Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Chưa xếp loại
Sāratama
- Tác giả
- Ratnākaraśānti
- Thông tin
- GRETIL — Padmanabha S. Jaini: Sāratamā. A Pañjikā on the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra by Ratnākaraśānti. Patna : Kashi Prasad Jayaswal Research Institute, 1979. (Tibetan Sanskrit Works Series, 18).CC BY-NC-SA 4.0
[130] pravattau ca nivṛttau ca pratyekaṃ tau navātmakau / grāhyau vikalpau vijñeyāvayathāviṣayātmakau // 5-5 //
dvau tāvadvikalpau 'grāhyau' grāhyasya vikalpanāt / kathaṃ 'vikalpau'? yatastayorātmā na yathāviṣayaṃ vitathaḥ kalpo vikalpa iti kṛtvā / tau punaḥ kasminviṣaye? pravṛttipakṣe ca / 'pratyekaṃ' ityubhayorapi pakṣayoḥ / 'navātmakau' navaprabhedau //
[131] dravyaprajñaptisatsattvavikalpau grāhakau matau / pṛthagjanāryabhedena pratyeka tau navātmakau // 5-6 //
aparau dvau 'vikalpau grāhakau' grāhakasya vikalpanāt / kathaṃ dvau? yathākramaṃ dravyasataḥ prajñaptisataśca sattvasya vikalpanāt / tatra prathamaṃ pṛthagjanānāṃ dvitīyamāryāṇām / tāvapi 'pratyekaṃ navātmakau' / kathaṃ tau grāhakavikalpau? asata eva grāhakasya kalpanāt / vitatho hi kalpo vikalpaḥ / etadevāha-
[132] grāhyau cenna tathā sto 'rthau kasya tau grāhakau matau / iti grāhakabhāvena śūnyatā lakṣaṇaṃ tayoḥ // 5-7 //
'grāhakabhāvena' iti grāhakasattvarūpeṇa / 'tayoḥ' iti grāhakavikalpayoḥ //
catvāropyamī vikalpā viṣayabhedena pratyekaṃ navavidhāḥ / ata ādyamadhikṛtya śāstram-
[133] eṣa svabhāve gotre ca pratipatsamudāgame / jñānasyālambanābhrāntau pratipakṣavipakṣayoḥ // 5-8 //
[134] svasminnadhigame kartatatkāritrakriyāphale / pravṛttipakṣādhiṣṭhāno vikalpo navadhā mataḥ // 5-9 //
'kartṛtatkāritrakriyāphale ' iti kartari tatkāritrakriyāphale cetyarthaḥ / svabhāvādinavakaṃ pravṛttipakṣaḥ / bodhisattvopādeyatvāt / tadadhiṣṭhāna eṣa vikalpaḥ / tasmātprathamaḥ / ataḥ prathamaṃ vikalpamadhikṛtya sūtre navavākyāni /
tatrādyamadhikṛtya sūtram / subhutirāha / kathaṃ ca bhagavan māyopamamityādi tadyathāpityataḥ prāk / māyākāranirmitaṃ gajādikaṃ māyā / tadvadanyadapi yat khyāti nehāsti tat māyopamam / ta thā ca cittam / grāhakalakṣaṇatvāt grāhakasya cāsattvāt / na hyasati grāhye grāhakaṃ yuktam / grāhyābhāvaḥ kathamiti cet / yadi jñānenārthaḥ prakāśyeta syādgrāhyatvam / na ca prakāśyeta / aprakāśasya prakāśyavirodhāt / athārthaḥ prakāśātmaiva / kiṃ tasya jñānena? tasmānmāyopamaṃ cittaṃ tadasat kathamabhisaṃbudhyata iti praśnaḥ / uttaraṃ tatkimityādinā / no hīdaṃ no dīdamityasattvāditi bhāvaḥ / anyatretyanyam / taṃ dharmamityātmānam / no hīdamiti tasyātyantamasattvāditi bhāvaḥ /
etadeva sphuṭīkartumāha / nāhamityādi / astīti nāstīti vā nirdeśaṃ nopaiti / asato 'vijñātarūpasya vidhipratiṣedhābhyāmasambandhāditi bhāvaḥ / yopi dharma ityādi sugamam / tasmāttarhītyādi / tarhiśabdo 'kṣamāyām / tasmāditi grāhakalakṣaṇatvāt / grāhakatvasya vāyogāt / atyantagrahaṇena caitadāha / yatheyaṃ svena lakṣaṇena grāhakatvena śūnya tathā sarvaiḥ saṃprayogibhiḥ, teṣāmapi grāhakalakṣaṇatvāt / ālambanabhūtaiśca sarvadharmaiḥ, ālambanasya grāhyalakṣaṇatvāt / dharmāṇāṃ ca yathāyogaṃ grāhyagrāhakalakṣaṇatvāt / kathaṃ punargrāhakau na staḥ? abhede grāhyagrāhakatvāyogāt, aṅgulyagravat / bhede jaḍasya paratopi prakāśāyogāt / ajaḍasya svayameva prakāśāt / nāsau bhāvayitavyaḥ / na punaḥpunarbuddhau niveśyaḥ kharaviṣāṇavat / nāpyasāvityādi / kasyaciddharmasyeti samyaksambodhyādeḥ / āvāhaka āhārakaḥ / nirvāhako niṣpādakaḥ / asato 'kiñcitkaratvāt / pratītyasamutpāda eṣa enaṃ prāpya bodhisattvaḥ saṃbudhyata iti cedāha / kathaṃ cetyādi / na hyasat prāpyata iti bhāvaḥ / anuttarāpītyādi / atyantaviviktā prajñāpāramitāvat / kathaṃ bhavatīti naiva bhavati / atyantāsatoḥ sādhyasādhanatvāyogāditi bhāvaḥ /
evamukta ityādi / yata eva ata eveti / hetvanurūpatvātphalasyetyarthaḥ / sa cedityādinā hetuṃ paripūrayati / yadi hi saṃjānīte tadā vikalpaḥ syāt na prajñāpāramitā / evamityādinopasaṃhāraḥ / nāpyabhisaṃbudhyata ityabhisaṃbodheravikalpanāditi bhāvaḥ / abhisabudhyate cetyādi / parikalpitena hi rūpeṇa trayamidaṃ nāsti tacchūnyena tu vijñaptirūpeṇāstīti bhāvaḥ / tathāpi saṃvṛttireṣāṃ yathā (rst_140) pratibhāsasamatvāt / śūnyatā tu paramārthaḥ / gambhīre 'rthe caratīti yato 'sminnarthe na śakyate 'nyaiścaritum / duṣkarakāraka iti / yataḥ sa bhagavān sākṣātkartuṃ śaktopi na sākṣātkaroti sattvāvekṣayā / bhāṣitasyārthamiti ābhiprāyikamartham / duṣkaramanyeṣāṃ sukaraṃ bodhisattvasyeti bhāvaḥ / kutaḥ sukaram? upāyakuśalatvāt / sa copāyaḥ prajñāpāramitaiva / atastamevāha tathāhītyādinā / ya iti bodhisattvaḥ / ya iti gambhīro 'rthaḥ / yeneti prajñāpāramitākhyena / athāsyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sā caryā kiyatā bhavatītyata āha / sa cedityādi / na saṃsīdatīti na bhajyate / ayamuddeśaḥ / asya nirdeśaḥ ṣoḍhā / nāvalīyata iti nāsyāṃ madhyapremā / na saṃlīyata iti nāsyāṃ mṛdupremā / na vipṛṣṭhībhavatīti nāpremā / nottrasyatīti naināṃ tyaktukāmaḥ / na saṃtrasyatīti na tyajati / na saṃtrāsamāpadyata iti na prabandhena tyajati / tadevaṃ ṣaḍvidhabhaṅgapratiṣedhādetadgamyate yosyāmabhimukhībhūtāyāmatyantaṃ prīyate so 'syāṃ caratīti / aparamāha sa cedityādinā / aparamāha / āsannetyādinā / aparamāha dūrīkṛtetyādinā / iha svabhāvādayo navārthāḥ / pravṛttipakṣe bodhisattvairupādeyatvāt / teṣu vikalpaḥ sammoho 'samyagjñānam / tatrādyaḥ svabhāvavikalpaḥ / svabhāvaḥ svābhiprāyaḥ / ahamanuttarāṃ samyaksambodhimadhigaccheyaṃ tanmārgeṇeti / bodhicittamityarthaḥ / tasmin vikalpaḥ / ākāro bodheḥ prajñāpāramitāyāśca śūnyatāyāṃ yadajñānamasamāhitajñānaṃ ca / samāhitajñāne ca tisro manyanā / ahaṃ carāmi āsannā me mahābodhirahaṃ vā dūre hīnabodheḥ syāmiti / asya pratipakṣaḥ kathaṃ bhagavanmāyopamaṃ cittamityata ārabhya tadyathāpītyataḥ prāk / iti svabhāvavikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / āsannā me mahābodhirdūre hīnabodhī yatohaṃ buddhagotra iti sammohaḥ / asya pratipakṣaḥ / ākāśasamatvādgotrasya tadvadavikalpā prajñāpāramiteti gotravikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / asti me pratipattisamudāgamaḥ / tata āsannā me mahābodhirdūre hīnabodhī iti saṃmohaḥ / tasya pratipakṣaḥ samudāgamasya māyāpuruṣopamatvādavikalpā prajñāpāramiteti pratipatsamudāgamavikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / pratibhāsaḥ pratibimbaḥ / jñānapratibhāsasya pratibhāsatvenaiva yad jñānaṃ na tvālambanasya ca / seha jñānasyālambanā bhrāntiḥ / sā mama jātā / tata āsannā me mahābodhirdūre hīnabodhī iti saṃmohaḥ / tasya pratipakṣaḥ pratibimbavadavikalpā prajñāpāramiteti ālambanābhrāntivikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / pratipakṣo hantā vipakṣo hantavya iti saṃmohaḥ / asya pratipakṣo yathā tathāgatasya priyāpriyau na stastadvadavikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratopīti pratipakṣavipakṣavikalpaḥ //
yathaiva hītyādi abhūtakalpanāt kalpaḥ / tasya vigamakalpanādvikalpaḥ / tau prahīṇau yathā tathāgatasya tadvadavikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratopi / tatra kalpavigamo vikalpaḥ svādhigamasaṃmohaḥ / tasya pratipakṣaḥ kalpavikalpaprahīṇā prajñāpāramiteti svādhigamavikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / prajñāpāramitāmahaṃ bhāvayāmi / tata āsannā me mahābodhirdūre hīnabodhī iti kartari sammohaḥ / tasya pratipakṣaḥ / kartustathāgatanirmitopamatattadvadeva kartari nirvikalpā prajñāpāramiteti kartari vikalpaḥ //
tadyathāpītyādi / sa ca tathāgatanirmito yadarthaṃ nirmitastacca kṛtyaṃ karoti / na ca tāṃ kriyāṃ vikalpayati / tadvadbodhisattvaḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayati na ca vikalpayatīti pratipakṣaḥ / bodhivikalpanaṃ kriyāphalavikalpaḥ //
tadyathāpītyādi [ā parivartā]ntāt / śilpinā yadartha dāruyantramayaḥ pumānkṛtaḥ sa tadartha karoti na vikalpayati / tadvadbodhisattvo bodhaye, na (tāṃ) bodhiṃ prāpsyati na ca tāṃ vikalpayatīti pratipakṣaḥ / bodhivikalpanaṃ kriyāphalavikalpaḥ //
māyopamacittopalakṣitaḥ parivarto māyopamaparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ ṣaḍiṃvaśatitamaḥ parivartaḥ //
27. sāraparivarto nāma saptaviṃśatitamaḥ /
māyopamaparivartasyānte prathamo grāhyavikalpa uktaḥ / itare trayo vikalpā iha sāraparivarte vaktavyāḥ / tatra dvitīyaṃ grāhyavikalpamadhikṛtya śāstram /
[135] bhavaśāntiprapātitvānnyūnatve 'dhigamasya ca / parigrahasyābhāve ca vaikalye pratipadgate // 5-10 //
[136] parapratyayagāmitve samuddeśanivartane / prādeśikatve nānātve sthānaprasthānamohayoḥ // 5-11 //
[137] pṛṣṭhato gamane ceti vikalpo 'yaṃ navātmakaḥ / nivṛttipakṣādhiṣṭhānaḥ śrāvakādimanobhavaḥ // 5-12 //
adhigamanyūnatādau doṣe bodhisattvapraheye[']bhāvānnivṛttipakṣādhiṣṭhāno navavidhaśca śrāvakādīnāṃ manobhavastairaheyatvāt / etānāha atha khalvityādinātha khalu bhagavānityataḥ prāk / tatra śāriputra ekamāha / tataḥ subhūtirekaṃ tato devaputrāstrīn / punaḥ subhūtiścaturaḥ / ihāpi pratipakṣāḥ paṭhyante / tadviparyayeṇa vikalpā gamyante / sāre batāyamiti bataśabdo harṣe / utkṛṣṭaṃ phalaṃ samyaksaṃbodhiḥ / so 'nusāraḥ / tannimittaṃ bodhisattvaścarati / katama ityāha / ya ityādi / prajñāpāramitā cātra ubhayanairātmyajñānamucyate / tasyāṃ carataḥ saṃsāre nātyantamudvego nirvāṇe nātyantamutkaṇṭhā / ubhayoranupalambhatvāt / tatoyamanuttarāṃ samyaksambodhimadhigacchediti pratipakṣaḥ / anyathā tu saṃsāre vā patetpañcabhiḥ pāramitābhiḥ / nirvāṇe vā pudgalanairātmyajñānāt / ata eva ca vinā prajñāpāramitayā bodhisattvo bodhisattvākhyāṃ na labhate / tadyathā samyagabhiṣiktopi cakravartinaḥ putraścakravartiśabdaṃ vinā saptabhī ratnairityadhigamanyūnatāvikalpaḥ //
saraṇaṃ sāraḥ / karma dharmaḥ / gamyatā sudharṣaṇatetyarthaḥ / viparyayādasāro durddharṣaṇatā / ataḥ pāramitānāṃ durddharṣaṇatve sa carati yaścarati prajñāpāramitāyām / sā hi tāsāṃ parigrahasamarthā / tadyathā strīṇāṃ sadhūrtake nagaramārge śasrapāṇipuruṣa iti pratipakṣaḥ / anyathā sudharṣaṇāḥ syuriti parigrahābhāvavikalpaḥ //
etadabhavaditi namaskartavyā ityādyatha khalvityataḥ prāk / namaskartavyāsta iti kutaḥ? pratipattisākalyādaparādhīnatvāduddeśānivṛtteśca / ata evāhuḥ yairityādi / sarvamabhinirhṛtānīti pratipattitaḥ pañcabhiḥ pāramitābhiḥ / ihetyubhayanairātmyavedinyām / ata eva gambhīrāyāmiti pratipakṣaḥ / tasyāmacaratāṃ pratipattivaikalyaṃ syāt / tataste mārādibhiḥ suyodhanāḥ syuḥ / akṣatakavacā iva yodhāḥ pratiyodhairiti pratipattivaikalyavikalpaḥ //
tathetyādi / ye ceti vartate / tatheti prajñāpāramitāpradhānāsu pāramitāsu caranta iti hetau śatṛpratyayaḥ / tathā caraṇādityarthaḥ / tataḥ kimityāha / bhūtakoṭirityādi / yathā hi cakravartī pradhānaṃ mahāprabhāvatvāt, kodrārātīḥ (? koṭṭarājānaḥ) (rst_143) tadanuvartinastathaiva prajñāpāramitā pradhānaṃ tayā saṃsāranirvāṇayoranupalambhāt / yathā te pāramitābhiḥ saṃsāre na pātyante tathā pudgalanairātmyajñānavaśena bhūtakoṭiṃ na sākṣātkurvanti / yadi tu prajñāpāramitā pradhānaṃ na syāt tadā hīnabodhiṃ bhūtakoṭiṃ sākṣātkuryureveti parapratyayagāmitvavikalpaḥ //
anenāpītyādi / aneneti vakṣyamāṇena / tamevāhurya ityādinā na sākṣātkurvantīti / kutaḥ? uddeśaḥ samyaksaṃbodhau litsā / kutastasmādanivṛttiḥ? yato na tāvatprajñāpāramitā tato nivartate tadarthameva tasyāṃ caraṇāt / nāpītarāḥ / tadanupraviṣṭānāṃ tāsāmapyanivṛtteḥ / tadyathā sarvāḥ kunadyo mahānadīmanupraviśya samudrameva gacchanti na nivartata ityuddeśanivṛttikalpaḥ //
navāpyete vikalpā mahatyorbhagavatyo svārthasampattimadhikṛtya yojitāḥ / ataḥ prādeśikatvanānātvavikalpau yathā tayoruktau tathā tāvad brūmaḥ / pāramitāpañcakaṃ vāmahastavat / ṣaṣṭhī dakṣiṇahastavat / ubhābhyāṃ sarvakṛtyeṣu vyāpārasiddheriti pratipakṣaḥ / yadi tu dakṣiṇahastaprāyā ṣaṣṭhī na syāttadā prādeśikaḥ syādvyāpāra iti prādeśikavikalpaḥ //
yathā hi nānārasāḥ kunadīmahānadyo mahāsamudramanupraviśyaikarasā bhavanti tathā nānārasāḥ pañca pāramitāḥ ṣaṣṭhīmanupraviśyaikarasā bhavantīti pratipakṣaḥ / nānārasāḥ tathaiva tāḥ samyaksambodhāvapīti nānātvavikalpaḥ / asyāṃ tu bhagavatyāṃ parārthasannāhamadhikṛtya dvāvimau vikalpau subhūtirāhetyādinā / atha khalvityādinā tatra sannahyanta ityanena duṣkaratvaṃ darśitamanantānāṃ sattvānāmarthasya kartumaśakyatvāt / tathāpyevameva sannāhaḥ kartavya īdṛśīṃ mahāśayatāmantareṇa svaparārthayoḥ kartumaśakyatvāditi pratipakṣaḥ / sarvasattvānāmarthasya kenacidakaraṇādātmavineyānāmarthāya sannāhaḥ kartavya iti prādeśikatvavikalpaḥ //
nānātvavikalpapratipakṣaḥ samatā / tāmeva vivakṣuḥ paramaduṣkaratvamāha te cetyādinā / vainayikā iti vinayārhāḥ sattvāḥ / tathāpi kasya duṣkaratetyata āha / evaṃ cetyādi / dṛṣṭāntena dṛḍhīkartumāha / ākāśamityādi / tatkasya hetoriti kutaḥ sādharmyādityarthaḥ / ata uttaraṃ ākāśetyādi / anenetyupasaṃhāraḥ / punadrdṛḍhīkartumāha / ākāśenetyādi / ākāśopamaiḥ sattvairityarthaḥ / kuto vivāda ityāha / ayaṃ cetyādi veditavyāntam / caśabdo hetau / vivādaḥ kalahaḥ / sattvānayaṃ vinetukāmaste cāsattvātpariharantīti kalahaḥ / vainayiketyādi / yathā ca vineyā na santi tathā vinayitāpi / tata ubhayāsattayā sutarāṃ paramaduṣkaratā / evamiyaṃ bodhisattvena sarvasattvātmasamatā draṣṭavyā yataḥ śaknuyāt (rst_144) svaparārthau kartum / sa punarasyāṃ caran kathaṃ jñeya ityāha / sa cedityādi / na saṃsīdatīti na khidyate sutarāṃ prīyata ityarthaḥ / tatkasya hetoriti / mattasya prajñāpāramitāyāṃ caraṇaṃ kasya hetornaiva kasyacit / dharmanairātmyādarśanāditi bhāvaḥ / ata uttaraṃ sattvaviviktatayetyādi / evamityādinā draṣṭavyāntenopasaṃhāraḥ / viviktatā hi sarvadharmāṇāṃ samateti vistareṇa pratipakṣaḥ / nānā sattvā nānā dharmāstato nāstyekarasā prajñāpāramiteti nānātvavikalpaḥ //
evaṃ devaputrā ityādi / eva bhāṣyamāṇāyāmiti / evamidānīṃ mayā deśyamānāyāṃ sarvadharmaviviktatāyāmiti caryākāle deśyamānāyāṃ bodhisattvo na saṃsīdatīti sambandhaḥ / na saṃsīdatīti sthānaprasthānayorna muhyati / kena gantavyaṃ kva vā sthātavyamiti / tayaiva sarvadharmasamatāsaṃvedinyā prajñāpāramitayorasaṃmohāt / tathāhi / yena bodhistena gantavyaṃ bodhau sthātavyam / te ca gatisthitī tasyā eva svādhī ne hetuphalāvasthe / tato yena sā gacchati yatra vā tiṣṭhati tatpariṇāmitā api pañca pāramitāstenaiva gacchanti tatraiva tiṣṭhanti / tadyathā cakravartinaścakraratnaṃ yena gacchati yatra vā tiṣṭhati sarvo balakāyastenaiva gacchati tatraiva tiṣṭhatīti pratipakṣaḥ / avijñāḥ pañcapāramitāḥ ṣaṣṭhī nirābhāsā / tataḥ sthānaprasthānayoraniścayaḥ sthānaprasthānaṃ(na)sammohavikalpaḥ //
yata ityādi na saṃsīdatīti prasāditametat / yataśca na saṃsīdati tato gamyate carati prajñāpāramitāyāṃ pūrvameveti śeṣaḥ / anyathā kuto na saṃsīdet / tadyathā cakravartinaścakraratnamagrato gacchati paścādbalakāya iti pratipakṣaḥ / udāraviṣayatvātpañcapāramitāḥ prāk pravartante / sūkṣmaviṣayatvāt pṛṣṭhataḥ ṣaṣṭhīti pṛṣṭhato gamanavikalpaḥ //
ityukto dvitīyo grāhyavikalpo navavidhaḥ //
prathamaṃ grāhakavikalpamadhikṛtya śāstram-
[138] grāhakaḥ prathamo jñeyo grahaṇapratimokṣaṇa / manaskriyāyāṃ dhātūnāmupaśleṣe trayasya ca // 5-13 //
[139] sthāne cābhiniveśe ca prajñaptau dharmavastunaḥ / śa(sa)ktau ca pratipakṣe ca yathecchaṃ ca gatikṣatau // 5-14 //
dravyasannātmā 'prathamo grāhakaḥ' / sa cāsti prajñāpāramitāvat / sā hi kiñcidgṛṇhāti kiñcinmuñcatīti grahaṇamokṣaṇavikalpaḥ / sāpi na gṛṇhāti na muñcatīti pratipakṣaḥ //
gṛhyanta eva dharmāsteṣāṃ manasikārāditi manasikāravikalpaḥ / na sa dharmānmanasikarotīti pratipakṣaḥ //
manasikarotyeva dharmāstraidhātuke śleṣāditi traidhātukaśleṣavikalpaḥ / nāsau traidhātuke śliṣyatīti pratipakṣaḥ //
traidhātuke sthitaḥ kathaṃ tatra na śliṣyatīti sthānavikalpaḥ / nāsau kvacittiṣṭhatīti pratipakṣaḥ //
satyabhiniveśe kathaṃ na tiṣṭhatīti abhiniveśavikalpaḥ / nāsau kiñcidabhiniviśata iti pratipakṣaḥ //
asti bodhisattvasya dharmavastūnāṃ prajñaptiḥ / dānapāramitā śīlapāramitā yāvat sarvākārajñateti sarvavastuprajñaptivikalpaḥ / sāpyasya nāstīti pratipakṣaḥ //
śa(sa)kta eva samyaksambodhau tāmabhisambudhyate / anyathā vaimukhyāditi śa(sa)ktivikalpaḥ / aśa(sa)ktāḥ sarvadharmā aparigṛhītāḥ / na cāśa(sa)ktaḥ kiñcidabhisambudhyate / sa cedevaṃ carati carati prajñāpāramitāyāmiti pratipakṣaḥ //
dānapāramitāśūnyā śīlapāramitāśūnyetyevamādi pratipakṣavikalpaḥ / sopi bodhisattvasya nāstīti pratipakṣaḥ //
sarvākāraiḥ sarvadharmāṇāmanupalambhe yathecchagamanaṃ tasya kṣatiḥ / sā bodhisattvasyāstīti yathecchagamanavyāghātavikalpaḥ / sopi tasya nāstīti pratipakṣaḥ /
amī nava prabhedā mahatyorbhagavatyoruktāḥ / asyāṃ tu sāmānyena dravyasadgrāhakavikalpaṃ sapratipakṣamāha / atha khalvityādinā nāpītyataḥ prāk / jānanneveti na hi bhagavataḥ kiñcidajñātamasti / bodhisattvo mahāsattva iti lokaprasiddhito dravyasatpudgalarūpaḥ sa kena kāraṇena na saṃsīdatīti dravyasadgrāhakavikalpaḥ / tasya pratipakṣo 'nupalambhaḥ / tamevāha / viviktatvādityādinā / asattvādityarthaḥ / sa hi svayamasat kutaḥ saṃsīdatīti /
dvitīyaṃ grāhakavikalpamadhikṛtya śāstram-
[140] yathoddeśamaniryāṇe mārgāmārgāvadhāraṇe / sanirodhe samutpāde vastuyogaviyogayoḥ // 4-15 //
[141] sthāne gotrasya nāśe ca prārthanāhetvabhāvayoḥ / pratyarthikopalambhe ca vikalpo grāhako 'paraḥ // 4-16 //
ete nava vikalpāḥ pṛthagjanānāṃ prathamasyaiva bhāvānna teṣāṃ dharmāḥ / tairapraheyatvāt / teṣāṃ pratipakṣaḥ ṣaṣṭhī yathā sūtram / yathā sārathiraśvānāṃ sanmārgeṇa yathoddeśaṃ netā tathā ṣaṣṭhī pañcānāmiti pratipakṣaḥ / ṣaṣṭhyabhāvānniyanturabhāvādyathoddeśāniryāṇavikalpaḥ /
sarvākārajñatāmārgo bodhisattvānāṃ mārgaḥ / hīnabodhimārgasteṣāmamārgaḥ / tayoravadhāraṇaṃ ṣaṣṭhyaiveti saiva pratipakṣaḥ / tadabhāve mārgāmārgāvadhāraṇavikalpaḥ /
naiṣā kasyaciddharmasyotpādikā nirodhikā vā dharmatāṃ pramāṇīkṛtyeti pratipakṣaḥ / utpādikā buddhadharmāṇāṃ nirodhikā tadāvaraṇānāmityutpādanirodhavikalpaḥ /
