? ataḥ svayameva pṛcchati kathaṃ cetyādi / uttaraṃ yathā tathatetyādi / (rst_118) kasya tathateti cedāha tatretyādi / sphuṭīkartumāha yathetyādi / yatreti yasyāṃ rūpāditathatāyāṃ vedyamānāyāṃ kalpitaṃ rūpādi na prakhyāti iyaṃ rūpādīnāṃ gambhīratā / paramārthasatā rūpeṇa teṣāṃ prakhyānāt / samyagdeśanayā toṣitaḥ subhūtirāha / āścaryamityādi / sūkṣmeṇeti nipuna(ṇa)vedyena / nirvāṇaṃ ca sūcitam / bhāvanāmārgasthasyāvaivartikasya sarveṣāṃ parikalpitānāmaprakhyānāt / rūpādibhyaśca nivāritaḥ / teṣāṃ paramārthasya prakhyānāt / tatra nirvāṇena rūpādisamāropāntamutkatā / iti śūnyatādigambhīratā //

atha śāstram-

[112] cintātulananidhyānānyabhīkṣṇaṃ bhāvanāpathaḥ / nirve āṅgeṣu dṛṅmārge bhāvanāmārga eva ca // 4-53 //

'abhīkṣṇaṃ' iti prabandhena / ataḥ prābandhikāni 'cintātulananidhyānāni' svabhāvo bhāvanāmārgasya alambanaṃ śūnyatādi / śūnyatāderādhāro nirvedhabhāgīyadṛṅmārgabhāvanāmārgāḥ(rgaḥ) kathaṃ bhāvanāmārgasyā(ścā)syaiva viṣaya iti cedāha-

[113] prābandhikatvādiṣṭo 'sau

'prābandhiko ' hi bhāvanāmārgaḥ / tataḥ prākṛto viṣayaḥ paścāttamo viṣayīti nāsti virodhaḥ / atra sūtraṃ bhagavānāhetyādi / imānīti yathoktāni śūnyatādīni / prajñāpāramitāpratisaṃyuktānīti / vikalpapāramittaiva prajñā prajñāpāramitā darśanamārgo bhāvanāmārgaśca / nirvedhabhāgīyāni tu tādarthyātprajñāpāramitā / tasyāṃ trividhāyāṃ pratisaṃyuktāni sambaddhāni tadādhārāṇītyarthaḥ / ya imānio cintayiṣyati tulayiṣyati upanidhāsyatīti sambandhaḥ / kathamityata āha / evaṃ mayetyādi / sthātavyamiti cintayaikāntaniścayāt / śikṣitavyamiti tulanena śamathotpādanāt / pratipattavyamityupanidhyānena vipaśyanotpādanāt / ājñaptaṃ granthaśravaṇāt / ākhyātamarthajñāpanāt / upadiṣṭaṃ rahasyakīrtanāt catasro yuktayaḥ / apekṣāyuktiḥ sarvahetūnapekṣya kāryotpatteḥ / kāryakāraṇayuktiḥ tebhyaḥ pratyekaṃ kāryaviśeṣotpatteḥ / upapattiḥ sādhanayuktiḥ / yena pramāṇena yo 'rthaḥ sidhyati / dharmatāyuktiḥ svabhāvaniyamodharmāṇām / agni eva dahatyāpa eva kledayantītyādi / ābhiḥ samādhyālambanasya rahasi paryaṅkamāruhya satkṛtya sātatyena nirūpaṇaṃ cintā / tatraiva navākāreṇa śamathena cetasaḥ samīkaraṇaṃ tulanam / dharmānvicinoti pravicinoti parivitarkayati parimīmāṃsāmāpadyata iti caturākārā vipaśyanā upanidhyānam // tatra yathāvabhdāvikatājñānaṃ vicayaḥ / (rst_119) pañcaiva skandhā ityādi yathāvabhdāvikatājñānaṃ pravicayaḥ / sarva ete śūnyā ityādi nirvikalpena manasā prajñāsahagatena nimittīkaraṇaṃ parivitarkaḥ / santīraṇaṃ parimīmāṃsā / iti bhāvanāmārgasya svabhāvaḥ //

navadhā ca prakārataḥ /

sa bhāvanāmārgaḥ prakārabhedena navadhā bhavati / cakārādvipakṣo navadhā / kathamityāha- mṛdumadhyādhimātrāṇāṃ punarmṛdvādibhedataḥ // 4-54 // mṛdumṛduḥ / mṛdumadhyaḥ / mṛdvadhimātraḥ / madhyamṛduḥ / madhyamadhyaḥ / madhyadhimātraḥ / adhimātramṛduḥ / adhimātramadhyaḥ / adhimātrādhimātraśceti / vipakṣāṇāmapyeta eva nava prakārāḥ / tatraite mārgasya prakārā anulomamutpadyante / taiḥ pratilomaṃ vipakṣaprakārāḥ kṣīyante / adhimātrādhimātro 'dhimātramadhyo yāvanmṛdumṛduḥ / sa ca vipakṣo bhāvanāheyaḥ kleśavikalpā yathāyogām / audāriko hi malaścelātpurva niṣpīḍyate paścāsūkṣmaḥ / tadvaccittādapi /

tatrādyaḥ tathetyādinā / dvitīya evamityādinā / tataḥ yathā punaraparādibhīḥ prasavatyantaiḥ tataḥ dvāvekena punaraparādinā subhūtirāhetyataḥ prāk / tathetyādi / tatheti yathoktena krameṇa sampādayamānaḥ śamathena / upanidhyāyana vipaśyanayā / upaparīkṣamāṇa ubhābhyām / prayujyamānaḥ śamathavīryeṇa / ghaṭamāno vipaśyanāvīryeṇa / vyāyacchamāna ubhayavīryeṇa / svayameva bhagavān pṛcchati kiyatkarma karotīti / uttaraṃ svayamevāha tadyathāpītyādinā / prasādā prabhavantīti prāsādikā guṇāḥ / matvarthīyo 'c / paraparigṛhīteti parakīyā na vaśayen na śaknuyāt / saṃsārādityāgāmino janmaprabandhāt / chorayatīti tyajati / vipṛṣṭhīkaroti / āgāmino 'nāgamanāt / vyantīkarotītyaparāntataḥ pūrvāntanayanāt / yathājñaptamityādi pūrvavat / yathoddiṣṭaṃ yathā nirdiṣṭamityuddeśanāt / tiṣṭhati cintayā saṃśayacchedāt / śikṣate śamathena / pratipadyate vipaśyanayā / upanidhyāyatītyubhābhyām / evaṃ yogaṃ bhāvanāmāpadyate / iyatā ekaṃ karmoktam /

dvitīyamāha tāṃścetyādinā samyaksambodherityetadantena / iti bhāvanāmārgo mṛdumṛduḥ //

evamityādi evamityanantaroktavat / tāvatkarmeti bahutarakalpavyantīkaraṇam / samyaksambodhivinivartakadoṣavivarjanaṃ ca / adhikamāha (rst_120) yathetyādinā prāk punaraparāt / tata iti dāyakāt / ayameva viśiṣyate bahutarapuṇyatayā prakṛṣyate / ityata āha / yoyamityādi / iti bhāvanāmārgo mṛdumadhyaḥ //

punarityādi / dadyādarpaṇataḥ / pratiṣṭhāpayedavipratisārataḥ / iti bhāvanāmārgo mṛddhadhimātraḥ //

