Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Chưa xếp loại

Sāratama

Tác giả
Ratnākaraśānti
Thông tin
GRETIL — Padmanabha S. Jaini: Sāratamā. A Pañjikā on the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra by Ratnākaraśānti. Patna : Kashi Prasad Jayaswal Research Institute, 1979. (Tibetan Sanskrit Works Series, 18).CC BY-NC-SA 4.0

Ratnākaraśānti: Sāratama

ratnākaraśāntiviracitā āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamākhyā pañjikā

1. sarvākārajñatācaryāparivarto nāma prathamaḥ //

namaḥ sarvabuddhabodhisattvebhyaḥ /

bhavati bahutarārke kevalaṃ yasya loke dinamudayasamṛddhyā rātrirastaṅgamena / prativiṣayavisārī śuddhimānastu vaṃśaḥ (?) sa guruguṇanidhervo jāyatāṃ buddhabodhaḥ //

.............namaḥ śaraṇaṃ daśabalāste vā (?) //

yasyāḥ katipayavarṇā dhṛtāḥ karṇapuṭairapi / bodherbhavanti bījāni jinamātā pyatyasau / maitreyasya vibhoralaṃkṛtimayaḥ poto yadarthārṇave nirṇītaṃ bahuvistarākṛtisamairyasyā nijāṃśerapi / vyācaṣṭe vacasā sphuṭena laghunā mando 'pi ratnākāraḥ prajñāpāramitāṃ.......na mahatāṃ (tīṃ) tāmaṣṭasāhasrikām //

(rst_2) atha kasmādiyaṃ vyākhyāyate?

sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ nidānaṃ avadānaṃ itivṛttakaṃ jātakaṃ vaipulyaṃ adbhutā dharmāḥ upadeśāśceti /

tatra sūtraṃ katamat? yatra gambhīrapadairarthasūcanam / geyaṃ katamat? sūtrameva [yadgīyate] / yacca neyārthaṃ sūtraṃ tadapi geyaṃ gamyatvāt / vyākaraṇaṃ [katamat? yatra] śrāvako 'bhyatītaḥ kālagata upapattau vyākriyate / yacca nītārthaṃ sūtraṃ tena hi [sphuṭābhiprāyeṇa] vyākhyānāt / gāthā katamā? yatra [dvipadā tripadā catuṣpadā pañcapadā] ṣaṭpadā ca / udānaṃ katamat? yaduddiśya bhāṣitam / sotpattiśikṣāprajñaptibhāṣitaṃ vā / avadānaṃ katamat? sadṛṣṭāntakabhāṣitam / itivṛttakaṃ katamat? pūrvayogapratisaṃyuktam / [jātakaṃ katamat? bodhisattvacaryāpratisaṃyuktam / vaipulyaṃ katamat?] yadbodhisattvapiṭakapratisaṃyuktam / sarvasattvahitasukhādhiṣṭhānatvāt / adbhūtā dharmāḥ katame? yatra śrāvakabodhisattvabuddhānāmāścaryādbhutā dharmā deśyante / upadeśāḥ katame? yatrāviparītaṃ dharmalakṣaṇamupadiśyate [tatropadeśe 'ntargateyaṃ bhagavatī sūtraratnam /]

paramapuruṣārthasādhanasya paramagambhīrasya dharmasya sarvairākāraiḥ sūcanāt / athaiṣā katibhiḥ padārthairabhidheyairdarśitā? katame vata iti praśne śāstram-

[1] prajñāpāramitāṣṭābhiḥ padārthaiḥ samudīritā / sarvākārajñatā mārgajñatā sarvajñatā [tataḥ] // 1-3 //

[2] [sarvā]kārābhisambodho mūrddhaprāpto 'nupūrvikaḥ / ekakṣaṇābhisambodho dharmakāyaśca te 'ṣṭadhā // 1-4 //

iti / svārthe 'dhā' pratyayaḥ / ime te 'ṣṭāvityarthaḥ / bodhyabhimukhaḥ samyagbodhi' 'bhisambodhaḥ' / ata evā....... / abhisamīyate saptabhiḥ prāpyate yataḥ / mūrdhā prakarṣaḥ / taṃ prāpto 'mūrdhaprāptaḥ' / anupūrvamanukramaḥ / tadyogāt 'anupūrvikaḥ' / ubhayatrāpi 'sambodha' iti vartate /

punaḥ śāstram-

[3] lakṣaṇaṃ [tatprayogastatprakarṣastadanukramaḥ /] [tanniṣṭhā tadvipākaścetyanyaḥ ṣoḍhārtha] saṃgrahaḥ // 9-1 //

athavā........ṣaḍarthāḥ / yata ādau trividhā sarvajñatā tat 'lakṣaṇaṃ' prajñāpāramitāyāḥ / tataścatvāro 'syāḥ prayogaḥ prayogaprakarṣaḥ prayogānukramaḥ prayoganiṣṭhā ceti / ........ /

punaḥ śāstram-

[4] viṣayāstritayo hetuḥ prayogaścaturātmakaḥ / dharmakāyaḥ phalaṃ karmetyanyastredhārthasaṃgrahaḥ // 9-2 //

athavātisaṃkṣepato 'syāṃ trayo 'rthāḥ / tathā hi trividhaḥ prayogaviṣayaḥ sarvajñatātrayaśca[taddhetuḥ] 'viṣayaḥ' / 'prayogaścaturātmaka' / sarvākārā hi sambodhādiḥ / tasya hetoḥ 'phalaṃ dharmakāyaḥ' tat 'karma' ca /

tadevamaṣṭau ṣaṭ trayo vāsya sūtrasyārthāḥ sākalyena / prādhānyena punareka eva vārthaḥ / anyathā ekavākyatāpi na syāt / daśadāḍimādipasamūhavat / avayavārthaiḥ parasparo[para]ktasya svārthena (?) ekatvādupasaṃhārāt / tasmāt sambaddhān(nu)guṇopāyāt / samyaksambodhiratra (rst_4) prādhānyenocyata ityeke / tadasat / yataḥ samyaksambodhiḥ śrāvakapiṭake 'pyatipratītatvādajijñāsitā / prajñāpāramitā tu tatrāviditatvājjijñāsiteti / saiva [śāstre prādhānyena]abhidhīyate / [duradhimokṣā] gambhīratvāt / bhagavatastu vacanāt [pratilabdhād] adhimucyate.............. / tato 'pīyaṃ prādhānyena bhagavatā vaktavyā / yathā yathā ceyamadhimacyate tathā tathā bodherāsannībhavati / tato 'pīyaṃ prādhānyena vacanīyā / aṣṭāsu cābhisamayeṣu yathā [sāraṃ tatheyaṃ] vistareṇocyamānā kathaṃ prādhānyena nocyate? prajñāpāramitaiva mārgaḥ sambodheḥ / śeṣāṇāmapi tathaiva mārgīkaraṇāt / ityevamiyamucyamānā sutarāṃ prādhānyenocyata ityalamativistareṇa / ata eva prādhānyena vyapadeśādetatsūtraṃ prajñāpāramitā / [na samyaksambodhi]riti / tasmātprajñāpāramitaivaḥ....... /

evaṃ mayetyādi / atha kasyedaṃ vacanam? saṃṅgītikārasya / saṅgītatvena loke saṃpratyayārtham / tatkiṃ ........prakṣepaḥ? naivam / bhagavadājñayaivaṃ tena pāṭhāt / uktaṃ hi bhagavatā [śrutaṃ mayā] iti saṅgītikāraḥ aḍakavatīnivāsī vajrapāṇirmahābodhisattvaḥ / sa hi bhādrakalpikānāṃ tathāgatānāṃ rūpakāyasya dharmakāyasya ca rakṣādhikṛtaḥ pṛṣṭhato 'vagataḥ / evaṃ te (taiḥ?) pratyarpitaśāsanaśca....... / ............. .......... yato 'syāmacyu (?)tasamādhiniśrito mahān dharmāvabhāsastasmāt prabhākarī / yato 'syāṃ bodhipakṣyaiḥ saṃkleśendhanadahanaṃ tasmādarciṣmatī / yato 'syāṃ laukikalokottarayorvidyāsatyajñānayoranyonyavirodhādduṣkaraḥ parijayastasmātsudurjayā / yato 'syāṃ pratītyasamutpādapravicayādabhimukho bhavatyasaṅgamukhākhyaḥ prajñāpāramitāvihārastasmādabhimukhī / yato 'syāṃ bodhipakṣyasatya[pratītya] samutpādālambano nirnimittavihāra ābhogavāhī tasmāddūraṃgamā / yato 'syāṃ sa eva svarasavāhitvādacalaḥ tasmādacalā / yato 'syāṃ pratisaṃvibhdirdhārmakathikatvādbodhisattvaḥ sādhustasmāt sādhumatī / yato 'syāṃ bodhisattvo 'bhiṣicyate yau[va]rājyāya tasmāddharmameghā / ..........etāḥ pratyekaṃ ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ saṃgṛhītāḥ yathākramam / etāsu daśa pāramitā atiricyate /

katamā daśa?

"dānaṃ śīlaṃ kṣamā vīrya dhyānaṃ prajñā upāyatā / praṇidhānaṃ balaṃ jñānametāḥ pāramitā daśa //"

tatra yatpāramitopacitasya kuśalamūlasyānuttarāyāṃ samyaksambodhau samyakpariṇāmanamupādāya pāramitā tenopāyena tasyākṣayīkaraṇāt / āha ca / "ābodhe kṣayamiti svalpamapi na bodhipariṇataṃ kuśalam / āsamantātpatitaḥ payonidhau salilabidnuriva" iti / bhadracaryādikaṃ praṇidhānapāramitā yayā pratijanma yatpāramitāścarati / bhāvanābalaṃ pratisaṃkhyānabalaṃ ca balapāramitā / yayā pratyahaṃ pratikṣaṇaṃ tāścarati / yathābhiprāyamayathārutaṃ mahāyānasya parijñānaṃ jñānapāramitā /

bhūmīnāṃ vistara āryadaśabhūmakādau / parikarmāṇi punarāsāṃ mahatyorbhagavatyoruddiṣṭāni nirdiṣṭāni ca bhūmīnāṃ parikarmāṇyadhikṛtya śāstre trayoviṃśatiḥ ślokāḥ / tāni yathābhūmi pṛthakkṛtya vakṣyāmaḥ /

[5] labhyate daśamā (prathamā) bhūmidarśadhā parikarmaṇā / āśayo hitavastutvaṃ sattveṣu samacittatā // 1-48 //

[6] tyāgaḥ sevā ca mitrāṇāṃ saddharmālambanaiṣaṇā / sadā naiṣkramyacittatvaṃ buddhakāyagatā spṛhā // 1-49 //

[7] dharmasya deśanā satyaṃ daśamaṃ vākyamiṣyate / jñeyaṃ ca parikarmaiṣāṃ svabhāvānupalambhataḥ // 1-50 //

'daśadhā' iti daśavidhena / taccāśayādi // 'āśayaḥ' śraddhāchandau / 'hitavastutvaṃ' sarvasattvahitaiṣitā / heturasyāḥ 'sattveṣu praśamacittatā' / 'tyāgo ' dānapāramitā / 'eṣaṇā' paryeṣaṇā / sā ca 'saddharmālambanā' dharmaparyeṣṭirityarthaḥ / gṛhavāsānniṣkramaṇaṃ niṣkramaḥ / svārthe ṣyañ 'naiṣkramyaṃ' taccittatā / 'spṛhā' ityatra sadeti vartate / 'satyaṃ' coktamiti satyavacanaṃ taddaśamam / 'eṣāṃ' ityāśayādīnām //

[8] śīlaṃ kṛtajñatā kṣāntiḥ prāmodyaṃ mahatī kṛpā / gauravaṃ guruśuśrūṣā vīryaṃ dānādike 'ṣṭamam // 1-51 //

(rst_6) 'śīlaṃ' śīlapariśuddhiḥ / 'kṣāntiḥ' kṣāntibalam / pramoda eva 'prāmodyam' 'mahatī' sarvasattvāparityāgitayā / 'gauravaṃ' gauravārheṣu / 'gurūśuśrūṣā' kalyāṇamitreṣa śāstṛsaṃjñā / 'dānādike ' iti pāramitāsu / 'aṣṭama' grahaṇādaṣṭāveva parikarmāṇi dvitīyāyām /

[9] atṛptatā śrute dānaṃ dharmasya ca nirāmiṣam / buddhakṣetrasya saṃśuddhiḥ saṃsāroparikheditā // 1-52 //

[10] hrīrapatrāpyamityetat pañcadhāmananātmakam /

'śrutaṃ' bāhuśrutyam / 'saṃśuddhiḥ' pariśuddhiḥ / sā tasyāmeva puṇyapariṇāmanāt / 'amananātmakaṃ' tenāmananāt / 'pañcadhā' iti vacanāt pañcaiva parikarmāṇi tṛtīyāyām / vanāśālpecchatā tuṣṭirdhutasaṃlekhasevanam // 1-53 // [11] śikṣāya aparityāgaḥ kāmānāṃ vijugupsanam / nirvitsarvāstisaṃtyāgā[vana]valīna[tvān]pekṣate // 1-54 //

vanasya ('vānāśā) araṇyavāsastatkāryatvāt / 'tuṣṭiḥ' santuṣṭiḥ / 'dhuta' guṇa 'saṃlekhasya' 'sevanaṃ' anutsargaḥ / 'nirvitsarvāstisaṃtyāgau' iti nirvedaḥ sarvasatāṃ tyāgaśca / 'anavalīnatvānapekṣate ' iti / anavalīnacittatā sarvavastunirapekṣatā ca / anavalīnatvaṃ asaṃkucutatvam / daśeti vakṣyamāna(ṇa)manuvartate / tato daśaiva parikarmāṇi caturthyām /

[12] saṃstavaṃ kulamātsarya sthānaṃ saṅgaṇikāvaham / ātmotkarṣaparāvajñe karmamārgān daśāśubhān // 1-55 //

[13] mānaṃ stambhaṃ viparyāsaṃ vimatiṃ kleśamarṣaṇam / vivarja[ya]n samāpnoti daśaitān pañcamīṃ bhuvam // 1-56 //

'saṃstavo ' gṛhipravrajitaiḥ / 'kuleṣu' upasaṃ[kra]maṇīyāgṛheṣu 'mātsaryam' / 'saṅgaṇikā' apratirūpakathā / 'utkarṣaṇam' / 'avajñā' (rst_7) paṃsanam / 'karmamārgāḥ' 'karmapathāḥ' / 'mānaḥ' cittonnatiḥ / 'stambho ' gurūṣvapraṇatakāyatā / 'viparyāso ' viparātārthagrāhaḥ / 'vimatiḥ' vicikitsā / 'kleśamarṣaṇaṃ' rāgadveṣamohādhivāsanam / 'etān' iti saṃstavādīn /

[14] dānaśīlakṣamāvīryadhyānaprajñā prapūrakaḥ / śiṣyakhaḍgaspṛhātrāsacetasāṃ parivarjakaḥ // 1-57 //

[15] yācito 'navalīnaśca sarvatyāgepyadurmanāḥ / kṛśo 'pi nārthināṃ kṣeptā ṣaṣṭhīṃ bhūmiṃ samaśnute // 1-58 //

ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ pratyekaṃ pūraka iti ṣaḍdharmāḥ / śrāvakaspṛhāyāḥ pratyekabuddhaspṛhāyāḥ parita(tra)sanacittasya ca parivarjaka iti trayaḥ / yācitasyānabalīnacittatā, sarvasvatyāge 'pyadaurmanasya, daurbalyepi na yācakānāṃ kṣepa iti trayaḥ / ebhirdvādaśabhirdharmaiḥ ṣaṣṭhiṃ bhūmiṃ prāpnoti /

[16] ātmasattvagraho jīvapudgalocchedaśāśvate / nimittahetvoḥ skandheṣu dhātuṣvāyataneṣu ca // 1-59 //

[17] traidhātuke pratiṣṭhānaṃ saktirālīnacittatā / ratnatritayaśīleṣu taddṛṣṭyabhiniveśitā // 1-60 //

[18] śūnyatayāṃ viśā(ṣā)daśca tadvirodhaśca viṃśatiḥ / kalaṅkā yasya vicchinnāḥ saptamīmetyasau bhuvam // 1-61 //

[19] trivimokṣamukhajñānaṃ trimaṇḍalaviśuddhitā / karuṇā mananā dharmasamataikanayajñatā // 1-62 //