sarvadharmā na saṃyuktā na visaṃyukta iti pratipakṣaḥ / saṃyuktā visaṃyuktā veti saṃyogaviyogavikalpaḥ /
rupādau yāvatsarvākārajñatāyāṃ na sthāsyatīti yogaḥ karaṇīyaḥ / sarvadharmāṇāṃ kvacidapyasthitatvāditi pratipakṣaḥ / rūpe yāvatsarvākārajñatāyāṃ sthāsyatīti sthānavikalpaḥ //
yathā hi phalakāmo bījamavaropya samyak savardhya yāvatphalāni paripācya bhakṣayati / evaṃ mahābodhikāmaḥ pāramitāsu śikṣitvā tābhiḥ sattvānanugṛhya saṃsārānmocayatīti pratipakṣaḥ / bodhau cittamutpādya sattvānupekṣata iti gotravipraṇāśavikalpaḥ //
prārthito 'rthaḥ prārthanā / sarvadharmavaśavartitāmanuprāptukāmena ṣaṣṭhyāṃ śikṣitavyamiti pratipakṣaḥ / tacca śikṣamāṇe sā na syāditi prārthanābhāvavikalpaḥ //
ṣaṣṭhī hetuḥ sarvadharmāṇāṃ samudra iva sarvaratnānāṃ tayā paribhāvitā hi śukladharmā buddhadharmā bhavantīti pratipakṣaḥ / ṣaṣṭhyabhāve heturna syāditi hetvabhāvavikalpaḥ //
prajñāpāramitāyāṃ carantaṃ traiyadhvikā buddhāḥ samanvāharanti / na ca rūpādito yāvanna sarvākārajñatātaḥ / api tu yatra na rūpādi yāvadyatra na sarvākārajñatā tathā samanvāharantīti pratipakṣaḥ / rūpādito yāvatsarvākārajñatātaḥ samanvāharantīti pratyarthikadharmopalambhavikalpaḥ //
etepi na va prabhedāḥ mahatyorbhagavatyoruktāḥ / asyāṃ tu sāmānyenaiva prajñaptisaṃgrāhakavikalpaṃ sapratipakṣamāha / nāpītyādinā api tu khalvityataḥ prāk / kaściddharma iti ātmaprajñaptiviṣayaḥ skandhādiḥ / na saṃsīdatīti svayamasattvāt / ata evāha / tatkasyetyādi / kaściddharma iti skandhādi cittaṃ vā / (rst_147) sopītyādi / yena dharmeṇeti cittena yo dharma iti bodhisattvaḥ / evametadityādirabhyupagamaḥ / iyatā pratipakṣa uktaḥ /
mā bhūd dravyasatsattvaḥ / ahaṃkāraviṣayaḥ skandhādiśvattaṃ vā bodhisattva iti prajñaptisaṃgrāhakavikalpaścaturthaḥ //
evaṃ bhagavatā caturvidhāvikalpapratipakṣabhūtā bhagavatī vistareṇa deśitā / bodhisattvastu tasyāṃ caran yathā jñeyastadāha / api tu khalvityādi / bhāṣyamāṇe granthataḥ / deśyamāne arthataḥ / nirdeśyamāne nirviśeṣaṃ kathanāt / upadiśyamāne rahasyakathanāt / na saṃsīdati na mandībhavati / na viṣīdati khedāt / na viṣādamāpadyate santatakhedāt / nāvalīyate cittanamanāt / na saṃlīyate santataṃ tannamanāt / vipṛṣṭhaṃ vaimukhyāt / bhagnapṛṣṭhaṃ punarasāṃmukhyāt / nottrasyati trāsonmukhatvāt / na saṃtrasyati samyak trāsāt / nainamāpadyate sātatyena / tadā veditavyaṃ caratyasyāṃ prajñāpāramitāyāmiti / asyāmacarataḥ saṃsīdanādīnāmavaśyaṃbhāvāt /
subhūtirāhetyādinā pāramitāntena subhūterabhyupagamaḥ / evamityādinā / asyāṃ carato 'nuśaṃsātiśayānāha / anugṛṇhanti viśeṣādhānataḥ / samanvāharanti smaraṇataḥ / tepi tasya buddhā bhagavanto dharma deśayantīti sambandhaḥ / kīdṛśā ityāha / bhikṣusaṃghetyādi / kīdṛśasyetyāha / prajñāpāramitāyāṃ carata ityādi / nāma cetyādi / nāma saṃjñā / gotraṃ gārgyādi / balaṃ kāyabalaṃ buddhibalaṃ ca / varṇaḥ pariśiṣṭā guṇāḥ / rūpaṃ varṇasaṃsthāne / etāni parikīrtayamānāḥ prakarṣeṇa prakarṣarūpam / udānamiti guṇaharṣobhdavāṃ gāthāṃ udānayantyudāharanti / kasya guṇā ityāha tasyetyādi / tadyathāpītyādinā dṛṣṭāntamāha / evamevetyādinā dārṣṭāntikam / kiṃ sarveṣāmityādinā praśnaḥ / uttaraṃ no hīdamityādinā / sarvasaṃgāḥ sarve 'bhūtopalambhāḥ / santi bhagavannityādinā punaḥ praśnaḥ / uttaraṃ santītyādinā / ime ta ityādinopasaṃhāraḥ / aparānapyāha yepītyādinā / imepītyādinopasaṃhāraḥ /
punaraparamityādinā avinivartanīyānāṃ vaśitā tasyāḥ prāptiḥ / tāmavakrāntāḥ praviṣṭāḥ / buddhairnāmādiparikīrtanasyānuśaṃsamāha / yeṣāṃ khalvityādinā punaraparamityādi / kathamadhimokṣyantītyāha / evametadityādi / teṣāṃ ceti na kevalamakṣobhyasya keṣāmityāha / ye cetyādi teṣāṃ ceti / akṣobhya-tabdodhisattvānām / evamityādinā śravaṇānuśaṃsamupasaṃhṛtya tathātvapratipattyādīnāmanuśaṃsotkarṣamāha / evamanuśaṃsātiśayeṣūkteṣu prakṛtāyāḥ prajñāpāramitāyā viśeṣanirdeśa āparivartāntābhdaviṣyati / taṃ (rst_148) prastotuṃ subhūtirāha yadā bhagavannityādi / tathatāvinirmukta iti / tathatāmātrasyeva prakhyānāt / parikalpitasya nānāvidhasyāpratibhāsanāt / na kaściddharma upalabhyate / tadā koyamityādi sugamam / tathataiva tāvannopalabhyata iti tasyā agrāhyatvāt / yaḥ sthāsyatīti bodhisattvaḥ /
sajjatīti vihanyata ityarthaḥ / ārabhyeti adhikṛtya / dharmavādīti yuktivādī / dharmasyeti buddhanirvāṇasya / anudharmamanukūlaṃ mārgaḥ / vyākurvan ācakṣāṇaḥ / vyākaromyācakṣe / sarvadharmāṇāṃ viviktaṃ vivekaḥ śūnyatā / tasminvihāraḥ samādhiḥ sarvadharmāṇāṃ anupalambhaḥ / tasminvihāraḥ yaḥ khalu punarityādinā subhūtervihārādvodhisattvavihārasyortṣa darśayati / upapattimāha / tathāgatavihāraṃ hītyādinā / carataḥ samādhiniṣpattaye / viharato niṣpannena samādhinā / śeṣaṃ subodham / durbodhaṃ tu prāgeva vyākhyātam //
sārādiḥ parivartaḥ sāraparivarttaḥ /
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ saptaviṃśatitamaḥ parivartaḥ //
28. avakīrṇakusumaparivarto nāmāṣṭāviṃśatitamaḥ /
māyopamasāraparivartābhyāṃ darśanaheyā vikalpā uktāḥ / darśanamārgādeśca prajñāpāramitāvihārasyāvaśyakaṃ bodhiprāpakatvamuktam / tatastasya tathābhāve kāraṇatrayamanena parivartena prathamaṃ vakṣyati paścādvodhilakṣaṇam / ataḥ kāraṇatrayamadhikṛtya śāstram-
[142] bodhau saṃdarśanānyeṣāṃ taddhetośca parīndanā / tatprāptyanantaro hetuḥ puṇyabāhulyalakṣaṇaḥ // 5-17 //
tasyā bodheryathoktāt prajñāpāramitāvihārādavaśyaṃ prāptiḥ 'tatprāptiḥ' / tasyā 'anantaro ' 'vinābhāvī 'hetuḥ' jñāpakastrividha uktaḥ sūtre / 'bodhau sandarśanā' vyākaraṇaṃ yad 'anyeṣāṃ' sa prathamo hetuḥ / bhāvināṃ bodhihetorāryānandāya 'parīndanā' dvītīyo hetuḥ / 'puṇyābāhulyalakṣaṇaḥ' tṛtīyaḥ / ataḥ sūtram // atha khalvityādi avakīrṇakusumanāmāno vyākartavyāḥ / tato devaiḥ puṣpamānītaṃ vyākartavyairavakīrṇaṃ tato raśmīnāṃ niścārapraveśau / ānandapṛṣṭena (rst_149) bhagavatā teṣāṃ vyākaraṇam / tatteṣāṃ vyākaraṇamanyasminviśiṣṭe lokadhātāvitilakṣyate lokadhātoranirdeśāt / āyuḥsaddharmaśitikālayoścayatatvāt / tadanu tasmāttarhītyādinā upasaṃhāro vihartavyāntaḥ / iti prakṛtena vihāreṇa bodhiprāpteḥ prathamaṃ kāraṇam //
tato ye hītyādinā samyaksambuddhānāmityetadantena prajñāpāramitācāriṇāṃ guṇānāha / tato ye caināmityādinā veditavyāntena yepyenāṃ śrutvā na pratikṣipanti teṣāṃ guṇamāha / atra pratikrośaṇaṃ mānasī nindā / prativahanaṃ manasā tyāgaḥ / pratikopanaṃ tasmai kopaḥ / pratisaṃharaṇaṃ guptau sthāpanam / pratiṣedhanaṃ niḥsāratākhyāpanam / pratikṣepo 'sabhdūtabādhakābhidhānam / tadavyavasāyaḥ saptamaḥ / tataḥ kiñcāpītyādinā caritavatetyetadantena hīnayānāpatane kāraṇadvayamāha / praṇidhānādināvisaṃvāditāṃ kṛtajñatāṃ ceti / tadevaṃ ye hi kecidityādinā vistareṇopodghātaṃ kṛtvā tasmāttarhītyādinā parīndanāmāha / parīndanā samarpaṇā saivānubandhinī anuparīndanā / akṣarasannipātāditi / akṣarasannipāto vyañjanakāyaḥ / tamadhikṛtyeti lyap lope pañcamī / kimarthamityāha / udgrahaṇāyetyādi / kathaṃ parīndanetyata āha / yatheyaṃ nāntarddhīyeteti / yatheyamantarhitā na syāttathā tvayā karaṇīyamityarthaḥ / ata ūrdhvaṃ sa cedityādinā āhāriketyetadantena dvitīyamupodghātaṃ kṛtvā tasmāttarhītyādinā dvitīyā parīndanā / atra punareveti paścāt / nāśayeriti hārayeḥ / śīghramananuśa(sa)raṇāt utsṛje / smartumaśakyatvāt vismareḥ / aparāddhaḥ kṛtāparādhaḥ / ārādhanamārāgaṇaṃ ca toṣaṇam / mātā bījadhā[ra]nā(ṇā)t / jananī bījapṛṣṭeḥ / janayitrī utpādanāt / tata urdhvaṃ udgrahītavyeyamityādinā tādṛśī prajñāpāramitā sadevakasya lokasya śāstetyetadantenopoddhātaṃ kṛtvā tasmāttarhītyādinānuśā nītyetadantena tṛtīyā parīndanā /
atra suniruktā supaṭhitā dharmakāyateti prajñāpāramitaiva dharmaḥ kāya eṣāṃ tattaditi vakṣyamāṇena kartavyādinā sambadhyate / tatra kartavyamupasthānādi dātavyaṃ puṣpādi samanvāhartavyaṃ deśanādi / kalyāṇata iti puṇyakāmatayā / sparśavihārata iti tenaiva sukhībhāvāt / guṇavattayeti kalyāṇādinā / bhāṣeye(yami)ti vadeyam / kalpaṃ vā yāvattato vā upari yadi vistara iṣṭaḥ syāt / kintarhi saṃkṣepeṇānanda bhāṣaye(bhāṣe) / yādṛśa ityādi / tato yopi kaścidityādinā samyaksambodhirityetadantenopodghātaṃ kṛtvā caturthī parindanāmāha / tamāttarhītyādinā nāntardhīyetyetadantena / (rst_150) caturthakamiti vaktavye dvitīyakamityuktam / u(anu)ktānāmuktasāmānyenaikīkaraṇāt / paridadāmi parindāmi samarpayāmītyeko 'rthaḥ / evaṃ caturākārā parindanā dvitīyaṃ kāraṇam //
tata eṣā hyānandetyādinopādghātaṃ kṛtvā sa cet tvamityādi naitatsthānaṃ vidyata iti yāvat / atra adhvaparyantaḥ kṣaṇaḥ / viṃśaṃ kṣaṇaśataṃ tatkṣaṇaḥ / tatkṣaṇāḥ ṣaṣṭirlavaḥ / lavāstriṃśanmuhūrtaḥ / nālikā ghaṭikā / iti puṇyabahutvaṃ tṛtīyaṃ kāraṇam //
tato 'tha khalu bhagavānityādinā akṣobhyasya bhagavataḥ sabuddhakṣetrasya sapariṣadaḥ sandarśanamantardhāyanaṃ ca dṛṣṭāntaḥ / atra sāgaropamatvamativistīrṇatvāt / gambhīratvaṃ dhyānasampadā / akṣobhyatvaṃ prajñāsampadā / dārṣṭāntike yojayitumāha / evamānanda sarvadharmā ityādi / sarvadharmā hītyādinā yuktimāha / na kāryasamarthā iti pratijñāntaram / nirīhakā hītyādinā yuktimāha / evaṃ caranta ityādinānuśaṃsāmāha / mahābodhiśabdāt prāk / asaṅgatāmiti nirupala[mbha]tām / apratihatajñānatāṃ vā / pramāṇaṃ vaipulyaniyamaḥ / kṣayaḥ kālaniyamaḥ / paryantaḥ saṃkhyāniyamaḥ / pramāṇabaddheti pramāṇaparicchinnā / aprameyatvādityanupalambhāt / kṣayo 'pacayaḥ / parikṣayo 'bhāvaḥ / ākāśākṣayatvāditi ākāśavadakṣayatvāt / kuta ityāha sarvadharmānutpādata iti / anutpannā sarvadharmāḥ / atasteṣāmanupalambhalakṣaṇā prajñāpāramitāpyākāśavadakṣayeti / abhinirhartavyeti pratyakṣīkartavyā / rūpādīnāmakṣayatveneti teṣāmanutpādataḥ / evamavidyādīnām / iyaṃ seti yā skandhādīnāmavidyādīnāṃ cākṣayatvena / antadvayamutpattivināśau madhyamutpannasya sthitiḥ / āveṇiko 'nyairasādhāraṇaḥ / na ca kiñciddharmamiti skandhaiḥ saṃgṛhītam / kutaḥ? pratītyotpādadarśanāt / nityamityanādinidhanam / dhruvamiti sthiram / śāśvatamityanidhanam / kārakaṃ vedakaṃ veti / īhaturgṛhītuścābhāvāt / ita uttaro granthaḥ subodhaḥ samyaksambodhariti yāvat / iyatā kṣayānutpādajñānalakṣaṇā bodhirucyate / atra śāstram-
[143] kṣayānutpādayorjñāne malānāṃ bodhirucyate / kṣayābhāvādanutpādātte hi jñeye yathākramam // 5-18 //
malāḥ kleśavikalpāḥ / teṣāṃ 'kṣayānutpādayoḥ' ye 'jñāne ' sā bodhiḥ / 'te ' ca jñāne teṣāṃ 'kṣayābhāvādanutpādācca yathākramaṃ' veditavye / kṣayasyātyantamasattayā jñānaṃ kṣayajñānam / anutpādasyo(syānu)tpattikatvena jñānamanutpādajñānamiti bhāvaḥ / (rst_151) atha bodherlakṣaṇāntarasambhavepi kimarthamidaṃ lakṣaṇamuktam? darśanamārgeṇa kṣīṇānāṃ vikalpānāmakṣayato 'nutpādataśca vyavalokanārtham / tadevāha-
[144] prakṛtāvaniruddhāyāṃ darśanākhyena vartmanā / vikalpajātaṃ kiṃ kṣīṇaṃ kiṃ vānutpattimāgatam // 5-19 //
vikalpānāṃ prakṛtistathatā / na kadācittasyāḥ kṣaya utpādo vā / jātireva 'jātaṃ' prakāraḥ / tato na kaścidvikalpaprakāro darśanamārgeṇa kṣīṇa utpādaṃ vā tyājita iti //
anye tvāhuḥ-
"kṣayajñānaṃ tu satyeṣu parijñātādiniścayaḥ / na punarjñeyamityādiranutpādagatirmatā" // iti //
te hi śasyante- santi skandhāḥ santi catvāri satyāni / tatra saṃkṣepataḥ kleśaduḥkhayoḥ kṣayaḥ punaranutpādaśca prāpyate / tatoḥ prāptayorye jñāne te kṣayānutpādajñāne / prādhānyena tathāgatānāṃ tu jñeyāvaraṇamapi kṣīyate teṣāmakliṣṭasyāpyajñānasya kṣayāditi / tannirāsāya śāstram-
[145] sattā ca nāma dharmāṇāṃ jñeye cāvaraṇakṣayaḥ / kathyate yatparaiḥ śāsturatra vismīyate mayā // 5-20 //
[146] nāpaneyamataḥ kiñcit prakṣeptavyaṃ na kiñcana / draṣṭavyaṃ bhūtato bhūtaṃ bhūtadarśī vimucyate // 5-21 //
'nāma' śabdo 'marṣe / 'atra vismīyate mayā' iti vipakṣapratipakṣayorayogāditi bhāvaḥ / 'ataḥ' kāraṇāt 'nāpaneyaṃ kiñcit' pudgalasya dharmāṇāṃ ca svayamabhāvāt / 'prakṣeptavyaṃ na kiñcanaṃ' pudgaladharmanairātmyayoranādinidhanatvāt / kiṃ tarhi? tadubhayaṃ 'bhūtaṃ' bhūtatvena 'draṣṭavyam' / yato bhūtaṃ pudgalanairātmyaṃ dṛṣṭvā kleśāvaraṇādvimucyate / bhūtaṃ dharmanairātmyaṃ dṛṣṭvā jñeyāvaraṇād 'vimucyate ' / tasmādabhūtānāṃ pudgaladharmāṇāṃ dṛṣṭirvipakṣaḥ / teṣāṃ nairātmyadarśanaṃ pratipakṣaḥ / ubhayostu nairātmyayorbhūtatvaṃ mahārathaiḥ kṣuṇṇam / tata iha nocyate //
tasmāttarhītyādi / kṣayānutpādalakṣaṇā bodhisatasyā avaśyalabhyatā kāraṇatrayaṃ ca prasaṅgādāgatam / prākṛtaṃ tu māyopamasāraparivarte nirdiṣṭaṃ darśanaheyānāṃ vikalpānāṃ prahāṇam / ato yasmāddarśanamārgeṇa darśanaheyānāṃ vikalpānāṃ prahāṇaṃ tasmāddhetoḥ / tarhīti darśanakāle prajñāpāramitāyāṃ darśanamārgātmikāyāṃ caritavyam //
tatkasya hetoriti / hetumukhena darśanamārgasya lakṣaṇapraśnaḥ / prajñāpāramitāyāmiti / atratye darśanamārge dhyānapāramitetyatra cārtho gamyate / tenānuktasamuccayaḥ / prajñāpāramitā ceti / kuta ityāha / prajñāpāramitāyāṃ hītyādi / bhāvanāparipūriṃ ṣaṭpāramitā gacchantīti sambandhaḥ / sarvā iti pratyekaṃ samagrāḥ satyaḥ / ekaikayā ṣaṇṇāmapi saṃgrahāditi bhāvaḥ / ataśca ṣaḍeva pāramitāṣaṭkā darśanamārgaḥ / saṃkṣiptā ceyaṃ bhagavatī / ato lakṣaṇamātramasyāmuktam / yathā tvekaikayā sarvasaṃgrahastadvistareṇa mahatyorbhagavatyoruktam / atra śāstram-
[147] ekaikasyaiva dānādau teṣāṃ yaḥ saṃgraho mithaḥ / sa ekakṣaṇikaḥ kṣāntisaṃgṛhīto 'tra dṛkpatha // 5-22 //
ekaikameva ekaikaśaḥ svārtha śas / tasya bhāva ekaikasya / avyayatvāddhi lopaḥ / tena 'ekaikasyaiva dānādau' iti dānādiṣu / 'teṣāṃ' dānādīnāṃ 'mithaḥ' anyonyaṃ 'yaḥ saṅgrahaḥ' / so 'smin mūrdhābhisamaye darśanamārgaḥ / sa ca 'ekakṣaṇīkaḥ' na tu ṣoḍaśakṣaṇāḥ(ṇaḥ) / sa ca kṣāntyā 'saṃgṛhītaḥ' na punaraṣṭābhiḥ kṣāntibhiraṣṭābhirjñānaiḥ / iti mūrdhābhisamaye darśanamārgaḥ //
tato bhāvanāmārgaḥ / tamāha / sarvāṇi cetyādinā / upāyau ca kauśalyaṃ ceti upatyakauśalyāni / tatra niśrayatvādupāyau siṃhavijṛmbhitāvaskandhakau samādhī / kauśalyaṃ pratītyasamutpādasyānulomaṃ ca vyavalokanam- "avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ saṃskārapratyayaṃ vijñānaṃ yāvajjātipratyayā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ sambhavantītyanulomam / avidyānirodhātsaṃskāranirodhaḥ / saṃskāranirodhādvijñānanirodho yāvajjātinirodhājjarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā nirudhyante" iti pratilomam /
tatra siṃhavijṛmbhitaḥ samādhiḥ / tadyathā- "prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate / dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturtham / ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanaṃ ākiñcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ nirodhasamāpattiṃ ca samāpadyate / nirodhasamāpattervyutthito naivasaṃjñānasaṃjñāyatanaṃ samāpadyate / tata ākiñcanyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanaṃ ākāśānantyāyatanaṃ caturthaṃ dhyānaṃ tṛtīyaṃ dvitīyaṃ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyata" iti /
avaskandakasamādhiḥ / tadyathā- "prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturtham / ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanaṃ ākiñcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ (rst_153) nirodhasamāpattiṃ ca / tato vyutthāya prathamaṃ dhyānam / tato nirodham / tato dvitiyaṃ dhyānam / tato nirodham / tatastṛtīyaṃ dhyānam / tato nirodham / tataścaturtha dhyānam / tato nirodham / tata ākāśānantyāyatanam / tato nirodham / tato vijñānānantyāyatanam / tato nirodham / tata ākiñcanyāyatanam / tato nirodham / naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam / tato nirodham / tato 'samāhitacitte patati / tato nirodhaṃ samāpadyate / tato 'samāhite citte tiṣṭhati / tato naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam / tato 'samāhite / tata ākiñcanyāyatanam / tato 'samāhite / tato vijñānānantyāyatanam / tato 'samāhite / tata ākāśānantyāyatanam / tato 'samāhite / tataścaturthaṃ dhyānam / tato 'samāhite / tatastṛtīyam / tato 'samāhite / tato dvitīyam / tato 'samāhite / tataḥ prathamam / tato 'samāhite citte tiṣṭhati" iti /
tatra prathamāyāṃ gatau nava sthānāni / dvitīyāyāṃ saptadaśa / āgamane 'ṣṭādaśa / atra śāstram-
[148] samādhiṃ [sa] samāpadyaḥ tataḥ siṃhavijṛmbhitam / anulomaṃ vilomaṃ ca pratītyotpādamīkṣate // 5-23 //
[149] kāmāptamavadhīkṛtya vijñānamasamāhitam / sanirodhāḥ samāpattīrgatvāgamya na va dvidhā // 5-24 //
[150] ekadvitricatuṣpañcapaṭsaptāṣṭavyatikramāt / avaskandasamāpattirānirodhamatulyagā // 5-25 //
siṃhavijṛmbhito yathā sūtrameva / avaskandastu gahanam / tena tasya lakṣaṇamāha / 'avaskandasamāpattiḥ' bhavati / kathamityāha / 'nava samāpattīrdvidhā gatvā' paścād 'āgamya' / ādau kathaṃ gatvetyata āha 'ānirodham' iti / nirodhasamāpattimante kṛtvā / itarā aṣṭau krameṇa prāgityarthaḥ / punaḥ kathaṃ gatvetyata āha 'ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭavyatikramāt' / 'sanirodhāḥ' kṛtvā / kāḥ? itarā aṣṭau 'samāpattīḥ' / kāmāvacaraṃ ca 'asamāhitaṃ' cittaṃ 'avadhīkṛtya' / ante gantavyaṃ kṛtvetyarthaḥ / paścāt kathamāgatyetyata āha 'atulyagā' iti / atulyagā satī / asamāhitādasamāhitaḥ / samāhitācca samāhitamagacchantītyarthaḥ / ihāpi 'kāmāptamavadhīkṛtya vijñānamasamāhitaṃ' iti sambadhyate / (rst_154) teneyasamāhitāccittātprabhṛtyāgacchati / antepyasamāhita eva citte gatvā tiṣṭhati / iti mūrdhābhisamaye bhāvanāmārgaḥ //
sarvāṇi copāyakauśalyāni paripūriṃ gacchantītyuktam / kathaṃ ca teṣāṃ bhāvanāparipūribhavet / yadi bhāvanāheyāścatvāro vikalpanavakāḥ kṣīyeran / teṣāṃ ca pratipakṣā eva mahatyorbhagavatyoḥ paṭhyante / te tu sāmarthyādgamyante / vayamapi tameva pāṭhamabhisaṃkṣipya tān vakṣyāmaḥ / tatrādyaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram-
[151] saṃkṣepe vistare buddhaiḥ sānāthyenāparigrahe / traikālike guṇābhāve śreyasastrividhe pathi // 5-26 //
[152] eko grāhyavikalpo 'yaṃ prayogākāragocaraḥ /