punarityādi / manasikāro vihāraḥ / iti bhāvanāmārgo madhyamṛduḥ //

punarityādinā bhāvanāmārgo madhyamadhyaḥ //

punarityādi / vyutthāya dharma deśayet tacca bodhau pariṇāmayediti bhāvanāmārgo madhyādhimātraḥ //

punaraparetyādi / tacca dharmadānaṃ / prajñāpāramitoktena pariṇāmena pariṇāmayediti bhāvanāmārgo 'dhimātramṛduḥ //

punarityādi / taddharmadānaṃ prajñāpāramitoktapariṇāmena pariṇamayya punaḥ pratisaṃlayane yogamāpadyate / iti bhāvanāmārgo 'dhimātramadhyaḥ //

yaḥ punastat pratisaṃlayanamavirahitaṃ karoti prajñāpāramitayā sa tasya bhāvanāmārgo 'dhimātrādhimātraḥ //

subhūtirāhetyādi / iha bahutaraṃ puṇyaṃ prasavatīti bāhulyenoktam / ataḥ subhūteścodyam / abhisaṃskāro vikalpaḥ / tadvatpuṇyābhisaṃskāropi / tasmādvahutaraṃ puṇyamiti bahutaro vikalpa uktaḥ syāditi / uttaraṃ bhagavānāha sopītyādinā prasavatyantena / idānīmiti bhāvanāmārgakāle / yathālakṣaṇamasattvācchūnyaḥ / ajñātārthe kapratyayaḥ / bālairajñātaḥ śūnyaka ityeva / evameva ākhyāti prakhyātīti ākhyaḥ / anākhye ākhyā bhavati ākhyāyate lohitāderākṛtigaṇatvāt kyaṣ / prakhyātītyarthaḥ / evamuttareṣvapi draṣṭavyam / asvāmikatvād riktaḥ / agrāhyatvāt tucchaḥ / grāhakābhāvatvād asaraḥ / evamiti śūnyatādibhiḥ / śeṣaṃ subodham / iti bahutaraṃpuṇyaṃprasavacodyaparihārau //

subhūtirāhetyādi / utkarṣopi viśeṣaḥ / chedopi nānākaraṇam / tayorvyavacchedārthamubhayorupādānam / pramāṇānītyaudāryaparicchedāḥ / saṃkhyayāpīti gaṇanayāpi na kṣapayituṃ kṣayaṃ netum / syābhdagavannityādi sugamam / adhikaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ mukhyaṃ vācakamityarthaḥ / akṣayā apīti (rst_121) ākāśavat / aprameyātāpītyākāśasyeva / akṣayāprameyaśūnyatānimittādīnāṃ abhilāpāḥ śabdāḥ / nanu śabdā api vicatrāḥ kathamekārthe vyavacchedyabhedyaleśāditi bhāvaḥ / ata evāha deśanābhinirhāra eṣa iti / deśyate 'nayeti deśanā karuṇā tasyābhinirhāro niḥṣyandaḥ sa cāsau nirdeśaśca / atra śāstram-

[114] asaṃkhyeyādinirdeśāḥ paramārthena na kṣamāḥ / kṛpāniṣyandabhūtāste saṃvṛtyābhimatā mune // 4-55 //

'na kṣamā' iti na yuktāḥ / ityasaṃkhyeyādinirdeśe codyaparihārāḥ //

subhūtihāha / āścaryamityādyapi tu khalvityataḥ prāk / avāggocaratvād anabhilāpyāḥ / pāramitārthasyeti śūnyatālakṣaṇasya / atra śāstram-

[115] hānivṛddhī na yujyete nirālāpasya vastunaḥ / bhāvanākhyena kiṃ hīnaṃ vartmanā kimudāgatam // 4-56 //

ityanabhilāpyasya hānivṛddhyabhāvaḥ //

kathaṃ tarhi bodhirityata āha / api tu khalvityādyāparivartasamāpteḥ / sa dānaṃ dadattānmanasikārāṃstāṃścittotpāniti yairdānaṃ dadāti / tāni ca kuśalamūlānīti yāni taiscittotpādaiḥ saṃprayuktāni / yathā bodhisthā pariṇāmayatīti / anyathā na sā pariṇāmanā bodhaye syāt / evamuttarāsvapi draṣṭavyam //

yathānuttarā samyaksambodhirityuktam / ataḥ pṛcchati / atha khalvityādinā / bhagavānāha tathataiṣā subhūte 'nuttarā samyaksambodhirityādi / abhīkṣṇamiti punaḥ punaḥ / bahulamiti prabandhane / evaṃ khalvityādinopasaṃhāraḥ / atra śāstram-

[116] yathā bodhistathaivāsāviṣṭasyāthaisya sādhakaḥ / tathatālakṣaṇā bodhiḥ sopi tallakṣaṇo mataḥ // 4-57 // 'asau' iti 'sopi' iti bhāvanāmārgaḥ //

śūnyatāpradhānaḥ parivartaḥ śūnyatāparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmaṣṭādaśaḥ parivartaḥ //

19. gaṅgadevābhaginīparivarto nāmekonaviṃśatitamaḥ /

atha khalvityādi prāgevamuktāt / na pūrveṇa cittena bodhirna ca paścimena tayorasamavadhānāditi codyam //

evamukta ityādi prāgevamuktāt / iyatā dīpadṛṣṭāntena parihāraḥ / atra śāstram-

[117] pūrveṇa bodhirno yuktā manasā paścimena vā /

iti codyam /

dīpadṛṣṭāntayogena

bodhiriti vartate / anena parihāraḥ //

atha śāstram- gambhīrā dharmatāṣṭadhā // 4-58 // yā bodhiriti vartate / kevalāyā bodhestathataiva lakṣaṇamuktamaṣṭādaśe / saparicchadāyāstu bodherlakṣaṇamaṣṭavidhaṃ gāmbhīryam / tatkathamaṣṭadhā?

[118] utpāde ca nirodhe ca tathatāyāṃ gabhīratā / jñeye jñāne ca caryāyāmadvayopāyakauśale // 4-59 //

'advayaṃ ca upāyakauśalyaṃ ca; iti samāhāradvandvaḥ / ata evamukta ityādinā prāgevamuktādgāmbhīrya subhūtiḥ prastauti / anyatra tebhya iti vinā tebhyaḥ / evamukte bhagavānityādinā parijayaṃ karotītyetadantenāṣṭavidhaṃ gāmbhīryamāha / yaccittamiti bhrāntamabhūtaparikalpātmakam / niruddhamiti santānakṣayāt kṣīṇam / no hīti naivetyarthaḥ / bhrāntikāraṇasya dvayābhiniveśasya kṣayāditi bhāvaḥ / ityutpādagāmbhīryam //

yaccittamutpannamiti abhrāntam / bhrāntikṣayāccittādhīnatvācca cittotpatteriti bhāvaḥ / nirodhadharmi bhagavanniti pratikṣaṇamiti bhāvaḥ / nirotsyata iti santānanirodheneti bhāvaḥ / no hīdamiti svarasata utpatteḥ praṇidhānādibhiśca saviśeṣamakṣayīkṛtatvāditi bhāvaḥ / (rst_123) yaccittamanutpannarmityutpādagāmbhīrye yaduktam yanna nirodhadharmītyanantarameva yaduktaṃ yannirodhadharmītyasmiṃsteṣāṃ punaruktatā syāt / yaccittamiti yaccittasantānaḥ / anutpādānirodhadharmītyanādinidhanam yo dharma iti nirvāṇākhyaḥ / nirodhoniruddham / tatsvabhāvo 'syeti svabhāvaniruddhaḥ / dharmateti śūnyatā / iti nirodhagāmbhīryam /