[20] anutpādakṣamājñānaṃ dharmāṇāmekadheraṇā / kalpanāyāḥ samudghātaḥ saṃjñādṛkleśavarjanam // 1-63 //

[21] śamathasya ca nidhyaptiḥ kauśalaṃ ca vidarśane / cittasya dāntatā jñānaṃ sarvatrāpratighāti ca // 1-64 //

[22] śa(sa)kterabhūmiryatrecchaṃ kṣetrāntaragatiḥ samam / sarvatra svātmabhāvasya darśanaṃ ceti [viṃśatiḥ] // 1-65 //

dvitīyāt 'viṃśati' śabdādūrdhvaṃ guṇāḥ......ātmagrahādayo 'viṃśatiḥ' / 'kalaṅkāḥ' doṣāḥ / yasya 'vicchinnāḥ' prahīṇāḥ / trivimokṣamukhajñānādayaśca viṃśatiḥ gunāḥ (ṇāḥ) paripūrṇāḥ sa saptamīṃ bhūmiṃ prāpnotīti samāsato 'rthaḥ /

' graho ''bhiniveṣaḥ(śaḥ) / tasya viśeṣaṇamātmādirāyatanaparyantaḥ / śāśvatoccheda..........................ratnādi (?) dṛṣṭiḥ / tasyāṃ 'abhiniveṣi (śi)tā' niśrayaḥ / 'viṣādaḥ' khedaḥ / 'tadvirodhaḥ' śūnyatāyā bādhanam / 'samaṃ' iti sahetyarthaḥ /

tatra kalaṅkanirdeśānāmā(ma)rthaḥ / ātmagrāhaḥ / sattvagrāhaḥ / jīvagrāhaḥ / pudgalagrāhaḥ / ucchedagrāhaḥ / śāśvatagrāhaḥ / nimittagrāhaḥ / hetugrāhaḥ / skandhagrāhaḥ / [dhātugrāhaḥ / āyatanagrāhaḥ /] traidhātuke adhyavasānam / traidhātuke ālayaḥ / buddhidṛṣṭiniśrayaḥ / dharmadṛṣṭiniśrayaḥ / saṅghadṛṣṭiniśrayaḥ / śīladṛṣṭiniśrayaḥ / śūnyā dharmā iti viṣāḍhaḥ / śanyatāvirodhaśceti /

guṇānirdeśānāmarthaḥ / śūnyatāparipūrtiḥ / ānimittasākṣātkriyā / apraṇihitajñānam / [trimaṇḍalaviśuddhitā / karuṇā / mananā] / sarvadharmasamatādarśanam / bhūtanayaprativedhaḥ / anutpādakṣāntijñānam / ekanayanirdeśaḥ / sarvadharmāṇāṃ kalpanāsamuddhātaḥ / saṃjñādṛṣṭivivartaḥ / kleśavivartaḥ / śamathanidhyaptiḥ / vipaśyanākauśalyam / dātucittatā / anunayasyābhūmiḥ / yathecchakṣetragamanam / tatra cabuddhaparṣanmaṇḍe[svātmabhāva]darśanamiti //

[23] [sarvasattvamanojñāna] mabhijñākrīḍanaṃ śubhā / buddhakṣetrasya niṣpattirbuddhasevāparīkṣaṇe // 1-66 //

[24] akṣajñānaṃ jinakṣetraśuddhirmāyopamā sthitiḥ / sañcintya ca bhavādānamidaṃ karmāṣṭadhoditam // 1-67 //

iti / 'śubhā niṣpattiḥ' iti sambandhaḥ / pariśuddhetyarthaḥ / 'aṣṭādhā' iti vacanāt āṣṭaveva parikarmāṇyaṣṭamyām / tadyathā / sarvasattvacittānupraveśaḥ / abhijñācittā [nukriḍanam /] / buddhakṣetraniṣpādanam / buddhānāṃ sevā ca parīkṣaṇaṃ cetyekīkriyate / indriyaparāparajñānam / buddhakṣetrapariśodhanam / (rst_9) māyopamasya samādherabhīkṣṇaṃ samāpattiḥ sañcitya bhavo[pa]pattiśca / dvividhaṃ buddhakṣetram / ādau bhājanalokaḥ paścāt sattvaloka iti /

[25] praṇidhānānyanantāni devādīnāṃ rutajñatā / nadīva pratibhānānāṃ garbhāvakrāntiruttamā // 1-68 //

[26] kulajātyośca gotrasya parivārasya janmanaḥ / naiṣkramyabodhivṛkṣāṇāṃ guṇapūreśca saṃpadaḥ // 1-69 //

aṣṭamānantaraṃ navamī / tasyāḥ parikarmāṇi dvādaśa / anantaṃ praṇidhānam / devādirutajñānam / paripūrṇaṃ pratibhānam / garbhāvakrāntisampat / kulasaṃpat / jātisaṃpat / gotrasaṃpat / parivārasaṃpat / janmasaṃpat / naiṣkramyasaṃpat / bodhivṛkṣasaṃpat / guṇapūrisampacca /

[27] navabhūmīratikramya buddhabhūmau pratiṣṭhate / yena jñānena sā jñeyā daśamī bodhisattvabhūḥ // 1-70 //

'navabhūmīḥ' iti gotrādibhūmiḥ / tatra gotrabhūmiḥ nirvāṇagotrakāṇam / aṣṭamakabhūmiḥ śrotaāpattiphalapratipannakasya / darśanabhūmiḥ śrotaāpannasya / tanubhūmiḥ sakṛdāgaminaḥ / vītarāgabhūmiranāgāminaḥ / "kṛtaṃ karaṇīyaṃ" iti jñānāt kṛtāvī arhan / tasya bhūmiḥ kṛtāvibhūmiḥ / śrāvakabhūmiḥ śrāvakasya / saiva ṣaḍvidhā pratyekabuddhasya / bodhisattvabhūmiḥ bodhisattvasya / pūrvoktā navabhūmayaḥ / etā navabhūmīratikramya yena jñānena bodhisattvo buddhabhūmau pratiṣṭhito bhavati sā daśami bodhisattvabhūmiḥ / iti bhūmisambharaḥ /

prati[pakṣa]madhikṛtya śāstram-

[28] pratipakṣo 'ṣṭadhā jñeyo darśanābhyāsamārgayoḥ / grāhyagrāhavikalpānāmaṣṭānāmupaśāntaye // 1-71 //

'abhyāso ' bhāvanā / grāhyo, grāhakaḥ / darśanamārge dvau grāhyavikalpau / vastumātrādhiṣṭhānaḥ pratipakṣadhiṣṭhānaśca / dvau grāhakavikalpau / pudgaladravyādhiṣṭhānaḥ pudgalaprajñaptyadhiṣṭhānaśca / [evaṃ bhāvanāmārge vikalpa]prahāṇāya aṣṭau pratipakṣāḥ / pratipakṣasambhāraḥ //

tatra darśanamārge tathatādīnāṃ rūpādīnāṃ svapnādīnāṃ ca grāhyavastūnāmupalambho vikalpaḥ / taddharmatopalambhalakṣaṇo 'nupalambhaḥ pratipakṣaḥ / dānādīnāṃ buddhadharmaparyantānāṃ pratipakṣavastūnāmupalambho vikalpaḥ / anupalambhaḥ pratipakṣaḥ / a................anupalambhapratipakṣaḥ / nāmasaṃketavyavahārāderupalambho vikalpaḥ / anupalambhaḥ pratipakṣaḥ / bhāvanāmārge tu na sthitā nāsthitāḥ sarvadharmā asthānayogena / dharmadhātuyogenetyarthaḥ / iti grāhyavastūnāmanupalambhaḥ / dānādīnāṃ pratipakṣavastūnāmanupalambhaḥ / śrota āpanna.......pudgalaprajñaptyāśrayāṇāṃ śrotaāpattiphalādīnāmanupalambhaḥ / iti pratipakṣasaṃbhāraḥ / samāptā ca saṃbhārapratipattiḥ //

niryāsyatītyetena niryāṇapratipattiḥ prastāvitā / tāmadhikṛtya śāstram-

[29] uddeśe samatāyāṃ ca sattvārthe yatnavarjane / atyantāya ca niryāṇaṃ niryāṇaṃ prāptilakṣaṇam // 1-72 //

[30] sarvākārajñātāyāṃ ca niryāṇaṃ mārgagocaram / niryāṇapratipajjñeyā seyamaṣṭavidhātmikā // 1-73 //

etadāha / evamukte ityādinā subhūtiravocaditi / kimavocata? mahāyānamityādi / yasmādanena sadevamānuṣāsuraṃ lokamabhibhūya bodhisattvo niryāsyati / tasmādidaṃ yānaṃ mahāyānamityucyate / abhibhūya niryāsyatīti samānakāle ktvāpratyayaḥ / saṃmīlya hasatītyādivat / kasmādasau sarvalokamabhibhavati? tadalabhyasya māhātmyasya lābhāt / kiṃ punastat? sattvarāśeragratāsaṃpādanam / sattvarāśimahattayā prahāṇamahattayā adhigamamahattayā ca mahat / itīdamuddeśaniryāṇam //

ākāśamahattayā tanmahāyānamiti / tad yānaṃ mahaducyata iti sambandhaḥ / ākāśasamatayeti / kathaṃ samatā? yathākāśaṃ na digbhirbhidyate / avarṇasaṃsthānamapratighamanirdarśanamanantamamadhyanna hīyate na vardhate notpadyate na nirudhyate na kāmadhātuparyāpannaṃ na rūpadhātuparyāpannaṃ nārūpyadhatuparyāpannam / tathaiva mahāyānam / tasmādyathākāśasamatayā mahattadyānam / iti samatāniryāṇam /

yathā ākāśe ityādi / ākāśa avakāśo 'ntarbhāvāt / mahāyāne avakāśaḥ / tena teṣāmarthakaraṇāt / lokadhātubhiḥ saṃkhyābhirdigbhiścāparicchinnatvāt / aprameyā asaṃkhyeyā aparimāṇāḥ / paryāyeṇeti prakāreṇa / kathaṃ ca tāvatāmavakāśaḥ yataḥ sattvāsattayā ākāśāsattā / ākāśāsattayā mahāyānāsattā / mahāyānāsattayā sarvadharmāsattā / iti hi sattvāścākāśaṃ ca mahāyānaṃ ca sarvadharmāścārūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ / evamiyatā sattvānāṃ mahāyāne avakāśaḥ / iti sattvārthaniryāṇam //

naivāsyetyādi / āgamaḥ āgamanam / nirgamaḥ nirgamanam / sthānaṃ gatinivṛttiḥ / trayaṃ mahāyānasya nāsti / acalā hi sarvadharmāḥ / yatasteṣāṃ prakṛtirna kvacidgacchati na kutaścidāgacchati na kvacittiṣṭhati / pariṣyandaścābhogaḥ / iti anābhoganiryāṇam /

evamasyetyādi / evamityākāśasyaiva / asyeti mahāyānasya / pūrvānta ityatīto 'rthaḥ / aparānta ityanāgato 'rthaḥ / madhyaḥ pratyutpannaḥ / trayamapyetanmahāyānasya nopalabhyate / trayadhvasamaṃ tadyānaṃ tasmānmahāyānam / kathaṃ tryadhvasamam? yato 'tīto 'rthotītārthenā (na) śūnyaḥ / anāgato 'rtho 'nāgatārthenā(na) śūnyaḥ / anāgato 'rtho 'nāgatārthenā(na) śūnyaḥ / pratyutpannaḥ pratyutpannena / tryadhvasamatā tryadhvasamatayā / mahāyānaṃ mahāyānena / bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ / na ca śūnyatā atītā va anāgatā vā pratyutpannā vā / na tasyāṃ saṃkleśa upalabhyate na vyavadānam / na saṃsāro na nirvāṇam / tasmāt trayadhvasamaṃ tadyānam / ityantābhāvādatyantaniryāṇam /

atha khalu bhagavān ityādi / atra bhagavānāha / yānaśabdārthanirdeśe subhūteḥ sādhukāraṃ datvā atra śikṣitvetyādinā prāptiniryāṇaṃ praratauti / atra sarvajñateti sarvākārajñatā / atha khalvityādinā pūrṇasya praśnaḥ / prajñāpāramitādhikāre mahāyānasya pareṣāmaprastutatvāśaṅkānivṛttyarthaḥ / buddhānubhāvād bhagavan ityetatparyantena parihāraḥ / anulomaṃ nirdiśasi iti tvaṃ hi arvadharmān mahāyānaniḥsvabhāvān nirdiśasi / niḥsvabhāvatājñānaṃ ca teṣāṃ prajñāpāramitaiva / tasmādanulomaṃ nirdiśasīti bhāvaḥ / api tu khalu punarityādinā prakṛtameva prāptiniryāṇamadhikṛtya tasyāṃ pāptau dvādaśaviśeṣān dvādaśabhirvākyairāha / ata eva viśeṣadyotanārtho 'pituśabdaḥ / tatra api tu khalvityādi prathamam / tatkasyetyādi dvitīyam / rūpaṃ bodhisattva ityādi tṛtīyam / evaṃ bhagavannityādi caturtham / buddha (rst_12) ityādi pañcamam / yathā ātmetyādi ṣaṣṭham / evamabhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā iti saptamam / katamattadityādyaṣṭamam / evameteṣāmityādi navamam / tatkimityādi daśamam / na cetyādyekādaśam / sa cetyādi dvādaśam / kalpiteṣu anabhiniveśābhyāsaniṣṭhāyāṃ tadabhiniveśajanmanaḥ parantatrasya sarvathā nivṛttau sarvākarajñatā bodhisattvena prāpyata iti samudāyārthaḥ /

avayavārthastūcyate / uktaṃ bhagavatā "atra mahāyāne śikṣitvā atītānāgatapratyutpannā bodhisattva mahāsattvāḥ sarvākārajñatāmanuprāptā anuprāpsyanti anuprāpnuvanti ceti / tatra na pūrvānta upalabhyate nāparānto na madhyaḥ / tato na sattvā na sarvadharmā na bodhisattvaḥ" iti / sattvāśca sarvadharmāśca bodhisattvaśca pūrvāntāparāntamadhyāni ca sarvametadadvaidhīkāram / tasmātpūrvāntādiṣu bodhisattvo nopaitīti prathamasyārthaḥ / tatkasya hetoriti / tatpūrvāntādīnāmasattvaṃ kutaḥ? hetumāha / rūpāparyantatayetyādi / rūpādaya ākāśa(śa)samāḥ / rūpādiśūnyatāmupādāya / ata ete 'paryantāḥ / pūrvāntāparāntamadhyarahitāḥ / evaṃ bodhisattva iti dvitīyasyarthaḥ //

rūpādikaṃ bodhisattva iti nopaiti nāvagacchati / yasmāt idamapi na vidyate nopalabhyate rūpādi śūnyatāmupādāya / na hi śūnyatāyā rūpādikamasti nāpi bodhisattva iti tṛtīyasyārthaḥ //

evamiti pratibhāsamānena rūpeṇa / bodhisattvadharmamiti / bodhisattvākhyarūpādi / sarveṇeti skandhadhātvādivargabhedena / sarveṇa sarvamiti sarvayathā bhavati pūrṇāvayavatvād vargāṇām / punaḥ sarvamiti teṣu vargeṣvekaikam / sarvaṃ sarvatheti svena svena itaretaraiśca sarvairanupalabhamānaḥ / taiḥ śūnyatvāt / sarvajñatāmapīti sarvākārabhūtāmapi / so 'ham ityādi / taṃ dharmamiti bodhisattvākhyam / prakaraṇādgamyate prajñāpāramitāmapi sarvākārajñatāmapīti / dharmamiti bodhisattvākhyam / dharmeṇeti prajñāpāramitākhyena / dharme iti sarvākārajñatākhye prāptasya / avavadiṣyāmi prāptaye / naiva kaścitkenacitkvacidityarthaḥ / evameva vādābhāva anuṣṭhānābhāvānna kascinna kenacinna kvacitprāpnotīti caturthasyārthaḥ //