'ekaḥ' iti prathamaḥ / 'prayogākāragocaraḥ' iti prajñāpāramitāprayogaviśeṣaḥ viṣayaḥ / 'vistare ' 'saṃkṣepe ' ceti paṭhitavyam / vṛttānurodhāt tvanyathā paṭhitam / vistare sammoho vistaravikalpaḥ / tasya pratipakṣaḥ / bahuṣu sthāneṣu bodhisattvena śikṣitavyaṃ dānādiṣu yāvadvaleṣu vaiśāradyeṣviti //
saṃkṣepe sammohaḥ saṃkṣepavikalpaḥ / tasya pratipakṣaḥ na ca kvacan śikṣitavyamiti / bahunāmapi teṣāṃ na ca kvacaneti śūnyataikarasatvāt / sambuddhaiḥ'sānāthyena' yaḥ parigrahaḥ / tadabhāve vikalpaḥ kalpanā / tasya pratipakṣaḥ / yaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā dānapāramitāṃ yāvatsarvākārajñatāmanuprāpsyati / tenaivaṃ jñātavyaṃ- daśadiksarvabuddhaiḥ sānāthyenāhaṃ parigṛhītaḥ svasyāṃ mātari teṣāṃ kṛtajñatayeti //
'guṇābhāvo ' 'nuśaṃsābhāvaḥ / prayogadarśanabhāvānākālabhāvitatvāt 'traikālikaḥ' / tasmiṃstrayo vikalpāstrisraḥ kalpanāḥ / teṣāṃ pratipakṣāḥ / anuśaṃsān vistareṇoktvā yathāha- 'itīme 'nuśaṃsāḥ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāmabhinirharataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ /" iti yathākramaṃ prayogadarśanabhāvanāmārgakālikaguṇābhāve trayo vikalpāḥ /
'śreyasaḥ pathi' iti nirvāṇamārge / prayogādibhedāt trividhā sammohāstrayo vikalpāḥ / teṣāṃ pratipakṣā yathākramaṃ- "rūpavedanādīnāṃ śāntavaśikatucchāsārakatayā tasyāṃ caritavyam / (rst_155) ākāśaśūnyatābhinirhāratayābhinirhartavyā / ākāśaśūnyatā bhāvanayeyaṃ bhāvayitavyā" iti / iti trayaḥ prayogādibodhimārgasaṃmohavikalpāḥ //
ityukto navavidhaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ //
dvitīyaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram- dvitīyaścittacaittānāṃ pravṛttiviṣayo mataḥ // 5-27 // [153] anutpādastu cittasya bodhimaṇḍāmanaskriyā / hīnayānamanaskārau sambodheramanaskṛtiḥ // 5-28 //
[154] bhāvane 'bhāvane caiva tadviparyaya eva ca / ayathārthaśca vijñeyo vikalpo bhāvanāpathe // 5-29 //
dvitīyo grāhyavikalpaścittacaittānāṃ yā pravṛttistadviṣayaḥ / kiyacciraṃ carannasyāṃ cīrṇo bhavatīti praśnaḥ / uttaram / prathamacittotpādamupādāyeti cittotpādavikalpaḥ //
yāvabdodhimaṇḍala manasikaroti / kathamiyaṃ caritavyābhinirhartavyā bhāvayitavyeti / ābodhimaṇḍā manasikāravikalpaḥ //
hīnayānamanasikārāṇāṃ cāvakāśaṃ na dadātīti hīnayānayormanasikāravikalpau //
sarvākārajñatā mānasikārāvipraṇāśa eva cāsyāṃ caryā / tathā caritavyaṃ yathā cittacaitasikā na pravartanta iti saṃbodhyamanasikāravikalpaḥ //
kiṃ bhāvayan sarvākārajñatāmanuprāpsyati neti bhāvanāvikalpaḥ //
abhāvayaṃstāmanuprāpsyati neti [a]bhāvanāvikalpaḥ //
neti bhāvayannābhāvayannanuprāpsyati / neti naiva bhāvanānābhāvanāvikalpaḥ //
tatkathaṃ tāmanuprāpsyati yathā tathatā bhūtakoṭīrdharmadhāturityayathātvavikalpaḥ //
iti dvitīyo grāhyavikalpaḥ //
tṛtīyaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram-
[155] grāhakaḥ prathamo jñeyaḥ sattvaprajñaptigocaraḥ / dharmaprajñaptyaśūnyatve śaktipravicayātmakaḥ // 5-30 //
[156] kṛtena vastuno yānatritaye ca sa kīrtitaḥ / dakṣiṇāyā aśuddhau ca caryāyāśca vikopane // 5-31 //
aprajñapanīyāḥ sattvāḥ anupalambhāditi sattvaprajñaptivikalpaḥ //
aprajñapanīyāḥ sarvadharmā iti dharmaprajñaptivikalpaḥ //
alakṣaṇaśūnyān sarvadharmān paśyatītyaśūnyatvavikalpaḥ //
dharmāśca dharmānupalambhaśca yaścābhyāṃ carati sopi nopalabhyata iti śaktivikalpaḥ //
dharmāṇāṃ pravicayaḥ kartavyaḥ / sa cānupalambhayogeneti pravicayātmako vikalpaḥ //
na ca vastunaḥ kṛte so 'syāṃ carati / yato 'kṛtāvikṛtānabhisaṃskṛtā sarvadharmā iti vastūddeśavikalpaḥ //
yadyapyakṛtāvikṛtānabhisaṃskṛtāḥ sarvadharmāstathāpi yathā kaścittathāgatanirmito 'bhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartya tribhiryānaiḥ sattvān parimocayati lokavyavahāreṇa na paramārthena tathaiva ca tathāgatopīti yānatrayavikalpaḥ //
yadyapi tathāgato nirmitānna viśiṣyate tathāpi dakṣiṇāpariśuddhiḥ / yathā hi tathāgate pratiṣṭhāpitā dakṣiṇā ānirupadhiśeṣānnirvāṇānna kṣīyate tathāḥ nirmitepi / tathā tathāgatāyākāśe puṣpāṇi kṣipatastathā namo buddhāyeti bruvato manasi kurvato vā saṃjñāṃ ca pramāṇīkṛtya yā hi dharmatā tathāgatasya saiva vinirmitasyāpīti dakṣiṇāpariśuddhivikalpaḥ //
caryā pāramitādiḥ / tasyā vikopanaṃ bhedanam / kutaḥ? dharmatātaḥ / dānapāramitāyā yāvat prajñāpāramitāyā vā / evaṃ yāvatsarvadharmāṇāṃ dharmateti / kathaṃ tarhi bhagavatā dharmā vikopitāḥ? nāmanirmitā hi te dharmā nirdiṣṭā dharmāṇāṃ sūcanāya / kathaṃ paro 'vatarediti / na tu dharmāṇāṃ dharmatā vikopiteti caryāvikopanavikalpaḥ //
caturthaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram
[157] sattvaprajñaptitaddhetuviṣayo navadhāparaḥ / bhāvanāmārgasambaddho vipakṣastadvighātataḥ // 5-32 //
[158] sarvajñatānāṃ tisṛṇāṃ yathāsvaṃ trividhābṛttau / śāntimārge tathatādisamprayogaviyogayoḥ // 5-33 //
[159] asamatve ca duḥkhādau kleśānāṃ prakṛtāvapi / dvayābhāve ca sammohe vikalpaḥ paścimo mataḥ // 5-34 //
yairākārairliṅgairnimittairdharmāḥ sūcyante tāni tathāgatenānubuddhāni / tenocyate tathāgatasya sarvākārajñateti sarvākārajñatāsammohavikalpaḥ //
yau ca śrāvakapratyekabuddhamārgau ye ca bodhimārgāste sarve bodhisattvena paripūrayitavyāḥ / taiśca mārgakaraṇīyaṃ kartavyam / na ca bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyāparipūrya praṇidhānamaparimucya sattvānapariśodhya buddhakṣetraṃ tenocyate bodhisattvasya mārgajñateti mārgajñatāsammohavikalpaḥ //
etāvadeva sarvaṃ yadādhyātmikabāhyā dharmāḥ / te ca śrāvakapratyekabuddhānāṃ sarvajñateti sarvajñatāsammohavikalpaḥ //
sarvadharmāṇāṃ pāraṃ nirvāṇaṃ gatā sarvārthā vā gatānayeti prajñāpāramitā / sarvadharmāṇāṃ vā pāraṃ paramo 'rtho 'bhinnaṃ tattvaṃ so 'syāṃ tathāgatairduṣṭaḥ / api cāsyāṃ tathatā bhūtakoṭirdharmadhāturantargatastenocyate prajñāpāramiteti śāntimārgasammohavikalpaḥ //
neyaṃ tathatādibhiḥ saṃyuktā na visaṃyuktā / tathāhīyamarūpānidarśanāpratighā, ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇātvāditi tathatādisaṃyogaviyogavikalpaḥ //
neyaṃ kaiścidācchettuṃ(?) śakyate / tasmādasādhāraṇīkṛtya samatvasammohavikalpaḥ //
asyāṃ caratā duḥkhasamudayanirodhamārgādyartheṣu caritavyamiti duḥkhādisammohavikalpaḥ //
rāgādayo nārtho nānartha iti prakṛtisammohavikalpaḥ //
yathā na dvayo nādvayo dharma upalabhyate tathā nadvayaṃ nādvayaṃ dharmamanuprāpnotīti dvayābhāvasammohavikalpaḥ //
ityuktāḥ ṣaṭtriṃśabhdāvanāheyāḥ vikalpāḥ //
evaṃ tāvabhdavatu doṣāṇāṃ kṣayo guṇānāṃ punaḥ kathamudaya ityata āha-
[160] āsāṃ kṣaye satītīnāṃ cirāyocchvasitā iva / sarvākārajagatsaukhyasādhanā guṇasampadaḥ // 5-35 //
[161] sarvāḥ sarvābhisāreṇa nikāmaphalaśālinam / bhajante taṃ mahāsattvaṃ mahodadhimivāpagāḥ // 5-36 //
prakṛtisiddhā guṇāḥ kevalamākrāntā [a]guṇairāśān cireṇa / doṣakṣayāt praśatā (? prakaṭā?) i(e)va taṃ bodhisattvaṃ bhajante sarvadoṣaprahāṇaśālinam / 'abhisāraḥ' saṃdohaḥ / śeṣaṃ gatārtham //
tasyetyādi vivarjayiṣyatīni yāvat / iti bhāvanāmārgasyānuśaṃsaḥ //
ānantaryasamādhirvaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[162] trisāhasrajanaṃ śiṣyakhaḍgādhigasampadi / bodhisattvasya ca nyāme pratiṣṭhāpya śubhopamāḥ // 5-37 //
[163] kṛtvā puṇyabahutvena buddhatvāpteranantaraḥ / ānantaryasamādhiḥ sa sarvākārajñatā ca tat // 5-38 //
antarayituṃ śakto 'ntaryaḥ / na tathā anantaryaḥ svārtha'ṇ / ānantaryaḥ samādhiḥ sa uktaḥ sūtre / kathamānantaryaḥ? yathā 'buddhatvāpteranantaraḥ' / avyavahitau hetuḥ kathamuktaḥ? 'puṇyabahutvena' / tadapi kathamuktam? śubhaṃ puṇyaṃ tadevopamā / tāṃ kṛtvā / kathaṃ tacchubham? trisāhasrajanaṃ trisāhasralokadhātavīryā(yā)n sattvān 'pratiṣṭhāpya' / kva? 'śiṣyakhaḍgādhigamasampadi bodhisattvaniyāme ca / ' śiṣyāḥ śrāvakāḥ khaḍgāḥ pratyekabuddhāsteṣām / arthādgamyate bodhisattvasya ca prāṅniyāmāvakrānteradhigamasampattau bodhisattvaniyāme ca / kva punarevamuktaṃ puṇyabahutvam? mahatyorbhagavatyo / asyāṃ kathamuktam? aupalambhikabodhisattvoyāṃ (ttvasya) gaṃgānadīvālukopamakalpakṛtāddānamayātpuṇyādenaṃ samādhimantaśo 'cchaṭāsaṃghātamātramapi samāpadyamānasya bahutarapuṇyatvena / etatkārikāyāṃ kathamuktam? vināpi tena cārthagateścakārasyānuktasamuccayārthatvāt / 'sarvākārajñatā ca tat' iti / tacca buddhatvaṃ sarvākārajñatālakṣaṇam //
[164] ālambanamabhāvosyāḥ (sya) smṛtiścādhipatirmataḥ / ākāraḥ śāntatā cā [tra]
ānantaryasamādheḥ 'ālambanamabhāvaḥ' sarvadharmāṇāṃ smṛtiradhipatipratyayaḥ / 'ākāraḥ śāntatā' sarvadharmākārāstagamaḥ / 'atra' sarvākārajñatāyām- jalpājalpipravādinām // 5-39 // vādināṃ jalpaiśca jalpaiśca prahṛtya yuddhaṃ vṛttaṃ 'jalpājalpi' / yathā daṇḍādaṇḍi / ataḥ sūtram / sarvopāyakauśalyāni parigrahītukāmenetyādi / (rst_159) upeyata ityupāyaḥ sarvākārajñatā / tasmiṃ kauśalyāni vipratipattīnāmapohanāni / tāni labdhukāmena prajñāpāramitāyāmiti / ānantaryasamādhilakṣaṇāyām / caritavyaṃ prayogato nirhārataśca / nirhṛtya bhāvayitavyā / bhāvitāyāṃ tasyāmanantarameva sarvākārajñatālābhe sarvavipratipattīnāṃ kṣayāditi bhāvaḥ / abhinirharatīti yathālambanaṃ yathādhipati yathākāraṃ ca saṃmukhīkaroti / abhinirhartavyā iti svarasavāhinaḥ kartavyāḥ / atyayeneti / atyayo 'vadhiḥ / abhavyaścetyādinā tathāgatasamanvāhṛtasyānuśaṃsamāha nantvānantaryasamādhisamāpannasya / na hi tasya bhūyo durgatiḥ sugatirvā / anantarameva bodhiprāptaiḥ / śeṣaṃ sugamamāparivartasamāpteḥ /
vipratipattīradhikṛtya śāstram-
[165] ālambanopapattau ca tatsvabhāvāvadhāraṇe / sarvākārajñatājñāne paramārthe sasaṃvṛtau // 5-40 //
[166] prayoge triṣu ratneṣu sopāye samaye muneḥ / viparyāse samārge ca pratipakṣavipakṣayoḥ // 5-41 //
[167] lakṣaṇe bhāvanāyāṃ ca matā vipratipattayaḥ / sarvākārajñatādhārāḥ ṣoḍhā daśa ca vādinām // 5-42 //
'ṣoḍhā daśa' ceti ṣaṭdaśa ca ṣoḍaśetyarthaḥ / kutaḥ ṣoḍaśa? yatastāḥ ṣoḍaśasvartheṣu ālambanopapattyādiṣu / kathaṃ tarhi 'sarvākārajñatādhārāḥ' ālambanādistāsāṃ viṣayaḥ? viṣayasambandhāttu sarvākārajñatāyāṃ viṣayatvopacāraḥ / tadyathā rājaputre 'parāddho rājanyaparāddho bhavati / vipratipattayopi prāyeṇa pratipakṣapāṭhādunnetavyāḥ /
tatrādyā vipratipattiḥ / yadi sarvākārajñatāyā abhāva ālambanaṃ sa tarhi katamaḥ? yadi dharmāṇāṃ parikalpitaḥ svabhāvastadevaṃ bhrāntiḥ syādvālavijñānavat / atha paratantraḥ sa kathamabhāvaḥ? atra parihāraḥ / yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ / nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvo dharmāṇāṃ svayamabhāvāt / api ca tathatā svabhāvo dharmāṇāṃ sā cābhāva ityālambanopapattau vipratipattiḥ //
yadyabhāvāḥ sarvadharmāḥ kenopāyakauśalyenādikarmiko dānādiṣu carati? deyadāyakadānādīnāmabhāvasvabhāvāvadhāraṇameva tasyopāyakauśalyamiti tatsvabhāvāvadhāraṇe vipratipattiḥ //
dṛṣṭasatyasya tarhi kimupāyakauśalyam? sa āryeṇa cakṣuṣā dharmān vyavalokayan bhāvamapi paratantraṃ svabhāvaṃ nopalabhate / saṃyogikena svabhāvena parikalpitena vā tasyāpyabhāvāt / kiṃ punarabhāvaṃ parikalpitaṃ svabhāvaṃ, tasyātyantamasattvāt / sa dānādau caran deyadāyakadānādīn pratyekamabhāva iti saṃjānīte / bhāvābhāvānupalambhe kathamabhāvaṃ saṃjānīte? saṃvṛtyā na tu paramārthena / iha dānādayaḥ sarve mārgaprakārāḥ sarvākārāḥ / teṣu jñātā(to) bhāvābhāvānupalambhaḥ / tato jñānaṃ koṭiṣvabhāvasaṃjñeti sarvākārajñatājñāne vipratipattiḥ //
yā saṃvṛtiḥ sa eva paramārthaḥ / eta ekaiva tayostathatā / api tu skandheṣu bhāvasaṃjñināṃ tatparihārārthamabhāva iti saṃvṛtyā nirdiśyate 'bhāvasaṃjñināṃ bhāva iti / paramārthato na bhāva upalabhyate nāpyabhāva iti satyadvaye vipratipattiḥ //
prayogaścaryā / kathaṃ caryā? śūnyāḥ sarvadharmā iti / sarvāsu ca śūnyatāsu dānādau ca sarva trakoṭitrayānupalambheneti prayoge vipratipattiḥ //
buddha iti karmaṇi niṣṭhā / tato jñātaḥ sarvo buddhaḥ syāt / atha buddhavāniti buddhaḥ kena kartari ktaḥ? sarvaśca cetano buddhaḥ syāt / atrottaram / bhūtārtha iti buddhaḥ / bhūtā nya(ya)sya dharmā abhisaṃbuddhā iti vā / bhūto asyārthaḥ pratividdha iti vā / abhisaṃbuddhā yathāvat sarvadharmā asyeti vā / caturṣvapi pakṣeṣu bahuvrīhau kṛte nairuktavidhiḥ kartavyaḥ / bhūtārtha ityartho jñeyaḥ / tatsambandhādvodhaḥ / samāsārthaḥ- bhūtamevārtho yasya bodhasya sa buddhaḥ / anyeṣāmavaśyaṃ kvacidbhrānteḥ / bhūtārthaḥ kathaṃ buddhaḥ? bhūtasya bubhdāvo arthasya sattvaṃ iti bhāvaḥ / bhūtā asya dharmā abhisambuddhā iti bhūtāḥ / bhūtairarthaiḥ puruṣasya sambandho jñānakṛta eva / iha tu prakarṣagaterabhisambodhaḥ kṛta iti pradarśanārthamabhisambuddhagrahaṇam / asyeti samāsārthaḥ / samāsastu dvayoreva padayoḥ / tatra bhutaśabdasya bubhdāvo dhramasya dvitīyākṣaralopaḥ / bhūto 'syārthaḥ pratividdha iti / pratividdhaḥ pratyakṣārthaḥ / tripado bahuvrīhiḥ / ddhaśabdātpūrvasya śabdasya curādeśaḥ / abhisambuddhā yathāvatsarvadharmā asyeti / matibuddhipūjārthebhyaśceti vartamāne ktaḥ / ktasya ca vartamāna iti (rst_161) kartari ṣaṣṭhī / atrādyasya padasya buśabdaḥ / atha dvitīyasya takāraḥ / tṛtīyasya dhaśabda iti buddharatne vipratipattiḥ //
atha dharmaratnaṃ katamat? bodhiḥ / sarvadharmotkṛṣṭatvāt / tatra yadi dharmatā dharmātpṛthageva gaṇyate, 'dvayamidaṃ dharmadharmatāsaṃgrahāt' iti vacanāt, tadā tāthāgataṃ jñānaṃ bodhiḥ / iṇajādibhya iti budherbhāva iṇa / atha dharmatāpi dharmādharmaprakṛtitvāt / tadāsyaiva dharmaratnaṃ bhūtakoṭitvāt tattvaśikharatvādityarthaḥ / tadā ca karmaṇi budheriṇa / ubhayathāpi buddhistāthāgate jñāne pravartate prakarṣagateḥ / tatra dharmatāpakṣamadhikṛtyāha / "bodhiḥ śūnyatā tathatā bhūtakoṭirdharmatā dharmadhātuḥ" iti / tatra śūnyatā lakṣaṇataḥ / tathatā nirvikāratvāt / bhūtakoṭistattvaśikharatvāt / dharmatā dharmaprakṛtitvāt / dharmadhāturāryadharmāṇāṃ hetutvāt / punarāha / "nāmadheyamātrametat bodhiriti" iti / itiśabdo bhinnakramaḥ / nāmadheyamātrametaditi yo 'rthaḥ so 'rtho bodhirityarthaḥ / nāmadheyānāmarthaśūnyatā bodhiriti yāvat / punarāha / "abhedārtho bodhyarthaḥ" iti / sarvajñajñānatathatāmātraprakhyānāt / jñānapakṣamadhikṛtyāha / "bodhistathatāvitathatānanyatathatānanyathābhāvo bodheḥ" iti / tatra bodhestathateti bodhasya tathatā / tathaiva bodharūpeṇaiva bhāvo nālīkena rūpeṇa / avitathatetyabhrāntatā / ananyatathateti bodhādanyo 'līkastasya tathatā bodharūpatā / asatā tena rūpeṇa bodhasyaiva prakhyānāt / tadviraho 'nanyatathatā / ananyathībhāva iti / bodhasya prakṛtiḥ svenātmanā prakāśaḥ / tasyānyathībhāvo 'līkenātmanā prakāśaḥ / tadviraho 'nanyathībhāvaḥ / sarvavibhramaviveko jñānasya bodhirityarthaḥ / punarāha / "nāmanimittamātrametadvodhiriti" iti /
itiśabdo bhinnakramaḥ / nāmanimittamātrametaditi yo bodhaḥ sā bodhirityarthaḥ / prayoga eṣa bodherbodhiṃ sūcayati / na tvayaṃ bodhiravikalpatvāttasyāḥ / tatra nāmetyarūpiṇaḥ skandhāḥ / teṣāmalīko 'rthasadṛśa ākāro nimittam / punarāha / "buddhānāṃ bodhastasmadvodhiḥ" iti / prakarṣagateriti bhāvaḥ / punarāha "buddhairabhisambuddhā tasmādvodhiḥ" iti / arthaḥ pradhānamasminvacane na śabdaḥ / buddhānāmadhigatastasmādvodhirityarthaḥ / ṣaṣṭhīsamāse kṛte pūrvapadasya bobhāvaḥ / uttarapadasya dhiśabdaḥ śeṣaḥ / umāśabdavanniyoga iti dharmaratne vipratipattiḥ //
saṃhatatvāt saṃghaḥ / abhedyo 'cchedya ityarthaḥ / kasmādabhedyaḥ / kena vā / samyaksambodherabhedyaḥ / sadevakena samārakena lokena hīnabodherāhārakairdharmairakuśalaiśceti saṃgharatne vipratipattiḥ //
'sopāye samaye muneḥ iti kārikāpāṭhe upāyakauśalamupāya uktaḥ / viṣayeṇa viṣayiṇo nirdeśāt / abhisamayaḥ samayaḥ ityuktaḥ / ayo bodhaḥ / sa(saṃ)śabdaḥ saṃmukhārthaḥ / mithyājñānamajñānameveti bhāvaḥ / muneriti bhāvapradhānam / buddhatvasyetyarthaḥ / upāyakauśalyaṃ bodherabhisamayaṃ ceti samudāyārthaḥ / "avirahitasarvajñatācitto dānādiṣu carati koṭītrayānupalambhena / na ca dānādīnāṃ vipākamātmani spṛhayati / kintu sarvasattvaparimocanāya samyaksambodhau pariṇāmayati" ityādikamupāyakauśalyaṃ vistareṇetyupāyakauśalye vipratipattiḥ //
astyabhisamayo niḥprapañcetyatra na bhāvo nābhāva ityabhisamaye vipratipattiḥ //
sūtre prapañcaśabdaḥ paṭhyate / śāstre viparyāsaśabdaḥ / ubhayorekārthatvāt / rūpaṃ nityamanityaṃ rūpaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ rūpamātmānātmetyādayo viparyāsasyātibahavaḥ / saṃkṣepato yāvānvikalpaḥ sa sarvaḥ prapañcaḥ / aprapañcānna prapañcayatīti pratipakṣaḥ / aprapañco dharmadhāturnirvikalpatvāt / tanna prapañcayatīti na vikalpayatīti viparyāse vipratipattiḥ //
iha bodhisattvena durgatimārgā jñātavyāḥ sahetuphalaistebhyaśca sattvā nivārayitavyāḥ / evaṃ narakinannaragaruḍagandharvādimārgāḥ / evaṃ cāturmahārājikānāṃ trāyastriṃśānāṃ yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānām / evaṃ śrotaāpannamārgo yāvadarhanmārgaḥ pratyekabuddhamārgo bodhisattvamārgo buddhamārgaśca jñātavyaḥ sahetuḥ saphalaḥ / ye ca yasmin pale vyavasthāpanīyāstāṃsteṣu vyavasthāpayati yāvabudddhatve / svayaṃ tu hīnayānabhūmīḥ sarvā (rva?) jñānena cātikramya bodhisattvayānamavakrāmatīti mārge vipratipattiḥ //
iha sarva evāryapudgalāḥ kleśopakleśaiḥ kāmarūpārūpyadhātubhirbodhipakṣaiḥ pāramitādibhistatphalaiśca sarvāryadharmerna saṃyuktvā na visaṃyuktvā arūpiṇo 'nidarśanā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ / ya evaṃ na jānanti tān prati saṃvṛsyā nirdiśyate bodhipakṣā dharmā bodherāhārakā bodhyāvaraṇānāmapahārakā iti vipakṣapratipakṣayorvipratipattiḥ //
vistareṇa bhagavatā dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ deśitaṃ sattvānāmavatāraṇāya saṃvṛtyā paramārthatastena lakṣaṇe śikṣitavyaṃ nālakṣaṇe / yataḥ sthita evaiṣa nityaṃ lakṣaṇadhāturiti lakṣaṇe vipratipattiḥ //
yadyalakṣaṇāḥ pāramitādayo dharmāḥ kathamalakṣaṇānāṃ teṣāṃ bhāvanā bhavati? "nāsti subhūte 'bhāvasvabhāveṣu dharmeṣu bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitā bhāvanāviparyāsāt / api tu sarvāsāṃ dharmasaṃjñānāṃ bhāvanāvibhāvane prajñāpāramitā / evaṃ yāvannāsti bhāvasaṃjñino dānapāramitā bhāvanā / eṣohamasmai idaṃ dadāmītyevaṃ saṃjñinaḥ / " evaṃ bodhipakṣādiṣu vaktavyam / dṛṣṭasatyāstu dharmāṇāṃ kevalamabhāvasvabhāvatāṃ bhāvayanti na bhāvasaṃjñayā nānyabhāvasaṃjñayā / saṃjñā hi prapañcaḥ prajñāpāramitā tu niḥprapañceti bhāvanāyāṃ vipratipattiḥ /