tathaiva sthāsyatīti yāvadākāśam / mā kuṭasthā bhūditi tathatāvat / no hīdamiti pravāhanityatvāditi bhāvaḥ / gambhīrā tathateti samyagjñānādapi sūkṣmatvāditayatāgāmbhīryam //

tathatāyāṃ cittamiti tadveditvāttasyā ādheyam / no hīdamiti jñānābhdede vedyatvāyogāt / cittaṃ tathatetyekalakṣaṇāditi bhāvaḥ / anyattathatāyā ilikṣaṇabhedādeva / no hīdamiti lakṣaṇabhedepi tādātmyāt / tadevamagrāhyatvepi vedyā tathateti jñeyagāmbhīryam //

samanupaśyasi tvamiti cittarūpam / no hītyagrāhyatvāt / tadeva grāhyamapi cittaṃ vettīti jñānagāmbhīryam //

gambhīre caratīti prajñāpāramitārthe / samudācārā ālambananimittāni / pravartante na bhavanti / na samudācaranti na prakhyāntīti caryāgāmbhīryam //

nimitte caratīti dvayanimitte 'dvayanimitte vā / no hīti na dvayanimitte nādvayanimitte / nimittamiti dvayādvayanimittam / avibhāvitamaprahīṇam / no hīti nāprahīṇam / prahīṇamevetyarthaḥ / ityadvayagāmbhīryam //

api nviti kinnu / nimittaṃ vibhāvitaṃ bhavatītyapratipūrṇeṣu sarvabuddhadharmeṣu iti bhāvaḥ / subhūtiruttaramāha / na sa bhagavannityadinā / ihaiveti / asminneva janmani / kuta ityāha / sa cedityādi / śrāvako bhavaediti na samyaksambuddhaḥ / etattadityādinopasaṃhāraḥ / yallakṣaṇaṃ yannimittamiti yaddharmanimittaṃ yacca dharmatānimittaṃ tatsarvaṃ jānāti / parijayamabhyāsamātraṃ karoti / ityupāyakauśalagāmbhīryam //

tatrāṣṭamaṃ gāmbhīryaṃ viprakṛṣṭam / bodhe śeṣāṇi sannikṛṣṭānītyuktavidhaṃ gāmbhīryam / uktaśca 'śaikṣau'vaivartiko gaṇaḥ' //

'samatā bhavaśāntyoḥ' vaktavyā / ataḥ śāstram-

[119] svapnopamatvāddharmāṇāṃ bhavaśāntyorakalpanā /

eṣa saṃsāra etannirvāṇamiti bhedakalpanā / saṃsāranirvāṇayoḥ samatājñānaṃ bhāvanāmārge / svapnopamānsarvadharmān paśyatastayorbhedakānupalambhāt / nanvabhūtaparikalpaḥ saṃsāraḥ sa ca bhrāntimātraṃ bhrāntikṣayastu nirvāṇam / kadā tayoḥ samatājñānam? bhāvanāmārge saṃmukhībhūte sarvadharmanairātmyasaṃvedanāditi cet / darśanamārgepyetadastīti bhāvanāmārgasya ko 'tiśayaḥ? tasmāttato vyutthitasya samatājñānaṃ grāhyam / taccāyuktam / vyutthitasya hi jñānaṃ bhrāntaṃ svapnopamatvāt svapnaḥ / bhāvanāmārgastu samyagjñānaṃ divasopamatvāddivasaḥ / tatra kadā yuktaṃ syāt? yadi daivasikādabhyāsātiśayāt, svapneti prajñāpāramitā vivardheta / ataḥ sūtre 'tha khalvityādinā vivardhata ityetadantena praśnaḥ / subhūtirāhetyādinā bhāvitavyontenottaram / avikalpa iti / vikalpo viśeṣaḥ / avikalpo nirviśeṣaḥ / prajñāpāramitābhyāsata iti bhāvanāmārgābhyāsataḥ / iti saṃsāranirvāṇasamatā //

śāriputra āhetyādi / iha svapnaśabdena svapna evocyate / kṣayasaṃjñeti kṣayo nirvāṇaṃ tasya saṃjñā udgrahaḥ / bhutārthakalpanaṃ kalpaḥ / vitathakalpanaṃ vikalpaḥ / evameveti / ākāśavattathāgatavadvā / cittaṃ cetanā buddhirvikalpaḥ ityeko 'rthaḥ / viviktānīti niḥsvabhāvāni / viplutā hi buddhiravidyamānameva nimittīkṛtyārambaṇī karoti / cetanāpītyādi sugamam / kāyasākṣīti kāya āśrayaḥ / tatparāvṛttyā kāyena sākṣātkārī kāyasākṣī enamarthamityetaccodyaṃ visarjayiṣyatīti parihariṣyati / ajito maitreya iti paryāyau / yo dharmo visarjayediti maitreyaḥ / visarjayitavya iti praśnaḥ / yena dharmeṇeti vācā / yasya dharmasyeti śāriputrasya / utpitsuḥ trāsa uttrāsaḥ / saṃbhūtastrāsaḥ santrāsaḥ / tasya pravāhaḥ santrāsāpattiḥ / balādhānaṃ bhāvanā balavāsanā / atra śāstram- karmābhāvādicodyānāṃ parihārā yathoditāḥ // 4-60 // iti saṃsāranirvāṇasamatāyāṃ codyaparihārāḥ //

'kṛtiśuddhiranuttarā' vaktavyā / ataḥ śāstram-

[120] sattvalokasya yāśuddhistasyāḥ śuddhayupahārataḥ / tathā bhājanalokasya buddhakṣetrasya śuddhatā // 4-61 //

ekadā yatraika eva buddho jāyate tadbuddhakṣetram / tasya śuddhatā pariśuddhiḥ / sā kuto bhavati? 'sattvalokasya' dṛśyate 'yāśuddhiḥ' vyāḍakāntārāditā / tasyāḥ svabuddhakṣetrapariśuddhādupasaṃhārāt / mama buddhakṣetre sarvathaivaṃ mā bhūditi / eṣā vistareṇa mahatyoruktā / iha tu saṃkṣepataḥ / punaraparamityādinā atha khalu tatretyataḥ prāk / uttrāsādiniṣedha ukto vaktavyaśca tadapekṣayā punaraparaśabdāḥ / durgatā bhūmiḥ kāntāram / vyāḍaiḥ kāntāraṃ vyāḍakāntāram pānīyavarjitakāntāraṃ pānīyakāntāram / yadicecchabdo yadyarthe / divyopabhogetyādi / samabuddhakṣetrasattvā iti vartate / rudhirādyāhāravyudāsāya caitaduktam / sarvasvaparityāga eva kuśalam / yadeteṣāṃ loka iti bhājanaloke sukhasamaṅgilaḥ / sukhaṃ samarpitamāhitameṣāmiti sukhasamarpitāḥ / sarvata iti sarvatra / vyādhikāntāraṃ rogopasargaḥ / iyatīti cittakṣaṇaparimāṇā / apūrveti bhāvinī / yadutākoṭīriti nahi niraṃśasya kṣaṇasya koṭirasti / yā setyarthā(tyapūrvā) bhut / apūrvā koṭīryatrābhisaṃbhotsye / iti buddhakṣetrapariśuddhiḥ //

atha khalvityādyāparivartāntāt / anena yattasyāṃ deśanāyāṃ saṃvṛttaṃ tadāha / asaktāni alagnāni / antarikṣe vihāyasīti kevala evākāśe / pariniṣpattiriva pariniṣpattirvaśībhāvaḥ / pramāṇabaddhaḥ pramāṇaniyataḥ / asātakāntārāṇi duṣkāntārāṇi / śeṣaṃ subodham //

gaṅgadevābhaginyā lakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekonaviṃśatitamaḥ parivartaḥ //