buddha iti buddhatvaṃ sarvākārajñatetyarthaḥ / nāmadheyamātramiti / arthaśūnyaṃ nāma / tathāhi nārthasya svabhāvo nāma prāksaṅketārthamātradarśanāt / (rst_13) nāpi nāmnaḥ svabhāvoārthaḥ / aviditārthasya nāmnaḥ kevalasyaiva pratīteḥ / asatyepi cārthe śabdaprayogāt / nirarthakaṃ nāma / ata eva tacca nāmadheyamanabhinivṛttaṃ nāmadheyatvenāsiddham / ato 'nabhinivṛttena bodhisattvanāmnā anabhinirvṛttaṃ sarvākārajñatā nāma na prāpyata iti pañcamasyārthaḥ /

evaṃ tāvatpañcabhirvākyairdharmanairātmyamukhena nāmadheyamukhena ca kalpitasya prāptiḥ pratiṣiddhā / pugalanairātmyamukhenāpi tatpratiṣedhāya ṣaṣṭhaṃ coktam / yathā ātmā ātmeti ca bhagavannucyate ātyantatayā ca bhagavannanabhinirvṛtta ātmeti / atyantatayetyekāntena / anabhinirvṛtta ityasadbhūtaḥ / yathālakṣaṇamasattvāt / yathāśabdāt prakaraṇācca gamyate tatha sarvadharmā bodhisattvaśceti //

paratantrasvabhāvamadhikṛtya saptamaṃ coktam / evamabhāvasvabhāvāḥ sarvadharmaḥ iti / kutaḥ etat? yato mahatyorbhagavatyordvādaśabhirebhirvākyairuddeśaḥ subhūtinā kṛte tata eṣāṃ dvādaśānāmabhidhānakāraṇapraśneṣu śariputreṇa kṛteṣu thavirasubhūtiḥ kāraṇāni krameṇa bruvāṇaḥ saptamasthānakena kāraṇena 'abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā iti' praśnamanudyābhāvasvabhāvatāyāṃ kāraṇamuktvā 'anena paryāyeṇa, śāriputra, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ' ityupasaṃhāraṃ kṛtavān / tata eṣa pāṭhaḥ pratīyate / subhūteḥ praśnānuvādakāraṇākhyānatadupasaṃhārā iha jñāpakā na tūddeśaḥ / uddeśe 'pi saptamavākyasya prāyeṇa pāṭhabhraṃsā(śā)t / yataḥ saptamavākye trayo viplavāḥ kālena jātāḥ / uttareṇa granthena sahaikavākyatā prathamo viplavaḥ / ekavākyatārthe prathamāṃ vibhaktimapanīya ṣaṣṭhivibhaktiḥ kṛteti dvitīyo viplavaḥ / abhāvasvabhāvatāṃ cāpanīya asvabhāvata paṭhiteti tṛtīyo viplavaḥ / arthaṃ brūmaḥ / evamiti paratantreṇa svabhāvena abhāvasvabhāva eṣāmiti abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ / yadāha / nāsti samyogikaḥ svabhāvaḥ pratītyasamutpannatvāditi / kāraṇasaṃnidhiḥ saṃyogastasmin satyeva bhavatīti saṃyogikaḥ / saṃyogiko yaḥ svabhāvaḥ so 'bhāvaḥ kāraṇaviyoge satyabhāvāt / api ca / yaḥ pratītyasamutpannaḥ so 'nityatvāt paścādabhāvaḥ / na ca vidyamānasya paścādabhāvo ghaṭate virodhāt / tasmādekakṣaṇa eva yo bhāvaḥ sa ekakṣaṇāntareṣvabhāvaḥ / tasmādabhāva eṣāṃ svabhāvaḥ / kiṃ ca, yadanityaṃ tat duḥkhaṃ duḥkhaṃ ca prahātavyam / tato 'pyabhāvasvabhāva eṣām / tasmātparatantreṇāpi svabhāvena bodhisattvo na prāpnotīti saptamasyārthaḥ //

nanviyamabhāvasvabhāvatā kalpitasyāpi rūpādeḥ prāpnoti / yataḥ kulālāda ghaṭaḥ kuvindātpaṭa utpadyamāno dṛśyate / ata āha / katamattadityādi / katamattatkalpitam / rūpādi yat a[na]bhinirdhūttam / naiva kiñcit sarvaṃ kalpitamasaṃskṛtamityarthaḥ / ata eva nirdeśavākye subhūtinā yuktiruktā- asaṃskṛtāḥ sarvadharmāḥ saṃskarturabhāvāditi / kulālakuvindāderapi kalpitasyāsatvādityarthaḥ / tasmātkalpitasyotpādanirodhādipratiṣedho 'ṣṭamasyārthaḥ /

asyāṃ tu bhagavatyāṃ grāhyatāpi kalpitasya pratiṣiddhā / bālagrāhyatvāt tasya / aṣṭamādūrdhvaṃ trīṇī vākyāni pariniṣpannaṃ svabhāvamadhikṛtya evamityādi / evamiti kalpitena svabhāvena eteṣāmiti paratnatrarūpāṇāṃ yā asvabhāvatā śūnyatā sānabhinirvṛttiriti / sa pariniṣpannasvabhāva ityarthaḥ / yadyevaṃ tadā dharmatāyā dharmādavyatirekād bhrāntikṣaye śūnyatāpi kṣīyeta / atha śūnyatā śāśvatī tadā tadavyatirekād bhrāntikṣaye śūnyatāpi kṣīyeta / atha śūnyatā śāśvatī tadā tadavyatirekād bhrāntirapi śāsva(śva)tī bhavedityata āha / yā cetyādi / yatpariniṣpannaṃ rūpaṃ na te bhrāntisvabhāvāḥ paratantrā dharmā ityarthaḥ / tadevaṃ śūnyatāyāḥ paratantrādavyatirekapratiṣedho navamasyārthaḥ //

tatkimityādi / avyatireke niṣiddhe vyatirekaḥ syāt / tatkimiti tadā katham / anabhinirvṛttimiti śūnyatāmātraṃ bodhisattvam / anabhinirvṛttyāmiti śūnyatāmātraṃ prajñāpāramitāyāmavavadiṣyāmi / na kathaṃcit / nahi jāta śakyo 'vavaditum / nāpi jāto 'rthaḥ prajñāpāramiteti vyatirekapratiṣedho daśamasyārthaḥ /

nanu paratantrarūpaṃ bhrāntireva / nirvṛttāyāṃ ca bhrāntau prāptistadā ka āśrayaḥ śūnyatāyāḥ? atha nirāśrayā na tarhi kasyacit dharmatā / ko vā tasyāḥ śaśaviṣāṇādviśeṣa? śaśaviṣāṇakalpasya ca bodhisattvasya kutaḥ prāptirityāha / na cetyādi / sarvadharmā iti jñeyāḥ skandhādayaḥ / buddhadharmā iti prāptavyā daśabalavaiśāradyādayaḥ / bodhisattvadharmā iti pūrvalabdhā guṇāḥ / yo vā bodhāya carediti bodhisattvaḥ / sarva ete prāptikāle 'nabhinrivṛtito 'nyatreti śūnyatāvyatirekeṇa nopalabhyante / suviśuddhajñānāvyatirekiṇī sarvaśūnyataiva tadānīṃ khyātītyarthaḥ / idamapyanena sūcitam / ya eṣa buddhabodhisattvapṛthagjanāvasthānagāmitvāddharmadhātuvadeva śāsva(śva)taprakāśastasyāsau dharmatā / yāvatparatantrastāvatparatantradharmatā ucyate / parato buddhadharmatā / svābhāvikaśca kāyo buddhānāmucyata ityamekadaśasyārthaḥ /

dvādaśaṃ vyaktam / sa cedityata ārabhya tatkasya hetorityataḥ prāk / atra cittaṃ nāvalīyata ityādibhiḥ pañcabhiḥ padaiḥ śamathasya pañcākārā ucyante / na bhagnapṛṣṭhī bhavatīti / ekapadena catvāra ākārāḥ / śamayati vyupaśamayati ekotīkaroti cittaṃ samādadhātīti / eṣāmabhāve samādhaye cittasya paścābhdaṅgaprasaṅgāt / atastaireva caturbhiḥ pṛṣṭhabhaṅgapratiṣedhāt na bhagnapṛṣṭhībhavati mānasam / evaṃ ṣaḍbhiḥ padairnavākāraḥ śamatha uktaḥ / bhūtapratyavekṣaṇālokaḥ udyotaḥ / udyotāt trāsastadakaraṇam / akaraṇe[na] pratiṣedhakaraṇāt / tato nottasyatītyekena padena vipaśyanā / na santrasyati na santrāsamāpadyata iti padadvayena yuganaddho mārgaḥ / tathā hi na saṃtrasyatīti na samādhestrasyati tadatyāgāditi śamathāṅgaḥ / saṃprajñānāt trāsaḥ saṃtrāsaḥ / tannāpadyata iti vipaśyanāṅgaḥ / carati prajñāpāramitāyāmiti uddeśaḥ / śeṣeṇa nirdeśaḥ / bhāvayatīti śamathena / upaparīkṣata iti vipaśyanayā / upanidhyāyatītyupanirīkṣamāṇo nipuṇaṃ dhyāyati yuganaddhena mārgeṇeti / dvādaśasyārthaḥ /

asyopapattaye trayodaśaṃ coktam / tatkasya hetorityata ārabhya prāk sarvākārajñatāniryāṇā(ṇā)t / tatkasya hetoriti praśnaḥ / uttaraṃ yasminhītyādi / imān dharmāniti sarvadharmān prajñāpāramitāyāṃ saṃmukhībhūtāyām / rūpaṃ kalpitaṃ yāvadvijñānaṃ yāvadbuddhadharmān nopaitīti nopalabhate, tadapratibhāsāt / nopagacchati na vikalpayati nirvikalpatvāt prajñāpāramitāyaḥ / iti svabhāvavikalpau pratiṣiddhau / viśeṣavikalpau pratiṣeddhumāhaḥ / na rūpāderutpādanirodhau / pūrvvamutpanno rūpādiridānīṃ niruddha iti na paśyati / kalpitasya hi yathālakṣaṇamasatvādutpādanirodhau na staḥ / tasmādubhau na paśyati / nanu paratantrasyānivṛttau duṣpariharaḥ kalpitasya pratibhāsaḥ / tatkutastannopeti? atha ṣaḍbhirvākyaiḥ kalpiteṣvanabhiniveśābhyāsāttadabhiniveśajanmanaḥ paratantrasya tadānīṃ nirvṛtiriṣyate / apūrvasyānutpadātpūrvasya ca svarasena vyayāt / tau tarhyanutpādavyayau tasya svabhāvau abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā iti paratantraṃ svabhāvamadhikṛtya vacanāt / sarvametaccetasi nidhāya pṛcchati tatkasya hetoriti / uttaraṃ tathā hityādi / yau hi rūpāderanutpādavyayau tau tasyābhāvau / abhāvau ca na bhāvau virodhāt / yatpunaruktamabhāvasvabhāvāḥ paratantrā iti / abhāvadvayavyabhicārastatra svabhāvārtho na punastādātmyaṃ virodhāt / evamabhedaṃ pratiṣidhya bhedapratiṣedhāyāha / ityanutpādavyayau ca rūpādiśca advayametad advaidhīkāramiti / nanu tadānīṃ rūpāderabhāvādadvayībhāvo na yukta ityata (rst_16) āha / yatpunarityādi / naṭra paratantraṃ rūpādi gṛhyate / kiṃ tarhi? yadadvayamutpādavyayavirahāt pariniṣpannamityarthaḥ / pariniṣpanno hi svabhāvo dharmāṇāṃ kalpitābhāvalakṣaṇaḥ / anutpādavyayāvapi dharmāṇāmabhāvalakṣaṇau / tata ekarasatvādeṣāṃ trayāṇāmadvayībhāva iti bhāvaḥ / iti prāptiniryāṇam //

sarvākārajñātāniryāṇamidānīṃ vaktavyam / tatrādau catvāro dharmā upaparīkṣaṇīyāḥ / katamo bodhisattvaḥ katamā sarvākārajñatā katamā prajñāpāramitā katamā upaparīkṣaṇeti / tatra bodhireva sattvastenocyate bodhisattvaḥ / tayā bodhyā yatsarvadharmāṇāṃ sarvākārajñānaṃ nirabhiniveśaṃ sā tatra sarvākārajñatā / āratā āramitā / grasitaskabhitādivacchāndasa ihāgamaḥ / vikalpādyaḥ (dye)pāntīti pāḥ / vikalpapratipakṣā dharmāḥ / tebhyo 'pyāratā viratā yā prajñā seha prajñāpāramitā / yatsarvadharmānnityasukhātmaśāntaśūnyanimittapraṇihitaviviktānāṃ pratyekaṃ tadviparītānāṃ ca ṣoḍaṣānāmārāṇāṃ pratiṣedhena vyupaparīkṣate / tadatropaparīkṣaṇaṃ mahatyorbhagavatyoruktam / tatrordhvamadharamupaparīkṣaṇaṃ tayoruktam / tadevāsyāṃ darśayitumāha / evaṃ bhagavannityataḥ prabhṛti atha khalvāyuṣmān ityataḥ prāk / arthaḥ pūrvavat / atha khalvāyuṣmānityadi / tena hīti yenādvayasyaiṣā gaṇānā kṛtā / advayaśca dharmadhātuḥ / tena kāraṇena bodhisattvopyanutpādaḥ / utpādavirahāddharmadhāturityarthaḥ / paratantrastu svabhāvo neha gaṇyate / tasya paramārthatvāt / paramārthasya nehādhikārāt / kotra doṣa iti cedāha / yadi cet ityādi / duṣkarasya karmaṇaścārikā caraṇam / tāṃ kiṃ kasmāccarati? prayogavīryeṇa / āsṭāṃ prayogavīryam / yāni duḥkhāni karacaraṇaśiraḥ śarīradānāni satvānāṃ kṛtaśaḥ sattvānāmarthāya tāni vā pratyanubhavituṃ kasmādutsaheta / saṃnāhavīryeṇāpi tadā duṣkaracārikāṃ na carenna vādyavaset / tathā hi kāraṇaparatantratvenāparamārthatvāt / aparamārthasya cānabhyasanīyatvāt /

viśeṣato duṣkarasyeti codyam / evamukta ityādinā subhūteḥpariṣkārāḥ / tatrānabhyupagamena prathamo nāhamityādinā / yo hi duṣkaracārikāmicchati tasya sā na syādityaniṣṭāpādanaṃ doṣaḥ syāt / na hīti / kuto necchasīti cet / duṣkarasaṃjñayā duṣkaraṃ carato vipratisāriṇaḥ samyaksambodhervyāvṛttiprasaṅgāt / nāpītyādinā dvitīyaḥ parihāraḥ / na bhavatīti na niṣpadyata ityarthaḥ / api tu ityādinā tṛtīyaḥ / (rst_17) punaraparamityādinā caturthaḥ / yathā ātmetyādi / sarvaduḥkhāni sarvasāśravāḥ pañcaskandhāḥ / tebhyaḥ sarvebhyaḥ parimocayitavyāḥ / sarveṇeti dhātugatiyonyādibhedena / sarveṇa sarvamiti sarva yathā bhavati tisṛbhirduḥkhātābhiḥ / sarvatheti sarvavyavasāyaiḥ sarvamiti niravaśeṣaṃ mocayitavyāḥ / duḥkhaskandhāditi duḥkharāśeḥ / cittapradoṣaḥ pratighaḥ / yathā ātmā na vidyate sarveṇeti ātmasattvajīvapoṣapuruṣādibhedena / sarveṇa sarva yathā bhavati dṛśyādṛśyabhedāt / sarvatheti skandhadhātvādibhyo bhedena / abhedena ca / kathamabhedena sarvaṃ yathā bhavati? prativargaṃ samastebhyo vyastebhyaśca yathā ātmā tathā sarvadharmā na vidyante / sarveṇeti skandhadhātvādivargabhedena sarveṇa sarva yathā bhavati / vargāṇāṃ paripūrṇāvayavatvāt / punaḥsarva yathā bhavati prativarga te sarva ityarthaḥ / sarvatheti / sarveṣu prabhedeṣu ātmani pareṣu ca samastavyasteṣvityarthaḥ / tadevaṃ duṣkaracārikācaraṇā bhāvaprasaṅga(ṅgāḥ) catvāra uktāḥ / caturthena parihāreṇaitadapi sūcitam / duṣkaracārikāyā apyanutpāda eva tattvaṃ tadeva tattvaṃ paśyatā sā caritavyā yatāsau śaktā ca bhavenmahāphalā ca /