avakīrṇakusumanāmāno bodhisattvā iha parivarte bodhau vyākṛtāḥ / atastairupalakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmaṣṭaviṃśatitamaḥ parivartaḥ //
29. anugamaparivarto nāmaikonatriṃśattamaḥ /
anupūrvābhisamaya idānīṃ vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[168] dānena prajñayā yāvadbuddhādau smṛtibhiśca sā / dharmābhāvasvabhāvenetyanupūrvakriyā matā // 6-1 //
'anupūrvikriyā' anupūrvaśikṣā anupūrvapratipadyā pūrvamuddiṣṭā saṃprati nirdeṣṭavyā / sā 'matā' iṣṭā / kathamityāha / dānenetyādi / 'dānena' iti dānapāramitayā / 'prajñayā yāvad' iti prajñāpāramitayā / yāvadgrahaṇācchīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā ca / 'buddhādau smṛtibhiśca' iti buddhādiviṣayābhiranusmṛtibhiḥ / cakāro bhinnakramaḥ / 'dharmābhāvasvabhāvena' ceti bhāvapradhāno nirdeśaḥ / dharmāṇāmabhāvasvabhāvatvena cetyarthaḥ / 'iti' evaṃ 'sā matā' /
ataḥ sūtraṃ punaraparamityādi / evamiti vakṣyamāṇena vākyatrayeṇa / prajñāpāramitetyunupūrvakriyā / anugantavyeti veditavyā / kathamityāha / sarvadharmāsaṅgataḥ prajñāpāramitānugantavyā / sarvadharmāsambhedataḥ prajñāpāramitānugantavyā / sarvadharmāsambhavataḥ prajñāpāramitānugantavyeti / tatrādau sarvadharmāḥ (rst_164) ṣaṭpāramitāḥ / tāsāmeva bodhimārgatvāt / dharmaśabdasya ceha mārgavācitvāt / sarvadharmāṇāmasaṅgatā niḥsaṅgatā nirvighnatā / bodhisattvairanukramakaraṇīyeṣu prathamacittotpādādiṣu sattvaparimocanānteṣu tayā(thā?)sānugantavyā / tadyathā- "prathamacittotpādamupādāya dānapāramitāyāṃ carannātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃśca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati dānasya ca varṇa bhāṣate / ye cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ / sa tena dānena mahāntaṃ bhogaskandha pratilabhya dānaṃ dadāti vigatamatsareṇa cittena annaṃ pānaṃ vastraṃ vilepanaṃ śayanamupāśrayamanyadvā pariṣkāropakaraṇaṃ dadāti tadarthinām / sa tena dānena sattvān śīle samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati / sa taireva śīlādiskandhaiḥ samanvāgataḥ śrāvakādibhūmimatikrāmati bodhisattvāniyāmamavakrāmati buddhakṣetraṃ pariśodhayati sattvān paripācayati sarvākārajñatāmanuprāpnoti dharmacakraṃ pravartayati / sattvāṃstriṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārātpratimocayati / evaṃ khalu dānenānupūrvakriyā / tāṃ ca sarvānnopalabhate / tathā hyasyāḥ svabhāvo nāsti / yasya ca svabhāvo nāsti so 'bhāva iti dānapāramitayānupūrvakriyā / evaṃ śīlādibhirapi" iti ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ ṣaḍanupūrvakriyāḥ //
sarvadharmāsambhedataḥ prajñāpāramitānugantavyeti / sarvadharmāḥ ṣaḍanusmṛtayaḥ / tāḥ kathaṃ dharmāḥ? cittadhāraṇāt / api ca puṇyamapi loke dharma ucyate / tāśca bhāvanāmayaṃ puṇyam / sarvadharmāṇāmasaṃbhedato 'bhinnatā samatā / abhāvasvabhāvatvāt / tayānugantavyeti pūrvavat / tathāhi- "bodhisattvaḥ prathamacittotpādamupādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktairmanasikārairabhāvasvabhāvānsarvadharmānadhimucya ṣaḍanusmṛtīrbhāvayati / tāḥ svayaṃ ca bhāvayati parāṃśca tāsu pratiṣṭhāpayati tāsāṃ ca varṇa bhāṣate / ye cānye tāsu caranti teṣāṃ varṇavādi bhavati samanujñaḥ / sa tāstathā bhāvayannabhāvasvabhāvayogena saptatriṃśataṃ(taḥ) bodhipakṣān yāvatsarvākārajñatāṃ paripurayati / so 'bhāvasvabhāvenaiva sarvadharmānabhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartya yāvatsarvasattvān parimocayati / tatra buddhaṃ bhagavantaṃ na rūpādiskandhairna lakṣaṇānuvyañjanairna śīlādiskandhairna daśabalavaiśāradyapratisaṃvibhdirna mahākaruṇayā na mahāmaitryā nāṣṭādaśabhirāveṇikairnāpi pratītyasamutpādato mānasikaroti / tatkutaḥ? abhāvasvabhāvatvātteṣāmityanusmṛtiramanasikāro buddhānusmṛtiḥ /
sa prajñāpāramitāyāṃ caranna kuśalā[ku]śalān dharmān manasikaroti / teṣāmabhāvasvabhāvatvādityamanasikāro dharmānusmṛtiḥ /
yosau bhagavataḥ srāvakasaṃghaścatvāraḥ puruṣayugā aṣṭau mahāpuruṣapudgalāḥ svabhāvastasya nāsti / yasya dharmasya svabhāvo nāsti so 'bhāva ityamanasikāro saṃghānusmṛtiḥ /
tena prajñāpāramitāyāṃ caratākhaṇḍe 'cchidre 'kalmāṣe 'parāmṛṣṭe bhujiṣye vijñapraśaste samādhisaṃvartanīye śīle sthitvā tacchīlamabhāvasvabhāvato manasikartavyamityamanasikāro śīlānusmṛtiḥ /
sa prajñāpāramitāyāṃ carannāmiṣaṃ vā aṅgapratyaṅgāni vā tyajan sarvaṃ tadabhāvasvabhāvato manasikarotītyamanasikāro yo(tyā)gānusmṛtiḥ /
ye te devāḥ śrotaāpannāścāturmahārājakāyikeṣu yāvatparanirmitavaśavartiṣu deveṣūpapannāste sarve 'bhāvasvabhāvā ityanusmṛtiramanasikāro devatānusmṛtiḥ /"
iti ṣaḍbhiranusmṛtibhiḥ ṣaḍanupūrvakriyāḥ //
sarvadharmāsambhavataḥ prajñāpāramitānugantavyeti / svalakṣaṇadhāraṇāt dharmāḥ / skandhā dhātava āyatanāni bodhipakṣāḥ pāramitā yāvatsarvākārajñateti sarvadharmāḥ / teṣāmasaṃbhavata ityasaṃbhavajñānato 'nupūrvakriyā veditavyā / asaṃbhavo 'bhāvasvabhāvatā / tathā hi- "teṣāṃ nāsti svabhāvaḥ / yasya svabhāvo nāsti so 'svabhāvaḥ / sa prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādamupādāya sarvadharmāṇāmabhāvasvabhāvatāmadhimucya catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni yāvatsarvākārajñatāṃ bhāvayati / so 'bhāvasvabhāvān sarvadharmānabhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartayati / tribhiśca yānaiḥ sattvān saṃsārātparimocayati" iti dharmāṇāmabhāvasvabhāvatayā trayodaśyānupūrvakriyāḥ //
ita ūrdhvaṃ codyāni svayamūhyāni parihārāstu vaktavyāḥ / yadyabhāvasvabhāvāḥ pāramitā bhāvyante tadā tabhdāvanā niṣphalā turagaviṣāṇabhāvanāvaditi codyam / parihāramāha / sarvadharmā nirvikārasamā itītyādi / nirvikāro dharmadhātustena samāḥ sarvadharmā nābhāvamātreṇa / dharmadhātuścālambyamāna āryadharmāṇāṃ heturbhavati / ata eva dharmadhāturitucyate / tatkuto vaiphalyam?
nanu pratyātmavedya ātmā vijñaptiśca / ataḥ sati grāhake grāhyamapyastīti na yuktaḥ sarvadharmāṇāmabhāva iti codyam / parihāramāha / sarvadharmāṇāmamanātmavijñaptitaḥ prajñānubodhanata ityādi / anātmavijñaptita ityātmavilakṣaṇatvādanātmākāreṇa grāhyagrāhakavaidhuryādavijñaptyākāreṇa ca / (rst_166) prajñānubodhanata iti pramāṇena pratīteḥ / ātmā hi nityaikarūpo jñātā na ca skandhādaya ithambhūtāḥ / tasmādanātmatvena siddhāḥ / grāhyagrāhakavaidhuryācca / ata eva ca vijñaptyākāreṇāpi siddhāḥ / grāhakalakṣaṇatvāttasyāḥ / grāhakābhāvādgrāhyamapi nāstīti siddhaḥ sarvadharmāṇāmabhāvaḥ /
rūpādiśabdairyebhilapyante ta eva rūpādayaḥ / asti ca loke taisteṣāmabhilāpaḥ / śrotṝṇāṃ vyavahāraḥ saṃvādaśca / tatkuto 'bhāvaḥ sarvadharmāṇāmiti codyam / parihāramāha / nāmamātreṇetyādinā / arthaśūnyaṃ nāma nāmamātram / tena te sarvadharmā abhilapyante / na hi buddhyākāra eṣāmartho bāhyatvena prati [ya]te, bāhye ca pravṛtteḥ / nāpi bāhya evārthaḥ, asatyapi bāhye śabdādarthagateḥ / buddhireva bāhyarūpeṇa śabdārtha iti cet / na caitasyā artho rūpaṃ, atyantabhedāt / abhede vā na visaṃvādaḥ syāt / buddhimantaścārthavantā bhaveyuḥ / tasmādarthābhāvānnāmamātreṇa vyavahāramātreṇābhilapyante / vyavahārastāvadastīti cedāha / vyavahāraścetyādi / na kvacidityarthābhāvat / na kutaściditi vācakābhāvāt / nāpi kaściditi na vāciko na ca kāyiko nāpi mānasaḥ / vācyavācakayorabhāvāt / sarvadharmā ityādinopasaṃhāraḥ / avyavahārā avyāhārā iti teṣu tayorabhāvāt / ata eva cāvyāhṛtāḥ /
nanu rūpādīnāṃ pramāṇavattvāt tacchūnyatā api pramāṇavatya iti tadālambanā prajñāpāramitā pramāṇavatī syāt / na ceṣyata iti codyam / parihāramāha / sarvadharmāṇāṃ apramāṇata iti / apramāṇatvāt / tathā hi sarvadharmāṇāṃ nāsti pramāṇamabhāvalakṣaṇatvāt / ākāśasyeva rūpābhāvalakṣaṇasya, tatastacchūnyatānāmapi nāsti pramāṇamavacchedakābhāvāt / tataḥ prajñāpāramitāyā apyālambanābhedāt /
yadi tarhi rūpādayo na santi kaitya(kimiti) nīlādayaḥ prakhyānti / dharmanimittānyetāni na dharmavastūni / ekānekasvabhāvavirahāt, aprakāśātmanaḥ prakāśāyogācca / dharmanimittāni tu dharmabhrāntīnāmākārāḥ / tā hi prakāśarūpatvāt prakāśamānāstairasabhdirapi rūpaiḥ prakhyānti / asatkhyātilakṣaṇatvāda bhrāntīnām / yadyeva, na siddhayati prajñāpāramitā / sā khalvabhrāntā sākārā tu buddhirbhrāntaiva / na ca nirākārā buddhiḥ svapnepyanubhūyata iti codyam / parihāramāha / sarvadharmānimittata ityādinā / sarvadharmeṣvānimittaṃ nimittāstamayājjñānasya nirābhāsatā nirākāratā / tataḥ prajñāpāramitā veditavyā / ākāraparivarjanādārūpyasamāpattivaditi bhāvaḥ /
nanvayaṃ vikalpanimittānāṃ parivarjanāddharmadhātoḥ samyaṅmanasikāro na punaḥ prajñāpāramiteti codyam / parihāramāha sarvadharmanirvedhata ityādi / (rst_167) nirvedhaśabdenātra prativedha uktaḥ / sarvadharmāṇāṃ pariniṣpannena rūpeṇa prativedho jñānasākṣātkriyā sa teṣāṃ nirvedhaḥ / tata iti tena lakṣaṇena prajñāpāramitā ityarthaḥ / pūrvatra hetau tṛtīyā / tadantāttam / tathā hi tasyaiva samyaṅmanasikārasya śrutacintābhāvanānvayādanābhogato 'nabhisaṃskārataḥ sarvadharmatathatāyā niṣprapañcajñānamutpadyate / sa tasyāḥ prativedhaḥ / atha ko 'rthaḥ prajñāpāramitā(ta)yā śuddhiḥ? naitadyuktam / tathā hi / kastayā śuddhyati? nātmā tasyāniṣṭeḥ, na cittaṃ pratikṣaṇabhedāt / atha cittasantānaḥ / sopyaśuddhaḥ śuddho vā prakṛtyā bhavet / pūrvasmin pakṣe na tasya śuddhiraṅgārasyeva ghṛṣyamāna(ṇa)sya / dvitīyapakṣe vaiyarthyam / atha cittadharmatā tayā śuddhyati / tadapyayuktaṃ nirvikāratvāttasyā iti codyam / parihāramāha / sarvadharmaprakṛtipariśuddhita ityādi / sarvadharmāṇāṃ prakṛtistasyāḥ pariśuddhistatastena prayojanena prajñāpāramitānugantavyā / anuṣṭhātavyetyarthaḥ //
nanūktaṃ tadapyayuktaṃ nirvikāratvāttasyā iti / uktametatkintu na yuktam / hetoranaikāntikatvāt / sā hi prakṛtyaiva pariśuddhā atanmayatvāt, āgantukenāvaraṇamalairmalinīkriyate nabha ivātra tamastuhinādibhiḥ / paścātprajñāpāramitayaiva teṣāṃ nirāsāddhiśuddhayati pavanādibhirabhrādimocanādiva nabhaḥ /
nanu prajñāpāramitāpi bhagavataiva deśitā / deśanā ca sanimittameva jñānamutpādayati / tataḥ prajñāpāramitāpi nirmimittā na yukteti codyam / parihāramāha / sarvadharmāvacanata ityādinā / sarvadharmāṇāmavacanāt / vācāsvarūpamaprakāśya kevalaṃ sūcanāt / paramārthadarśanāya prajñāpāramitānugantavyā /
nanu keyaṃ viśuddhiḥ? klaiśapakṣa (kṣaya) iti cet / punarbhavaḥ syādeva / atha hetukṣayājjanmāpi kṣīyate tadā pariśiṣṭā saṃskārā yāvadāyuravasthāya svayameva nirudhyante / iti śrāvakabodhireva syānnānuttarā samyaksambodhiḥ / satyāṃ vā viśeṣo vaktavya iti codyam / parihāramāha tribhirvākyaiḥ / sarvadharmāṇāmanirodhata iti / anāśravāṇāṃ dharmāṇāmakṣayāt prajñāpāramitānugantavyā / kathamanirodhaḥ? prahāṇasamatayā / nirdeśatvena prahāṇādaviśeṣāt / sarvadharmāṇāmiti sāṃkleśikānāṃ sarvadharmāṇāṃ nirvāṇaprāptitaḥ prajñāpāramitānugantavyā / yathā teṣāṃ tathatā tathaiva ta iti jñānaṃ tathatāsamatā / tayā kathaṃ tathatāsamatetyāha / sarvadharmā ityādi / nāgacchantyanāgatādadhvanaḥ, na gacchantyatītamadhvānaṃ, yata āgantavyaṃ yatra ca gantavyaṃ tayorasattvāt / yataśca ajānānāḥ svasaṃvinmātre 'dhvanāmajñānāt / jñānapūrvakatvācca gatyāgamanayoḥ / tasmāt ajātā atyantājātita iti //
iyatā bodhisattvānāṃ svārthasampat prasādhitā / astu nāmaiṣāṃ svārthasampatsvārthasya loke prakṛtyaiva priyatvāttadartha duṣkarasyāpi vyavasāyāt / (rst_168) parārthastu duṣkaratvānāmānantyāt paratvādvipratipattiḥ bahulatvāditi codyam / parihāramāha ātmetyādinā / ātmā para iti yo ca bheda [:] tasyādarśanātsarvasattvānāmātmasamatādarśanādityarthaḥ / tathā coktamāryavimalakīrtinirdeśe "sumerusamāṃ satkāyadṛṣṭimutpādya bodhicittamutpādyate / tataḥ sarvadharmā virohanti" iti /
ita ūrdhvaṃ duṣkarasaṃjñāpratipakṣeṇa yathā yathā pravekṣaṇīyaṃ tadāha samudraśabdādarvāk / tatrādau sattvānāmarhattvadiṣu duṣkara saṃjñānirāsārthamāha / sarvadharmāḥ sattvavyahāraviṣayāḥ / āryārhantaḥ yataḥ prakṛtipariśuddha / dharmatāmātratvāt / bhārānāropaṇatayeti niḥsvabhāvatvāt bhāvasya / sattvavinayāya daśadigbuddhakṣetragamanena duṣkarasaṃjñānirāsāyāha / sarvadharmāṇāṃ adeśāpradeśata iti / adeśatvācca prakṛtisvabhāvata iti / rūpādīnāṃ pratistasyāḥ svabhāvataḥ / na hi tasyādeśo 'patanadharmatvāt / nāpi pradeśo niraṃśatvādākāśavat / saṃsārasukhe dustyajasaṃjñānirāsāyāha / sarvadharmāṇāṃ sāṃsārikāṇāṃ nirodhe prahalādanatvaṃ sukhasaṃjñotpādanatvaṃ tataḥ prajñāpāramitānugantavyā /
"anityā vata saṃskārā utpādavyayadharmiṇaḥ / utpadya hi nirudhyante teṣāṃ vyupaśamaḥ sukhamiti //"
itiśabdaḥ śrāvakavinayanasamāptyarthaḥ / bodhisattvavinayanamadhikṛtyāha / aratyaviratita iti / ratiratyantamutkaṇṭhā nirvāṇe / tadabhāvo bodhisattvānāṃ aratiḥ / viratiratyantamudvegaḥ saṃsāre / tadabhāvo bodhisattvānāmarati / tābhyāṃ prajñāpāramitā / iti saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhānāya pratyavekṣā / araktāviraktatayetyādinā vairāgyāya pratyavekṣā / sarvadharmā aśa(sa)ktā ityanabhiniviṣṭāḥ / saṅgāsaṅgā saṅgatatpratipakṣau / tadvigatāstayoranupalambhāditi vikalpaprahāṇāya pratyavekṣā / sarvadharmāḥ sarvamārgāḥ saptābhisamayāḥ / ta eva bodhiḥ / bodhiprāpakatvāt / ata evāha / bodhiḥ / buddhajñānāvabodhanatayeti / avabodhana prāpaṇa iti bodhiḥ / sulabhāvabodhanāya pratyavekṣā / sarvadharmāsvalakṣaṇadhāraṇāt / te śūnyānimittāpraṇihitā vijñānamātratvenārthavirahāt sarvanimittāstamayāt / bhrāntiśarīre traidhātukapraṇidhānābhāvācca yathākramam / iti mārgasaṃkṣepaḥ /
yadi vimokṣamukhānyapi teṣāṃ mārgastadā tāni bhāvayanto hīnabodhau pateyuḥ / ityata āha / sarvatyādi / sarvadharmāḥ sarvabodhisattvamārgāḥ / bhaiṣajyamiti hīnayānaspṛhāmahāvyādhiharāḥ / kuta ityāha / maitrīpūrvaṅgamatayeti / yato maitrī teṣāṃ puraḥsarī / api ca / sarvacaturbhirapramāṇaiḥ saha viharaṇāt matrīvihāriṇaḥ / brahmabhūtā iti brahmaṇā tulyāḥ / tadvadeva doṣānutpādanādityuddeśaḥ / sarvadoṣānutpādanata iti nirdeśaḥ / sarvadoṣā maitryādīnāṃ vipakṣo yathākramaṃ vyāpādo vihiṃsā aratiḥ pratighānunayau ca / apraṇihitata iti nirvānotkaṇṭhāvirahāt / apratihatita iti saṃsāre atyantānudvegāt / iti trayodaśavidho 'pūrvābhisamayaḥ sānuṣaṅgaḥ //
ekakṣaṇābhisamayo vaktavyāḥ / ekakṣaṇābhisambodho lakṣaṇena caturvidhaḥ // 1-16 // iti yaḥ pūrvamuddiṣṭaḥ sa kathaṃ caturvidhaḥ? sarvānāśravadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ / vipākajasarvasāśravānāśravadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ / alakṣaṇasarvadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ / advayasarvadharmaikacittakṣaṇābhisamayaśceti //
tatra prathamamadhikṛtya śāstram-
[169] anāśravāṇāṃ sarveṣāmekakenāpi saṃgrahāt / ekakṣaṇāvabodho 'yaṃ jñeyo dānādinā muneḥ // 7-1 //
[170] araghaṭṭaṃ yathaikāpi padikā puruṣeritā / sakṛtsarva calayati jñānamekakṣaṇe tathā // 7-2 //
prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya 'ekaikenāpi dānādinā' cittakṣaṇena pravṛttena 'sarveṣāṃ' anāśravāṇāṃ dharmāṇāṃ 'saṅgrahāt' ākṣepāt 'ekṣaṇāvabodhaḥ' ekacittakṣaṇābhisamayaḥ / 'ayaṃ' iti prathamaḥ / tathā hi 'yathaikāpi pari(da)kā' 'puruṣapreritā sarvamaraghaṭaṃ(ṭṭaṃ) sakṛccalayati' tathaikapadamapi dānādicittaṃ prayuktaṃ sarvamanāśravadharmasandohaṃ sakṛdevākarṣayatītyarthaḥ / ataḥ sūtraṃ samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / atra prajñāpāramitā parigṛhītatvāt, sarvākārajñatā manasikārāvirahitatvācca / gambhīrodāra ekaiko dānādicittakṣaṇaḥ (rst_170) prajñāpāramitetyucyate / tasyāparyantatā anāśravadharmākarṣakatvam / teṣāmanyonyasambandhasya cirapariśīlitatvāt sānugantavyā veditavyā / kathamityāha / samudrāparyantatayeti / gambhīrodārasya samudrasyāparyantatā sakṛdaparyantanimnagājalākarṣakatvam / tāsāṃ parasparasaṃsargāt / tayā samudrāparyantatayā upamayā / tadvadityarthaḥ / iti sarvānāśravadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ //
dvitīyamadhikṛtya śāstram-
[171] vipākadharmatāvasthā sarvaśuklamayī yadā / prajñāpāramitā jātā jñānamekakṣaṇe tadā // 7-3 //
vipākajo dharmo vipākadharmastabhdāvastattāsāṃ 'avasthā' asyā iti yathoktā prajñāpāramitā / 'sarvaśuklamayī' iti sarve kuśalā dharmāḥ sāśravā anāśravāḥ / ye purvamanena niḥsvabhāvatayā bhāvitāste paścādvipākajāḥ / ataḥ prakṛtyaiva teṣāṃ naiḥsvābhāvyasaṃvedinī / tasmātsarvaśuklamayī / īdṛśī sā yadā 'jātā' sampannā 'tadā' 'jñānaṃ' cittaṃ 'ekakṣaṇe ' teṣu sarveṣvanābhogena / anāśraveṣu sarveṣu sābhogaḥ prathamaḥ / ayaṃ tu dvitīyaḥ sāśravānāśravanirābhogaśca / ataḥ sūtram / gaganāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / prajñāpāramitāyāḥ vipākadharmatāvasthā sarvaśuklamayī ca / ata evāparyantatā / teṣu sarveṣu bhāvābhāvaikarasā / nirābhogaśca vipākajatvāt / tasyā aparyantatā veditavyā / kathamityāha / gaganāparyantatayā dṛṣṭānteneti / gaganamākāśam / tacca rūpidravyābhāvaikarasamaparyantaṃ nirābhogaṃ ca parispandābhāvāt / ata ubhayorapi aparyantatā sadṛśīti vipākajasarvaśukladharmaikacittakṣaṇābhisamayo dvitīyaḥ //
tṛtīyamadhikṛtya śāstram-
[172] svapnopameṣu dharmeṣu sthitvā dānādivaryavā / alakṣaṇatvaṃ dharmāṇāṃ kṣaṇenaikena vindati // 7-4 //
'svapnopameṣu dhāvadgandharvanagaropameṣu" iti mahatyorbhagavatyoḥ paṭhyate / śāstre tvekameva padaṃ sarveṣāmekārthatvāt / sa punarartho vicitrairapi lakṣaṇaiḥ pratibhāsamānānāmeṣāṃ yathālakṣaṇamasattvādalakṣaṇatā / tato māyopamatvādalakṣaṇeṣu sarvadharmeṣu 'sthitvā' ṣaṭpāramitāḥ paripūrayan 'sarvadharmāṇāmalakṣaṇatvamekakakṣaṇenaiva 'vindati' jānāti / dhātūnāmekārthatvena vindaterjñānavṛtteḥ / etadāha / meruvicitrayā prajñāpāramitāvicitratānugantavyeti / māyopameṣu (rst_171) sarvadharmeṣvalakṣaṇatvena yadekarasaṃ jñānaṃ seha prajñāpāramitā / atastasyā ekarasatvepi māyopamaiḥ sarvadharmapratibhāsairyā vicitratā sā meruvicitratayā dṛṣṭāntena veditavyā / yathā hyākāśasya nīrūpatvādasatī meruṇā vicitratāvabhāti / merupārśvānāṃ caturvarṇānāṃ dikṣu tatsarvavarṇatayā prakhyānāt / tathā tasyā ityalakṣaṇasarvadharmaikacittakṣaṇābhisamayastṛtīyaḥ //