20. upāyakauśalyamīmāṃsāparivarto nāma viṃśatitamaḥ /

kṣetrapariśuddhiruktā / upāyakauśalaṃ vaktavyam / ataḥ śāstram-

[121] viṣayo 'sya prayogaśca sā(śā)travāṇāmatikramaḥ / apratiṣṭho yathāvedhamasādhāraṇalakṣaṇaḥ // 4-62 //

[122] aśa(sa)kto 'nupalambhaśca nimittapraṇidhikṛtau / talliṅgaṃ cāpramāṇaṃ ca daśadhopāyakauśalam // 4-63 //

asya hyupāyakauśalasya 'viṣayaḥ' sūtre prathamaṃ vaktavyaḥ / tataḥ'prayogaḥ' prathamābhyāsaḥ / tato daśa prabhedāḥ sā (śā)travātikramādayaḥ / 'nimittapraṇidhikṛtau' tābhyāmiti tathoktau nimittakṛtaḥ praṇidhikṛtaśca /

atha khalvityādi / atrādau bhūtakoṭimityetadantena viṣaya uktaḥ / śūnyatāsamādhinaivānimittāpraṇihitayorbodhipakṣādīnāṃ copalakṣaṇāt / śūnyatāyāmiti śūnyatāsamādhau / santatiḥ pravāhaḥ / kathaṃ pratyavekṣamāṇa ityāha rūpaṃ śunyamitīti / tāmiti śūnyatām / dharmatāmiti dharmaprakṛtim / dharmatayeti dharmasāratayā / bhūtakoṭiriti śūnyataiva kaivalyaṃ gatā bhūtakoṭiḥ / ityupāyakauśalasya viṣayaḥ //

evamukta ityādi tadyathāpītyataḥ prāk / asamāhita eveti sākṣātkartavyatayānadhyavasita eva / atrāntarā iti yāvadbuddhadharmā asya na paripakvāḥ / evamityuktena krameṇa / ārūḍha upārjitāḥ / śeṣa subodham / ityupāyakauśalasya prayogaḥ //

tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / śūro nirbhīḥ / vīryamutsāhaḥ / pratiṣṭhānaṃ sthairyam / pratibhānamabhyūhaḥ / pratipattiranuṣṭhānam / yasminkālādau yadyuktaṃ tajjñānāt kālādijñaḥ / gatiḥ kāyavākcittakarmaṇyatā / tāṃ gataḥ prāptaḥ / praharaṇāvaraṇaṃ kavacādi / smṛtiḥ smaraṇam / matirabhyūhaḥ / gatirjñānam / dhṛtirdhāraṇam / nītirnītijñānam / viśāradaḥ paṇḍitaḥ iti śatrava eva 'śātravā' antarāyāḥ / teṣāmatikramaścaturbhirapramāṇairiti prathamamupāyakauśalam //

tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / caratīti gacchati / na ca bhūmau patatīti pātapratiṣedhaḥ sthitiḥ / na ca kañcinniśrityeti pratiṣṭhāpratiṣedhaḥ / niśrityetyāspadīkṛtya / viharatīti tiṣṭhati / na ca tatrāpīti viharaṇepi niśritaḥ / patatyaparipūrṇairiti / atra na patatīti na pratitiṣṭhatītyarthaḥ / pratiṣṭhāvirahādapratiṣṭha upāyaḥ //

tadyathāpītyādi prāgevamuktāta / vārayediti / ākāśa eva sthāpayet / patanaṃ na dadyāditi patituṃ na dadyāt / uddharva kṣiptasya sa(śa)rasyeva śarāntaraiściramapātāya ya āvedhastadvadābuddhadharmaparipākama(kaṃ) sākṣātkaraṇāya cittasya cittāntarairya āvedhaḥ / tadanatikrameṇa vṛttiryathāvedhamupāyaḥ //

evamukta ityādi prāk punaraparāt / carati śamathena / viharati vipaśyanayā / samādhisamāpattirubhābhyām / mameti mayā / abhinirharatīti niṣpādayati / samādhiścāsau vimokṣaśca muktidvāratvāt / cittotpādaścittābhinirhāraḥ / anenāyaṃ duṣkarakārakaḥ / eṣa ca sarvaśrāvakapratyekabuddhairasādhāraṇatvādasādhāraṇa upāyaḥ //

punaraparādi prāk punaraparāt / sattva ātmā puruṣaḥ / indriyāṇi pañca śraddhādīni / balānyapi pañcaiva / bodhyaṅgāni sapta / mārgo 'ṣṭāṅgaḥ / sattvadṛṣṭiḥ saktiḥ / tatprahāṇāya sattvānāmabhisambuddhaḥ / sattvān deśayiṣyāmīti sañcintya śūnyatādisamāpattirasaktiḥ / tadyogādasakta upāyaḥ //

punaraparādi prākpunaraparāt / dharmasaṃjñā skandhadhātvādisaṃjñā / sa upalambhaḥ / tatprahāṇāyetyādi pūrvavat / evaṃ śūnyatādisamāpattiranupalambhaḥ / tadyogādanupalambha upāyaḥ //

punaraparādi punaraparātprāk / strī pumān rūpaṃ śabda iti nimittasaṃjñā / tatprahāṇāyetyādi pūrvavat / evamanimittasamāpattirānimittam / tadyogādānimitta upāyaḥ //

punaraparādi yo hītyataḥ prāk / devaḥ śakraścakravarttī syāmityādirbhavabhogābhilāṣaḥ praṇihitam / tasya mūlaṃ viparyāsāḥ / tasmāccaturviparyāsaprahāṇāyetyādi pūrvavat / evamapraṇihitasamādhirapraṇihitam tadyogādapraṇihita upāyaḥ //

yo hi kaścidityādi naitat sthānaṃ vidyata iti yāvat / anupalambhādīnāmupāyā vimokṣamukhatrayaṃ viṣaya uktaḥ / sāṃpratameṣāmanabhisaṃskārādikamadhikaṃ viṣayamamoghatāṃ ca bravīti / anabhisaṃskāre patediti hīnabodhau / traidhātukeneti saṃsāreṇa //

evaṃ hītyādi subhūtirāhetyataḥ prāk / samyaksambodhikāmena bodhisattvena vijño bodhisattvaḥ praṣṭavyaḥ / samyaksambodhaye kiṃ bhāvayeyaṃ kathaṃ ca bhāvayeyamiti / sa cedācakṣīta śūnyatādikameva bhāvaya tacca parijayaṃ mātuḥ sākṣātkārṣīḥ / tatropāyaḥ sarvasattvāparityāgacittādiriti / etattasyākhyāturavaivartikatve liṅgam / tasmāttasya liṅgamasminniti talliṅga upāyaḥ //

subhūtirāhetyādi sacetpunarityataḥ prāk / bahavo bodhāya caranti teṣvalpakāste ya evaṃ visarjayanti / vyākṛtāste 'vaivarttikatve 'saṃhāryāḥ (rst_128) sadevamānuṣāsureṇa lokena / yataste 'lpakā ato 'lpapramāṇā ityapramāṇa upāyaḥ //

tadevaṃ navamasya paścārddhāt prabhṛti viṃśatitamasya pūrvārddhaṃ yāvadekādaśaparivartāḥ sarvākārābhisaṃbodhiḥ //

ita ūddharvaṃ mūrddhābhisamayo vaktavyaḥ / tasyoddeśaḥ pūrvamuktaḥ ślokadvayena ṣaḍakṣarādhikena-