anutpāde sarvaduḥkhānāmapratibhāsanāt tattvadarśanācca / sarvākārasarvadharmavikalpaprabiṣedhāya hetuḥ sthaviro yadapyāyuṣmān ityetadārabhya sannihitādevamuktaḥśabdāt prāk / atra sarvajñatāpīti sarvākārajñatāpi buddhopītyarthaḥ / tataḥ prāptivikalpapratiṣedhārthamāha / evamukta ityata ārabhya atyaṃtaṃ pratibhātīti yāvat / sarvajñateti sarvākārajñatā anuprāptaiva bhavatītyādita eva sarveṣāṃ dharmadhātumātratvāt dharmadhātośca prakṛtyaiva sarvathā viśuddhatvāditi bhāvaḥ / evamukta ityādinā subhūteruttaram / anutpannasya dharmasyeti bodhisattvākhyasya dharmadhātoḥ / prāptimiti prāptatvaṃ / nāhamicchāmi nāpyabhisamayamiti nāpi prāptābhisamayam / yadihīccheyaṃ tadānutpādamicchato me prāptiḥ prasajyeta / naiva tvicchāmīti na yuktaḥ prāptiprasaṅgaḥ / yuktimapyāha nāpītyādinā / sarva eva dharmo 'nutpāda ityasmin pakṣe hyeṣaḥ prasaṅgaḥ / tatra anutpannena bodhisattvena anutpannā sarvākārajñatā nāpi prāpyate / ayuktatvāditi bhāvaḥ / ubhayoraṇā[nā]dimattvena prāptyayogāt / āheti śāriputra āha / kiṃ punarityādi / yastūbhayoranutpannatve prāptirayuktā / tatkimanyatarotpattau yuktetyarthaḥ / āheti subhūtiranyatarotpattipakṣaṃ vimocayitumāha kiṃ punarityādi / evakāro bhinnakramatvādantaṃ netavyaḥ / anutpanno dharmaḥ (rst_18) paścādutpanno vā syāt paścādanutpanna eva vā / tatra dvītīyavikalpe kathamanyatarotpatiḥ? ādye tu vikalpe dharmadhātorutpattivirodha iti bhāvaḥ / tasmādubhayoranutpādāt sādhūktaṃ nāpyanutpannena dharmeṇānutpannā prāptiḥ prāpyata iti yuktaḥ prāptivikalpapratiṣedhaḥ /

tasmātsarvadharmāṇāṃ paramārtho dharmadhātuḥ / sa ca prakṛtiprabhāsvaratvādanādinidhanatvācca na prāpyate nāpi prāpnoti, kevalaṃ draṣṭavyaḥ / yattasya darśanaṃ saiva kalpitānāṃ sarvadharmāṇāmanupalabdhiḥ / saiva niratiśayā prajñāpāramitā / tayā parikalpitadharmābhiniveśakṣayāttadabhiniveśahetukāḥ sarvāvaraṇasaṃgrāhiṇaḥ sarvābhūtaparikalpāḥ paratantrākhyāḥ kriyante / pūrveṣāṃ svarasanirodhāt / kāraṇābhāvena pareṣāmanutpādāt / tataḥ prakṛtiprabhāsvaropi bodhisattvākhyo dharmadhāturāgantukairāvaraṇamalairmalinīkṛtaḥ / tena teṣāṃ kṣaye sati tatra kṣayalakṣaṇā viśuddhirapūrvatvāt prāpyate / tadyathā prakṛtyā viśuddhamākāśamāgantukaistuhinarajastamo 'bhradhūmādibhirāvaraṇairmalinīkriyate / paścāttadapāye [kṣaya?]lakṣaṇā viśuddhistena prāpyate / sarvavibhramanivṛttau ca suviśuddhasarvadharmadharmatājñānalakṣaṇā sarvākārajñatā yāpūrvatvāvdodhisattvena labhyate / saiva tasyā viśuddherātmabhūtāyāḥ saṃvedanāprāptyabhisamayaḥ saṃpadyata iti siddhāntaḥ /

tatredānīmāgantukāvaraṇaviśuddhiḥ sthavirābhyāṃ vaktavyā / tāṃ śāriputra ārabhate / āheti śāriputra āha / kiṃ punarityādi / utpadyata ityutpādaḥ / para[ta]ntraḥ svabhāvaḥ / kiṃ punaḥ paścādanutpādaḥ? kāraṇābhāvādanutpatterityeka pakṣaḥ / utāho 'nutpādaḥ? sarvākārajñatā teṣāṃ dharmaḥ / pūrvamanutpannatvādyaḥ paścādutpadyata iti dvitīyapakṣaḥ / tatrādye pakṣe anutpannāyāḥ sarvākārajñatāyāḥ kutaḥ prāptiḥ? dvitīyapakṣe sarvākārajñatāyāḥ kāraṇaṃ vaktavyam / abhūtaparikalpaśca śāśvato bhavet kṣayābhāvāditi bhāvaḥ / subhūtirāheti parihāramāha / utpāda utpattiḥ dharmaḥ sarvākārajñatāyāḥ / anutpādo 'nutpattiḥ dharmo 'bhūtaparikalpasyeti ya eṣa bhedaḥ / nāsau pratibhāti jalpituṃ na rocate vaktum / sarvadharmaśūnyatālambane cittasantāne yaiva sarvabhrāntīnāṃ nivṛttiḥ saiva sarvākārajñatāyā utpattiḥ / ato 'syā na kāraṇaṃ vaktavyam / nāpyabhūtaparikalpaḥ śāśvato bhavatīti bhāvaḥ / śāriputra āheti / jalpavikalpapratiṣedhāyāha / anutpādopītyādi / anutpādaḥ pramāna(ṇā)siddhatvātpratibhātyeva rocata eva vaktum / kuto na pratibhātīti kāṅkṣā praśnaḥ / āheti subhūtiruttaramāha / anutpāda evetyādi / jalpa iti mānasaḥ śabdaḥ / pratibhātīti jalpābhidheyaṃ vastu / pratibhānamiti sajalpā buddhiḥ / trayametadanutpāda eva sarvākārajñatāyāṃ dharmatāśarīreṇaiva (rst_19) sarvadharmāṇāṃ tasyāṃ pratibhāsāditi bhāvaḥ / evameva atyantaṃ pratibhātītyupasaṃhāraḥ / iti sarvākārajñatāniryāṇam //

evamukta ityādinā śāriputraḥ prakṛtameva subhūtervacanaṃ praśaṃsanmārganiryāṇaprastāvanāṃ karoti / sthāpayitavyo niḥsaṃśayaṃ gaṇayitavyaḥ / yato yata eveti yatra yatraiva sthāne niḥsarati uttarati na calati na bhraśyati na vi[ro]dhayati na vyākulayati / evamukta iti / evaṃ prastāvanāyāṃ kṛtāyāṃ etad iti mārganiryāṇe / aniśritā anabhiniviṣṭā dharmā yaistathoktāḥ / na vyativartanta iti na bhrasya(śya)nti / evamukta iti sarvadharmāniśritatāyāmuktayām / atreti anantaroktā sarvadharmāniśritā cāsau paramatvātpāramitā ca / katameti ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ madhye katamā / sārvayānikī yānatrayasādhāraṇī / yaścaiṣā prajñāpāramitaiva / na taharyasyetyata āha / sarvadharmetyādi sugamam / iti hīti yata evaṃ tasmāt / avalīnatvaṃ viṣādaḥ kāṃkṣāyitatvaṃ saṃśayālutā / dandhāyitatvamapratipattiḥ / anyathātvaṃ parāṅmukhībhāvaḥ manasikāreṇeti nirvikalpena manasā / kathamāyuṣmannityādi vikalpakaṃ manasikāraṃ matvā śāriputrasyāyaṃ praśno manasikāreṇa viharantīti yāvat /

tata ūrdhvaṃ evamukta ityādinā subhūteḥ sādhukārapūrvakaṃ vacanam / tatra vistareṇa codyakaraṇāt sādhukāraḥ / api tvityādinā parihāraḥ / artha eveti / asmadiṣṭameva / icchālakṣaṇatvādarthasya / bhūtapadābhidhāneneti vikalpamanasikārasya viparyayo bhūtapadaṃ bhūtaṃ vastu / tasyābhidhānena savistareṇa / aniṣṭāpādanaṃ hi / codyam / neṣṭābhidhānamityupālambhaḥ / yuktitaśceyamicchati darśayituṃ svayameva pṛcchati / tatkasyetyādi / tabhdū tapadaṃ kutaḥ? sattva ātmā sa iha dṛṣṭāntaḥ / manasikāro vikalpaḥ / sa dārṣṭāntikaḥ / asvabhāvatādirvaiditavyeti sādhāraṇaṃ hetukaṃ netavyaḥ / tatra asvabhāvatā svalakṣaṇaśūnyatā / lakṣaṇamanayorgrāhakatvam / ataśca yathā ātmano 'svabhāvatā tathā manasikārasyāpi / grāhakatvāyogāditi hetuḥ / śeṣeṣu asvabhāvatvāditi hetuḥ / sabhdāvo bhāvatvaṃ tadviraho 'sadbhāvatā / viviktatā abhāvatā acintyatā tadīyacintāyāṃ nirviṣayatvāt / anabhisaṃbodhanatā samyagjñānāviṣayata / ayathābhūtārthatvena mithyāvastutvenā bhisaṃbodhanaṃ saṃyagjñānamasyeti ayathābhutārthābhisaṃbodhanatā / aneneti (rst_20) yathoktena / evaṃrūpeṇeti bhūtārthapratyavekṣakeṇa / vihāreṇeti śamatharūpeṇa / itiśabdaḥ parivartaparisamāptyarthaḥ //

sarvākārajñatāyāṃ caryā caraṇam / cittotpādādayo daśārthāḥ / taddyotakaḥ parivartastatparivartaḥ //

[āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ] sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ prathamaḥ parivartaḥ //

2. śakraparivarto nāma dvitīyaḥ /

uktā sarvākārajñatā / itaḥ prabhṛti mārgajñatā vaktavyā / tasyāmekādaśavastūni / yataḥ śāstram-

[31] dhyāmīkaraṇatādīni śiṣyakhaṅgapathau ca yau / mahānuśaṃso dṛṅmārga ehikāmutrikairguṇaiḥ // 1-7 //

[32] kāritramadhimuktiśca stutastobhitaśaṃsitaḥ(tāḥ) / pāriṇāme 'numode ca manaskārāvanuttamau // 1-8 //

[33] nirhāraḥ śuddhiratyantamityayaṃ bhāvanāpathaḥ / vijñānāṃ bodhisatvānāmiti mārgajñatoditā // 1-9 //

'dhyāmīkaraṇatādi' śrāvakamārgaḥ / 'mahānuśaṃso ' bodhisattvasya darśanamārgaḥ / bhāvanāmārgasya 'kāritram' / 'adhimukti'manaskāraḥ / 'stutastobhitasaṃ(śaṃ)sitāḥ' / 'pariṇāmanā'manaskāraḥ / 'anumodanā'manaskāraḥ / 'abhinirhāraḥ' / 'atyantaśuddhiśce 'ti / ekādaśavastūni 'mārgajñatā' sā ca 'bodhisattvānāṃ' ityarthaḥ / tatrodau dhyāmīkaraṇatādīni yataḥ śāstram- [34] dhyāmīkaraṇatā bhābhirdevānāṃ yogyatāṃ prati / viṣayo niyato vyāptiḥ svabhāvastasya karma ca // 2-1 //

asyāṃ 'yogyatāṃ' cittotpādaḥ dvitīyo (prathamo)'rthaḥ / 'tāṃ prati' tadartham / 'dhyāmīkaraṇatā' mandacchāyīkaraṇaṃ 'devānām' / 'bhābhiḥ' iti bhagavataḥ prakṛtiprabhayā sā dvitīyo 'rthaḥ / 'viṣayo niyataḥ' iti / tasyā eva viṣayapratiniyamastṛtīyo 'rthaḥ / viṣaya'vyāpti'ścaturthaḥ / 'svabhāvaḥ' pañcamaḥ / 'kāritraṃ' ṣaṣṭhaḥ / yadyamī ṣaḍarthāḥ kathametadekaṃ vastu? iha mārgajñatāyā mūlaṃ cittotpādaḥ / tada(d) rahitānāṃ tasyāmayogyatvāt / ata evāsau yogyatocyate / tata evāsau pradhānam / śeṣastasyāḥ paricchedaḥ / pradhānena ca vyapadeśādekavastūcyate /

tatra dhyāmīkaraṇatāmadhikṛtyāha / tena khalu punarityādi / tena samayeneti tasmin kāle / vivakṣātaḥ kārakāṇi bhavantīti karaṇatvam / khalu śabdo vākyālaṅkāre / punaḥ śabdo viśeṣārthaḥ / abhisamayabhedo viśeṣaḥ / sannipatitaḥ samāgamāt / sanniṣaṇṇo niṣadanāt / trayastriṃśānāṃ kāyo nikāyaḥ / tasmin bhavā iti ṭhal / catvāro mahārājā vaiśravaṇadhṛtarāṣṭravirūḍhakavirūpākṣā caturādiṣu dikṣu / teṣāṃ kāyaḥ / tasmin bhavāḥ / eṣa eva trisāhasro lokadhātuḥ sahā / tasyāḥ patiḥ / brahmaṇaḥ kāyastasmin bhavāḥ / iha tūttarapadavṛddhiḥ / caturthasya dhyānasyāśrayaṃ ca śuddhāvāsāḥ / avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhāśceti / kutaḥ śuddhāvāsāḥ? āryāṇāmeva teṣūtpādāt / teṣāṃ pañcānāṃ nikāyānāṃ pañcaiva sahastrāṇi / etāvanta eta rūpiṇo devanikāyā yathodhvamutkṛṣṭāḥ prabhāprabhāvādibhiḥ / yopītyādi / tepi sanniṣaṇṇāḥ / yopi teṣāṃ avabhāsaḥ sopyabhibhūto dhyāmīkṛto 'bhūt / samakālameveti yopisopi śabdārthaḥ / yogyatā hi cittotpādastadartha dhyāmīkaraṇam / sarvābhibhūrbhagavāniti viditvā tabhdāve spṛhotpādanāt / avabhāsaḥ prabhā / svakarmaṇo vipaktirvipākaḥ / tasmājjātaḥ sahajo nābhisaṃskārika ityarthaḥ / kena kāraṇenābhibhūtaḥ? buddhādhiṣṭhānena buddhasannidhānena / kena kartrā? buddhatejasā buddhasya bhagavataḥ prakṛtiprabhayā / nanu tepi mahānubhāvāḥ kasmānna praticakrurityata āha buddhānubhāveneti / buddhānubhāvena sarvānubhāvaḥ pratihanyataḥ iti bhāvaḥ / dhyāmīkaraṇatā //

atha khalvityādi / antikāditi sakāśāt / prajñāpāramitāmiti bodhisatvānāṃ mahāsatvānāmityanena sambandhaḥ / mārgajñatāmityarthaḥ / (rst_22) upadiśyata iti upadeśaḥ / tasyā evārthasyāvagamāya vādo 'vavādaḥ tadanubandhāya śāsanī tatsahitā seti samāsaḥ /

sthātavyaṃ śrutamayyā prajñayā / śikṣitavyaṃ cintāmayyā / yogamāpattavyaṃ bhāvanāmayyā /