caturthamadhikṛtya śāstram-
[173] svapnaṃ taddarśinaṃ caiva dvayayogādanīkṣakaḥ / dharmāṇāmadvayaṃ tattvaṃ kṣaṇenakena paśyati // 7-5 //
'snanaṃ taddarśinaṃ caiva' iti kudyoge kathaṃ dvitīyā? kartavyo 'tra yatnaḥ / athavā / anīkṣiteti tṛn paṭhitavyaḥ / tṛtīye sarvadharmāṇāṃ svapnamāyopamairākārairvicitraḥ pratibhāsaḥ / caturthe tu teṣāmastamayāccharanmadhyānhagaganasamo vigatasamastaviplavaḥ / tatra svapnadṛśyaṃ narakacittaraṅgādisvapnaḥ / taddarśī ātmaiva tayorastamayāt / yastau vikṛte(tau) 'yogena' [a]bhedena so 'dvayaṃ' grāhyagrāhakaśūnyaṃ 'dharmāṇāṃ tattva' paramārthaṃ 'ekakṣaṇenaiva paśyati' / enamāha / rūpāparyantatayetyādinā / iha caturtha ekakṣaṇābhisamayaḥ / prajñāpāramitā tasyā aparyantatā / sarvadharmaparamārthasya kevalasya kevalavimalanabhonibhasya tena saṃvedanāt / sā veditavyā / kathamityāha / rūpādīnāmaparyantayeti / kathaṃ teṣāmaparyantatā? dvayapratibhāsāstamayāt / yāvatkhalu dvayaṃ tāvatparyantaḥ parimitatvāt /
nanu rūpatadgrāhakayorastamayenāpi paryantatā? ka āha rūpasyaiveti? kintarhi? rūpasya yāvadvijñānasya / nanu tathāpi grāhakasyāstamayo nokta iti cet / na tasyāpi skandhaireva saṃgrahāt / aprakāśātmano grāhakatvāyogāditi sarvadharmādvayatattvaikacittakṣaṇābhisamayaścaturthaḥ //
ekakṣaṇābhisamayaḥ saptamo 'bhisamayaḥ //
aṣṭamo 'bhisamayo dharmakāyaḥ / tasya catvāri vastūni / trayaḥ kāyāḥ kāritraṃ ca / tathāhi pūrvamuddeśaḥ kṛtaḥ-
[174] sdābhāvikaḥ sasāṃbhogo nairmāṇika iti tridhā / dharmakāyaḥ sakāritraścaturdhā samudīritaḥ // 1-17 //
iti // dharmo mārgaḥ / sa ceha prakarṣagateḥ prakaraṇācca saptābhisamayalakṣaṇo gṛhyate / dharmalabhyaḥ kāyo 'dharmakāyaḥ' / kāyaḥ śarīram / trīṇi śarīrāṇi buddhānāṃ trayaḥ kāyāḥ / uktaṃ hi mahatyorbhagavatyoḥ- "sarvākārapariśuddhānāmanāśravāṇāṃ sarvadharmāṇāṃ yā prakṛtiḥ sa tathāgato 'rhansamyaksambuddho veditavyaḥ // punaraparaṃ teṣāmeva dharmāṇāmadhigamādanuttarāṃ samyaksambodhimabhisambudhya dvātriṃśatā lakṣaṇairaśītyānuvyañjanairalaṅkṛtakāyastathāgato 'rhansamyaksambuddho bodhisattvānāṃ paramaṃ mahāyānadharmamanuttararatiprītiprāmodyasukhopabhogāya deśayati // punaraparaṃ teṣāmeva sarvadharmāṇāmadhigamādanuttarāṃ samyaksambodhimabhisambudhya tathāgato 'rhansamyaksambuddho daśasu dikṣvanantāparyanteṣu lokadhātuṣu sarvakālaṃ nānānirmāṇameghena sarvasattvānāmarthaṃ karoti" iti // uktaṃ ca sūtrālaṃkāre-
"tribhiḥ kāyaiśca vijñeyo buddhānāṃ kāyasaṅgrahaḥ / sāśrayaḥ svaparārtho 'yaṃ tribhiḥ kāyairnidarśitaḥ" //
iti /
tasmāt tribhireva kāyaiḥ kāritreṇa ca paricchedena caturdhā dharmakāya uktaḥ /
tatra svabhāvaḥ prakṛtiḥ / svabhāva eva 'svābhāvikaḥ' / vinayādibhyaṣṭhagiti svārthe ṭhak / athavā tasminneva svabhāve bhavo viśuddhaḥ paraḥ prakarṣaḥ svābhāvikaḥ kāyaḥ / sambhogāya prabhavatīti 'sāmbhogikaḥ' / nirmāṇa nirmitiḥ / tena nirvṛttaḥ kāyo 'nairmāṇikaḥ' /
tatra svābhāvikamadhikṛtya śāstram-
[175] sarvākārāṃ viśuddhiṃ ye prāptā dharmā nirāśravāḥ / svābhāviko mataḥ kāyasteṣāṃ prakṛtilakṣaṇaḥ // 8-1 //
teṣāṃ prakṛtidharmatā dharmadhātuḥ / nanu na dharmadhātustathāgato 'tiprasaṅgāt / kiṃ tarhi? dharmadhātuviśuddhiḥ / tathā coktamārya buddhabhūmisūtre- "pañcabhirākāraiḥ susamuditabuddhabhūmeḥ saṅgraho veditavyaḥ / katamaiḥ pañcabhiḥ? dharmadhātuviśuddhayā ādarśajñānena samatājñānena pratyavekṣaṇājñānena kṛtyānuṣṭhānajñānena ca" iti /
dharmadhātuviśuddhiḥ suviśuddho dharmadhātuḥ / suviśuddhānāṃ dharmāṇāṃ dharmateti nārthabhedaḥ kaścit / ataḥ sūtram / sūryaraśmimaṇḍalāparyantāvabhāsanatayā prajñāpāramitāparyantāvabhāsanatānugantavyeti / sarva eva trāsādidoṣarahitāḥ sphāṭikāḥ śuddhāḥ / tatra candrasūryābhyāmanye śrāvakapratyekabuddhānāṃ vimuktikāyasyopamāḥ / sūryācandramasāvapi śuddhasphāṭikau / tayoretadadhikaṃ yattau daśadigvyāpiraśmijālaṃ janayataḥ / tatastāvanantajñeyaviṣayamanantaṃ jñānamutpādayato buddhānāṃ vimuktikāyasyopamāne / ata evāsau dharmakāya ityabhidhīyate / anantadharmāśrayatvāt / tadiha dharmadhātuviśuddhijamanantaṃ jñānaṃ prajñāpāramitā / tasyā aparyantajñeyāvabhāsanatā veditavyā sūryaraśmimaṇḍalāparyantāvabhāsanatayā dṛṣṭāntena / tathā hi buddhadharmāṇāṃ suviśuddho dharmadhātuḥ sūryavat / tajjā prajñā prajñapāramitā sūryaraśmiṇḍalavat / tayā yadaparyantāvabhāsanaṃ tadraviraśmimaṇḍalenāparyantāvabhāsanavat / tadanena buddhānāṃ suviśuddho dharmadhātuḥ svābhāvikaḥ kāyastasya ca sarvatra jñeye jñānavaśitā darśitā /
tasyaiva sattvārthavaśitāṃ vyāpinityatvaṃ cādhikṛtya śāstram-
[176] paripākaṃ gate hetau yasya yasya yadā yadā / hitaṃ bhavati kartavyaṃ prathate tasya tasya saḥ // 8-9 //
[177] varṣatyapi hi parjanye naivābījaṃ prarohati / samutpādepi buddhānāṃ nābhavyo bhadramaśnute // 9-10 //
[178] iti kāritravaipulyādbuddho vyāpī nirucyate / akṣayatvācca tasyaiva nitya ityapi kathyate // 8-11 //
'saḥ' iti svābhāvikaḥ kāyaḥ / 'prathate ' nirmāṇaprathanāt / tadā tadeti gamyate 'yadā yadā' iti vacanāt / tasya hitasya karaṇāyetyarthādgamyate / tasmāttadā tadaivetyata āha / 'varṣatyapi' ityādi / 'iti' ityādi / 'kāritravaipulyaṃ' sarvabhavyeṣu kāritram / tasyaiva' iti kāritrasya / iti svābhāvikaḥ kāyaḥ //
sāmbhogikasya kāyasya bahuvaktavyam / tatra sambhogamadhikṛtyāha / sarvaśabdāparyantatayā prajñāpāramitāpayantatānugantavyeti / śāsturdeśayataḥ śrṛṇvatāṃ ca bodhisattvānāṃ yaḥ paramamahāyānadharmasaṃbodhaḥ sā prajñāpāramitā / sa eva sambhogaḥ sambhogakāraṇatvāt / yaḥ punastajjānāṃ mṛdumadhyādhimātrasaumanasyalakṣaṇānāṃ ratiprītiprāmodyānāṃ sukhasya cānubhavaḥ sa mukhyaḥ sambhogaḥ / tasyāḥ prajñāpāramitāyā aparyantatā veditavyā / kathamityāha / sarvaśabdāpayantatayeti / (rst_174) hetau tṛtīyā / yatastayoḥ sambodhayoryathākramamaparyantā deśanāḥ śabdajanyā janakāśca te kathaṃ sarve? nānā vineyānurūpaiḥ sarvairākāraiḥ prathanāt / kathamaparyantāḥ? anidhanena tena kāyena deśanāyā niravadhikatvāt / tāthāgatasyāpi sambodhasyāparyantatā / kuta ityāha / savabuddhadharmasamudāgamāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā / yathoktaḥ śāstureva mahāyānadharmasambodha iha prajñāpāramitā / tasyā aparyantatā / tatkāraṇasya sarvabuddhadharmāṇāṃ samudāgamasyāparyantatayetyarthaḥ / te punardharmā mahatyobhagavatyoḥ paṭhyante / saptatriṃśabdodhipakṣyā dharmāḥ / aṣṭau vimokṣāḥ / navānupūrvavihārasamāpattayaḥ / daśa kṛtsnāyatanāni / aṣṭavabhibhvāyatanāni / araṇā samādhiḥ / praṇidhijñānam / catasraḥ pratisamvidaḥ / sarvākārāścatasraḥ pariśuddhayaḥ / daśa vaśitāḥ / daśa balāni / catvāri vaiśāradyāni / trīṇyarakṣyāṇi / trīṇi smṛtyupasthānāni / asaṃmoṣadharmatā / vāsanāsamudghātaḥ / mahākaruṇā / aṣṭādaśāveṇikāḥ buddhadharmāḥ / sarvākārajñatā ceti // ataḥ śāstram-
[179] bodhipakṣāpramāṇāni vimokṣāścānupūrveśaḥ / navātmikā samāpattiḥ kṛtsna daśavidhātmakam // 8-2 //
[180] abhibhvāyatanānyaṣṭaprakārāṇi prabhedataḥ / araṇāpraṇidhijñānamabhijñāḥ pratisamvidaḥ // 8-3 //
[181] sarvākārāścatasro 'tha śuddhayo vaśitā daśa / balāni daśa catvāri vaiśāradyānyarakṣaṇam // 8-4 //
[182] trividhaṃ smṛtyupasthānaṃ tridhāsaṃmoṣadharmatā / vāsanāyāḥ samudghāto mahatī karuṇā jane // 8-5 //
[183] āveṇikā munereva dharmā ye 'ṣṭādaśeritāḥ / sarvākārajñatā ceti dharmakāyo 'bhidhīyate // 8-6 //
bodhipakṣyāścāpramāṇānīti dvandvaḥ / 'anupūrvaśa' iti / anupūrva pareṇa saṃbadhyate / 'arakṣaṇa' ityakaraṇīyarakṣaṇam / arakṣyamityarthaḥ / tat trividham / 'dharmakāya' iti / anāśravo buddhānāṃ dharmarāśiḥ / yathāvasaramasmābhirbahavo vyākhyātāḥ / śeṣāniha vyācakṣīmahi / 'aṣṭau vimokṣā' iti / rūpī rūpāṇi paśyati suvarṇadurvarṇāni nīlapītalohitāvadātānīti prathamo vimokṣaḥ / adhyātmamarūpasaṃjñī rūpāṇi paśyati pūrvavaditi (rst_175) dvitīyaḥ / śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasampadya viharatīti tṛtīyaḥ / ākāśānantyāyatanādivimokṣāścatvāraḥ / saṃjñāveditanirodho 'ṣṭamaḥ /
āvaraṇādvimucyanta ebhiriti vimokṣāḥ / tatra trayo nirmāṇāvaraṇavimokṣāḥ / śeṣāḥ śāntavihārasamāpattyāvaraṇavimokṣāḥ / trayo rūpiṇaḥ / pañcārūpiṇaḥ / paramapraśānto 'ṣṭamaḥ / rūpīti ātmani rūpasaṃjñī / paśyatīti adhimokṣanirmitāni manasā paśyati / adhyātmamarūpasaṃjñī / ātmani nāmasaṃjñī / śubho vimokṣaḥ / śubhāśubhāni rūpāṇi nirmāya teṣvekatarasaṃjñālābhāt / yathākramamābhogaprātikūlyaprahāṇāya / saṃjñāveditānirodho 'sthāvarāṇāṃ cittacaitasikānāṃ kliṣṭamanaḥsaṃgṛhītānāṃ ca nirodhaḥ prāg vyutthānāt //
aṣṭāvabhibhvāyatanāni / ālambanābhibhavanādabhibhūtāni āyatanāni cittasthitayo 'bhibhvāyatanānyaṣṭau / tatra prathamādvimokṣāt dve abhinirhriyete / dvitāyādapi dve / tṛtīyāccatvāri / adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni hīnapraṇītāni / tāni khalu rūpāṇyabhibhūya jānāti, abhibhūya paśyati, tathā saṃjñī ca bhavatīti prathamam / adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyadhimātrāṇi suvarṇadurvarṇāni yāvattathāsaṃjñī ca bhavatīti dvitīyam / adhyātmamarūpasaṃjñī ca bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttānītyādi tṛtīyam / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyadhimātrāṇītyādi caturtham / tṛtīyādvimokṣāccatvāryabhinirhriyante / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇī paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni / tadyathā umakāpuṣpaṃ sampannaṃ vārāṇaseyakaṃ vastraṃ nīlaṃ nīlavarṇaṃ nīlanidarśanaṃ nilanirbhāsam / tāni ca rūpāṇyabhibhūya jānāti, abhibhūya paśyati, tathāsaṃjñī ca bhavatīti pañcamam / evaṃ pītānītyādi / tadyathā karṇikārapuṣpamityadikaṃ ṣaṣṭham / evaṃ lohitānityādi / tadyathā bandhujīvapuṣpamityādi saptamam / evamavadātānītyādi / tadyathā uṣasi tārakārūpamityādi cāṣṭamam //
tatra parīttāni sattvasakhyātāni svalpapramāṇatvāt / suvarṇadurvarṇāni śubhāśubhatvāt / hīnapraṇītāni bhaumadivyatvāt / tāni vimokṣairadhimucyābhibhvāyatanairabhibhavati / punaḥ punarantarddhāpya darśanāt / abhibhūya jānāti śamathena paśyati vipaśyanayā tathāsaṃjñī bhavati nirabhimānatvāt / adhimātrāṇīti / asattvasaṃkhyātāni gṛhavimānaparvatādīni mahāpramāṇatvāt / nīlānīti uddeśaḥ / śeṣairnirdeśaḥ / nīlavarṇānīti svābhāvikena varṇena / nīlanidarśanānīti sāṃyogikena varṇena / nīlanirbhāsānīti / ubhayathāpi bhāsvaratvāt / umakātaśī(sī?) / karṇikāraḥ prasiddhaḥ / bandhujīvo bandhūkaḥ / uṣā rātrerantaḥ //
'kṛtsnaṃ' daśavidhātmakaṃ' iti / abhibhvāyatanairabhibhūya pṛthivyādīnāṃ kṛtsnaṃ samantādibhiḥ sapharaṇātkṛtsnānyucyante / kadācittānyevāyatanānīti kṛtsnāyatanānyucyante / kadācittu pṛthivyādibhirviśiṣya nirdiśyante / pṛthivīkṛtsnaṃ apkṛtsnaṃ tejaḥkṛtsnaṃ vāyuḥkṛtsnaṃ nīlakṛtsnaṃ pītakṛtsnaṃ lohitakṛtsnaṃ avadātakṛtsnaṃ ākāśānantyāyatanakṛtsnaṃ vijñānānantyāyatanakṛtsnaṃ ceti //
'sarvākārāścatasraḥ pariśuddhaya' iti / āśrayapariśuddhirālambanapariśuddhiścittapariśuddhirjñānapariśuddhiśca /
tatra savāsanānāṃ sarvakleśapakṣāṇāṃ daurbalyānāmāśrayādatyantoparamaḥ svasyacātmabhāvasya yathecchamādānasthānacyavaneṣu vaśavartitā sarvākārā āśrayapariśuddhiḥ / sarvālambanānāṃ nirmāṇapariṇāmasaṃprakhyāneṣu vaśavartitā sarvākārā ālambanapariśuddhiḥ / pūrvavatsarvacittadauṣṭhulyāpagamaścitte ca sarvākārakuśalamūlopacayaḥ sarvākārāṃ cittapariśuddhiḥ / pūrvavatsarvāvidyāpakṣadauṣṭhulyāpagamaḥ sarvajñeyajñāne ca vaśavartitā sarvākārā jñānapariśuddhiḥ //
'vaśitā daśa' iti / daśa vaśitāḥ / ayurvaśitā yathecchamāyuṣasthāpanāt tyajanācca / cittavaśitā yathecchadhyānādisamāpatteḥ / pariṣkāravaśitā yathecchamupakaraṇapratyupasthānāt / karmavaśitā yathecchaṃ kāyavākkarmasiddheḥ / upapattivaśitā sarvopapattyāyataneṣu yathecchamupapatteḥ / ṛddhivaśitā yathecchamabhijñāḥ / praṇidhānavaśitā sarvapraṇidhānasamṛddheḥ / adhimuktivaśitā yadyathādhimucyate tattathaiva bhavati / jñānavaśitā yadeva jñātumicchati tadeva jānāti / dharmavaśitā sūtrādidharmavyavasthāneṣu kauśalam //
'trīṇyarakṣyāṇi' iti / pariśuddhakāyasamudācārastathāgato nāsti tasyāpariśuddhakāyasamudācāratā yāṃ tathāgataḥ praticchādayitavyāṃ manyeta kaccitpare na jānīyurityetatprathamamarakṣyam evaṃ vākkarma dvitīyam / evaṃ manaḥkarma tṛtīyam //
'trīṇi smṛtyupasthānāni' yathāpāṭham- "tathāgatasya dharma deśayata ekatyāḥ śuśrūṣante / śrotramavadadhati / ājñācittamupasthāpayanti pratipadyante dharmasyānudharmam / na tena tathāgatasya nandī bhavati na saumanasyaṃ na cetasa utplāvitatvam / apare na śuśrūṣante / na śrotramavadadhatītyādi / na tena tathāgatasyāghāto nākṣāntirnāpratyayaḥ na cetaso 'nabhirāddhiḥ / ekatyāḥ śuśrūṣante / ekatyā na suśrūṣante / na tena tathāgatasya dvayaṃ bhavati nandī āghātaśca / sarvatropekṣako viharati smṛtimāna samprajānan" iti //
'asammoṣadharmatā' sattvārthakriyākālānatikramādbuddhānām / ata evaiṣā lakṣaṇavidhānatopapannā bhavati //
'vāsanāsamuddhāta' iti / prahīṇakleśasyāpi yadaprahīṇakleśasyeva ceṣṭitaṃ sā kleśavāsanā / sāpi tathāgatasyāstaṅgateti samudghātakleśavāsanaḥ sa bhagavānucyate //
'mahākaruṇā' hitāśayatā / yayā bhagavānsarvakālaṃ ṣaṭkṛtvo lokaṃ vyavalokayati "ko hīyata ko varddhata" ityādi //
'sarvākārajñatā' iti sarvadharmāṇāṃ svabhāvaviśeṣalakṣaṇaprabhedaparyantajñānamityarthaḥ //
raṇaṃ vivādakalahādi / iha tu raṇahetuḥ kleśo raṇaḥ / tamālambya raṇamutpādayatīti / yaṃ samādhiṃ samāpadyate, yato vyutthāya grāmādau praviṣṭaṃ tamālambya tatratyānāṃ raṇaṃ notpadyate sā 'araṇā' / sā śrāvakasyāpi bhavati buddhasyāpi / tayoḥ kāritraviśeṣaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[184] śrāvakasyāraṇādṛṣṭerna kleśaparihāritā / tatkleśastrotaucchittyai grāmādiṣu jināraṇā // 8-7 //
śrāvakīyāraṇā kleśahetordarśanasya parihāritā / na sākṣātkleśasya / saugatī tu parakīyakleśasrotasa ucchedāya na darśanasyetyarthaḥ //
idaṃ jānīyāmiti praṇidhāya dhyānaṃ samāpannasya lokavṛttāntādau yajjñānamutpadyate tat 'praṇidhijñānaṃ' śrāvakāṇām /
tathāgatamadhikṛtya śāstram-
[185] anābhogamānāsaṅgamavyāghātaṃ sadā sthitam / sarvapraśnāpanuddhauddhaṃ praṇidhijñānamiṣyate // 8-8 //
'anābhogaṃ' nirvikalpatvāt / 'anāsaṅgaṃ' nirapekṣatvāt / 'avyāghātaṃ' sarvatrāpratihatatvāt / 'sadā sthitaṃ' ityasamāhite cetasi sthitatvāt / sarvapraśnān chedayatīti 'sarvapraśnāpanut' /
sa ca sambhogakāyaḥ pariśuddhe svabuddhakṣetre jāyate yāvadākāśasthitiravatiṣṭhate / tatkuto buddhakṣetram? prādhānyena tasyaiva tatropapatteḥ /
lujyate pralujyateti lokaḥ / prajātaṃ bhājanaṃ ca / tasmāt dvidhā lokadhātuḥ sattvaloko bhājanalokaśca / tatra sattvalokapariśuddhimadhikṛtyāha / sarvasattvadhātupuṇyajñānasambhārāparyantatayā prajñāpāramitāpayantatānugatavyeti / yayā bhagavataḥ prajñayā paripācitāḥ sattvāstatra yāvadākāśamutpadyante / utpannāśca yayā bodhaye pariprācyante / seha prajñāpāramitā / tasyā aparyantatānugantavyā / kathamityāha / sarvetyādi / ye kecittatra sattvā utpadyante / sarve te labdhāryabhūmayo bodhisattvāḥ / te sarve / sarvaḥ sattvadhātuḥ sattvarāśiḥ / tasya puṇyajñānasambhāraḥ / tayoraparyantatayā / pṛthivīdhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyā / evamabdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / tathā hi bhājanalokastatra karatalasamaṃ bhūtalam / prāsādodyānavāpīkalpadrumādiparikaraśca sattvāvāsaḥ paramojjvalasaptaratnamayo 'nekalokadhātvantarasphuraṇamahāraśmipramokṣa upariṣṭhācca gaganamanurūpasanirbhāsaṃ ṣaḍdhātukāśca sattvāḥ / "ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣo puruṣaḥ" iti vacanāt / atasteṣāmapi kāyaḥ kāntimān prabhāmaṇḍalībhūmyanurūpavarṇasaṃskāraḥ / tatrābhogaparibhogāśca sattvānāṃ sarvadevalokaprativiśiṣṭāḥ / yeṣāmupabhoga ekāntasukha ekāntānavadya ekāntavaśavartī ca / īdṛśī ṣaḍdhātupariśuddhiraparyantā niravadhikatvādativiśālatvācca / atastasyā aparyantayā tatkāraṇabhūtāyā bhagavataḥ prajñāyā aparyantatānugantavyā / tatra cotpannā bodhisattvā anantān lokadhātūn gatvā tatratyānāṃ sattvānāmakuśalaṃ(la)sañcayān hantadhyā(vyā?)na(n) tatpratipakṣāṃśca kuśalasañcayān prajānanti / teṣāmapramāṇatayā tatparicchedikāyāsteṣāṃ prajñāyā apramāṇatā veditavyetyetadāha / kuśalākuśaladhamasañcayāpramāṇatayā prajñāpāramitāpramāṇatā veditavyeti / yāvantaśca te bodhisattvāsteṣāṃ kuśaladharmotpādanāya dharma deśayanti sa sarvaḥ sarvadharmasañcayaḥ / tasyāpramāṇatayā tadvyavasthāpikāyāsteṣāṃ prajñāyā apramāṇatā veditavyetyetadāha / sarvadharmasañcayāpramāṇatayā prajñapāramitāpramāṇatā veditavyeti //
sarvadharmasamādhyaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / dharmā dhāraṇyaḥ samādhayaścittasthitayaḥ / dharmāśca samādhayaśca sarve ca te dharmasamādhayaśca / teṣāmaparyantatā / tatpratilambhitā tallābhitā yā tatra bodhisattvānāṃ tayā tajjanikāyā bhagavataḥ prajñayā aparyantatā veditavyetyarthaḥ /
sarvabuddharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / tatra buddhaḥ sambhogakāyaḥ / tasya sarve dharmāḥ sarvabuddhadharmāḥ / dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānyaśīti (rst_179) cānuvyañjanāni / teṣāmaparyantatā aparicchedyatā / kenāparicchedyatā? tulayā / tathāgatādanyasya tādṛśānāmabhāvāt / tayā bhagavataḥ prajñāyāstādṛśyevāparyantatā veditavyā / katamasyāḥ prajñāyāḥ? yayā teṣāṃ samagrāṇi kāraṇāni samyak parijñāya samyaganuṣṭhitāni / ataḥ śāstram-
[186] dvātriṃśallakṣaṇāśītivyañjanātmā munerayam / sambhogiko mataḥ kāyo mahāyānopabhogataḥ // 8-12 //
caturthena pādena sambhogikatve kāraṇamāha /
tatrādau pañcabhirindravajrābhirlakṣaṇānyāha /
[187] cakrāṅkahastakramakūrmapādo jālāvanadvāṅgulipāṇipādaḥ / karau sapādau taruṇau mṛdū ca samucchrayaiḥ saptabhirāśrayo 'sya // 8-13 //
[188] dīrghāṅgulitvāyatapārṣṇigātram prājyamṛjūcchaṅkhapadordhvaromā / eṇeyajaṅghaśca paṭūrubāhuḥ kośāvadhānottamavastiguhyaḥ // 8-14 //
[189] suvarṇavarṇaḥ pratanucchaviśca pradakṣiṇaikaikasujātaromā / ūrṇāṅkitāsyo haripūrvakāyaḥ skandhau vṛtāvasya citāntarāṃsaḥ // 8-15 //