[123] liṅgaṃ tasya vivṛddhiśca nirūḍhiścittasaṃsthitiḥ / caturdhā ca vikalpasya pratipakṣaścaturvidhaḥ // 1-14 //

[124] pratyekaṃ darśanākhye ca bhāvanākhye ca vartmani / ānantaryasamādhiśca saha vipratipattibhiḥ // 1-15 //

[125] mūrdhābhisamayaḥ

tasyāṣṭau vastūni / 'liṅgavivṛddhiḥ nirūḍhiścittasaṃsthitiḥ' / dṛṅmārge vipakṣapratipakṣāḥ bhāvanāmārge vipakṣapratipakṣā ānantaryasamādhivipratipattayaśceti /

tatra liṅgamadhikṛtya śāstram-

[126] svapnāntarepi svapnābhā sarvadharmekṣaṇādikam / mūrddhaprāptasya yogasya liṅgaṃ dvādaśadhā matam // 5-1 //

'mūrdhaprāptasya' iti prakarṣaprāptasya / 'yogasya' iti trisarvajñatāprayogasya / sa cetpunarityādi veditavyā / svapnāntaragatopi svapnopamān sarvadharmān paśyati na ca sākṣātkarotīti prathamaṃ liṅgam //

punaraparādi veditavyāntam / svapnāntaragatopi śrāvakabhūmau pratyekabuddhabhūmau traidhātuke ca spṛhāṃ na karotīti dvitīyam //

punaraparādi veditavyāntam / svapnāntaragato mahatyāṃ pariṣadyubhayasaṅghaparivṛtaṃ tathāgatamātmānaṃ paśyatīti tṛtīyam //

punaraparādi veditavyāntaram / svapnāntaragato vaihāyasamabhyudgamya sattvebhyo dharma deśayati vyāmagataṃ cātmānaṃ saṃjānīte / bhikṣūṃśca nirmitīta ye lokadhātvantareṣu buddhakṛtyaṃ kurvantīti caturtham //

punaraparādi veditavyāntam / svapnāntaragatopyātmanaḥ pareṣāṃ vā vadhabandhanaśiraśchedādīn dṛṣṭvā nottrasyati / vibuddhasya caivaṃ bhavati svapnopamaṃ sarva traidhātukaṃ mayā cābhisaṃbudhyaivaṃ dharmo deśayitavya iti pañcamam //

punaraparādi veditavyāntam / svapnāntaragatasya nairayikādīn sattvān dṛṣṭvā evaṃ bhavati / tathā kariṣyāmi yathā me 'bhisambuddhasya buddhakṣetre trayo 'pāyāḥ sarvathā na bhaviṣyantīti ṣaṣṭham //

punaraparādi punaraparāt prāk / svapnāntaragato yadi grāmadāhādau vartamāne prativibuddha evaṃ samanvāharet / yathā mayā svapne 'vaivartikaliṅgānyātmani dṛṣṭāni tena satyenāyaṃ grāmadāhādiḥ śāmyatviti / sa cecchāmyati tatsaptamaṃ liṅgam //

punaraparādi āparivartasamāpteḥ / yadi kaścitsattvo 'manuṣyeṇa gṛhīto 'dhiṣṭhitaḥ āviṣṭo vā antaḥpraveśāt / tatra bodhisattvaḥ satyādhiṣṭhānaṃ kuryāt / yadyahaṃ vyākṛtaḥ pūrvabuddhairanuttarāyāṃ bodhau yadi ca me pariśuddho 'dhyāśayastāmabhisamboddhaṃ yathā ca nāsti buddhānāṃ kiñcidajñātam / anena satyenāyamamanuṣyo 'pakrāmatviti sa cettasmāt satyādhiṣṭhānāt apakrāmati tadaṣṭamaṃ liṅgam //

upāyakauśalyānāṃ mīmāṃsā parijñānaṃ tadarthaḥ parivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ viṃśatitamaḥ parivartaḥ //

21. mārakarmaparivarto nāmaikaviṃśatitamaḥ /

tatra khalvityādi / ayamekaviṃśatitamaḥ parivarto mārakarmaṇām / kasteṣāṃ prastāvaḥ? navayānasaṃprasthitasya bodhisattvasya satyādhiṣṭhānaphalasampādanādinā mithyāmānotpādanāya bahudhā mārāḥ / parākramata ityayameṣāṃ prastāvaḥ / (rst_130) tatretyanantarokte satyādhiṣṭhāne / autsukyamiti prāptāvasarasya karmaṇaḥ karaṇārtha mutsāhaḥ / balamutsāhaśaktiḥ / tejaḥ prabhāvaśaktiḥ / kathaṃ tejovattaramiti yāvat / tasau matvartha iti bhatvāspadatvaṃ nāstīti bhatvena na bhavitavyam / tadyathā āyuṣmān sarasvān iti / evaṃ tarhi dīptyarthā[d]dravateḥ śatrantāt tarap / tejasā dīptataraṃ tejovattaramiti / autsukyamiti / ātmani bahumānam / āvamaṃsyata ityādi / avamāno 'nādaraḥ / uccagghānamantarhāsaḥ / ullāpanaṃ manasānyatkaraṇam / kutsanaṃ doṣadarśitā / taṃsanaṃ doṣavāditā / sambodhāvitīti / itiśabdo hetau / mānaṃ janayiṣyatītyādi / atra saśabdasya sarvatretyarthaḥ / jananamutpādanam / vadhaṃnaṃ puraḥsarīkaraṇam / stambhanaṃ sthirīkaraṇam / bṛṃhaṇa paripuṣṭiḥ / utpādanamaccairnayanam / mānenetyādi / anyebhyo 'dhikatvena cittasyonnatiḥ sāmānyena mānaḥ sa pūrvamuktaḥ / iha tu tadviśeṣā ucyante / yā tasya hīnādunnatiḥ sa mānaḥ / yādṛśādeva so 'timānaḥ / yo punaḥ prakṛṣṭāt sa mānātimānaḥ / aprāpte 'vaivartikatve prāptaṃ mayeti so 'bhimānaḥ / yā punarabhūtairavaivartikaguṇairguṇavānasmīti sa mithyāmānaḥ / tathā rūpāniti mahābhūtān bodhisattvān dṛṣṭaveti pareṇa sambandhaḥ / śeṣaṃ teṣāmeva viśeṣaṇam / bhajiṣyata ityatra bhajeriṭpratiṣedho bhavati saṃjñāpūrvakasya vidheranityatvāt / tadeva mārabandhanamiti mānam /