ānubhāvādayaḥ prabhāvaparyāyāḥ / tadānubhavenetyuddeśaḥ / itarābhyāṃ nirdeśaḥ / tejaseti pratibhānaśakte rodhāya / kena prabhāvena? adhiṣṭhāneneti prabodhakena / iyatā granthena yogyatāyāḥ prastāvanāṃ kṛtāyāṃ tāmāha / yairityādinā utpāditavyāntena iti yogyatā //

yetvityādi / hīnamārgalabhyaṃ nirvāṇaṃ samyaktvam tasmin niyamaḥ samyaktvaniyāmaḥ / taṃ avakrāntāḥ prāptāḥ / baddhasīmāno baddhasetavaḥ / tadyathā śrotaāpannasaptaktabhdavaparamaḥ / dvitrijanmā kulaṃkulaḥ / anuttarā (ra)samyaksaṃbodhinimittaṃ yat punaḥ punaḥ saṃsaraṇaṃ tasmai cittamutpādāyatumabhavyāḥ / iti śamaikayānaiḥ śrāvakairuttamabodheḥ kadācidapyakāmanādyogyatāyā viṣayapratiniyamaḥ //

api tvityādi utpādayerannityetadantena vyāptiḥ / śrāvakairapi bodhipariṇatikaiḥ samyaksambodhau cittasyotpādanāt / te hi svāṃ bodhimadhigamyāpi buddhabodhisattvānāṃ lokottarāṃ vibhūtiṃ dṛṣṭvā vañcitamivātmānaṃ manyamānāstathāgatairadhiṣṭhitāstadvodhau cittamutpādyācalyabhūmikabodhisattvavannirmitābhirupapattibhirbodhicaryāṃ caritvā parāṃ bodhimadhigacchantīti vyāptiḥ //

nāhaṃ kuśalamūlasyāntarāyaṃ karomīti / svabhāvaḥ kuśalarāśiḥ / sarvakuśaladharmasaṃgrāhakatvāccittotpādasyeti kuśalapakṣatvaṃ yogyatāyāḥ svabhāvaḥ / viśiṣṭebhyo hi dharmebhyo viśiṣṭatamā dharmā adhyālambitavyā iti kāritram / viśiṣṭebhya iti bodhicittasaṃgṛhītebhyaḥ / hetau pañcamā / viśiṣṭatamā dharmā iti mahāyānasaṃgṛhītāḥ phalahetubhūtāḥ / adhyālambitavyā iti prāptavyāḥ / tasmānnāntarāyaṃ karomīti śabdārthaḥ / iti dvividhamahāyānaprāpaṇaṃ bodhicittasya kāritram //

tadevaṃ kecidvodhicittotpādanārthamutsāhitāḥ purvamutpāditabodhicittāstu saṃpraharṣitāḥ / evamutpāditabodhicittvatvādubhayepi te bodhisattvā (rst_23) mahāsattvāḥ santo mārgajñatāyāmutsāhitāḥ / ata āha / atha khalvityādi / sādhustvamiti mahataḥ parārthasya karaṇāt / bhagavataḥ kṛtajñairit / yathā pūrvaṃ jinaputrasya bhagavatastacchrāvakairbahukṛtaṃ tathāsmābhirbhagavataḥ śrāvakairbhagavatputrāṇāṃ bodhisattvānāṃ bahukartavyamiti kṛtajñatārthaḥ / tatkasya hetoriti / tatkṛtajñatvaṃ kena prakāreṇa? pūrvakā eva paurvakāḥ / brahma nirvāṇaṃ tasmai caraṇaṃ brahmacaryam / taccaraṇaṃ bodhāyeti bodhaye / bodhicaryāṃ caratīti yāvat / yairiti vibhaktipratirūpako nipāto yathārthaḥ avodita iti samprasāraṇam / vada vyaktāyāṃ vācityasya yajāditvāt / avavadita iti kvacitpāṭhaḥ / tatra vada sthairya ityayaṃ dhāturanekārthatvāt / anuparigrahītavyā ityavavaditavyāḥ / anuparivārayitavyā iti anuśāsitavyāḥ / uttarayoḥ padayoḥ saṃśabdaḥ samyagarthaḥ / asmābhirapīti śrāvakairapi / ātmasa [jā]tīyeṣvapyātmavyavahārāt / sādhu cetyavahitaśrotratayā / suṣṭhu cetyavahitamanaskatayā / manasikurviti cintābhāvanābhyām / prajñāpāramitāyāṃ sthātavyamiti mārgajñatāyāṃ veditavyam /

tatrādau śrāvakamārgaḥ / tatra darśanamārgamadhikṛtyāha / śūnyatāyāmityādi / aviparītatvāccatvāri satyāni / āryāṇāṃ satyatvena pratibhānti na bālānāṃ tasmāttānyevāryasatyāni / duḥkha samudayo nirodho mārgaśca / tatra duḥkhaṃ saṃsāriṇaḥ skandhāḥ / duḥkhahetuḥ samadayaḥ / duḥkhakṣayo nirodhaḥ / tatprāpakaṃ jñānaṃ mārgaḥ / eṣāṃ caturṇāmāryasatyānāṃ ya ākārāsteṣāṃ śūnyatāyāṃ tiṣṭhatā śūnyatāṃ paśyatā prajñāpāramitāyāmiti śrāvakīye darśanamārge sthātavyaṃ samāhitena cetasā / śūnyatādarśanaṃ cānupalambha eva / tataḥ śāstram-

[35] caturṇāmāryasatyānāṃ ākārānupalambhataḥ / śrāvakāṇāmayaṃ mārgo jñeyo mārgajñatānaye // 2-2 //

śrāvakapiṭake ca satyanāṃ ṣoḍaśākārāḥ paṭhayante / duḥkhamanityato duḥkhato 'nātmataḥ śūnyataśca parijñeyam / samadayo hetutaḥ samudayataḥ prabhavataḥ pratyayataśca / nirodho nirodhataḥ śāntataḥ praṇītato niḥśa(sa)raṇataśca / mārgo mārgato nyāyataḥ pratipattito niryāṇikataśceti //

amī neha gṛhyante / ye tu mahatyorbhagavatyoḥ paṭhitāsta iha gṛhyante / pratyāsatteḥ śrāvakabodheśca lāghaveneti (rst_24) prāpaṇāt / tatra duḥkhaṃ caturbhirākārairmanasikaroti pūrvavat / anityato duḥkhato 'nātmataḥ śāntataśca yathākramamudayavyayayogitvāt pratikūlatvāt ātmavilakṣaṇatvāt / ātmaśūnyatvācca / ātmaśūnyo hi śāntaḥ / tadyathā kuṇapaḥ / samudayamekādaśabhirākāraiḥ / tatra caturbhirākāraiḥ prahāṇārhattvajñāpanārtham / rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataśca duḥkhahetutvāddaḥkhotkarṣahetutvāduruddharatvāt / aihikāmatrikaduḥkhahetutvena pāpasādharmyācca / punaścaturbhiḥ śa(sa)kya(tya)tvaparijñāpanārtham / parataḥ pralobhadharmataścalataḥ prabhaḍgurataśca / ātmā hi hātumaśakto 'yaṃ tu paraḥ / pratikṣaṇavināśitvāt / pralopadharmā ca / arhabhdirunmūlitatvāt / calaśca prakṛtena mārgeṇa bhaṅgitvāt prabhaṅguraśca / ātaptakāritārtha punastribhiḥ / bhayata upadravata upasargataśca / aśanipātādivabhdayahetutvāt / bhūtarākṣasādisādharmyāt durbhikṣaparacakrādisādharmyācceti / pratilomaḥ pratītyasamutpādo avidyānirodhāt saṃskāranirodha ityata ārabhya evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavatīti yāvat / tatra niruddhirnirodha iti nirodhasatyam / nirudhyate 'neneti nirodho mārgasatyaṃ saptabhirākāraiḥ / anātmataḥ śāntato viviktataḥ śūnyata ānimittataḥ apraṇihitato 'nabhisaṃskārataśca / ātmā hi yogino duḥkhātmanaḥ skandhāḥ / ato duḥkhābhāvādanātmā kleśopaśamācchāntaḥ / duḥkhakleśāvaśucī tayorūpaśamādviviktaḥ / śūcirityarthaḥ / ātmātmīyavirahācchūnyaḥ /

sarvasaṃskṛtanimittābhāvādānimittaḥ / traidhātuke praṇidhānaṃ praṇihitam / tat kṣayādapraṇihitaḥ / āyatyāṃ karmābhisaṃskārābhāvādanabhisaṃskāraḥ / mārgasatyamapyebhireva saptabhirākāraiḥ / nirodhaprāpako hi mārgaḥ / tato 'nātmaśāntaviviktādiprāpakatvānmārgopyanātmā śānto viviktaḥ śūnya ānimitto 'praṇihito 'nabhisaṃskāraśca / evamekonatriṃśadākāra iha śrāvakamārga āsu tabdodhiprāpaṇāt / sa caiṣāmākārāṇāmanupalambhena mārgajñatāyāṃ praviśati /

tena hītyādi / yena hīnamārgaṃ bhāvayato bodhisattvasyānupāyakuśalasya hīnabodhau pāta āśaṃkyate / tena hi kāraṇenāsyāṃ mārgajñatāyāṃ mahāsannāho mahadupāyakauśalam / sannaddhena taddharmitena bhavitavyamātmarakṣārtham / tatrāyaṃ mahān sannāho yaduta sarvākārajñatāpratisaṃyuktairmanasikārairbhāvanā karttavyā / vyutthitena ca sarvaṃ tatkuśalamūlamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyam / taccānupalambhayogeneti / iti śrāvakāṇāṃ darśanamārgaḥ //

ita ūrdhvaṃ nirodhabhāgīyāni / na rūpe sthātavyamityetadārabhyānena manasikāreṇeti yāvat / tatra na buddhatve sthātavyamityetadante ūṣmā / tata ūrdhva iti hi buddhatvamiti na sthātavyamityetadantena mūrdhā / tato vijñānaṃ śūnyamupalabhyate vetyetadantena kṣānti / śeṣāṇyagradharmaḥ / tatra rūpādiṣvasthānama [na] bhiniveśa ūṣmā / rūpādīnāmidantayā svalakṣaṇānupalambho mūrdhā / rūpādīnāṃ dvayānupalambhaḥ kṣāntiḥ / śūnyaṃ ityanupalambha upalabhyata iti upalambhaḥ / tasmāt śūnyamupalabhyatevetyapi dvayam / śrotaāpattiphalādīnāṃ viśeṣeṣvasthānamagradharmaḥ / tasmādasyāṃ bhagavatyāmanyathaiva śāstrapāṭha unneyaḥ-

asthānamūṣmā rūpādau mūrdhā taditi hīti yat / kṣāntirna nityaṃ nānityaṃ rūpādītyasthitidvaye //

phala (laṃ) puṃsāmihāryāṇāṃ viśeṣeṣvasthitistu yā / saivāgradharmo vijñeya āryaśrāvakavartmani //

atra na cakṣuḥ saṃsparśe sthātavyamiti / indriyaviṣayavijñānasannipāte sati yaḥ sukhādivedanotpattyanukūlasyendriyavikārasya paricchedakaḥ sādṛśyamātreṇa sa sukhādivedanājanakaḥcaitasikaḥ sparśa ityucyate / indriyavikāraṃ sādṛśyena spṛśatīti kṛtvā / ata indriyabhedāccakṣuḥsaṃsparśo yāvanmanaḥsaṃsparśaḥ / ukta cābhidharme "trikasannipāte idriyavikāraparicchedaḥ sparśaḥ vedanotpattisanniśrayadānakarmakaḥ" iti / śubhaṃ śuci aśubhamaśuci / asaṃskṛtaprabhāvitaṃ kleśāvidyākṣayasyāsaṃskṛtatvāt / imaṃ lokamitikāmadhātum / tatraiveti akāmini loke / ihaivetyasminneva janmani / anupadhiśeṣa iti upadhayaḥ skandhāḥ / ta eva śeṣāḥ sopadhiṣeśe tadviparyayādanupadhiśeṣaḥ / buddhaparinirvāṇeti / saṃsāranirvāṇayorapratiṣṭhitena / yathākramaṃ sarveṣāṃ kleśikadharmaparikṣayāt, anāśravāṇāṃ ca dharmāṇāmanantānāṃ jagadarthāya yāvadākāśamavasthānāt / na ca tato vyutthita iti prāptāparihāṇitaḥ / na sthito nāsthita ityapratiṣṭhitamānasattvādavyutthānācca / na viṣṭhito naviṣṭhita iti pravāhayogena pūrvavat / śeṣaṃ subodhamityagradharmaḥ / ityuktāni śrāvakamārganirvedhabhāgīyāni //

buddhānubhāvāt khaṅgamārgaprastāvanāya keṣāñciddevaputrāṇāṃ vitarko 'bhūt tamāha / atha khalu tatretyādinā / keṣāñciditi ye śrāvakamārgamapi subhūtinā deśyamānaṃ gaṃbhīraṃ menire / kathaṃ yakṣāṇām? tairuccāraṇāt / kathaṃ yakṣarutādīni? tabhdāṣātvāt / tatra rutānītyuddeśaḥ / śeṣeṇa nirdeśaḥ / mantritāni vākyāni / pravyāhṛtāni vākyasamūhāḥ / bhāṣate padavākyaiḥ / pravyāharati vākyasamūhaiḥ / deśayatītyavavadatī / upadiśatītyanuśāsti / atha khalvāyuṣmānityādi / idamitilabdhāvasaratvāduddiṣṭaṃ khaṅgajñānam parāmṛṣati / na vijñāyate na vijñāyata iti dvirvacanamavadhāraṇārtham / parato na vijñāyate eva caramabhavakhaṅgaiḥkhaṅgajñānam / paropadeśasya teṣu vaiyarthyāt / yataḥ svayaṃbhūtvena teṣāṃ svayameva tatsaṃmukhībhavatīti paropadeśavaiyarthyam //

tathāhīti / īdṛśyeva hi dharmatā dharmāṇām / kīdṛśītyāha nātretyādi / atreti skandhadhātvāyatanādau / na kiñciditi na kaściddharmaḥ sūcyata iti deśyate / śrūyate śrotrā niḥśvabhāvatvātsarvadharmāṇām / tadyathā nirmitabuddhena nirmitānāṃ pariṣadāṃ dharma deśyamāne na kiñciddeśyate na kaściddeśayitā na kaścicchroteti / atha khalu tesāmityādi / uttānamagambhīraharṣādvivecanam / itītyevamasmābhirvitarkite / anāryāṇāmagocaratvena dūrāt / niṣprapañcatvena sūkṣmāt / dukhagāhatvena gambhīrācchrāva (ka) mārgā dūrataraṃ sūkṣmataraṃ gambhīrataraṃ jñānam / praviśati cetasā / deśayati granthataḥ / bhāṣate arthataḥ / tathā hi nātretyādinā / iti jñānagambhīratā / ataḥ śāstram-

[36] paropadeśavaiyarthyaṃ svayaṃbodhātsvayaṃbhuvām / gambhīratā ca jñānasya khaṅgānāmabhidhīyate // 2-6 //

atha khalvāyuṣmāniti / nemāṃkṣāntimanāgamyeti / tathāhi nātretyādinoktam / grāhyābhāvajñānaṃ nāprāpya prāpyaivetyarthaḥ / ataśca śrāvakairapi tajjñānaṃ tathāgatairapyupādeyaṃ sutarāṃ khaṅgairadhigantavyāmiti bhāvaḥ / iti khaṅgānāṃ grāhyavikalpaprahāṇam //

atha khalu punarapītyādi / mantrādibalena pratibhāsamāno mithyāpuruṣo māyā / ṛddhisandarśito nirmitaḥ / tābhyāṃ sadṛśāḥ / māyopamāste sattvā na māyeti / mithyātvameva māyātvaṃ manyante / subhūtistu manyate mithyāviśeṣo māyā ca svapnaṃ ca tābhyāṃ sādṛśyaṃ mithyātvameva / tasmānmāyā ca sattvāścetyadvayaṃ mithyātvena nirviśeṣatvāditi / tadevaṃ māyāpuruṣavat puruṣadravyāṇāmasattvamuktam / sarvadharmā apīti / puruṣadharmā api sarve māyopamāḥ / asati puruṣadravye taddharmāṇāmapyabhāvāt / atha khalvāyuṣmān śāriputra ityādi nāsyā āyuṣmanta ityādinā na kaścitpratyeṣako bhaviṣyatyetadantena sthavirasubhūtirdhārmaśravaṇikavat pratyeṣakānāmapyabhāvamāha / pratīkṣantīti pratyeṣakāḥ / teṣāmabhāvaḥ pratyeṣakapuruṣadravyābhāvāt / sūcyata ityasphuṭaṃ bhāṣyate / paridīpyata iti sphuṭam / prajñapyata iti vaktṛśrotṛbhirvyavahriyate / tasmātsarvathā na santi puruṣadravyāṇi / kevalamadhyātmikeṣu ca skandhādiṣu puruṣaprajñaptiḥ / tataḥ puruṣaprajñaptyāśraye skandhādau grāhaka grāhameṣāmastīti khaṅgānāṃ grāhakavikalpāprahāṇam /

atha khalu śakrasyetyādinā na tat puṣpamityetadantena khaṅgānāṃ gotramucyate / atra dharmaparyāyo dharmaprabhedaḥ / khaṅgamārgaḥ / yannuśabdo / vākyālaṅkāre / subhūtimiti / dharmabhāṇakapūjayā dharmapūjanāt / etaditivakṣyamānaṃ(ṇaṃ) vitarkitaṃ abhūt / śakramanu śakraṃ prati vyāharaṇāyeti vitarkaṃ viditvā bhāṣaṇāya / imānīti prakṛtāni / puṣpāṇītyamalatvena puṣpasādharmyāt khaḍgamārgasaṃgṛhītāni kuśalāni / deveṣu pracarantīti avacaranti na dṛṣṭāni, anāśravatvena dhātupatitatvābhāvāditi bhāvaḥ / abhyavakīrṇānīti pariṣadi nirmitapuṣpaiḥ sūcitāni / nirmitāni yathādarśanamasattvāt / kuta ityāha / naitānītyādi / manomayānītyupasaṃhāraḥ / manonirji(rmi) tānītyarthaḥ / śakrastu manomayatvamapi niṣeddhumāha / anirjātānīti / yathā hi grāhyatvādvṛkṣādayo na santīti na tebhyo nirjātāni tāni / tathā manopi nāsti grāhakatvāditi tatopyanirjātāni subhūtirāha / yatkauśikānirjātaṃ na tatpuṣpamiti yattayornityābhisambandhānna tatpuṣpaṃ na sa khaḍmārgaḥ syādityarthaḥ / evaṃ manyate / nirviśeṣaṃ jātaṃ nirjātam / ataḥ sajātīyaṃ kāryamāśritam / kāraṇamāśrayaḥ / khaḍgamārgaśca khaḍgāśritaḥ / na ca khaḍgasya saṃskṛto dharmo mārgasyāśrayo yujyate sāsravasya vijātīyatvāt / anāsravasyāpi saṃskṛtasyādimatvādādita eva nirāśrayasyānutpattiprasaṅgāt / tasmādanāsravatvena sajātīyaḥ khaḍgasya dharmadhātureva khaḍmārgasyāśraya ādhāraḥ pratiṣṭhāgotramiti khaḍgamārgasyādhāraḥ // ataḥ śāstram-