[190] hino rasaḥ khyāti rasottamo 'sya nyagrodhavanmaṇḍalatulyamūrtiḥ / uṣṇīṣamūrdhā pṛthucārujivho brahmasvaraḥ siṃhahanuḥ suśuklāḥ // 8-16 //
[191] tulyāḥ pramāṇe 'viralāśca dantā anyūnasaṃkhyādaśikāścatasraḥ / nīlekṣaṇo govṛṣapakṣmanetro dvātriṃśadetāni hi lakṣaṇāni // 8-17 //
kramaḥ pādaḥ cakrāṅkau hastau cāsyeti 'cakrāṅkahastakramaḥ' / supratiṣṭhitatvāt kūrmāviva pādāvasyeti 'kūrmāpādaḥ' / sa cāsau sa ceti samāsaḥ / jālāvanaddhāṅgalī pāṇī ca pādau cāsyeti 'jālāvanaddhāṅgalipāṇipādaḥ' / 'karau sapādau taruṇau mṛdū ca' asyeti pareṇa sambandhaḥ / 'samucchrayaiḥ saptabhirāśrayo 'sya' / lakṣaṇe tṛtīyā / āśrayaḥ kāyaḥ saptabhirucchayairlakṣitaḥ kāyo 'syetyarthaḥ / etena pañcalakṣaṇānyuktāni / cakrāṅkitapāṇipādatā supratiṣṭhitapādatā jālapāṇipādatā mṛdutaruṇahastapādatā saptocchrayatā ceti /
'dīrghāṅgulitvāyatapārṣṇigātram prājyamṛjūcchaṅkhapadordhvaromā / eṇeyajaṅghaśca paṭūrūbāhuḥ koṣā(śā)vadhānottamavastiguhyaḥ //
dīrghāṅgulitvaṃ ca āyatapārṣṇiśceti samāhāradvandvaḥ / 'gātraṃ prājyaṃ ṛju' iti bṛhadṛjugātram / ucchaṅkhapādaścāsau 'ūrdhvaromā' ca / uccaiḥ sunigūḍhajānugulphatvāducchaṅkhapāda iti sūtram / ataśca utkarṣanigūḍhārtha ucchabdaḥ / jānugulphāsthivācī śaṅkhaśabdaḥ / urū mūlādadhaśca sarva pāda iti gamyate / vastau guhyaṃ vastuguhyam / kośāvadhānamuttama vastiguhyamasyeti tathoktaḥ / anenāṣṭau lakṣaṇāni / dīrghāṅgulitā / āyatapārṣṇitā / bṛhadujugātratā / ucchaṅkhapādatā / ūrdhvāṅgaromatā / aiṇeyajaṅghatā / paṭūrubāhutā / kośāvahitavastiguhyatā ceti /
'suvarṇavarṇaḥ pratanucchaviśca pradakṣiṇaikaikasujātaromā / ūrṇāṅkitāsyo haripūrvakāyaḥ skandhau vṛtāvasya citāntarāṃsaḥ // '
hareriva pūrvakāyo 'syeti 'haripūrvakāyaḥ' / 'vṛttau' iti susaṃvṛttau / suśliṣṭaparimaṇḍalagrīvatvāt / asaṃyoraṃtaraṃ uttarāṃsamuraḥ / tadupacitamasyeti 'citāntarāṃsaḥ' / anena saptalakṣaṇāni / suvarṇavarṇatā / ślakṣaṇacchavitā / ekaikapradakṣiṇāvartaromatā / ūrṇāṅkitamukhatā / siṃhapūrvakāyatā / susaṃvṛtaskandhatā / citāntarāṃsatā ceti /
'hīno rasaḥ khyāti rasottamo 'sya nyagrodhavanmaṇḍalatulyamūrtiḥ / uṣṇīṣamūrdhā pṛthucārujivho brahmasvaraḥ siṃhahanuḥ suśuklāḥ //
tulyāḥ pramāṇe viralāśca dantā anyūnasaṃkhyādaśikāścatasraḥ / nīlekṣaṇo govṛṣapakṣmanetro dvātriṃśadetāni hi lakṣaṇāni // '
anena ślokadvayena dvādaśalakṣaṇānyuktāni / rasarasajñatā / nyagrodhaparimaṇḍalatā / uṣṇīṣaśiraskatā / pṛthutanujivhatā / brahmasvaratā / siṃhahanutā / suśukladantatā / samadantatā / aviraladantatā / samacatvāriṃśaddantatā abhinīlanetratā / gopakṣmanetratā ceti / daśaparimāṇamasyāḥ saṃhateriti 'daśikā' / tāścatasraḥ / catvāriṃśadityarthaḥ / govṛṣau gobalīvardau / athavā 'govṛṣaḥ' puṅgavaḥ / sarvaikatvena 'dvāṃtriśadetāni hi lakṣaṇāni' / eṣāṃ vyākhyānaṃ ca hetuśca pūrvanimittatā ca dharmadāna (?) sūtre /
[192] yasya yasyātra yo heturlakṣaṇasya prasādhakaḥ / tasya tasya prapūryāyaṃ samudāgamalakṣaṇaḥ // 8-18 //
atra
'yasya yasya lakṣaṇasya yo yo hetuḥ prasādhakaḥ / tasya tasya prapūryāyaṃ samudāgamalakṣaṇaḥ' //
ayaṃ sāmbhogikaḥ kāyaḥ / kasya punaḥ ko heturityāha /
[193] gurūṇāmanuyānādi dṛḍhatā saṃvaraṃ prati / saṃgrahāsevanaṃ dānaṃ praṇītasya ca vastunaḥ // 8-19 //
[194] vadhyamokṣāḥ samādānaṃ vivṛddhiḥ kuśalasya ca / ityādiko yathāsūtraṃ heturlakṣaṇasādhakaḥ // 8-20 //
tatra gurūṇāmanugamanapratyudgamānābhyāṃ dharmaśravaṇamālyopahāracaityānupānaprabhṛtiṣu ca paricāradānāccakrāṅkahastapādatā / dṛḍhasamādānatvāt supratiṣṭhitapādatā / saṃgrahavastūnāmāsevanājjālahastapādatā / praṇītānnapānādidānānmṛdutaruṇahastapādatā (rst_182) saptocchadatā ca / 'vadhyamokṣāḥ' iti bahuvacanāmādyartham / vadhyamokṣaṇājjīvitānugrahakaraṇāt / prāṇātipātavirateścāsevanāddīrghāṅgulitā āyatapārṣṇitā bṛhadṛjugātratā ca / kuśaladharmasamādānasya vivardhanāducchaṃkhapādatā / ūrdhvāṅgiromatā ca / 'ityādika' evamādikaḥ / 'yathāsūtraṃ' iti yathā paṭhiṣyati dharmadāne / mahāpuruṣakāratvāt mahāpuruṣāstathāgatā mahābodhisattvāśca / teṣāṃ dyotakāni mahāpuruṣalakṣaṇāni dvātriṃśat / teṣāmeva śobhākaraṇādaśītyanuvyañjanāni / tānyadhikṛtya dvādaśaślokāḥ-
[195] tāmrāḥ snigdhāśca tuṅgāśca nakhā aṅgulayo muneḥ / vṛttāścitānupurvāśca gūḍhā nirgranthayaḥ śirāḥ // 8-21 //
anenāṣṭāvanuvyañjanānyuktāni / tāmranakhatā snigdhanakhatā tuṅganakhatā ca / vṛttāṅgulitā citāṅgulitā anupūrvāṅgulitā ca gūḍhaśiratā nirgranthiśiratā ceti /
[196] gūḍhau gulphau samau pādo siṃhebhadvijagopateḥ / vikrāntaṃ dakṣiṇaṃ cāru gamanamṛjuvṛttate (tā) //
[197] muṣṭānupūrvate
iti ṣaḍakṣarādhikena ślokena dvādaśa / gūḍhagulphatā / aviṣamapādatā / siṃhavikrāntagāmitā / haṃsavikrāntagāmitā / vṛṣabhavikrāntagāmitā / pradakṣiṇāvataṃgāmitā / cārūgāmitā / avakragātratā / vṛttagātratā / mṛṣṭagātratā anupūrvagātratā ceti //
medhyamṛdutve śuddhagātratā / pūrṇavyañjanatā cārūpṛthumaṇḍalagātratā // 8-23 //
iti ṣaḍiṃvaśatyākṣaraiḥ pañcānuvyañjanāni / śucigātratā mṛdugātratā viśuddhagātratā paripūrṇavyañjanatā cārupṛthumaṇḍalagātratā ceti /
[198] samakramatvaṃ śuddhatvaṃ netrayoḥ sukumāratā / adīnocchadagātratvaṃ susaṃhatanagātratā // 8-24 //
anena ṣaṭ / samakramatā viśuddhanetratā sukumāragātratā utsadagātratā susaṃhatanagātratā ceti //
[199] suvibhaktāṅgatā dhvāntapradhvastālokaśuddhatā / vṛttamṛṣṭākṣatākṣāmakukṣitāśca gabhīratā // 8-25 //
[200] dakṣiṇāvartatā nābheḥ samantāddarśanīyatā /
anena sārdhaślokena nava / suvibhaktāṅgapratyaṅgatā vitimiraśuddhālokatā mṛṣṭakukṣitā abhagnakukṣitā akṣāmakukṣitā gambhīranābhitā dakṣiṇāvartanābhitā samantaprāsādikatā ceti // samācāraḥ śuciḥ kālatilakāpagatā tanuḥ // 8-26 // [201] karau tūlamṛdusnigdhagambhīrāyatalekhatā / nātyāyataṃ vaco bimbapratibimbodayāsyatā // 8-27 //
bimbānāṃ pratibimbodayo 'sminniti tathoktamāsyaṃ mukhamasyeti 'bimbapratibimbodayāsyaḥ' / anena sārdhaślokenāṣṭau / śucisamācāratā vyapagatatilakagātratā tūlasadṛśasukumārapāṇitā snigdhapāṇilekhatā gambhīrapāṇilekhatā āyatapāṇilekhatā nātyāyatavadanatā bimbapratibimbadarśanavadanatā ceti /
[202] mṛdvī tanvī ca raktā ca jivhā jīmūtaghoṣatā / cārumañjusvaro daṃṣṭrā vṛttāstīkṣṇāḥ sitāḥ samāḥ //
[203]anupūrvodagatāstuṅgā nāsikā paramaṃ śuciḥ // 8-28 //
'paramaṃ' atyantam / anena sārdhaślokena dvādaśa / mṛdujivhatā tanujivhatā raktajivhatā ca / gajagarjitajīmutaghoṣatā / madhuracārumañjusvaratā vṛttadaṃṣṭratā tīkṣṇadaṃṣṭratā śukladaṃṣṭratā samadaṃṣṭratā anupūrvadaṃṣṭratā tuṅganāsikatā śucināsikatā ceti // viśāle nayane pakṣma cittaṃ padmadalākṣitā // 8-29 // [204] āyataślakṣṇasusnigdhasamarome bhruvau bhujau / pīnāyatau samau karṇāvupaghātavivarjitau // 8-30 //
[205] lalāṭamaparimlānaṃ pṛthu pūrnottamāṅgatā /
samarome iti striyāṃ ḍāp / anena ślokadvayena trayodaśa / viśālanayanatā citapakṣmatā sitasitakamaladalanayanatā āyatabhrūtā ślakṣṇabhrūtā snigdhabhrūtā samaromabhrūtā pīnāyatabhujatā samakarṇatā anupahatakarṇatā supariṇāmitalalāṭatā pṛthulalāṭatā paripūrṇottamāṅgatā ceti // bhramarābhrāścitāḥ ślakṣṇā asaṃluḍitamūrtayaḥ // 8-31 // [206] keśā aparuṣāḥ puṃsāṃ saurabhyādapahāriṇaḥ / śrīvatsaḥ svastikaṃ ceti buddhānuvyañjanaṃ matam // 8-32 //
anena sārdhaślaukena sapta / bhramarasadṛśakeśatā citakeśatā ślakṣṇakeśatā asaṃluḍitakeśatā aparuṣakeśatā śrīvatsasvastikanandyāvartalalitapāṇipādatā ceti //
sarvaikatvena buddhānāmaśītiranuvyañjanāni //
iti sāmbhogikaḥ kāyaḥ //
nairmāṇikaṃ kāyamadhikṛtya śāstram-
[207] karoti yena citrāṇi hitāni jagataḥ samam / ā bhavātso 'nupacchinnaḥ kāyo nairmāṇiko muneḥ // 8-33 //
[208] tathā karmāpyanucchinnamasyā saṃsāramiṣyate /
ataḥ sūtram / sarvadharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / yāvantaḥ sthalajalāntarikṣacarāṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ sattvānāṃ kāyavāksaṃgṛhītā dharmāḥ sattvānāṃ vinayanāya bhagavatā ananteṣu lokadhātuṣu nirmitāḥ te sarvadharmāsteṣāmaparyantatayā bhagavataḥ prajñāyā aparyantatā veditavyā / katamasyāḥ te nirmitāḥ? śūnyatāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / yathā tathāgatena nirmitāḥ kāyā anantāstathā teṣāṃ śūnyatāpyanantā / kena śūnyatā? svādhīnaiścicaitasikairmāyāpuruṣavat / atastasyāpi aparyantatayāparyantateti pūrvavat / yathā teṣāṃ kāyavācau nirmite tathā cittacaitasikā api kinna nirmīyante? tadupādānābhāvāt, apūrvasattvāprādurbhāvācca / nanu cittacaitasikanirmāṇamapīṣyate buddhānāṃ /
"kāyavākcittanirmāṇaprayogopāyakarmakaḥ /"
iti vacanāt / satyamiṣyate / kintu satyupādāne devatādhiṣṭhānena svapnadarśanavat / vācā vāgarthanni(rthani)vedanavacca / ata āha / cittacaritāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / teṣāṃ ca sattvānāṃ yathā deśitaṃ dharmamālambya prātipakṣikāḥ kuśalā dharmā utpadyante / taiśca teṣāṃ vikṣepakā akuśalā dharmāḥ prahīyante / ata āha / kuśalākuśaladharmāparimāṇatayā prajñāpāramitāparimāṇatānugantavyeti /
atha ye nirmitāste kathaṃ bhagavataḥ kāyāḥ? bhagavatā nirmitatvāditi cet / māyākāranirmitā gajādayastarhi māyākārasya kāyāḥ syuḥ, svakāyatvenādhiṣṭhāya tena nirmāṇāt / svakāyavacca gamanavyāhārādiṣu duṣkareṣu vyāpa[ā]raṇāttepi kāyā ityayaṃ bhagavato nairmāṇikaḥ kāyaḥ /
uktāstrayaḥ kāyāḥ / kāritramidānīṃ vaktavyam / tatsamāsata āha / siṃhanādanadanatayā prajñāpāramitānugantavyeti / mṛgāṇāmuttamaḥ siṃhaḥ / tatsādharmyāt puruṣottamāḥ puruṣasiṃhā ityucyante / iha tu prakarṣagaterdevamanuṣyādisarvapuruṣottamastathāgataḥ siṃha ityucyate / tasya dharmaḥ sarvāśāparipūraṇatayā sarvaparapravādimṛgabhīṣaṇatayā ca siṃhanāda ityucyate / siṃhadhvajavat / tasya nadano deśakaḥ / tabhdāvastattā / tayā bhagavataḥ prajñā gantavyā pāragamanāt pāramitā veditavyetyarthaḥ / sa punaḥ siṃhanādanadanaḥ saptaviṃśatividhasya kāritradeśanā / sā vistareṇa mahatyorbhagavatyordraṣṭavyā / tāmadhikṛtya śāstram- gatīnāṃ śamanaṃ karma saṃgrahe ca caturvidhe // 8-34 // [209] niveśanaṃ sasaṃkleśe vyavadānāvabodhane / sattvānāmarthayāthātmye ṣaṭsu pāramitāsu ca // 8-35 //
[210] buddhamārge prakṛtyaiva śūnyatāyāṃ dvayakṣaye / saṃkete 'nupalambhe ca paripāke ca dehinām // 8-36 //
[211] bodhisattvasya mārge 'bhiniveśasya ca vāraṇe / bodhiprāptau jinakṣetraviśuddho niyatiṃ prati // 8-37 //
[212] aprameye ca sattvārthe buddhasevādike guṇe / bodheraṅgeṣvanāśe ca karmaṇāṃ satyadarśane // 8-38 //
[213] viparyāsaprahāṇe ca tadavastukatānaye / vyavadāne ca sambhāre saṃskṛtāsaṃskṛte prati // 8-39 //
[214] vyatibhedāparijñāne nirvāṇe ca niveśanam / dharmakāyasya karmedaṃ saptaviṃśatidhā matam // 8-40 //
bhagavāṃstānvigrahānnirmimīte ye nārakāṇāṃ narakāgninirvāpaṇena dharmadeśanayā ca tathā tiraścāṃ svamāṃsarudhirādidānena tathā pretānāmannapānādidānena dharmadeśanayā ca cittamabhipra sādya tena cābhiprasādena svagatibhyaścyutānāṃ devamanuṣyeṣūpapādayanti / devānapi hīnayānādhimuktikān dharmadeśanayābhiprasādya manuṣyeṣūpapannān yāvacchrāvakabodhau pratyekabodhau ca pratiṣṭhāpayiṣyantīti gatipraśamanakarma //
ye ca manuṣyān bāhyādhyātmikeṣvāmiṣadāneṣu laukikalokotareṣu ca dharmadāneṣu, arthacaryāyāṃ samānārthatāyāṃ ca śikṣayantīti saṅgrahavastuniveśanakarma //
saṃkleśaḥ kleśāvaraṇaṃ jñeyāvaraṇaṃ ca / vyavadānaṃ tayorastamayaḥ / sa ca pudgaladharmanairātmyajñānāditi saṃvṛtiḥ / paramārthastu [na] dharmadhātoranyadastīti saṃkleśavyavadānajñānaniveśanakarma //
yathā hi māyākāro vicitrāṇi vastūni yāvabhdakṣyabhojyāni nirmāya lokaṃ toṣayati / sa ca loko na jānāti sarvametadadravyakamiti / yaśca prajñāpāramitāyāṃ carati na sa dharmadhātuvyatiriktaṃ kiñcitpaśyati na sattvaṃ nāpi sattvaprajñaptiṃ dharmāṇāmapi nairātmyāditi sattvārthayāthātmyaniveśanakarma //
sa ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃśca dāne niyojayati dānasya ca varṇaṃ bhāṣate / ye cānye dānaṃ dadati teṣā ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ / evamātmanā ca śīlaṃ rakṣatītyādi vācyamiti ṣaṭpāramitāniveśanakarma //
ātmanā ca daśakuśalān karmapathān samādāya vartate / ātmanā ca pañcaśikṣāpadāni yāvadātmanā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni niṣpādayatīti vācyamiti buddhamārganiveśanakarma //
iha bodhisattvaḥ sattvānāṃ pāramitādīn sarvadharmān deśayati / teṣāṃ koṭitrayasya phalasya ca prakṛtiśūnyatāṃ deśayati / te tathā bhāvayanto viśeṣamadhigacchanti / (rst_187) tataste bhūyasyā mātrayā prakṛtiśūnyatāṃ bhāvayanti yāvadanuttarāṃ samyaksambodhimadhigacchantīti prakṛtiśūnyatāniveśanakarma //
prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmāḥ na cānyā prakṛtiśūnyatā anye dharmāḥ / kiṃ tarhi? prakṛtiśūnyataiva dharmāḥ / ta eva prakṛtiśūnyatetyadvayadharmaniveśanakarma //
na samyaksambodhau bhagavatā kaściddharma upalabdhaḥ / yatpunarabhisambudhya dharmā deśitāḥ skandhadhātvādayo vā yāvatsarvākārajñatā vā tatsarvaṃ lokavyavahāreṇeti sāṅketikajñānaniveśanakarma //
yadi pāramitādiṣu sarvadharmeṣu śikṣate tathāpi samyaksambodhaye na śaknoti / yadi punasteṣveva carati teṣāṃ ca koṭitrayaṃ phalaṃ ca nopalabhate / tadā samyaksambodhaye śaknotītyupalambhaniveśanakarma //
yadyapi bodhisattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvaṃ sattvaprajñaptiṃ ca nopalabhate tathāpi saṃvṛtyā paśyati sattvān vastūpalambhena saṃkliṣyamānān / sa tāṃstatprahāṇāya triṣu yāneṣu paripācayatīti sattvaparipākaniveśanakarma //
sa evamupaparīkṣate / śūnyāḥ sarvadharmāḥ / na ca śūnyatā śūnyatāmabhiniviśate / tasmātsarvadharmeṣvanabhiniviṣṭena bhavitavyam / dānādiṣu caritavyam / na ca teṣu tatphaleṣu vā gantavyamiti sarvābhiniveśaprahāṇaniveśanakarma //
na mārgeṇa bodhiḥ prāpyate nāmārgeṇa / yato bodhi eva mārgaḥ mārga eva bodhiḥ / bodhisattva eva tarhi buddhaḥ syāditi cet / yadā sarvabuddhadharmān paripūrya vajropamasamādhau sthitvā bodhisattva ekakṣaṇasamāyuktayā prajñayā samyaksambodhimadhigacchati tadā sa eva tathāgataḥ sarvadarśī sarvajña iti nirdiśyata iti bodhiprāptiniveśanakarma //
sa ātmanaḥ pareṣāṃ ca daśākuśalasaṃgṛhītāni dauḥśīlyāni ṣaṭpāramitāvipakṣāṃśca hīnayānaphalānāṃ ca pañcānāṃ sākṣātkriyāspṛhayoravakāśaṃ, skandhadhātvādisāśravānāśravasarvadharmasaṃjñādauṣṭhulyāni ca nivārya svayaṃ ca pāramitādiṣu sarvakuśaladharmeṣu pratiṣṭhito bhavati parānapi pratiṣṭhāpayati / tacca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇakṛtvā ātmanaḥ samyaksambodhau ca sarvākārāyāṃ ca svabuddhakṣetrapariśuddhau pariṇāmayati / praṇidhānāni ca buddhakṣetrapariśuddhaye yathā sūtraṃ karotīti buddhakṣetrapariśuddhiniveśanakarma //
prathamacittotpādika eva bodhisattvaḥ samyaksambodhau niyato bhavati / niyatasya kathamapāyeṣūpapattiriti cet / yaḥ samyaksambodhau cittamutpādya ṣaṭsu pāramitāsu caturṣu vāpramāṇeṣu carati daśa cākuśalān dharmān prahāya tiṣṭhati / (rst_188) aṣṭau tasyākṣaṇā na sambhavanti kiṃ punarapāyopapattiḥ / kathaṃ tarhi tiryagyonau jātakāni? tāni sāśravānāśravasarvakuśaladharmasamanvāgatasya sattvārthā(rtha) vaśitayā saṃcintyopapattayo na ca tiryagduḥkhavedanāḥ / tadyathā tathāgataḥ paramavaśitvalābhātsarvalokadhātuṣu yugapadanantānātmabhāvān parārthāya nirmimīta iti samyaksambodhiniyataniveśanakarma //
sa hi prajñāpāramitāyāṃ sthitvā daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu sattvānāmartha karoti na ca lipyate / tathā hi yaḥ spṛśet, yena spṛśet, yaṃ ca spṛśet, trīnimāndharmānasau nopalabhate śūnyatāyāṃ ca sthitaḥ sarvaśukladharmeṣu sthito bhavati / tayaiva teṣāṃ saṅgrāt / tathāhi sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ / tataḥ śūnyatāyāmantarbhūtā ityaprameyasattvārthaniveśanakarma //
sa evaṃ nirūpayati / ye te daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopamā lokadhātavo ye ca teṣu tathāgatāḥ sarve te svabhāvena śūnyāḥ kevalaṃ nāmasaṅketena prajñapyate / sāpi prajñaptiḥ svabhāvena śūnyā / yadi tu kasyacicchūnyatā na syāt prādeśikī syāt / yatastu na pradeśikī tataḥ sarvadharmāḥ sarvadharmaśūnyā iti / sa evaṃ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā ṣaḍabhijñā abhinirharati / yāsu sthitvā daśadiksarvatathāgatānupasaṃkrāmati paryupāste tebhyaśca dharma śṛṇoti teṣu ca kuśalamūlānyavaropayatyanabhiniviṣṭaḥ / na hi śūnyatāṃ śūnyatāyāmabhiniviśate / sa divyena cakṣuṣā daśadiglokadhātuṣu sattvān dṛṣṭvā sadyo 'bhijñayā tatra gatvā tebhyo dharmaṃ deśayati / divyena śrotradhātunā daśadiksarvabuddhānāṃ dharmadeśanāṃ śrutvodgṛhya sattvebhyo deśayati / cetaḥparyāyajñānena sattvānāṃ cittāni viditvā yathācittamebhyo dharma deśayati / so 'nekavidhaṃ pūrvanivāsamātmanaḥ pareṣāṃ cānusmarati / pūrvatathāgatadeśitāṃśca dharmānanusmṛtyatadvineyebhyaḥ sattvebhyo deśayati / sa āśravakṣayajñānena sattvānāmanurūpaṃ dharmaṃ deśayati / sa tābhirabhijñābhiryaṃ yamevākāṃkṣatyātmabhāvaṃ sattvānāmarthāya pratigrahītuṃ taṃ tameva pratigṛṇhāti / na ca tatra sukhaduḥkhānunayapratighairūpalipyata iti daśadigbuddhopāsanādiniveśanakarma //
kāni punarbodhisattvasya bodhyaṅgāni? ṣaṭpāramitāścatvāri dhyānāni yāvadāveṇikā buddhadharmāḥ / yadi teṣu carati koṭitrayaṃ ca teṣāṃ nopalabhate / yadi cātmanaḥ samyaksambodhaye sarvasattvānāṃ cāgratāyai tān samyakpariṇāmayati / yadyamī bodhisattvadharmāḥ katame tarhi buddhadharmāḥ? eta eva / yadyobhaḥ sarvākārajñatāmabhisambudhyate prahīṇasarvavāsanānusandhiśca bhavati, ekakṣaṇasamāyuktayā ca prajñayā sarvabuddhadharmānabhisambudhyate / na caivaṃ bodhisattva iti bodhyaṅganiveśanakarma //
yadyapi svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvadharmāstathāpyasti karma, asti teṣāṃ phalam / na hi sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānanti / ajānantaḥ pudgalaṃ dharmāṃśca kalpayantaḥ karmābhisaṃskurvanti sucaritaṃ duścaritaṃ vā / duścaritena triṣvapāyeṣu patanti / sucaritairdevamanuṣyeṣūpapadyante / kecitpunaḥ pudgalanairātmyaṃ parijñāya sugatidurgatīḥ prahāya nirvāṇamadhigacchanti / bodhisattvāḥ pāramitādīn kuśalān dharmānparipūrayantaḥ krameṇa daśabhūmīnadhigamyaikakṣaṇasamāyuktayā prajñāyā sarvadharmānabhisambudhya buddhā bhagavanto bhavantīti karmaphalasambandhāvipraṇāśananiveśanakarma //