punaraparamityādi / nāmāpadeśaḥ saṃjñākathanam / mṛduko mṛdvindriyaḥ / āraṇyakatvādayo dhutaguṇāḥ / grāmādvahiḥ krośātparamaraṇyam / tatraiva sthānāt āraṇyakaḥ / piṇḍapātasyaiva bhojanāt piṇḍapātikaḥ / pāṃsukūlasyeva prāvaraṇāt pāṃsukūlikaḥ / madhyānhasyopānta eva bhojanāt khalu paścābhdaktikaḥ / ekāsana eva bhuṅkte ekāsanikaḥ / sakṛdāstīrṇe nityaṃ śayanāt yāthāsaṃstarikaḥ / tricīvarādadhikatyāgāt traicīvarikaḥ / śmaśānasamīpa eva sthānāt śmāśānikaḥ / vṛkṣamūla eva sthānāt vṛkṣamūlikaḥ / niṣadyayā rātrinayanān naiṣadyikaḥ / acchanno 'vakāśo 'bhyavakāśaḥ / tatraiva sthānāt ābhyavakāśikaḥ / aurṇakaśānakādereva prāvaraṇāt nāmantikaḥ / alpaiṣaṇāt alpecchaḥ / tāvataiva santoṣāt santuṣṭaḥ / ekākitvāt praviviktaḥ / dṛṣṭe dharme tasminneva janmani bhavo dṛṣṭadhārmikaḥ / tena ādekṣyati vyapadekṣyati / kathamityāha pūrvamapītyādi / yacchabdastasmādarthe / adhiṣṭhānamāviṣkaraṇam / dhutaguṇaiḥ saṃlekhaḥ karṣaṇaṃ dhanulekhanavat / manyāṃ karotīti ṇic / yac manyanā māna ityarthaḥ / śeṣaṃ subodhaṃ dhutaguṇāḥ saṃvidyanta iti yāvat /

tasya khalvityādi / nāmādhiṣṭhāneneti kimatra nāma? avinivartanīyaśabdastadguṇaśabdaśca / stambhābhibhūta iti stambho guruṣvagauravam / katamannāmadheyamityata āha / yadevetyādi / teneti bodhisattvena / anuvartitamityanuvicintitam / asyaiva nirdeśa uttarābhyām / anuvitarkitaṃ kiṃ me nāma bhavediti / anuvicāritamidaṃ me nāma bhavediti / vyākariṣyatītyāyākhyāsyati māraḥ / anuvartitamākāṅikṣatam / sametīti saṃvadati / kiṃ kena saṃvadatītyata āha nāmnā nāmeti / tataḥ kimityāha vyākṛta ityādi / saṃdhāvya saṃsṛtyeti tāsu tāsu durgatiṣūtpadya / yadi ceti cakāraḥ samuccayārthaḥ sūkṣmasūkṣmāṇīti durlakṣyāṇi /

araṇyaṃ ca yathoktam / vanaprasthaṃ ca giriguhā ca śmaśānaṃ ca palālapuñjaśceti dvandvaḥ / ādiśabdādvṛkṣamūlādi / āraṇyakānītyaraṇye bhavāni / ata eva prāntāni vijanapadānīti vijanasthānāni / viviktāni śūnyāni / vivikto rahitaḥ grāmasyāntaḥ samīpamekadeśo vā / manasikāraviveka iti manasikārebhyo vivekaḥ / mṛdunā abhiniveśena niśritaḥ / madhyena ālīnaḥ / adhimātreṇa adhyavasitaḥ / tenaivātmotkarṣaṇāt adhyavasāyamāpannaḥ / saṃkīrṇo gṛhipravrajitaiḥ / ākīrṇaḥ pravrajitaireva bodhisattvacaṇḍālaḥ tairasaṃvāsyatvāt / bodhisattvadūṣī svadoṣeṇa teṣāṃ dūṣaṇāt / bodhisattvapratirūpako dehasāmyāt / bodhisattvaprativarṇiko nāmasāmyāt / bodhisattvakāraṇḍavakaḥ haṃseṣviva teṣvakṛṣṇeṣu kṛṣṇatvāt / cauraḥ śramaṇaveṣeṇa dharmagrahaṇāt / cauro bodhisattvānāmasammatatvāt / cauraḥ sadevakasya lokasya mithyādakṣiṇīyatvāt / tajjātīya ityādinā tāvadvaśasya sabhdirasevyatāṃ vistareṇāha / sthāma balam / anāryāḥ pāpāḥ / udvignaṃ bhītam / tatrāpi tāvaditi tādṛśepi / maṃtrāyamāṇenetyādinā maitryādicatuṣṭayaviṣayabhedānāha / evaṃ cetyādinā praṇidhānam / ayamapīti / yasya khalu punarityādikaḥ sarvaḥ / abhijñāyeti / atyutka[ṭaḥ] parākramaḥ puruṣakāraḥ / idamapītyādinā paścimamārakarmopasaṃhāraḥ //

mārakarmaṇāmabhidhāyakaḥ parivartastathoktaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekaviṃśatitamaḥ parivartaḥ //

22. kalyāṇamitraparivarto nāma dvāviṃśatitamaḥ /

atha khalvityādinā āsu khalu punarityataḥ prāk / prajñāpāramitaiveti prādhānyādavadhāraṇam / yathā ca saikā tayā sahitāḥ ṣaṭ / ata āha / sarvā eva cetyādi / kuta ityāha / ṣaḍevetyādi / tā eva niṣṭhāṃ gatāḥ śāstā yaḥ paramaṃ phalam / tataḥ pūrvānta eva mārgaḥ / āloko lokottaraṃ jñānaṃ pramuditāyāṃ sopi tā eva / ulkā prayatnavāhī mārgo vimalādibhūmiṣu ṣaṭsu sopi tā eva / avabhāso divasālokaḥ / sa cāyatnavāhī mārgo 'calādiṣu bhūmiṣu sopi tā eva / ataśca tā eva trīṇi ratnāni / tasmāttā eva śaraṇaṃ yāvat dīpaḥ / padārthaḥ pūrvavat / tā eva mātā dhāraṇātpoṣaṇācca / tā eva pitā bijādhānāt / jñānāyeti darśanāya / bodhāyeti bhāvanāmārgāya / taktasya hetoriti kutaḥ prajñāpāramitaiva yathoktaguṇā netarā ityarthaḥ / atra hītyādinā parihāraḥ / traiyadhvikabuddhānāṃ ca sarvajñatā tatprasūtaivetyākhyātumāha / yepītyādi / nirjātā niṣpannā / antargatā iti yathāyogamantarbhūtāḥ / buddhajñānādipadāni pūrvameva vyākhyātāni / sarvabhūtānāṃ upakāribhūto bhavatīti sambandhaḥ / kadetyāha yadetyādi / iti kalyāṇamitrasevā navamaṃ liṅgam //

āsu khalvityādi subhūtirāhetyataḥ prāk / yasmāt iyameva praṇāyikā tasmāt aparapraṇeyatā ityādi / tasmādaparapraṇeyatā daśamaṃ liṅgam //

subhūtirāhetyādi / saṃkleśo vyavadānaṃ ca prajñāyata iti yāvat / asaṅgalakṣaṇetyanupalambhalakṣaṇā / sarvadharmasvalakṣaṇānāṃ tasyāmanupalambhāt / tathā rūpādayopi śūnyatvādviviktatvāt / yadityādinā codyaṃ na codyaṃ na hītyarthaḥ / udagraho nimittasya abhiniveśo vastutvena grāhaḥ / tadevamasaṅgalakṣaṇā bhagavatī dharmāśca / tathāpyasti saṃkleśo 'sti vyavadānamityekādaśamaṃ liṅgam //

subhūtirāhetyādi sa cetpunarityataḥ prāk / anavamardanīya ityasaṃhāryaḥ / anenāpīti sarvadharmeṣvavivikteṣvityādinā anavamardanīyatvalābho dvādaśaṃ liṅgam // ityuktāni liṅgāni //

vivṛddhirvaktavyā / ataḥ śāstram-

[127] jambūdvīpajaneyattābuddhapūjāśubhādikāḥ (kām) / upamāṃ bahudhā kṛtvā vivṛddhiḥ ṣoḍaśātmikāṃ // 5-2 //