[37] grāhyārthakalpanāhānāt grāhakasyāprahāṇataḥ / ādhārataśca vijñeyaḥ khaḍgamārgasya saṅgrahaḥ // 2-8 //

atha khaḍgānāṃ kathaṃ parārthakriyāṃ? icchāmātreṇa tatsiddheḥ / kathaṃ tebhyaḥ śravaṇam? sūśrūṣāmātreṇa / yataḥ śāstram-

[38] suśrūṣā yatra yatrārthe yasya yasya yathā yathā / sa so 'rthaḥ khyātyaśabdopi tasya tasya tathā tathā //

'yasya yasya' vineyasya / 'yatra yatrārthe ' iti nirvedhabhāgīyeṣvāryamārge vā / 'yathā yathā' iti yena yenākāreṇa / atha khalu śakretyādi / dvitīyād atha khalu śakraśabdāt prāk nirvedhabhāgīyāni vaktavyāni / tatra buddhadharmeṣu śikṣata ityetadantena ūṣmā / nāmapadaiḥ prajñaptiḥ vyavahāraḥ / tān nirdiśati / na ca virodhayati tāṃ cottānīkaroti / tāmeva copadiśati / tathā hi prajñaptimātraṃ rūpaṃ prajñaptimātrameva dharmatetyupadiśati ityūṣmā /

yo 'prameyeṣvityādinā na parihāṇāyetyetadantena mūrdhā / kathaṃ na śikṣate, anupalambhāditi / iti mūrdhā / yo na rūpasya vivṛddhaya ityādinā atha khalvāyuṣmānityataḥ prāk kṣāntiḥ / atra rūpāderaparigrahayuktirmahatyorbhagavatyoruktā 'adhyātmaśūnyatāṃ yāvadabhāvasvabhāvaśūnyatāmupādāya' iti / iti kṣāntiḥ / atha khalvāyuṣmānityādinā atha khalu śakra ityataḥ prāgagradharmaḥ / evaṃ ceti buddhisthaṃ hetuḥ parāmṛśati / mahatyorbhagavatyorya uktaḥ tathā hi "na sa rūpasyotpādaṃ paśyati na nirodhaṃ nodgrahaṃ notsargaṃ na saṃkleśaṃ nāvadānaṃ na cayaṃ nāpacayaṃ no hānirna vṛddhim" ityagradharmāḥ / ataḥ śāstram-

[39] prajñapteravirodhena dharmatāsūcanākṛtiḥ / ūṣmagaṃ mūrdhagaṃ rūpādyahānādiprabhāvitam // 2-9 //

[40] adhyātmaśūnyatādyābhī rūpāderaparigrahāt / kṣāntī rūpādyanutpādādyākārairagradharmatā // 2-10 //

ityuktaḥ pratyekabuddhamārgaḥ //

bodhisattvasya mārgo vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-

[41] kṣāntijñānakṣaṇaiḥ satyaṃ satyaṃ prati caturvidhaiḥ / mārgajñatāyāṃ dṛṅmārgaḥ sānusaṃ (śaṃ) soyamucyate // 2-11 //

iti saṃkṣepeṇa sūtrārthaḥ / dve kṣāntī dve ca jñāne pratisatyam / duḥkhe dharmajñānakṣāntirduḥkhe dharmajñānam / duḥkhe anvayajñānakṣāntirduḥkhe anvayajñānam / evaṃ samudayanirodhe mārge ca / ebhiḥ pratisatyaṃ caturvidhaiḥ kṣaṇairbodhisattvasya darśanamārgajñatāyāmucyate sahānusaṃ(śaṃ)syaiḥ / eṣāṃ tu kṣaṇānāṃ viśeṣalakṣaṇamadhikṛtya śāstre pañca ślokāḥ-

[42] ādhārādheyatābhāvāttathatābuddhayormithaḥ / paryāyeṇānanujñānaṃ mahattā sāpramāṇatā // 2-12 //

[43] parimāṇāttathatābhāvo rūpāderavadhāraṇam / tasyāṃ sthitasya buddhatve 'nugrahātyāgatādayaḥ // 2-13 //

[44] maitryādi śūnyatāvyāptirbuddhatvasya parigrahaḥ / sarvasya vyavadānasya sarvādhivyādhiśātanam // 2-14 //

[45] nirvāṇagrāhasā (śā)ntatvaṃ buddhebhyo rakṣaṇādikam / apramāṇi (aprāṇi) vadhamārabhya sarvākārajñatā naye // 2-15 //

[46] svayaṃ sthitasya satvānāṃ sthāpanaṃ pariṇāmanam / dānādīnāṃ ca sambodhāviti mārgajñatākṣaṇāḥ // 2-16 //

mārgajñatāyāṃ bodhisattvasya darśanamārgakṣaṇā ityarthaḥ /

imāṃ tu bhagavatīmadhikṛtyādyaṃ pādatrayamanyathā kartavyam / tatrādyaḥ kṣaṇaḥ pādadvayena-

rūpādito dhīrnānanyā na cānyā paramārthataḥ /

dhīḥ prajñāpāramitā sā rūpādibhyo nābhinnā lakṣaṇabhedāt / na ca bhinnā paramārthataḥ / tathā hi / yā prajñāpāramitā yadrūpādi yā rūpāditathatā yā ca gaveṣaṇā sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanāpratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ, na saṃyuktā na visaṃyuktā iti / nābhinnāḥ na bhinnāḥ kalpitā nāmatvāt / bhedābhedayośca bhāvadharmatvāt / ata eva rūpaskandhābhāvādarūpiṇaḥ / cakṣurvijñānābhāvādanidarśanāḥ / svadeśe parasyotpatteravibandhanādapratighāḥ / bhedapratibhāsānāmastaṅgamādekalakṣaṇāḥ / yadutālakṣaṇā iti tathatāmātralakṣaṇāḥ / ata ādyasya kṣaṇasya prastāvanā / atha khalu śakra ityādinā tatkasya hetorityataḥ prāk / tata urdhvamādyakṣaṇa evamukta ityataḥ prāk / iti duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ /

caturṇāṃ kṣaṇānāṃ viśeṣalakṣaṇaṃ śāstreṇa-

[43a] tasyā [:] catuṣṭayaṃ yattu mahattā sāpramāṇatā / parimāṇāntatābhāvau rūpādeḥ

saha apramāṇatayā 'sā'pramāṇatā' / 'mahattā' apramāṇatā cetyarthaḥ / anta evāntatā / parimāṇaścāntatā / ca tayorabhāvau aparimāṇatā / anantatā cetyarthaḥ / 'tasyāḥ' iti prajñāpāramitāyāstanmahattādi 'catuṣṭayaṃ yat rūpādeḥ' iti sambandhaḥ / rūpādermahattvādinā tadālambanāyāḥ prajñāpāramitāyā mahattvādi / mahāpāramitā / apramāṇapāramitā / aparimāṇapāramitā / anantapāramitā cetyarthaḥ / etacca mahāpāramitāvijñānaṃ nirabhiniveśaṃ draṣṭavyam / evaṃ mahāpāramiteti kauśika nābhiniviśata ityādeḥ sūtrapāṭhāt / ata evamukte śakreṇa teṣāmuddeśaḥ / sthavira ityādikaḥ subhūtinā saślādhānuvādaḥ / tataḥ subhūtinaiva nirdeśaḥ tatkasyetyādi / tatra rūpādīnāṃ mahattā- amuṣmin kāle bhāvo 'muṣminnabhāvaḥ- ityevaṃ kālato 'paricchedāt tadālambanatvāttasya mahattvam / iti duḥkhe dharmajñānam //

ākāso(śo)pamena tathatāśarīreṇa pramāṇato 'paricchedādapramāṇateti / duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ //

saṃkhyayā aparicchedādaparimāṇateti duḥkhe 'nvayajñānam //

deśato 'paricchedādanantatā ārambaṇanantatayā ca / ārambaṇaṃ sarvadharmā na ca teṣāmantato(tā)'sti gaṇanātikrāntatvāt / api ca sarvadharmā anantā asattvena teṣāmutpādavināśāntayorabhāvāt / sattvā apyālambanamubhayanairātmyajñāne / te cānantāḥ / śakra āha / tatkathamanantā iti / subhūtirāha / na gaṇanā ayogena gaṇanābahutvena veti / na gaṇanātikrāntatvena / nāpyanantākhyayā saṃkhyayetyarthaḥ / kathaṃ tarhīti tarhi śabdo 'kṣamāyām / na dharmādhivacanamiti dharma ātmadravyaṃ na tasyādhivacanaṃ tasyābhāvāt / dharmatvena svārthābhidhānāt nādharmādhivacanam / prakṣiptamiti sūtraiḥ prayuktam / kutaḥ? yata āgaṃtukaṃ sati vicāre calatvāt / yato 'vastukaṃ ātmadravyābhāvāt / ātmasambandhādapyātmeti kiñciducyate / tadapi nāstyātmano 'tyantamasattvādityanātmīyam / athavā ātmaprajñaptiviṣayaḥ skandhādirātmīyastasyāpyabhāvādanātmīyam / athavā nāma saṃjñā tasyātmīyaḥ saṃjñī / tadabhāvādanātmīyam / ārambaṇaṃ viṣayastadabhāvāt ānārambaṇam / atreti śāstṛśāsane / (rst_31) etaccāptavacanādapi nairātmyasiddhiṃ darśayitumāha / kā satvānantateti / gaṇanāti krāntatvena na kācitpramāṇasiddhepi nairātmyeāptavacanādapi nātmasiddhiriti darśayitumāha / sacetyādi / svareṇeti vacanena / anantasya lokasya vijñaptirarthajñāpano ghoṣaḥ śabdo 'syeti tathoktena / tathāpyatimāṃsalatvāt gambhīro nirghoṣastūryanirghoṣavadvicitraḥ śabdosyeti tathoktena / avitiṣṭhamāna iti aviśrāmyena / api nviti kinnu / ādiśuddhatvamādita evāsattvapariśuddhatvaṃ sarvatrāsattvam / anenāpi paryāyeṇa prakāreṇa / anantapāramiteyam / katamenetyata āha / evaṃ sattvānantayeti / satvānāmutpādanirodhāntavirahāt sattvānantatayeti / evaṃ cetyevameva / na gaṇānatikrāntatveneti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ //

avadhāraṇam //

tasyāṃ sthitasya buddhatve,

'tasyāṃ' prajñāpāramitāyāṃ sthitāyāṃ yad 'buddhatve 'vadhāraṇaṃ' buddha eva sa dṛṣṭavya iti sa ṣaṣṭhaḥ kṣaṇaḥ / tasya prastāvanā / atha khalu sendrakā ityādinā / indra śakraḥ / brahmā sahāpatiḥ / prajāpatayaścatvāro lokapālāḥ / viśiṣṭa dharmaśravaṇapraharṣādaprayatnajaṃ vacanaṃ udānaṃ tat udānayanti sma / udīratavantaḥ / aho ityāścarye / dharma iti deśanādharmaḥ / punaḥ dharma iti dharmaprakāśito darśanamārgaḥ / tasyaiva dharmasya dharmatā prakṛtistathā gatotpādanam / ata evāhuḥ ya ityādi / prādurbhāva utpādo 'nāśravalakṣaṇaḥ sūcyate / tadvacanātkilādau pratīteḥ / tataḥ kramena(ṇa) sphuṭena sphuṭataraṃ sphuṭatamaṃ ca pratīteḥ / deśyate prakāśyate prabhāvyate ca / tathāgatamityādinā tameva ṣaṣṭhaṃ kṣaṇamāhuḥ / adyāgreṇeti / adya prabhṛti dhārayiṣyāmaḥ / avirahito prāptāparihāṇāt / vihariṣyati saṃmukhībhāvāt / tathāgataṃ tu svayamavadhārayiṣyāma iti yaduktaṃ tattathāgatatve niyatamaviśeṣalābhāt / tallābhe ca vyākaraṇam / tata āha yadāhamityādi / alpavayo hi śrotriyo māṇavaka ityucyate / tasyāmantraṇaṃmāṇavaka, bhaviṣyasi buddho bhagavān svayamabhisaṃbodhāt / buddhiratiśayenāsyāstīti buddhaḥ / tādṛśaṃ pratyekabuddhopīti / tadvayavacchedārthaṃ bhagavad grahaṇam / ṣaḍivadhena bhagārthena tasya yogāt / bhagavān bodhisattvopi / tadvayavacchedārthaṃ buddhagrahaṇaṃ tasyānabhisambodhāt / yathā dharmāstathaiva gadanāt tathāgataḥ / gadeḥ pacādyac / nairuktastakāraḥ / arayaḥ kleśāstān hatavāniti arhan / samyagaviparītaṃ samastaṃ buddhamaneneti samyaksaṃbuddhaḥ / etena (rst_32) śāstṛtvasaṃpaduktā / na hyavaktā viparītavaktā vā śāstā bhavati / viparītavacanaṃ ca kleśavaśādajñānādvā bhavet / taccobhayamasya nāsti yathākramamarhatvāt samyaksambuddhatvācc / saṃsāriṇaḥ kathamī[dṛśī] śaktiriti cedāha sugata iti / gataḥ punarbhavāt muktaḥ / suśabdaḥ prasa (śa)stāpunarāvṛttiniḥśeṣārthaḥ, surūpavat sunaṣṭajvaravat supūrṇaghaṭavacca / bāhyaśaikṣāśaikṣāṇāṃ vyavacchedāya yathākramam / tatra lokottareṇa mārgeṇa gatatvāt praśastaṃ gataḥ / naivaṃ bāhyāḥ / sāvadhikatvena tanmokṣasyāmokṣatvāt /

"punarāvṛttirityuktau janmadoṣasamubhdavau /"

tau ca śaikṣāṇām / aśaikṣastu bhagavāṃstasmādapunarāvṛttyā gataḥ / śeṣamakleśanirjvaraṃ /