na bodhisattvaḥ satyaiḥ satyajñānairvā nirvāti / kintarhi? catuḥsatyasamatayā / yā teṣāṃ samatā tathatā niḥsvabhāvatā sā na kaściddharmamupalabhate satyaparyāpannamanyaṃ vā / tataḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti paśyanniyāyamamavakramya gotrabhūmau sthito bhavati dhyānānyutpādayatyapramāṇānyārūpyasamāpattīśca / sa iha śamathabhūmau sthitvā duḥkhaṃ parijānāti samudayaṃ prajahāti nirodhaṃ sākṣātkaroti mārgaṃ bhāvayati / na ca satyārambaṇaṃ cittamutpādayati / kevalaṃ bodhinimnena cittena svalakṣaṇaśūnyānsarvadharmān paśyati / so 'nayā vipaśyanayā sarvadharmaśūnyatāṃ paśyati / upāyakauśalyena ca dharmaṃ deśayatīti catuḥsatyadarśananiveśanakarma //
"maitreya āha / yadi bhagavannabhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā kathaṃ bodhisattvena rūpādau śikṣitavyaṃ yāvadbuddhadharmeṣu? bhagavānāha / nāmamātratayā / āha / saṃskāranimittena vastunā avastukaṃ nāmakathanaṃ nāmamātram / saṃskāro vikalpaḥ / tasya nimittaṃ viṣayaḥ / yatraivaṃ bhavati / idaṃ rūpamiyaṃ vedanā yāvadamī buddhadharmā iti bhāvaḥ // bhagavānāha // āgantukametannāmadheyamatra prakṣiptam / idaṃ rūpaṃ yāvadamī buddhadharmā iti / nāmābhedena nāmā ca (? nāmyartha)pratīteḥ / tasmādalīkaḥ śabdārtho vyavahāramātraṃ na vastu // āha // vyavahāramātratāpi rūpasya svabhāva eveti / rūpasvabhāva upalabdha eva bhavati / bhagavānāha / na rūpasya svabhāva eveti / rūpasvabhāva upalabdha eva bhavati / bhagavānāha / na tasyotpādanirodhau tato na sa svabhāvaḥ // āha // kiṃ punarbhagavan sarvaśaḥ svalakṣaṇena na santyeva rūpādayo yāvadbuddhadharmāḥ? bhagavānāha / santi lokasaṅketavyavahārato na nu paramārthataḥ // āha // yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārthamājānāmi / anabhilāpya eṣa dhātuḥ paramārthataḥ / sacetsaskāranimittaṃ vastu sa evānabhilāpyo dhāturiti vyāhatametat //
bhagavānāha // yadāte 'nabhilāpye dhātau prajñāpracāro bhavatyupalabhase / tadā saṃskāranimittaṃ vastu / āha / nohīti // bhagavānāha // ata eva na tattasmādanyannāpyananyata / adyanyat kutastadā vinaṣṭam / athānanyat kuto nopalabhyate / api ca / yadyasau saṃskāranimittādanyaḥ syādapīdānī sarvabālapṛthagjanāḥ parinirvāyuḥ samyaksambodhiṃ (rst_190) cābhisambudhyeran / athānanyaḥ syādapīdānīṃ tadapi nimittaṃ nopalabhyeta // āha //
anabhilāpyadhātūpanibaddhe prajñāpracāre vartamāne yadi saṃskāranimittaṃ nopalabhyate tatkimasannopalabhyate sadvā? bhagavānāha / yadi vikalpato grahaṇameti na vikalpeṣvapagateṣu tadā parikalpamātraṃ taditi na tasya sattvamasattvaṃ vā / āha / katibhirākārairbhagavan dharmāṇāṃ prajñaptiḥ? tribhirmaitreya / yaduta parikalpitaṃ rūpaṃ vikalpitaṃ rūpaṃ dharmatā rūpam / yāvatparikalpitā buddhadharmāḥ / vikalpitā buddhadharmāḥ / dharmatā buddhadharmā iti / tatra yā saṃskāranimitte vastuni rūpamiti nāmasaṅketavyavahāraṃ niśritya rūpasvabhāvatayā parikalpanā tatparikalpitaṃ rūpam / yattasya saṃskāranimittasya vikalpamātratāyāmavasthānaṃ tadvikalpitaṃ rūpam / yā punastena parikalpitena rūpeṇa tasya vikalpitarūpasya nityakālaṃ niḥsvabhāvatā nairātmyaṃ tathatā bhūtakoṭistaddharmatārūpam / evaṃ yāvatparikalpitavikalpitadharmatākhyā buddhadharmāḥ / tatra parikalpitaṃ rūpamadravyam / vikalpitaṃ sadravyaṃ vikalpitasadravyatayā, na svatantravṛttitaḥ / dharmatārūpaṃ naivādravyaṃ na sadravyaṃ dharmatāprabhāvitam / evaṃ yāvadbuddhadharmāḥ / āha / yaduktaṃ bhagavatā / advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yaduta rūpamiti yāvadbuddhadharmā iti tatkatham? bhagavānāha / yatkalpitaṃ rūpaṃ na tadrūpaṃ niḥsvabhāvatvāt / na cārūpaṃ vyavahārataḥ / yadvikalpitaṃ rūpaṃ na tadrūpaṃ svatantravṛttitaḥ / na cārūpaṃ vikalpitarūpatvāt / yaddharmatārūpaṃ na tadrūpaṃ rūpavivekatvāt / na cārūpaṃ rūpaparamārthatvāt / tasmādadvayasyaiṣā gaṇanā rūpamiti yāvadbuddhadharmā iti // āha //
evamantadvayaṃ prahāya madhyamāpratipadaṃ pratipannasya rūpe yāvadbuddhadharmeṣu kathaṃ lakṣaṇaparijñā lakṣaṇaprahāṇa lakṣaṇasākṣātkriyā lakṣaṇabhāvanā ca? bhagavānāha // rūpasya yanna parijñānaṃ nāparijñānaṃ tadevāsya parijñānam / evaṃ yāvadyā bhāvanā nābhāvanā saiva bhāvanā / evaṃ yāvadbuddhadharmāṇām // āha // evaṃ parijñādisamanvāgatasya bodhisattvasya katamannirvāṇam? bhagavānāha / gambhīrameṣāṃ nirvāṇaṃ yato na tannirvāṇaṃ nānirvāṇam / tatkatham? yataḥ parānārabhya saṃsārāparityāga eṣāṃ na nirvāṇam / ātmānamārabhya nirvāṇāparityāga eṣāṃ nirvāṇam / ekātyāga itaratyāgādayukta ubhayoratyāga iti cet / ubhayoravikalpanādubhābhyāṃ nodvijate / tato yukta ubhayoratyāgaḥ / sa tarhi saṃsarati nirvāti ceti na yuktam? yadvodhisattvasya cittavaśitāprāptasyopāyakauśalyena saṃsārasaṃdarśanaṃ so 'sya saṃsārāparityāgaḥ / yā śūnyatā yā cānupalambhapratiṣṭhānatā so 'sya nirvāṇāparityāgaḥ // āha // avikalpanāyāḥ samastaṃ lakṣaṇaṃ katamat? bhagavānāha / ye ca rūpādayaḥ sarvadharmāḥ / yā ca teṣāṃ śūnyatā / yā ca teṣāṃ tasyāśca bhāvābhāvādvayatā / yā cāprapañcanā / (rst_191) idamavikalpanāyāḥ samastaṃ lakṣaṇam // āha //
kinnu bhagavan sarveṣāṃ śrāvakāṇāmekāntena nirvāṇapratiṣṭhā bhavati? bhagavānāha / nānādhātuke loke nānābhūtāḥ sattvā nānāgotraprakṛutayaḥ / asti sā gotrajātiryā ādita eva praṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayate / tamevādhigacchati / asti yā hīnaṃ viśeṣaṃ prārthayate / tamevādhigacchati / tenaiva santuṣyati / sa śamaikāyanaḥ śrāvakaḥ / asti yo hīnaṃ viśeṣa prārthayate / tamevādhigacchati na ca tāvatā santuṣyati / uttaripraṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayate / sa bodhipariṇatikaḥ śrāvakaḥ / so 'rhattva prāpya cireṇa samyaksambodhiṃ prāpnoti / tasya tatprāptaye yā upapattayo na tāḥ karmakleśavaśena / api tvacintyāṃ nirvāṇapāragāminīmarhato 'pyupapattiṃ prajñapayāmi yā prathamā gotrajātiḥ sā bodhisattvānām // āha // āścaryaṃ bhagavan yāvadudārāśayā bodhisattvā māhātmyāśayāśca // bhagavānāha // yadamī śakratvalokapālatvacakravartitvādibhiḥ sarvalokasampattibhiranarthino 'nuttarāyāṃ bodhau kuśalaṃ pariṇāmayanti / tāsu ca niḥsaṅgatā niravagrahatā ca / iyameṣānudārāśayatā / yatpunastadaśa(sa)ktisukhamanavagrahasukhaṃ nirvṛtisukhaṃ ca tatsarva sarvasattvasādhāraṇamicchanto 'nuttarāyāṃ bodhau kuśalamūlaṃ pariṇāmayanti saṃsārāparityāgatayā / iyameṣāṃ māhātmyāśayatā // āha // āścaryādbhūtā bhagavan bodhisattvadharmāḥ / tān prāptukāmairanuttarāyāṃ samyaksambodhau cittamutpādayitavyam / ita ūrdhvam // subhūtirāha // abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu kathaṃ karmaphalavyavastheti // bhagavānāha //
dharmāṇāmabhāvasvabhāvamajānantaḥ sattvā viparyāsasamutthitairvikalpaiḥ karmāṇi kṛtvā yathākarmaphalāni prāpnuvanti / " tatra catvāro viparyāsāḥ pudlanairātmyavipakṣaḥ / bhāveṣvabhiniveśo dharmanairātmyavipakṣaḥ / atra ca maitreyapraśnottarairvahavo viparyāsā nirastāḥ / subhūtipraśnottaraiḥ katicit / iti viparyāsaprahāṇaniveśanakarma //
viparyāsena sattvāḥ karmābhisaṃskurvanti / tataḥ saṃkliśyante ca lokavyavahāreṇa na paramārthataḥ / na hi kiñcidvastvasti vālāgrakoṭīnikṣepamātrakamapi yatra sthitvā karma kuryuḥ / tadyathā svapnamāyādiṣviti viparyāsanirvastukatājñānaniveśanakarma //
yā sarvadharmāṇāṃ samatā tathatā bhūtakoṭistanirvāṇam / tacca lokavyavahāreṇa vyavahriyate na paramārthato 'nabhilāpyatvāditi vyavadānaniveśanakarma //
yadyapi svapnamāyopamāḥ sarvadharmā nirvastukāstathāpi tadajānantaḥ sattvā vastvabhiniveśena karmāṇi kṛtvā sugatidurgati gacchanti / atasteṣāṃ viparyāsaprahāṇāya bodhisattvo bodhau cittamutpādya saṃsāre carati / yāvadabhisambudhya sattvān parimocayatīti vyavadānasambhāraniveśanakarma //
"bhagavānāha // na dvayenābhisamayo nādvayena ! eṣa evātrābhisamayo yatra na dvayaṃ nādvayam // tatkasya hetoḥ? prapañco eṣa yo 'yameṣāmabhisamayaḥ / na ca dharmasamatāyāṃ prapañcosti / niṣprapañcā dharmasamatā / saiva sarvadharmāḥ / saiva sarvapṛthagjanāryapudgalāḥ / saiva buddharatnaṃ saṃgharatnaṃ ca / samatā hi dharmatā / na ca dharmatāyā nānātvamasti // subhūtirāha / kiṃ dharmatā saṃskṛtā kiṃ asaṃskṛtā // bhagavānāha // na saṃskṛtā nāsaṃskṛtā / yaśca saṃskṛto dhāturyaścāsaṃskṛta ubhāvetau na saṃyuktau na visaṃyuktau na rūpiṇau anidarśanāvapratighāvekalakṣaṇau yadutālakṣaṇau" iti saṃskṛtāsaṃskṛtāvyatibhedena jñānaniveśanakarma //
"bhagavānāha // sarvadharmāḥ subhūte svabhāvena śūnyāḥ / te na śrāvakairna pratyekabuddhairna tathāgataiḥ kṛtāḥ / yā ca svabhāvaśūnyatā tannirvāṇaṃ" iti nirvāṇaniveśanakarma //
kāritrasyaiva vyāpitvaṃ darśayitumāha / sarvadharmākopyatayā prajñāpāramitākopyatānugantavyeti / kāritramācāraḥ / ācāro dharmaḥ / "nyāyo hi sācāro dharmaḥ svabhāvaśca dharmākhyaḥ" iti vacanāt / sarvo dharmaḥ saptaviṃśatividhaṃ kāritram / tasyākopyatā avadhyatā / daśadiksarvalokadhātusthiteṣu sarvasattveṣu sarvairākāraiḥ yathā bhājanamavicchedena yāvadākāśaṃ pravṛttiḥ / tayā tajjanikayā bhagavataḥ prajñāpāramitāyā akopyatā tādṛśyeva veditavyā / ityuktaṃ dharmakāyasya kāritram //
samudrāparyantatāvākyādibhirakopyatāvākyaparyantaiḥ prajñāpāramitāyā ye viśeṣā uktāsteṣāṃ pāramārthikaṃ jñānamānupūrvyā darśayitukāmaḥ pṛcchati tatkasya hetoriti / ekakṣaṇābhisamayadharmakāyasambandhibhiranugamavākyairyaduktaṃ tatsarvaṃ kasya hetoḥ kena kāraṇenetyarthaḥ / rūpaṃ hītyādikamuttaram / iha samudro 'paryantaḥ śūnyatāmātratvāt / tasyāśca pramāṇābhāt / evaṃ rūpādayopi pañcaskandhāḥ samudrasamāḥ / tadvatprajñāpāramitāpi / tathā hi ye ca rūpādayo yā ca teṣāṃ śūnyatā yā ca prajñāpāramitā sarva ete na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇā iti bhāvaḥ / evaṃ gaganasamatādayopi jñātavyāḥ / yāvadanupalabdhiriti / akliṣṭamajñānam / evaṃ hītyādi / evaṃ hīti / yathaite 'ṣṭāvabhisamayāḥ saparicchadā nirdiṣṭastathaivetyarthaḥ / anugantavyeti anusartavyā / tataḥ kiṃ karaṇīyamityāha yadetyādi / anugamiṣyatīti vyañjanakāyena śroṣyati / (rst_193) vyavacārayiṣyatītyarthaśarīreṇa jñāsyati / avatariṣyatīti śraddhāsyati / avabhotsyata iti prajñāsyati / cintayiṣyatīti catasṛbhirvicāraṇāyuktibhiścintayiṣyati vicārayiṣyati / evamevaitannānyatheti / yāni punaḥ sthānāni cintayan bālaḥ śaktikṣayāt khinna unmādyet mūrcchet maraṇaṃ vā nigacchet tāni sthānānyacintyāni teṣu tulayiṣyati / yathaitāni bhagavatā paramayogīśvareṇa dṛṣṭāni tathaiva nirdiṣṭāni / asmākametānyacintā(ntyā)ni tarkāgocaratvāditi upaparīkṣiṣyata iti / etāvataiva sarvasaṃśayānāṃ chedanādavadhārayiṣyatyevamevaitaditi / evamatīva cchinneṣu saṃśayeṣu bhavanāyā adhikāraḥ / ata āha / bhāvayiṣyatīti / caturvidhā bhāvanā / śamatho vipaśyanā śamathavipaśyane śamathavipaśyanābhiratiśca / kīdṛśairmanasikārairityāha / sarvamāyetyādi / ahamiti mameti rūpamiti vedanetyevamādikaḥ sarvābhiniveśaḥ sarvamanyanā / manyāśabdāṇṇijantādyac manyanā / sarvaparapravādibhirmārādibhiḥ kleśaiśca yāḥ kampanāḥ tāḥ sarveñjanāḥ / tadā nāsya durlabhetyādi / sarvaguṇānāmiti bodhisattvaguṇānām / buddhakṣetrasyeti guṇānāṃ paripūririti vartate / śeṣaṃ sugamam //
sūtrasyārtho 'ṣṭavabhisamayāḥ śāstre prathamamuddiṣṭāḥ / ta iyatā vistareṇa nirdiṣṭāḥ / punaḥ śāstram-
'lakṣaṇaṃ tatprayogastatprakarṣastadanukramaḥ / tanniṣṭhā tadvipākaścetyanyaḥ ṣoḍhārthasaṃgrahaḥ // '
athavā ṣaḍarthāḥ sūtrasya / sarvākārajñatā mārgajñatā sarvajñatā ceti trayametallakṣaṇaṃ prajñāpāramitāyāḥ / yatastrividhaiva sā / caturthaḥ sarvākārābhisambodhiḥ / so 'syāṃ prayogaḥ / caryetyarthaḥ / pañcamo mūrdhābhisamayaḥ / so 'syāṃ prayogaprakarṣaḥ / ṣaṣṭho 'nupūrvābhisamayaḥ so 'syāṃ prayogānukramaḥ / anupūrvaprayoga ityarthaḥ / saptama ekakṣaṇābhisamayaḥ / so 'syāṃ prayoganiṣṭhāḥ / aṣṭamo dharmakāyaḥ / so 'syāṃ vipākaḥ / pradhānaphalamityarthaḥ / punaḥ śāstram-
'viṣayastritayo hetuḥ prayogaścaturātmakaḥ / dharmakāyaḥ phalaṃ karmetyanyastredhārthasaṃgrahaḥ // '
athavā trayorthāḥ sutrasya / hetuḥ prayogaḥ phalaṃ ca / tatra trividhaḥ prayogaviṣayo hetuḥ / sarvākārajñatā mārgajñatā sarvajñatā ca / catvāro 'rthāḥ prayogaḥ prayogasāmānyāt / sarvākārābhisambodho mūrdhābhisamayo 'nupūrvābhisamaya ekakṣaṇābhisambodhaśceti / (rst_194) phalaṃ dharmakāyaḥ karma ca / vināpi tenārthagateḥ / arthasaṃgrahaḥ sakalasūtrārthasya saṃkṣepaḥ / tatra prathamo 'ṣṭadhā / dvitīyaḥ ṣoḍhā / tṛtīyastredhā //
anugamasya vācakaḥ parivarto 'nugamaparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyā ekonatriṃśattamaḥ parivartaḥ //
30. sadāpraruditaparivarto nāma triṃśattamaḥ /
aṣṭābhirabhisamayairbhagavatī nirdiṣṭā / sā yathā veditavyā tannoktam / atastabhdagavān vica(va)kṣurāha punaraparamityādinā / paryeṣṭavyeti icchateḥ prayogaḥ / paryeṣitā paryeṣamāṇeneti / eṣṛ ityasya bhauvādikasya prayogaḥ / kāyaklamathādimanasikārāṇāṃ pratiṣedho vīryātiśayārthaḥ / mā ca kvacidityādinā vikṣepapratiṣedhaḥ / mā praṇidhā iti mā niveśaya / kvacita ityuddeśaḥ / adhyātmaṃ bahirdhā veti nirdeśaḥ / adhiśabdo 'dhikaraṇārthaḥ / tato vitarkyārthe 'vyayībhāvaḥ / ana ityac samāsāntaḥ ṭilopaḥ / bahirdheti bahirityarthaḥ / mā gā iti sambandhaḥ / māṅi luṅ, iṇo gā luṅi, gātisthetyādinā sico luk / na māṅyoga ityaḍāgamapratiṣedhaḥ / vāmena dakṣiṇeneti pārśveneti bhāvaḥ / pūrveṇetyādinā diśāṃ nirdeśaḥ / anuvidiśamiti vidiśām / anuśabdo vīpsāyām / vidiśi vidiśītyanuvidiśam / avyayībhāve śaratprabhṛtibhya ityac samāsāntaḥ / tathā ca kulaputretyādinā atattvamanasikārāṇāṃ pratiṣedhaḥ / nātmato na satkāyata iti / sīdatīti sat / rāśitvātkāyaḥ / anityo rūpādirāśiḥ satkāya ityucyate / satkāye pudgalaḥ prajñapyate / ataśca nātmato na satkāyataścalasīti / na dravyasatā pudgalarūpeṇa nāpi prajñaptisatā / ubhayoranupalambhādityarthaḥ / na rūpataścetyādi / nāpi rūpādibhiḥ skandhaiḥ / dharmāṇāmapyanupalabdheriti bhāvaḥ / ataścalatīti ebhiścalati / eṣāṃ samāropeṇa vitiṣṭhat iti nivartate / śeṣaṃ sugamam /
vaiśabdo 'vadhāraṇe / evamevetyarthaḥ / ālokamiti mokṣamārgasya deśanām / samudānetukāma iti / ātmani samyagutpādayitukāmaḥ / adhimuktimiti / evamevaitadityavadhāraṇam / kva? sarvadharmeṣu / kīdṛśeṣu? śūnyānimittāpraṇihiteṣu / yathāpratibhāsamarthābhāvācchūnyeṣu / tasya ca pratibhāsasya bhrāntinimittasya prakṛtinirodhādanimitteṣu / (rst_195) ataśca bhrāntimātratayā dṛṣṭe traidhātuke praṇidhānābhāvādapraṇihiteṣu / śūnyatāśabdaḥ kvacitpaṭhyate / tatra svārthe tal / nimittaparivarjitenetyuddeśaḥ / bhrāntinimittayorvastvabhiniveśastadiha nimittam / tatparivarjitena bhāvaparivarjitena sattvadṛṣṭiparivarjitena ceti nirdeśaḥ / bhāvo dharmadṛṣṭi sattvadṛṣṭirātmadṛṣṭiḥ / tābhyāṃ parivarjitenetyarthaḥ / yānītyādi / yāni dharma deśayantīti sambandhaḥ / śūnyānimittāpraṇihitāḥ pūrvavat / niḥsvabhāvasya notpādo na jātirna nirodhaḥ / yasya notpādanirodhau so 'bhāvaḥ / tasmād anutpādā ajātā anirodhā abhāvāḥ sarvadharmā ityevaṃ yāni dharmaṃ deśayanti tāni kalyāṇamitrāṇi / arthādgamyate tadviparītaṃ dharma yāni deśayanti tāni pāpamitrāṇi / pratipadyamāno anutiṣṭhan / kṛtajña śrutajñānāt / kṛtavedī śrutaphalajñānāt / paritulayamāneneti cintayatā / lokāmiṣaṃ annapānavastrādi / tena pratisaṃyuktā tadabhilāṣiṇī / anubaddhavyo 'nugantavyaḥ / asti hīti / asti khalvetat / sevitumityādeḥ padatrayasya paribhoktumityarthaḥ / abhibhūyeti nirdoṣīkṛtya / sattvavinayeneti sattvānāṃ cittarakṣārtham / parigrahamupādāyeti parigrahārtham / saṅgastṛṣṇā / ārambaṇamupalambhaḥ / bhūtanaya paramārthaprabhedaḥ / saṃkleśābhāvād asaṃkleśāḥ / vyavadānābhāvād avyavadānāḥ / niḥsattvādipadaiḥ pudgalanairātmyamāha / māyopamādipadairdharmanairātmyam / prativāṇiḥ prativacanam / aniviṇṇamakhinnam /
anuśāsanī upadeśaḥ / auṇādiko 'nirdharaṇīvat / rudan aśrupātena / krandan dīnasvaraiḥ / śocan utkaṇṭhamānaḥ / paridevamāno vilapan anubaddha iti samanvitaḥ / kvacillyapaḥ pāṭhaḥ / tasyāpi pūrvādikkarma / anuparikṣiptā pariveṣṭitā / parikhāḥ khātayaḥ / ṛddhā dhanasampattyā / sphītā gṛhodyānādiśobhayā / kṣemā nirupadravatvāt / subhikṣā sulabhānnapānatvāt / ākīrṇo vistīrṇaḥ / bahu nānāvidho janaḥ parivāro yeṣāṃ te tathā / tādṛśā manuṣyā yasyāṃ sā tathā / antarasyāntare āpaṇaḥ krayavikrayasthānam / tasmin vithīśatāni / taiḥ pañcabhiḥ nirviddhā niḥśeṣaṃ viddhā / vithīnāmā prakārāntamubhayato gamanāt / ālekhyena vicitrāṇi ca tāni citrāṇi cādbhūtatvāt / sadṛśāni ca purānurūpatvāt / taiḥ anutpīḍamasaṃbādhaṃ janayugyayānānāṃ saṃkramasthānāni saṃbhūya gamanasthānāni vistīrṇarathyāḥ / teṣāṃ sthāpitāni sthāpanāni / bhāve ktaḥ / taiḥ sumāpitā suracitā / tatra janaḥ padikādilokāḥ / (rst_196) yugyāni vāhanāni / yānāni rathāḥ / anantaratvātparasparatulyatvācca samasamaiḥ / khoḍakaśīrṣāṇi kramaśīrṣāṇi / upodgatānīti prākārādativistīrṇāt kiñcinnirgatyodgatāni / pramāṇavantīti pṛthūni tuṅgāni ca / nānāvicitrarityanyathānyathā vicitraiḥ / sarvataśca khoḍakavṛkṣānnirgatā vṛkṣāntaram / yathābhavati tathāvasaktam / sarvamasyāmastīti sarvāvanī / kiṅkiṇījāleneti catuṣprākārakhoḍakavṛkṣāvasaktamaṇisūtracatuṣṭayāvavaddhānekamaṇisūtravalambinā / valguḥ / śrotrasukhatvāt / rañjanīyo manoharatvāt / pañcāṅgāni vīṇāvaṃśādīni / gandharvā gāyanāḥ /