ṣoḍaśaprakārā vivṛddhiruktā sūtre / kiṃ kṛtvā? 'upamāṃ kṛtvā' / kīdṛśīm? jambūdvīpe ye janāḥ sattvāsteṣāmiyattayā sūtroktena māhātmyena manuṣyabhāvacittotpādalakṣaṇena yā buddhapūjā tayā yacchubhaṃ puṇyaṃ tadādiryasyā upamāyāḥ, tām / ādiśabdaṃ (bdāt?) labdhara (?)kāri(?)mahāmaṇiratnādiparigrahaḥ / buddhabhūmirbahubhiḥ prakārairuktā vināpyupamām //

tatrādyā sa cetpunarityādinā tadyathāpītyataḥ prāk / yāvajjīvamiti yāvadāyuḥ / taddānamiti yadbuddhebhyo sarvasattvebhyaḥ / manasikāraiḥ viharatīti vivṛddhisaṃgṛhītaiḥ / sthāpayitveti tyaktvā / tatteṣāṃ sthāpanaṃ kasya hetoḥ? vadhyagatāniveti vadhyasthānagatānivā(va) / virāgayata ityaprāptavataḥ / itiprajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikārai rātriṃdivānāṃ nayanāt prathamā vivṛddhiḥ //

tadyathāpītyādi na ca parihīyata iti yāvat / prajñāpāramiteti tāvadanveṣṭavyeti sambandhaḥ / kīdṛśena? avirahitasarvajñatācittena / avirahitātpūrvaṃ manasikāraśabdaḥ kvacit paṭhyate / sā vānyā veti pustakabhedāt / prajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikāraiḥ kṣaṇamapyavirahād dvitīyā vivṛddhiḥ //

subhūtirāhetyādi netatsthānaṃ vidyata iti yāvat anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntipratilambhādvyākaraṇalābha iti tṛtīyā //

subhūtirāhetyādyā parivartāntāt / vyākaraṇe 'bhisambodhe ca nirmānatvāccaturthī //

kalyāṇamitrādiḥ parivarto kalyāṇamitraparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ dvāviṃśatitamaḥ parivartaḥ //

23. śakraparivarto nāma trayoviṃśatitamaḥ /

tena khalu punarityādi evaṃ śikṣamāṇaṃ cetyataḥ prāk / sadevamānuṣāsuraṃ lokaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhayānikānanupāyakuśalāṃśca bodhisattvo 'bhibhavati / teṣāṃ cānabhibhūto bhavatīti pañcamī vivṛddhiḥ //

evaṃ śikṣamāṇaṃ cetyādi āparivartāntāt / catvāro lokapālāḥ śakrastadanye ca devāstamupasaṃkramiṣyantītyādibhiranuśaṃsaiḥ ṣaṣṭhī //

śakreṇoktaḥ parivartaḥ śakraparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ trayoviṃśatitamaḥ parivartaḥ //

24. abhimānaparivarto nāma catarśititamaḥ /

atha khalvityādi kathaṃ cānandetyataḥ prāk / ālīno bhavatīti anulagno bhavati / kathamityāha / eṣa ityādi yāvatparipūrayiṣyatīti / na hyevamityādi / yathānyasūtreṣu tathāgatabhāṣitaṃ yujyamānaṃ evamatra nāstītyarthaḥ / gādhaḥ pratiṣṭhā / āsvādo ruciḥ / nāmagotragrahaṇaṃ dhutaguṇakīrtanaṃ ca pūrvavat / utsadā upacitāḥ kāyā rāśayaḥ iti saptamī vivṛddhiḥ //

kathaṃ cetyādyā pavirtāntāt sarvaṃ subodham / ityaṣṭamī vivṛddhiḥ //

yoyamavinivartanīyo 'bhimāno bodhisattvasya bavhanarthahetustadupalakṣitaḥ parivarto 'bhimānaparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ caturviśatitamaḥ parivartaḥ //

25. śikṣāparivarto nāma pañcaviṃśatitamaḥ /

atha khalvityādi pāraṃ gacchatīti yāvat / kva śikṣamāṇaḥ sarvajñatāyāṃ śikṣata iti praśnaḥ / kṣaye 'nutpāde 'nirodhe 'jātau'bhāve (rst_135) viveke virāge ākāśe dharmadhātau nirvāṇe śikṣamāṇa ityuttaram / atropapattiḥ / yā hi tathāgatasya tathatā yayāsau tathāgataḥ na sā kṣīyate 'kṣayatvāt [a?] kṣayasya / na ca sā utpadyate va nirudhyate vā jāyate vā bhavati vā vibhavati vā vivicyate vā rajyate vā ākāśībhavati vā dharmībhavatīti vā nirvāti vā / evaṃ śikṣamāṇaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣata ityanena mārgamāha //

buddhabhūmau śikṣata ityanena phalamāha / amṛtadhāturmokṣadhātuḥ / nāthakāmā iti nāthatvakāmāḥ / abhyudgatatetyutkṛṣṭatā / śakunīn dhnanti śākunikāḥ / niṣādā mṛtapā(? mṛgayavaḥ) / dhīvarāḥ kaivartāḥ / urabhrā meṣāḥ / tān dhnantīti aurabhrikāḥ / andho 'cakṣuḥ / badhiro 'śrotraḥ / kāṇa ekākṣaḥ / kuṇṭho vakrabāhuḥ / kubjo bhagnapṛṣṭhaḥ / kuṇiḥ karavikalaḥ / laḍgaḥ saṃhatajānuḥ / khañjo vikalagatiḥ / jaḍo niṣpratibhaḥ / lolo 'sthirapadaḥ / lallo 'karmaṇyajivhaḥ / kalla uccaiḥ śabdaśrāvī / hīnāṅgo ninditāṅgaḥ / vikalāṅga ūnāṅgaḥ / vikṛtāṅgo manuṣyavisadṛśāṅgaḥ / nigacchatīti niṣpādayati / tāmanuprāpnotīti balādipariśuddhim / jānamiṣyāmaḥ paśyayiṣyāma iti / śatrantātkarotyarthe ṇic / ṭilopaḥ / śeṣaṃ subodhaṃ yāvat pāraṃ gacchanti / iti navamī vivṛddhiḥ //

tadyathāpītyādi punaraparātprāk / suvarṇajātarūpādayaḥ gobalīvardanyāyena / ūṣarāḥ sakṣāramṛttikāḥ / ujjaṅgalā ucca(?)nirjalāḥ / tṛṇaṃ vīraṇādi / khāṇḍaḥ su(śu)ṣkatarukīlakaḥ / kaṇṭakādhānaḥ kaṇṭakīmadanādirvividhāste yeṣu / śeṣaṃ subodham / iti daśamī //

punaraparādi punaraparātprāk / cakravartirājyaṃ saṃvartate 'smāditi tat saṃvartanīyam / ityekādaśī //

punaraparādi punaraparātprāk / śakraḥ saṃvartate 'smāditi tatsaṃvartanīyam / iti dvādaśī //

punaraparādi punaraparātprāk / brahmā saṃvartate 'smāditi tatsaṃvartanīyam / iti trayodaśī //