"kāyavākbuddhivaiguṇyaṃ mārgākṣapaṭutāpi vā /"

tadaśaikṣāṇāmapi hīnayānarhatāṃ yathāsambhavamasti / na tu bhagavataḥ / tato niḥśeṣagamanāt sugataḥ / kathamekaḥ suśabdastrīnarthānāha? tantreṇa nyāyena / tadyathā śveto dhāvati / alambumāṇāṃ yāteti / śvetaḥ śuklaḥ śvā itaḥ śvetaḥ / alambumā nāma grāmaḥ / tasya yātā gantā bumā api grāmaḥ / tasyālaṅganteti / kathaṃ sugataḥ? yato vidyācaraṇasampannaḥ / vidyā adhiprajñaṃ śikṣā, adhiśīlamadhicittaṃ ca / śikṣācaraṇaṃ vidyā puraścaraṇatvāttayoḥ / ato vidyayā cakṣuṣeva paśyan / itarābhyāṃ caraṇābhyāmiva tathā gamanāt sugataḥ / tadanena padadvayena śāstṛtvasampado heturūktaḥ / lokaviditi lokasya vinayanakālākālādiparijñānāllokavit / puruṣā eva damyā damanīyā vineyatvāt / teṣāṃ sārathiḥ samyagvinetā / tasya sadṛśaḥ sārathirastyeva / tadanyaḥ sugatastatodhikastu / nāstīti anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ / anena padadvayena śāstṛtvasampado heturuktaḥ / athāsya karmaṇo viṣayaḥ / kiṃ durgatiṃ gatā api? netyāha / śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ceti / iti samudaye dharmajñānam //

atha khalu ta ityādinā saptamaṃ kṣaṇamāhuḥ / āścaryamāhārikārthe / paramāścaryamanuparigrāhikāthe / yāvacchabdaḥ paryantārthaḥ / dānapāramitāyā śīlapāramitāyā yāvat sarvajñatāyāḥ sarvākārajñatāyā ityarthaḥ / āhāriketyākarṣikā / anuparigrāhiketyanuśabdo 'nvayārthaḥ / anvayo yuktirnyāyaḥ / aparigrahonutsargayogaḥ / aparigrahānutsargayogayoḥ sāhityam / anvayena parigrāhikā yathā na parigṛṇhāti na cotsṛjati tathā parigrāhiketyarthaḥ / atra śāstram-

anugrahātyāgatādayaḥ //

iti / ādānamādiparigrahaḥ / anugraho 'vikalpanam / ayamaparigrahārthaḥ / atyāga eva atyāgatā / ayamanutsargārthaḥ / bodhisattvāḥ parigṛṇhanti / bhagavatī tān parigrāhayatīti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ //

śakreṇa prastāvakatvādupalakṣitaḥ parivartaḥ śakraparivartaḥ //

āryāṣṭasāhastrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ dvitīyaḥ parivartaḥ //

3. aprameyaguṇadhāraṇapāramitāstūpasatkāro nāma tṛtīyaḥ /

'maitryādi' iti śāstram / maitrī karuṇāmuditopekṣāścatvāryapramāṇāni maitryādi / tadātmakaṃ darśanamaṣṭamaḥ kṣaṇa ityarthaḥ / taddeśanā nidānam / atha khalu bhagavānityādinā āmantrayate smetyetadantena saṃgītikāra āha / sākṣīkaraṇamaṣṭame kṣaṇe hīnayānapatanapratipakṣagauravātiśayotpādanāya / tameva kṣaṇam / bhagavānāha / yo hītyādinā prajñāpāramitāmiti prakaraṇāddarśanakṣaṇaḥ / prajñā saiva pāraṃgateti pāramitā / kasya pāram? hīnayānapatanabhūmeḥ / kā cāsau? yā catur(rṇāṃ) apramāṇātmakaṃ darśanam / tathāhi tatprāpto bodhisattvaḥ sarvasattveṣvātmasamatādarśī tānaśaraṇān hitvā nātmanaḥ kevalasya hitamīhate yena hīnayāne nipatet / tasmānmaitryādirūpaṃ darśanamatra prajñāpāramitā / saiva cāṣṭamaḥ kṣaṇaḥ / tāṃ yaḥ kaścid grahīṣyati yāvat paryavāpsyati sākṣātkaraṇāt / pravartayiṣyatīti parebhyaḥ prakāśitāyāstasyāstairudgrahaṇāt / yāvatpravartanāt / na tasyetyādiranuśaṃstaḥ (saḥ) pravartayiṣyatīti yāvat / iti samudaye anvayajñānam /

'śūnyatāvyāptiḥ' iti śāstram / ṣoḍaśānāṃ śūnyatānāṃ darśanena yā vyāptiḥ sarvāsāṃ darśanaṃ sa navamaḥ kṣaṇaḥ ityarthaḥ / tamāha / na ca khalvityādinā / (rst_34) ihāpi darśanakṣaṇaḥ prajñāpāraṃgateti pāramitā / kasya pāram? śūnyatānāṃ ṣoḍaśānāmapi / tāsāṃ darśanāt / atrānuśaṃsaḥ / ādvitīyādatha / khalu śabdāt / acchannaḥ pradeśo avakāśaḥ / nipannaḥ śayitaḥ / bhaviṣyati prabandhena pravakṣyati / rakṣāvaraṇasahitā guptiḥ / tatra śastrādinā rakṣā rakṣaniyogādāvaraṇam / svayamupasaṃkramya tasyādhiṣṭhānāt guptiḥ / athavā śarīrasya sarvasukhopasaṃharaṇaṃ rakṣā / bāhyopakramanivāraṇamāvaraṇam / ādhyātmikarogādinivāraṇaṃ guptiḥ / teṣāṃ saṃvidhānaṃ samyak prayogo vā vā manasā vā / iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ //

'buddhatvasya parigrahaḥ' iti / buddhasya bhāvo buddhatvam / yena buddho bhavati tasya parigrahalakṣaṇaḥ prabhāsvarasamādhidhāraṇāsampat / abuddhakeṣu ca buddhakṣetreṣu buddharūpasyātmanaḥ saṃdarśanam / tamāha / atha khalu śakra ityādinā / imāṃ prajñāpāramitāmitiṃ darśanakṣaṇam / imān guṇāniti lakṣaṇasampadādīn / iyata ityabhyunnatān / dṛṣṭadhārmikāniti dṛṣṭo dharmaḥ prāptaṃ janma / tatrabhavān / pratilabhata ityuddeśaḥ / parigṛṇhātīti nirdeśaḥ / iti nirodhe dharmajñānam //

'sarvasya vyavadānasya' ityekādaśaḥ / vyavadāyantyaneneti vyavadānam / dānapāramitādi / tasya sarvasya parigrahaḥ / tamāha / kiṃ punarityādinā punaraparamityataḥ prāk / iti nirodhe anvayajñānakṣāntiḥ /

'sarvādhivyādhiśātanaṃ' iti / ādhayo vyasanāni / tīrthikairābhimānikaiśca saha vigrahavivādani(vi)rodhāsteṣāṃ śātanam / tathā ca tacchatanaṃ yathā teṣāṃ paścāttata imāṃ śrutavatāṃ tribhiryānaiḥ kleśadurgatisaṃsārāruyā vyādhayaḥ kṣīyante / tasmāt sarvādhiśātanam / darśanaṃ dvādaśaḥ kṣaṇaḥ / tamāha punaraparamityādinā saṃsthāpyanta ityetadantena / dharmamiti śāsanam / vigrahītavyaṃ tāḍanena / vivaditavyaṃ kalahena / virodhayitavyaṃ parasparadveṣeṇa / te 'bhiprāyā iti vigrahādyabhiprāyāḥ / evaṃ hyetabhdavatīti / eṣaiva hi dharmatetyarthaḥ imāmiti dvādaśakṣaṇalakṣaṇām / [oṣadhī] oṣaḥ prabhāvaḥ / sa dhīyate 'syāmiti dadhāteḥ kvip pratyayaḥ / jātireṣā tata oṣadherajātāvityaṇa bhavati / strīliṅgaścāyaṃ tataḥ kṛdikārādaktiṅ iti dīrghavikalpaḥ / āśīḥ sarpasya daṃṣṭrā / tasyāṃ viṣamasyeti āśīviṣaḥ sarpaḥ / janturdehī / (rst_35) prāṇakajāta iti tiryagviśeṣaḥ / tejaseti prabhāvena / baleneti bādhakatvena / sthāmata ityabādhyatvena / balādhāneneti tadyogena sāmarthyādhānāt / iti nirodhe anvayajñānam /

'nirvāṇagrāhaśāntatvaṃ' iti / grāho 'bhiniveśaḥ / etadāha tatkasya hetorityādinā / prajñāpāramiteti trayodaśaḥ kṣaṇaḥ / iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ //

'buddhebhyo rakṣaṇādikaṃ' iti buddhebhyo rakṣaṇam / ādiśabdāddevādibhyaḥ / etadāha / catvāraścetyādinā bhaviṣyatītyetadantena / prajñāpārami[tāmi]ti caturdaśakṣaṇaḥ / iti mārge dharmajñānam //

'aprāṇivadhamārabhya sarvākārajñatā naye / svayaṃ sthitasya sattvānāṃ sthāpanaṃ'

iti prāṇātipātaviratiraprāṇivadhaḥ / tamādiṃ kṛtvā yatpāramitādau yāvatsarvākārajñatāyāṃ sthitasya tatraiva yatpareṣāṃ sthāpanaṃ sa pañcadaśakṣaṇaḥ / etadāha punaraparamityādinā / prajñāpāramitādīnāṃ parebhya upadeśo vacanam / ādeyaṃ grāhyam / tadasya svayamapi teṣu sthitatvādityādeyavacanaḥ / mṛdu priyaṃ vacanamasyeti mṛduvacanaḥ / dānādīnāṃ teṣu ca sthitānāṃ varṇabhāṣaṇāt / mitavacano hitasyaiva vacanāt / aprakīrṇavacano hitasyāpyahitamiśrasyāvacanāt / iti mārge anvayajñānakṣāntiḥ //

'pariṇāmanaṃ' 'dānādīnāṃ ca sambodhau' iti ṣoḍaśa kṣaṇa / tamāha / na ca krodhābhibhūta ityā[ra]bhya svādhyāsyatītyetadantena / paridamayati krodhāsaṃśamanāt / pariṇāmayati unnatilakṣaṇasya mānasya kṣayanayanāt / upanāho vairam / vyāpādaḥ sattvavidveṣaḥ / anuśayo vairānubandhaḥ / smṛtirmaitrī ceti / tayoḥ smṛtimāha / tasyaivamityādinā / teneti vyāpādena / paribhedo vikāraḥ / dhakṣyata iti daheḥ prayogaḥ / etena saparivāyordveṣamānayoḥ prahāṇamuktam / dveṣeṇa hi pareṣāmanugrahaṃ na kurvīta / tasmāttāvubhau prahāya dānādīnāmātmanaḥ kuśalānāmanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tribhiryānaiḥ sarvasattvaparinirvāpaṇāya pariṇāmena paraṃ darśanaṃ ṣoḍaśa kṣaṇa ityuktaṃ bhavati / ityukto bodhisattvānāṃ darśanamārgaḥ //

lokottara eva darśa[na]mārgo bhāvanāmārgastu dvidhā laukiko lokottaraśca / tāvubhau yathākramaṃ paścādvaktavyau / ādita eva lokottarasya bhāvanāmārgasya kāritraṃ granthalābhavādabhidheyam / tatra śāstram-

[47] sarvato damanaṃ nāmaḥ sarvataḥ kleśanirṇayaḥ / upakramāviṣahyatvaṃ bodhirādhārapūyatā // 2-17 //

namanaṃ 'nāmaḥ' sarvata iti vartate / 'sarvataḥ' iti pariśubdārthaḥ / paridamanaṃ pariṇamanaṃ cetyarthaḥ / te ubhe yathākramaṃ dveṣamānayoḥ parikṣayāt / te dve / evamukte śakra ityādinā mahāsattvānāmityetadantenāha / eṣu ṣaṭsu kāritreṣu prajñāpāramitāśabdena bodhisattvānāṃ bhāvanāmārga ucyate / yatheyamityarthaḥ / iti paridamanapariṇāmanakāritre /

'sarvataḥ kleśanirjayaḥ' iti / svaparakleśānāmatyantajayāt / tamāha bhagavānityādinā naitat sthānaṃ vidyata ityetadantena / jīvitāntarāyo veti / tatraiva śastrasampāte paropakrameṇa veti / mṛgayādimadhyagatopi parasyaiṣa upakramaḥ / pareṣāṃ tena / svaparakleśārjanayā bhagavatyā tena nirjitāstasyaiṣa niṣyanda iti bhāvaḥ / iti kleśanirjayākāritram //

jīvitāntarāyāya kṛtāḥ parairupakramāstasminna prabhavantīti 'upakramāviṣahyatvam" / tadāha / sacedityādinā nobhayavyābādhāya cetayata ityetadantena / tatreti śarīre / tatkasya hetoriti tadapatanaṃ kutaḥ? uttaraṃ mahāvidyetyādinā / sarvakālaṃ sarvatra deśe sarvavipakṣeṣu vāpratihataprabhāvatvādyathākramaṃ mahatī / apramāṇā aparimāṇā ca / tato 'dhikābhāvād anuttarā / samābhāvād asamā / samena samaḥ samasamaḥ / kiñcidūnajātī[ya]tvāt samasamā / tasyā apyabhāvād asamasamā / ātmano ābādhaḥ / upaghātaḥ / evaṃ pareṣāmubhayasya ca tadartha na cetayate / na cittaṃ vyāpārayati / tasmātparopakramairaviṣahyatvamasyāḥ karmeti / upakramāviṣahyatvakāritram //

'bodhiḥ' iti / anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / pañcamaṃ kāritram / tadāha / acaitanyeṣu sarvajñajñānena / vyavalokayiṣyatīti / vinayanādyartham / tatkasya hetoriti tat sarvajñajñānaṃ kutaḥ? na taktiñcidasti yanna prāptamiti / sarve hi buddhadharmāḥ prāptavyāḥ / te ca pratyātmavedyāḥ / tato yadyanena prāptā na syurnāyaṃ sarvavibhdavet / tasmānna tatkiñcidasti yadasya na prāptaṃ syāt / tataḥ prāpyamitaracca sarvaṃ jānātīti na tatkiñcidasti yadasya na jñātaṃ syāt / prakarṣagataṃ ca sākṣātkārijñānamiha gṛhyate / tata āha / na (rst_37) kiñcidasti yadasākṣātkṛtaṃ syāt? iti vāśabdāḥ parasparāpekṣayā vikalpārthāḥ / tasmādasau sarvajñaḥ / tasya jñānaṃ sarvajñajñānam / saiva samyaksambodhiḥ / tathā hi samyagjñānaṃ sambodhiḥ / samyagiti sākṣāt / saiva bodhivivakṣātaḥ sarvotkarṣagataḥ samyaksambodhiḥ sarvajñānaṃ ceti / vyavahārato bhedo na vastutaḥ / abhisaṃbhotsyata iti pratilapsyate / iti sambodhikāritram //

'ādhārapūjyatā' iti / dvividha ādhāraḥ / eka pustakagatāyāḥ tasyā apara udgṛhyamānāyā yāvaduddiśyamānāyāḥ tasya pūjyatā tadvadeva dvividhā / tatra gatānāṃ sattvānāṃ parairaviheṭhanīyatā / te dve yathākramaṃ punaraparabāhyadvayena parigṛṇhātītyetadantenāha / antaśa iti paramāpacaye / na satkariṣyata iti sthāpanādūrdhvam / avatāro randhramavakāśaḥ / sthāpayitveti bahiṣkṛtya / pūrvajanmano 'paraparyāyavedanīyaṃ niyatavipākamakuśalaṃ pūrvakarma / tasya vipāko 'niṣṭaphalam / imamiti yathoktam / tadyathetyādinā dṛṣṭāntaḥ / evamevetyādinā dārṣṭāntikaḥ / bodhimaṇḍagata iti / maṇḍaḥ sāraḥ / bodhyarthe maṇḍo bodhimaṇḍaḥ / tasminniṣadha bodheradhigamāt / kasya sāraḥ? kāñcanamayyāḥ pṛthivyāḥ / tathāhi vivarti(rta) syādau / kāñcanamayyāṃ pṛthivyāmabhinirvṛttāyāṃ caturatnamaye merau saptasu kāñcanaparvateṣu saptasu sitāsu bāhyamahodadhau, ayameva cakravāte(vṭhe) abhinirvṛtte, kāñcanamayyāḥ pṛthivyāḥ sāro vajramayaḥ samabhyudgataḥ / yo mṛnma (ṇma)yeṣu caturṣu dvīpeṣvaṣṭāsu cāntaradvīpeṣvabhinirvṛtteṣu jambūdvīpasya nābhiḥ saṃvṛttaḥ sa ca vajramayatvādvodhāsanatvācca vajrāsanamityucyate / sa bodhimaṇḍaḥ / taṃ gatāḥ prāptāḥ / samante bhavaḥ sāmantaḥ / veṣṭanaparisāmantaḥ pariveṣṭaḥ / abhyantaraṃ madhyam / bodhāya vṛkṣo bodhivṛkṣaḥ / tanmūle niṣadha bodheradhigamāt / tasya mūlaṃ mūlābhiniveśaparicchinnaḥ pradeśaḥ / tadgataḥ / vāśabdāḥ parasparāpekṣayā vikalpārthāḥ / viheṭhayitumiti vihiṃsitum / vyāpādayitumiti nihaṃtum / āveśayitumiti bhūtapiśācādipraveśanāt / bhayādipratipakṣatvāt /

abhayamavairamanuttrāsaṃ mahāmaitrīnāmekamapramāṇam / prabhāvayantīti niṣpādayanti prakāśayantīti sasainyasya mārasya vighnatopi kramaṇāt / caityabhūta iti / cāyṛ pūjāyām / cāyyate devatā asminniti caityam / kṛtyalyuṭo bahulamityadhikaraṇe ṇyat / āya edbhāvaśca stūpa ityarthaḥ / tadbhūtastattādṛśaḥ / nirmālyāderakarṣārhatvāt / apacāyanīyaḥ / yataścaityabhūtastamanye na hiṃsanti / yataḥ śaraṇādistatastatragatā avadhyā bhavanti / tatra sannihitaṃ trāyata iti trāṇam / abhyupagacchato bhayaṃ śṛṇātīti śaraṇam / abhayā līyante asminniti layanam / paramayanaṃ parāyaṇaṃ parā gatiḥ / iti ṣaṣṭhamādhārapūjyatākāritrama //

laukiko bhāvanāmārgaḥ / ādau vaktavya ādyatvāt / sa ca trividhaḥ / adhimuktimanaskāraḥ pariṇāmanāmanaskāro 'numodanāmanaskāraśca / tatrādhimuktimanaskāramadhikṛtya śāstram-