krīḍanti śrotreṇa, ramante manasā, paricārayanti kāyavākparispandaiḥ / parikhāḥ khātayaḥ / anusārivārivāhinya iti vātādyanusāriṇā jalapravāheṇa yuktāḥ / padmaṃ raktakamalam / puṇḍarīkaṃ sitapadmam / abhijātābhijātariti praṇītapraṇītaiḥ / sugandhaśabdaḥ surabhiparyāyaḥ / tatpuṣkariṇīnāmityudyānapuṣkariṇīnāṃ pramāṇam / samantāditi sarvapārśveṣu / krośaḥ krośa iti vīpsā / nīlādipadāni prāgvyākhyātāni / upanikūjitā buddhanetrī prajñāpāramitā / tasyā citrīkāraḥ paraḥ prasādaḥ / tenānugataṃ sugatebhyaḥ śrutacittaṃ yeṣāṃ te tathā / teṣāṃ madhye śrṛṅgāṭakasyeti sambandhaḥ / samantāditi pratipārśvam / gṛhaparibhoga iti gṛhasya pariveṣṭaḥ / kimarthamityāha / upabhogaribhogāyeti / upabhogaḥ phalapuṣpādīnām / paribhogaḥ sākalyena bhogo vanavihārādinā / vivaraṃ sandhiḥ / tasminnantaraṃ avakāśaḥ / samarpitaḥ saṅgamitaḥ / tairavakāśaguṇaiḥ / sarvendriyāṇāmanugrahaḥ samanvaṅgaḥ / tadyogāt samanvaṅgī krīḍati vācā / ramate manasā / paricārayati kāyena / tāvatkālamiti parimitakālam / tata iti krīḍādikālādūrdhvam / trikālamiti prāṇhamadhyānhāparānheṣu / āsanasya viśeṣaṇaṃ suvarṇapādakamityādi / ardhakrośamuccastveneti yāvat / tūlikayā vā āstīrṇaṃ goṇikayā vā garbholikācīnāṃśukapratyāstaraṇam / upari sā asyeti uparigarbholikama / kāśikavastraṃ vārāṇaseyakaṃ divyaṃ vā / tat pratyāstaraṇamasyeti tathoktam / samaṃ yathā bhavati na viṣamaṃ tathā dhārayanti pramāṇavabhdiḥ stambhaiḥ / sahitāḥ samagrāḥ / niratāḥ sāvadhānāḥ / kathamityāha / kimayaṃ saṃsthita iti / kuta ityāha / susaṃsthitetyādi /
muktāvicitritaṃ paryanteṣu hārārddhahārāṇāṃ pralambanāt, madhye ca sthūlamuktākalāpasya / abhyavakiranti purastāt / prakaranti triṣu pārśveṣu / saṃpravikiranti punaścaturṣvapi (rst_197) pārśveṣu / dharmāśayaviśuddhyeti dharme yā teṣāṃ śraddhācchandayoḥ śuddhiḥ / dharmāya gauravaṃ kalyāṇamitratvāt / sanniśrayatā bhājanatā / śraddhārhe yā śraddhadhānatā tayā / vinipāto durgatigamanam / aviṣṭitaṃ avicchinnam / tuṣṭa iti prītaḥ / udagra iti tayā prītyā unnatapūrvakāyaḥ / tadekatānatvāt āttamanaskaḥ / prīterutkarṣāt pramuditaḥ / prītisahagataḥ prasādaḥ prītisaumanasyam / tajjātamasyeti tathoktaḥ / tasya śrṛṇoti smeti sambandhavivakṣayāpādāne ṣaṣṭhī /
sarvadharmeṣvaniśritasaṃjñāmiti / yathaitarhi me dharmodgatadeśanayā pratibhāsaḥ sanidhā(dā)namanāśritaḥ / evaṃ hetuniyamamanāśritāḥ sarvadharmā ityenāṃ saṃjñāmatyantasamāhitām / asyāḥ saṃjñāyāḥ prabhāvātkimabhūdityāha / tasyetyādi / samādhaya eva mukhāni mahopāyatvāt / sarvadharmāṇāṃ svabhāvāḥ svalakṣaṇāni / teṣāṃ vyavalokano draṣṭā / teṣāṃ anupalabdhirasattāniścayaḥ / sarvadharmāṇāṃ nirnānātvaṃ samatā svalakṣaṇānāmabhāvāt / tadālambanaḥ samādhistathoktaḥ / sā ca samatā tathatā / tayā nirvikārānsarvadharmān paśyatīti sarvadhamanirvikāradarśī / evaṃ yāvatsarvatathāgatadarśī samādhirveditavyaḥ / eṣu samādhiṣviti krameṇa sarveṣu sthitaḥ san / daśadiśo 'sminniti daśadiglokaḥ sarvalokadhātava ityarthaḥ / tatra buddhān bhagavato 'prameyāsaṃkhyeyān paśyati sma / naikasmin kāle 'nekastathāgata ekasyaiva sarvasattvārthakriyāsu śakteriti cet / nityameka eva buddhastasyaivānantamāyuradhiṣṭhātuṃ śakteriti kinneṣyate? hetubalādanyepi bhavantīti cet / hetubalādeva tarhi yugapadananteṣu lokadhātuṣvanantāstathāgatā jāyanta iti ko virodhaḥ? yathā buddhau cakravartinau sakṛdekatra caturdvīpake lokadhātau notpadyete niḥsapatnakarmakāritvāt tathā tathāgatau trisāhasre lokadhātāviti mahārathaiḥ kṣuṇṇametat /
gatiṃ gatā iti / gatirapratidyātaḥ / tāṃ prāptāḥ / śikṣāpita iti śikṣāṃ prāpitaḥ / tatkṛtamiti / yadeva tena purva kṛtam / dhārayitavyaṃ cetasi na vismartavyam / celaṃ vastram / tasya uṇḍukaḥ śiraśāṭaka ityarthaḥ / utkaṇṭhā śokaḥ / paritasanaṃ duḥkhāsikā / kāṣṭhāgatā prītiḥ prema / guṇavatsu cetaso 'kāluṣyaṃ prasādaḥ / tadguṇeṣu vismayaḥ citrīkāraḥ / arbhyahaṇaṃ gauravam / katamaṃ śabdamityata āha / ghoṣamityādi / katamaṃ bhoṣamiṃtyāha / kaḥ pureṣeṇetyādi / atikrāmayiṣyatīti mitāṃ hrasvo na bhavati / "vā cittavirāge" (rst_198) ityato vāśabdānuvṛttervyavasthitavibhāṣā / vijñānācca / atiśabdaścātra apaśabdārthe vartate / ataḥ pañcamī yuktā bhavati / yannuśabdastasmādarthe / paryutthāpayāmāseti vyagrīkṛtavān / yatheti yataḥ / asthimajjayāśceti / majjanśabdasya liṅgavyatyayena striyāṃ ḍāp sīmāvat / kalyacitta iti tenaiva harṣeṇa karmaṇyacittaḥ / tataśca dviguṇībhūtaharṣatvāt pramuditacittaḥ / guṇajātiḥ manuṣyasāmānyo guṇaḥ / viśeṣastu manuṣyātikrānto guṇaḥ / kṣamante ceti svayaṃ kartavyatayāpi rocanāt / viṣayiteti śaktiḥ /
viditābhiprāya āha / alpotsuka ityādi / utsuka autsukyam / yattat kṣaṇaṃ lavamapi tat / tanmuhūrtamapi tat / trayāṇāmupādānaṃ tu śrotṛṇāṃ śraddhabhedāt / niṣpratibhāna ityuddeśaḥ / sadāpraruditasyetyādinirdeśaḥ / uttara iti uttaranimiuttam / apratipadyamāno 'labhamānaḥ / daddhvamiti dad dāne / vādyaprakṛtayo vādyaprakārāḥ / prabhūtāḥ prakārabāhulyāt / vipulāḥ pratiprakāramānantyāt / bhogā arthāḥ / sarvalokaviśiṣṭā iti sarvalokātikrāntāḥ /
upariṣṭānmūrdhna iti upari śirasaḥ / prātiṣṭhata iti praśabdaḥ praterarthe / vihāyasītyantarikṣe / prāñco 'ñjalayaḥ prāñjalayaḥ / sphuṭa iti prāptaḥ / sahadarśanāditi darśanātkāraṇāddarśanena sahaivaityarthaḥ //
sadāpraruditopalakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ triśattamaḥ parivartaḥ //
31. dharmodgataparivarto nāmaikatriśattamaḥ /
evamukta ityādi / na khalvityādi pratijñā / acalitā hi tathateti hetuḥ / tathāgatānāṃ kimāgatamiti cedāha / yā cetyādi / evamuttarepi hetavaḥ sasamarthanā veditavyāḥ / sarve caite hetavaḥ śūnyatāparyāyā nimittabhedāttu bhedaḥ / ākāśadhāturākāśasādharmyāttathataiva / nanu dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanavirājitavigrahastathāgato na punastathatādaya ityata āha / na hi kulaputrānyatretyādi / tathataiva suviśuddhā tathāgata iti bhāvaḥ / sa hi teṣāṃ svābhāvikaḥ kāya iti nyāyaḥ / evaṃ tathatāditathāgatayorabhedamuktvātyantābhedaṃ darśayitumāha / yā cetyādi / eṣāmeva dharmāṇāmiti tathatādīnāṃ tathateti parikalpitarūpaśūnyatā / yā ca sarvadharmāṇāmiti skandhadhātvādīnāṃ yā ca tathāgatasya / ekaivetyādiruddeśaḥ / punarekaivetyādi nirdeśaḥ / hetumāha / yadutāsattvāditi / adravyatvānna (rst_199) punaryathālakṣaṇamabhāvāditi bhāvaḥ / punastathāgatānāmagatigatyorabhāvaṃ yathākalpanamasattvāt / bhāvakalpanā tu saṃjñāviparyāsāditi dṛṣṭāntaiḥ pratipādayitumāha / tadyathāpītyādi / madhyānhakālasamaya iti / madhyānhaścāsau kālaśca / tasya samayaḥ / āgamanaṃ yathā ca grāmaṃ praviṣṭa iti viśaterarthasya gativiśeṣatvāt kartari ktaḥ / tathehāpi tathāgatam abhiniviṣṭā iti / dharmākāyā iti dharmatākāyāḥ / hastikāyasyetyādau kāyaḥ samūhaḥ / pariniṣpattiriti bhūtatvam / muṣāvādastatsādharmyān vañcaka ityarthaḥ / ata evāha abhūta iti / amoghaṃ dāyakasya mahāphalahetutvāt / ata eva dakṣiṇīyāḥ /
prabhāvyante upalabhyante / kāyapariniṣpattiḥ caramabhavasaṃgṛhītā / nāpi kvacidgacchatīti parinirvāṇakāle / na kvacidastīti parinirvāya yatra gacchati / hetarūpādānakāraṇaṃ pratyayāḥ sahakāriṇaḥ / tatra śabdasyopādānaṃ śabdaparamāṇava ityeke / vāyuparamāṇava ityapare / tatra upadhānī tantrīveṣṭanaṃ cakulikā / upavāṇyo apradhānatantrayaḥ / ādyantayoḥ na śabdo niścaratīti vacanaṃ madhye sarvatra sambandhanārtham / nirhetukāśabdāt svārthe 'ṇa nairhetukī /
saṃkṣobhitāni saṃpracalitāni / jihmībhūtāni naṣṭacchāyāni / utsṛjanti smeti muñcanti sma / vihāyasamiti ākāśam / svakena kāyena dharmodgatamabhicchādayati smeti tasyāgrataḥ sarvakāyena bhūmau patati smetyarthaḥ / kiyantaṃ kālamityata āha saptavarṣāṇīti / avakrāmaṇaṃ praveśanam / yadvayamiti yadā vayam / anuvartamānā ityanukurvatyaḥ / divyamityākāśabhavam / cittasyānyathātva pṛthivīsekavaimukhyam / iti pratisaṃkhyāyeti evaṃ nirūpya sarvāṇi tānīti dārikāśatāni / tāni tānīti śastraviśeṣaṇam / avatāramavakāśaḥ / adhyatiṣṭhadityakarot / gandhamityatra adhyatiṣṭhaditi cakāreṇānukṛṣyate / parīṣṭiḥ paryeṣaṇā /
kīdṛśī tatrāryasya dharmodgatasya dharmadeśanābhūdityata āha / tatreyaṃ dharmodgatasyetyādi sugamam / yadutaśabdaḥ sāmānyenoddiṣṭasya viśeṣaṃ dyotayati / ebhistriṃśatā ākārairityarthaḥ / ata evāsyāḥ śrutabalenotpannā / (rst_200) ebhireva triṃśatākāraiḥ sadāpraruditasya bodhisattvasyotpannāstriṃśatsamādhayaḥ paṭhiṣyante / prajñāpāramitāyāḥ samatā sarvadharmeṣu / kutaḥ? sarvadharmasamatayā / sā hi dharmadhātvālambanā / sa ca samānaḥ sarvadharmeṣu / prajñāpāramitāyā viviktatā / kutaḥ? sarvadharmaviviktatayā / yataḥ sarvadharmāḥ svalakṣaṇairviviktāḥ / ataḥ sāpi viviktā svalakṣaṇapratibhāsaiḥ / sā kadācidasmādvivekāccalatīti cedāha / prajñāpāramitāyā acalanatā / kutaḥ? sarvadharmācalanatayā / yataḥ sarvadharmā na vivekāccalanti / tataḥ sāpi na vivekāccalati / mananāccalatīti cedāha / prajñāpāramitāyā amananatā / kutaḥ? sarvadharmāmananatayā / amananā hi sarvadharmāḥ / na te kiñcinmanyante niḥsvabhāvatvāt / tataḥ sāpyamananā / kimasau kenāpi stambhitā yato na calatīti cedāha / prajñāpāramitāyā astambhitatā / kutaḥ? sarvadharmāstambhitatayā / na hi vivekāccalanti sarvadharmāḥ kenāpi stambhitāḥ / kiṃ tarhi? prakṛtyaiva viveke sthirāstataḥ prajñāpāramitāpi sthirā / ādau samatāmātramuktaṃ naikarasatā / tāmapyāha / prajñāpāramitāyā ekarasatā sarvadharmeṣu / kutaḥ? sarvadharmāṇāmekarasatayā tathataikarasā hi sarvadharmāḥ svalakṣaṇānāmabhāvāt / tadvatprajñāpāramitāpi svalakṣaṇānāmapratibhāsāt / prajñāpāramitāyā aparyantatā / kutaḥ? sarvadharmāṇāmaparyantatayā /
tathā hi dvau paryantau pūrvā ca koṭiraparā ca / tau ca na staḥ sarvadharmāṇām / atītānagatayorasattvāt / tasmādaparyantāḥ sarvadharmāḥ / tadvatprajñāpāramitāpi / prajñāpāramitāyā anutpādatā / kutaḥ? sarvadharmānutpādatayā / tathāhi niḥsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ / tasmānnotpadyante kharaviṣāṇavat / tasmādanutpādāḥ / tadvatprajñāpāramitāpi / anirodhā prajñāpāramitā / kutaḥ? sarvadharmāṇāmanirodhatayā / na hyamī nirudhyante 'sattvāt kharaviṣāṇavat / tadvatprajñāpāramitāpi / prajñāpāramitāyā aparyantatā / kenopamānena? gaganāparyantatayā / tathāhi gaganasya nāsti paryanto daśasu dikṣu triṣu cādhveṣu / evaṃ prajñāpāramitāyāḥ / [yā] daśadiktraiyadhvikā sarvadharmatathatāmātraprathanāt / samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantateti / yathā hyākāśasya nāstyantastathaiva daśadiglokadhātūnāṃ kimpunarananteṣu lokadhātuṣu samudrāṇām / tataḥ siddhā samudrāparyantatā / tadvatprajñāpāramitāyāḥ / tathā hi yā teṣāṃ samudrāṇāṃ tathatā yā ca sarvadharmāṇāṃ yā ca prajñāpāramitāyāḥ, ekaivaiṣā tathatā / tathatālambanā ca prajñāpāramitā / tasmātsamudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantateti siddham /
nanu svapnopamatayāpi jñānaṃ prajñāpāramitā gaganopamatayāpi / tatra pūrvā vicitrapratibhāsā uttarā nirābhāsā / kathamanayorekārthatetyata āha / meruvicitratayā prajñāpāramitāvicitrateti / yathā hyekarasamākāśaṃ prakṛtyā tathāpi (rst_201) merupārśvānāṃ vicitrāṇāmādhipatyāttadvadeva vicitraṃ khyāti / evamekarasaiva tathatā na vicitrā / tathatālambanā ca prajñāpāramitā / yastu svapnopamādijñāne vicitrapratibhāsaḥ so 'bhūtaparikalpadharmaḥ / tasmātsvapnopamamāyopamādijñānaṃ saṃvṛtiḥ / nirābhāse yā ca parimārthike jñāne sattvanāmavatāraṇāya nirdiśyate, nirābhāsapṛṣṭhabhāvī cāvikalpoyaṃ tadanubhūtaniścayārthaḥ / tasmātsiddhamidaṃ meruvicitratayā prajñāpāramitāvicitrateti /
nanu saiva nirābhāsā prajñāpāramitā svayamanubhūyamānaṃ paramārthamitthaṃ niścinoti niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā iti / tatkathamasau nirvikalpetyata āha / gaganākalpanatayā prajñāpāramitākalpanateti / prajñāpāramitāyā yākalpanatā na sā kiñcidvikalpayati vikalpapāragatatvāt / tadyathā gaganaṃ na kiñcidvikalpayati jaḍatvāt / ajaḍā prajñāpāramitā kinna vikalpayatīti cet / uktamatra / vikalpaśca bhrāntirabhrāntā ca sā / tasmānna vikalpayatīti siddham /
rūpāparyantatayā prajñāpāramitāparyantateti / yathā hyākāśamaparyantaṃ tathārūpaskandhopi / yatrānyadrūpaṃ nāsti tatrāvaśyaṃ tamaḥ prakāśo vāsti / tadvattadīyatathatāpratibhāsinī prajñāpāramitāpyaparyantatā / yathaiva samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatāsmābhirvyākhyātā tathaiva sattvānāmānantyāt vedanāparyantatayāpi saṃskāraparyantatayāpi vijñānāparyantatayāpi pṛthivīdhātvaparyantatayāpi apdhātvaparyantatayāpi tejodhātvaparyantatayāpi vāyudhātvaparyantatayāpi ākāśadhātvaparyantatayāpi vijñānadhātvaparyantatayāpi vyākhyātavyā / atha yā vijñānaskandhāparyantatayā yā ca vijñānadhātvaparyantatayā tayoḥ ko viśeṣaḥ? skandhadhātuśabdābhyāṃ prayogakṛtaḥ /
vajropamadharmasamatayā prajñāpāramitāsamateti / cittadhāraṇāddharmaḥ samādhiḥ / tasya yā sarvadharmeṣu samatā tayomānena prajñāpāramitāyāḥ samatā sarvadharmeṣu sarvadharmāsambhedanatayā prajñāpāramitāsambhedanateti sarvadharmāṇāmasambhedo abhedaḥ / bhedakānāṃ svalakṣaṇānāmabhāvāt / tadvatprajñāpāramitāyā api na bhedaḥ / samvedyamānenaiva rūpeṇa teṣāṃ tasyāmabhāvāt / sarvadharmānupalabdhitayā prajñāpāramitānupalabdhiteti / sarvadharmā na kiñcidupalabhante / rūpasya jaḍatvāt / śeṣāṇāmapyātmani paratra vā grāhakatvāyogāt / nāpyupalabhyante grāhakābhāvāt / tadvatprajñāpāramitāpi nopalabhate nāpyupalabhyate / tasmātteṣāṃ tasyāścānupalabdhitā / sarvadharmāvibhāvanāsamatayā prajñāpāramitāvibhāvanāsamateti / vibhāvanāṃ parebhyo (rst_202) vācā deśanā / sā sarvadharmāṇāṃ na vidyate tasmādavibhāvanayā samatā teṣām / tadvatsarvālambaneṣu prajñāpāramitāyā avibhāvanāsamatā / sarvadharmaniśceṣṭatayā prajñāpāramitāniśceṣṭateti / ceṣṭā īhāvyāpāraḥ / avyāpāraḥ sarvadharmāḥ / kathaṃ tarhi kaścitkutaścidutpadyate? idaṃpratyayamātreṇa / asmin satīdaṃ bhavati, asati na bhavatītyetāvatā hetuphalabhāvaḥ / tasmādamī niśceṣṭāḥ tadvatprajñāpāramitāpi / sarvadharmācintyatayāpi prajñāpāramitācintyateti / yathā hi dharmāḥ parebhyo na deśyante nirviṣayatvādvācaḥ / tathā svayamapi na cintyante na nirūpyante vāgvikalpayorekārthatvāt / tadvatprajñāpāramitāpyacintyā / veditavyetyante yat paṭhyate tatsarvadharmasamatādivākyeṣu sarveṣu sambadhyate 'ntardīpakatvāt /
atha khalvityādi / atheti deśanāparisamāptau / tathā niṣaṇṇasvaṃveti śrutāsanādanutthitasya / athetyuddeśaḥ / kṛtaḥ / tasyaiva nirdeśaḥ tasyāṃ velāyāmiti / yenaiva krameṇa yairevākāraiḥ prajñāpāramitā deśitā tenaiva krameṇa tairevākāraistriṃśatsamādhaya utpannā iti samudāyārthaḥ / tatra sarvadharmasamatādyākāratvātsamādhayastathā vyapadiśyante / kathamamī ākārāḥ? ebhi prakārairvastujñānāt / yathoktam-
vastujñānaprakārāṇāmākāra iti lakṣaṇam /
iti / kiṃ tarhyālambanam? tadeva vastu yathāsvam / athavā sarvadharmasamatādirevālambanam / tadālambanatvātsamādhayastathoktāḥ / vastūnyadhiṣṭhāni / ākāro yathāsvaṃ nirnimittatādiḥ / evaṃ pramukhānīti triṃśatsamādhipramukhāni / kathameṣāṃ pramukhatvam? ebhiravaśeṣāṇāmākṣepāt / śatasahasrāṇīti lakṣāṇi //
dharmodgatena lakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekatriṃśattamaḥ parivartaḥ //
32. parīnandanāparivarto nāma dvātriṃśattamaḥ /
sahapratilabdhānāmityādi / anena labdhānāṃ samādhīnāṃ tatkālajamanuśaṃsamāha / ata eva sahaśabdaḥ samānakālatārthaḥ / pratilabdhānāmiti (rst_203) pratilabdheṣu satsu / ebhireva nayeriti yathoktavastubhiraṣṭābhirabhisamayaiḥ / ebhireva nāmabhiriti sarvākārajñatādibhiḥ / sarvāsu ca jātiṣu na jātu buddhavirahito 'bhūdityuddeśaḥ / asya nirdeśa uttaro granthaḥ svapnāntaragatopīti yāvat /
tatra khalvityādirupodghātaḥ parīndanāyāḥ / tadanenāpi paryāyeṇaiti sadāpraruditavṛttāntenāpi / tasmāttarhītyādinā anuśāsanīśabdaparyantena prathamā parīndanā / atra ca tathāgatādhiṣṭhāneneti vacanaṃ kimartham? mahārthatvābhdagavatī bavhantarāyā ca vinā buddhādhiṣṭhānena likhitumapi [na] śakyeti pradarśanārtham / iyamasmākamanuśāsanītīyamasmākaṃ parīndanā / yathā asyāḥ śravaṇādikaṃ na vicchidyate tathā tvayā kartavyamityarthaḥ / tatkasya hetoriti / tatparīndanaṃ kena prayojanenetyarthaḥ / ata āha / atra hītyādi /
tatkathamityādinā dvītīyaparīndanāyā upodghātaḥ / asmin mama samucchaya iti mama śarīre / tathataditi / etatpremādikam / etenopādghātena dve parīndane / yata āha dvirapi trirapīti / parīndāmīti samarpayāmi / anuparīndamītyānukūlyaṃ samarpayāmi / kathaṃ parīndanetyata āha yatheyamityādi / anyaḥ puruṣa ityabhaktaḥ / kasmādasyāmetāvadgauravamityata āha / yāvadityādi bahuvidhāśca pūjābhiriti yāvat /
bhagavatyāḥ parisamāptimudyotayan saṅgītikāra āha / idamavocadityādi / idamiti prajñāpāramitāsūtram / avocaditi bhāṣitavān / bhagavāniti śāstā / parārtharasikāstathāgatāḥ / parārtha ca parārthakriyā bhagavatyā deśanā / tata āha / āttamanā iti / niruttaradharmadeśanayā prītaḥ sannityarthaḥ / śrotāraḥ kimukurvannityāha / bhagavato bhāṣitamabhyanandanniti / abhipūrvo nandiḥ sakarmakaḥ / sa kadācidabhilāṣe vartate / kadācitprītau / yadā prītau tadā tadālambanamevāsya karma bhavati / tatpunaḥ karma bhagavato bhāṣitam / eṣaiva deśanā / ke punaste śrotāra ityāha / te cetyādi / lokaḥ sattvasamūhaḥ / sa ca śrotṝṇāṃ rājagṛhasya ca prakṛtatvānmanuṣyasamūha eva kevalo gamyeta / tathā mā bhūditi viśeṣaṇaṃ kriyate / sadevamānuṣāsuragandharvaśceti / te ca bodhisattvādayaḥ sadevādiśca loka iti samuccayaḥ //
parīndanābhidhāyī parivartaḥ parīndanāparivartaḥ //
nānāvibhramalāñchanavyapagamādagrāhyamagrāhakam / bhātyetattathatātmanā samarasaṃ yasyāmaśeṣaṃ jagat //
prajñāpāramitā vikalpataraṇī sā bodhisattvasya dhīḥ / dhīraiḥ saiva viśuddhipāragamane tāthāgatī kathyate //
sa(śa)satyaṣṭau yadabhisamayān yatsahasrāṇi cāṣṭau / sūtraṃ tatte bhagavati mayā yaśca labdho vibhajya //
puṇyaskandhaḥ phalatu sa yathā yuktimuktiṃ prajānām / niḥsīmānāṃ mama ca vaśitāṃ viśvakāryakriyāsu //
anupamaguṇamṛṣṭā nirmalāśeṣavarṇā / harati bhavaratiṃ vo bhāratī gautamasya / bhavati mahati(?) vartiryā dayā snehapūrṇe janamanasi tadantarjjyotiṣaḥ saṃkramāya //
prajñāpāramitāyāḥ pramitāyā daśaśatībhiraṣṭābhiḥ / sāratametyabhisamaye sphuṭā ghanā pañjikeyaṃ me //
ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat / teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ //
?(?) samvat ā to rājñaḥ śrīharṣadevarājye śrīgaṇḍigulmaviṣaye / kulaputrakāyasthaḥ (? sthasya) paṇḍitaśrījīvandharaśiṃ(siṃ)hasya pustako(? stike)yamiti // 0 //
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