punaraparādi jīvitendriyavākyātprāk / kuśalasasyaprarohavirodhino rāgadveṣamohāḥ khilāḥ / vicikitsā satyaratneṣu vimatiḥ / īrṣyā parasampattau vyāroṣaḥ / śeṣāḥ ṣaṭ pāramitāvipakṣāḥ / śeṣaṃ subodham / iti caturdaśī //

tadyathāpītyādi sa cetpunarityataḥ prāk / ajñāna iti prajñāpāramitāvipakṣe / puṇyāgraḥ puṇyairagraḥ / tadeva darśayitumāha tatkimityādi / buddhaviṣayo buddhadharmasākalyam / vaśavartī vṛṣabhiḥ / tabhdāvastattā / vikrīḍitaṃ ṛddhiprātihāryeṇa / siṃhanādanadanamanuśāsanīprātihāryeṇa / buddhānāṃ sampattirubhayāryasaṃghaiścaryam / vyavacārayati parijñānāt / na ca prativahati teṣvanavasthānāt / śeṣaṃ subodham / iti pañcadaśī //

sa cetpunarityādyāparivartāntāt / atha tāmapi na sañjānīte / kathamityāha iyaṃ setyādi vāśabdāntam / evamapītyebhireva tribhirākāraiḥ / sa cedevaṃ caratīti tathaivāsaṃjānannasamanupaśyan / iti ṣoḍaśī vivṛddhiḥ //

śikṣāyā vācakaḥ parivartaḥ śikṣāparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ pañcaśiṃtitamaḥ parivartaḥ //

26. māyopamaparivarto nāma ṣaḍviṃśatitamaḥ /

uktā vivṛddhiḥ / nirūḍhirvaktavyā / ataḥ śāstram-

[128] trisarvajñatvadharmāṇāṃ paripūriranuttarā / aparityaktvasattvārthā nirūḍhirabhidhīyate // 5-3 //

tribhiḥ sarvajñatvaiḥ saṃgṛhītā dharmāḥ 'trisarvajñatvadharmāḥ' / tāraṇamocanāśvāsanaparinirvāpaṇāni 'sattvārthāḥ' / ataḥ sūtre 'tha khalvityādi viharantīti yāvat / carannapīti kva caran? vivṛddhau / kiṃ caran? dānādīn / cittaṃ krāmatīti gacchatīti prasīdatītyarthaḥ / cittamutpāditamityaho batāhamenāmadhigaccheyamiti / uhyamānāniti hriyamānān / same yukte nirdoṣe / pārime tīra iti nirvāṇe / samṛdhyantāṃ teṣāmiti cittotpādā iti pareṇa sambandhaḥ / abhīpsitāḥ prītikaratvāt / paricintitāḥ punaḥpunarutpādanāt / parigṛhītā aparityāgayogena / buddhadharmāṇāmiti buddhaḥ sarvajñaḥ / tasya dharmāṇāmityayamuddeśaḥ /

tasya nirdeśastribhiḥ sarvajñatvaiḥ sarvajñabhāvaiḥ yataḥ sa sarvajño bhavati sarvajñatā ca svayambhūṃtvaṃ ca, asaṃhāryatā ca / tatra sarvākārasarvadharmasamyagjñānamiha sarvajñatā / svayameva cittādeva bhavantyasya dharmā iti svayaṃbhūḥ / sarvadharmavaśavartītyarthaḥ / tasya dharmāḥ svayaṃbhūtvena ye saṃgṛhītāḥ / nāsya saṃhāramastīti asaṃhāryaḥ / (rst_137) savāsanasarvāvaraṇanirmukta ityarthaḥ / tasya dharmā ye 'saṃhāryatvena saṃgṛhītāsteṣāṃ sarveṣāṃ paripūraṇāya bhavantviti iyatā paripūriruktā //

sattvārthāparityāgamāha / na me bhagavannityādinā / imairiti sautro nirdeśaḥ / ato bhisa ais bhavati / ido 'nādeśaśca na bhavati / imairityuktam / katamairityāha / kimitītyādi / kimitiśabdasya kathaṃ nāmetyarthaḥ iti nirūḍhiḥ //

cittasya saṃsthitiḥ / sā vaktavyā / samādhirityarthaḥ / ataḥ śāstram-

[129] caturdvīpakasāhasradvitrisāhasrakopamāḥ / kṛtvā puṇyabahutvena samādhiḥ parikīrtitaḥ // 5-4 //

sūtre puṇyabahutvena samādhirukto na sākṣāt / katham? caturdvipakaśca lokadhātuḥ sāhasraśca dvisāhasrakaśca trisāhasrakaśca tairupamāḥ kṛtvā / katamena granthena? yasteṣāṃ bhagavannityādinā abhinirhṛtāni bhagavantītyetadantena / teṣāmiti sarveṣām / tāniti pratirūpān / dharmatā dharmasamūhaḥ svabhāvo vā / palāgreṇeti palapramāṇena pramāṇaṃ grahītuṃ iyanti palānīti / atha kiṃ kasyātropamānam? puṇyaparimāṇasya jambūdvīpādiparimāṇam / śāstra upacāraḥ kṛtaḥ / nanvanumodanāmātrasyaitatpuṇyaparimāṇaṃ na samādheḥ? anumodanāpuṇyānumodanena puṇyabahutvenetyabhiprāyādadoṣaḥ /

anumodanāyāḥ paripūraṇārthaṃ tāmakurvatāṃ ca nindārthamāha / evamityādi / mārādhiṣṭhitā iti māreṇa mahāpāpena nirutsāhīkṛtāḥ / na śṛṇvanti śabdataḥ / na jānantyarthataḥ / na paśyantyādarataḥ / na samanvāharantīti nābhimukhīkurvanti / mārapakṣe bhavāḥ mārapākṣikāḥ / tadvadeva mahataḥ sattvārthasya vighātakaraṇāt / mārabhavanebhyaścyutā iti / mārā eva atyantaṃ tatsādharmyāt / abhinirhṛtā iti niṣpāditāḥ / kairityāha / yairityādi / yeṣāmityādi ca /

evamukta ityādinā anumoditavyāntena śakrapraśaṃsā /

yarityādinā yairapītyataḥ prāk / mahāyānaprasthitānāṃ anumodanānuśaṃsāḥ /

yairapītyādinā prathamacittotpādikānāmapi na kevalamanumoditāni svasantāne cāvaropitānyabhinirhṛtāni ca bhavanti / anumodya cāvaśyaṃ pariṇāmanā kartavyā / yathā ca te kartavye tathānumodanāpariṇāmanāparivartādveditavyam / yathoktaṃ mahatyobhagavatyoḥ- 'tāni kuśalamūlāni anumodyānuttarāyāṃ (rst_138) samyaksambodhau pariṇāmayitavyāni / tathā ca pariṇāmayitavyāni yathā na cittaṃ citte carati na cānyatra cittāt" ityādi / tadevamanumodanāsahagataṃ kuśalamūlamasya samādherālambanaṃ samyaksambodhau pariṇāmanamākāraḥ / cittasaṃsthitiḥ svabhāvaḥ / kva saṃsthitiḥ? na citte grāhakalakṣaṇena na vānyatreti na sarvadharmeṣu / kiṃ tarhi? sarvadharmatathatāyāmadvayāyāmiti cittasaṃsthitiḥ //

darśanaheyā vikalpāḥ sapratipakṣā vaktavyāḥ / tānadhikṛtya śāstram-