[48] adhimuktistridhā jñeyā svārthā ca svaparārthikā / parārthikaiveti

svasyaiva svaparayoḥ parasyaiva cārthaḥ pradhānamāśayato yasyāṃ sā yathākramaṃ 'svārthā' 'svaparārthā' parārthaiva' ca / tataḥ śāstram- eṣā ca pratyekaṃ trividheṣyate // 2-28 // [49] mṛdvī madhyādhimātrā ca

'eṣā' iti svārthādiḥ / 'trividhā' mṛdvayādibhedena / tataḥ śāstram-

mṛdumadhyādi bhedataḥ / sā punastrividhā

mṛdvayādīnāṃ pratyekaṃ mṛdvayādibhedāt / tadyathā svārthādimṛdumṛdvī mṛdumadhyāmṛdvadhimātrā / madhyamṛdvī madhyamadhyā madhyādhimātrā / adhimātramṛdvī adhimātramadhyā adhimātrādhimātrā ca / evaṃ svaparārthā / evaṃ parārthā ca / tata śāstram- ityevaṃ saptaviṃśatidhā matā // 2-29 // 'ityevaṃ' trīṇi vārāṇi tribhirbhedāt 'saptaviṃśatidhā' iṣyate /

adhimuktiḥ śraddhāchandau saṃpratyayābhilāṣalakṣaṇau kvādhimukti? sūtrasūtrārtharūpāyāṃ bhagavatyāṃ taccaryāyāṃ ca lekhanādikāyāṃ tatpūjāyāṃ ca puṣpādibhirbahuvidhāttābhiḥ / caryāpūjobhdave ca puṇye yathā sūtram / tatra prathamā / evamukte śakra ityādinā yaḥ prajñāpāramitāyai pūjāṃ kariṣyatītyetadantena / likhitveti svayam / pustakagatāṃ vā kṛtveti pareṇa / divyābhiriti viśiṣṭābhiḥ / javānka(?)puṣpādivarjanāt / puṣpāṇi muktakusumāni / mālyāni srajaḥ / gandhā gandhadārūṇi / vilepanāni sa (ta)māla bhavāni / cūrṇā agarucandanādīnām / cīvarāṇi vastrāṇi / pūjābhiriti nivedyādibhiḥ / bahuvidhābhiriti bhakṣyalehyādibhedāt / puṣpādibhiḥ satkuryāditi sambandhaḥ / pūjayedityarthaḥ / gurukuryāditi gauraveṇa / mānayediti (rst_39) premnā(mṇā) / pūjayediti praṇāmāñjalistutyādibhiḥ / arcayediti dakṣiṇāvartaiḥ / apacāyediti nirmālyādyapanayanaiḥ / śarīrāṇīti dhātūna / stūpeṣviti cetyeṣu pratiṣṭhāpayedavasthāpayet / parigṛṇhīyāt karaṇḍādīn kṛtvā / dhārayedvā karaṇḍādivahanāt / tāṃśceti stūpakaraṇḍādīn / yoyaṃ sarvajñatātmabhāva iti sarvajñataivātmabhāvaḥ / sa nirvartitaḥ / katamasyāṃ pratipadi śikṣamāṇena yāvatsamyaksambuddhena / kā punaḥ sarvajñatetyāha / anuttarāsamyaksambodhiḥ sarvajñateti / abhinirvartitārthaḥ / ka ityāha / asyāpyarthamāha / pratilabdheti / ihaiveti asyāmeva / ātmabhāvaścāsau ātmaprajñapteḥ śarīraṃ ca rūpakāyastathāgato gacchati / kiṃ gacchati tathāgata iti / saṃkhyāṃ gaṇanām / prajñāpāramitā ca upāyakauśalyaṃ ca tābhyāṃ nirjātaḥ san / prabhāvanāntāścatvāro nirdeśāḥ / loke pratītiḥ prabhāvanā / ayamevaiti bhagavatīpūjakaḥ / tatra iti tathāgataśarīrapūjakāt / śeṣaṃ subodham / iti svārthādhimuktiḥ mṛdumṛdvī //

evamukte śakra ityādinā hīnaprajñairityetadantena dvītiyā / likhiṣyanti yāvatparyavāpsyantīti svārthaḥ / tata ūrdhva parārthaḥ / tatra pravartayiṣyantītyuddeśaḥ / tribhirnirdeśaḥ / deśayiṣyantītyarthataḥ / upadekṣyantītityavadiṣyanti / uddekṣyantīti granthataḥ / svādhyāsyantīti svādhyāna(ya)ma(mi)tyabhyāsaḥ / mahārthikā mahāphalā / sā kṛtā satī evaṃ bhaviṣyatīti mahāphalaiva bhaviṣyatīti / na jñāsyantīti na śroṣyanti śabdataḥ / na vetsyantīti pustakaṃ na lapsyante / na vedayiṣyantīti / vedanaṃ vedaḥ arthajñānam / tatkarotītiṇic / arthaṃ na jñāsyantītyarthaḥ / uteti prakārāntaram / avetyeti lokottareṇa jñānena satyān jñātvā / prasādaḥ cittagato dharmaḥ / yena cittamatyantamakaluṣīkriyate / udakamiva dakaprasādena maṇinā / śrotasa āpattiḥ saiva phalam / sakṛdāgāmino 'nāgāminaśca phalam / arhato bhāvo 'rhatvaṃ caturthaphalam / ātmānamekaṃ prati bodhiḥ pratyekabodhiḥ / upavṛṃhayitveti lyap kasmānna bhavati? upabṛhaṃnamupabṛṃhaḥ taṃ kṛtvetyeke / tathāpi prāpnoti / curādau saṃgrāmayatipāṭhasya niyamārthatvāt' saṃgrāmayatereva sopasargāt nānyasmāditi / tasmāt prādipratirūpako yanna prādiḥ pradattādivat / avinivartanāya hitā avinivartanīyā / durabhisambheveti durlabhā / vīryaṃ kuśale karmaṇyutsāhaḥ / kutsitakarmaṇi saktaḥ kusīdaḥ / sīdateḥ sapratyayo 'ravindavat / sattvaṃ dhairyaḥ / cittaṃ samādhiḥ / saṃjñā smṛtiḥ / adhimuktiḥ śraddhā / tattvapravicayaḥ prajñā / śraddhādindriyāṇāṃ daurbalyaṃ hīnavīryādipadairucyate / tatra hīnavīryaḥ kusīdairiti viryendriyasya hīnasattvaiḥ / hīnacittairiti samādhīndriyasya / hīnasaṃjñairiti smṛtīndriyasya / hīnādhimuktikairiti (rst_40) śraddhendriyasya / hīnaprajñairiti prajñendriyasya / bhagavatyā durabhisambhavatvajñānaṃ sopattikaṃ caryātirekaḥ / puṇyātireka ūhyaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / iti svārthādhimuktirmṛdumadhyā //

tasmāttarhītyādinā pratisartavyāntena tṛtīyā / abhīkṣṇaṃ śravaṇādi paripraśnaśca saṃśayacddedārthaḥ / pratisartavyatāyāśca sopattikaṃ jñānamante caryātireka ūhyaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / iti svārthādhimuktirmṛdvadhimātrā //

tasmāttarhītyādinā dvitīyaprasavatiparyantena caturthī / saptaratnāni tadyathā suvarṇa rūpyaṃ vaiḍūrya musāragalvaṃ / aśmagarbhaḥ lohitikā muktā karketanaṃ ca / tannidānamiti taddhetukam bhagavatyāṃ śraddhadhimokṣaprasādāḥ / cittotpādo 'dhyāśayataḥ / śravaṇādikaṃ arthavivaraṇaṃ manasā anvavekṣā parimīmāṃsā ca / pustakagatāṃ vā kṛtvā saddharmacirasthiti hetornetrya vaikalyāya ca / avasthāpanaṃ caryātirekaḥ puṇyātirekaḥ / yathāpāṭhaṃ śeṣa purvavat / iti svārthadhimaktirmadhyamṛdvī //

tiṣṭhantu khalvityādinā dvitīya prasavatiparyantena pañcamī / eṣa eva dvitīyo mūrajaphalena mahatā jambuvṛkṣeṇa lakṣitatvāt jambūdvīpaḥ / tato nidānamutpattirasyeti tathoktam / śeṣaṃ subodham / itaḥ prabhṛti yatrānuśaṃsaḥ paṭhyate na caryātirekastatra yadyathoktānuśaṃsa śraddhādikaṃ sa caryātirekaḥ / iti svārthādhimuktirmadhyamadhyā //

tiṣṭhantvityādinā dvitīyaprasavatyantena ṣaṣṭhī / catvāro mahādvīpā āsminniti cāturmahādvīpaḥ / svārthe aṇa / lokadhāraṇāt lokadhātau / śeṣaṃ tathaiva / iti svārthādhimuktirmadhyādhimātrā //

tiṣṭhantvityādi dvitīyaprasavatiparyantā saptamī / caturdvīpakānāṃ sahasraṃ parimāṇamasyeti sāhasraḥ / sa eva paripurṇatvena cūḍāyogāt cūḍikaḥ / iti svārthādhimuktiradhimātramṛdvī //

tathobhayāntā aṣṭamī / dvīḥsāhasraṃ parimāṇamasyeti dvisāhasraḥ sāhasrasahasramityarthaḥ / sa ca madhyamaḥ sāhasramahāsāhasrayormadhyatvāt / iti svārthadhimuktiradhimātramadhyā //

tathaivāntau navamyām / triḥsahasraṃ parimāṇamasyeti trisāhasram / (rst_41) dvi(tri)sāhasrāṇāṃ sahasramityarthaḥ / sa eva mahāsāhasraḥ / iti svārthādhimuktiradhimātrādhimātrā //

tiṣṭhantvādirbhavatiparyantā daśamī / trisāhasra eva lokadhātuḥ / kintu tasmin sarvasattvā manuṣyā bhaveyuḥ / na pūrvaṃ na caramamasminnityapūrvācaramam sahetyarthaḥ / ato jñāyata iha sattvā eva sattvāḥ pūrvatra manuṣyā eveti / parikalpaḥ kalpanā / yāvajjīvaṃ caityapūjā sarvāsu / iha tu kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā / asyāṃ ca sarvagītavādyaiḥ sarvapuṣpādibhiścaityapūjātirekaḥ / bhagavatīpūjāpuṇyātirekopapattijñānamante / so 'syāṃ caryāpūjātireka / iti parārthadhimuktirmṛdumṛdvī //

tiṣṭhantvityādinā prajñāpāramitā mahāsamudrādityetadantenaikādaśī / gaṅgānadīvālikopameṣu trisāhasreṣviti stupasatkāre viśeṣaḥ / śeṣaṃ daśamīvat / bhagavatīcaryāpūjāsu sopapattikamanuśaṃsavistara parijñānamatirekaḥ / idṛśatvena cittātikramād acintyā sadṛśābhāvād atulyam / puṇyābhisaṃskāraḥ puṇyakarma / śatatamīmapītyādi / ādāvante ca kalāṃ nopaitīti vacanaṃ madhyepi sambandhārtham / atra ca bhāgaḥ kalā / nopaitīti nārghati / na labhata ityarthaḥ / na kevalaṃ kalāṃ nopaiti tulanārtham / kiṃ tarhi saṃkhyāmapi kalāmapi gaṇanāmapi / apiśabdaiḥ parasparāpekṣayā samuccayaḥ / uktaṃ yathā kalāṃ nopaiti / kathaṃ saṃkhyā? saṃkhyābhirekai [ra] pyatulanāt / pūrvakasya puṇyasya śatamapi sahasramapi yāvatkoṭīśatasahasramapi paścimasya puṇyasya tulanāya na kṣamata iti / gaṇanā gaṇitaṃ pratyutpannādiḥ / tāṃ kathaṃ nopaiti? tadatirekepyatulanāt / pūrvakasya puṇyasya pañcaguṇāpi viṃśatirdaśaguṇamapi sa (śa)taṃ yāvallakṣaguṇāpi koṭī paścimasya puṇyasya tulanāya na kṣamata iti / upamāmapyaupamyapi upaniśāmapi na kṣama [ta] iti pareṇa sambandhaḥ / upamitirūpamā / saiva aupamyam / 'svārthe pyañ / upaniśānamupaniśā / tatrābhinnamupamānamupamā saṃkhyātamupamānamaupamyam / gaṇitamupamānamupaniśā / tadapi trayaṃ tulanāya na kṣamate / tadyathā kalāprasṛtopamenāpi pūrvakeṇa na śakyamuttaraṃ tulayitum / daśaprasṛtopamenāpīti / upaniṣadamapi na kṣamata iti / evamatyantatulanābhāvāt tulanārthayā upaniṣat samīpaniṣadanaṃ pārśvato 'vasthitiḥ, tāmapi nārhatītyarthaḥ / mārṣeti āmantraṇam / āryetyarthaḥ /

samudācārā abhiprāyāḥ / samanvāhāraḥ smaraṇam / (rst_42) svādhyāyo mano jāpaḥ / mahāvidyādipada trayaṃ vyākhyātama / ato 'dhikāyā vidyāyā abhāvānniruttarā / atodhikasya dharmasyābhāvādanuttarā / tulyavidyāntarābhāvā dasamā / asamaistathāgataiḥ samatvādasamasamā / prabhāvyanta iti prakāśante / saptabhirbodhyaṅgaiḥ samprayuktāni taṃ niśrayatvāt / taiḥ parigṛhītā adhiṣṭhitāḥ / buddhānāṃ jñānaṃ svayaṃ bhāvāt svayambhū / cittātikramādacintyam / pūrvaśruteneti pūrvaśrutobhdavena / auṣadhītāra iti auṣadhyaśca tārāśca / avabhāsayantītyavabhāsaṃ kurvanti / dharmo nirvāṇaṃ sarvadharmotkṛṣṭatvāt / sa eva samaḥ yānatrayasya dhāraṇatvāt / sa eva sa (śa)maḥ kleśaduḥkhopasamatvāt / tasmai caryā / kuśalaṃ sucaritaṃ tasya caryā / viṣamo mṛtyuhetuḥ / tasyāparihāro viṣamāparihāraḥ / ayamuddeśaḥ / śeṣo nirdeśaḥ / daṇḍa upavāsanādiḥ / parigṛhītatvaṃ pratyupasthiteti / tatsvabhāvena tathābhāvāt / vyāḍāḥ caṇḍamṛgāḥ / sarīsṛpāḥ sarpāḥ kuṭilaṃ gamanāt / teṣāṃ kāntāraḥ / sthāpayitvetyādi yatpūrvakarmavipākena taṃ bahiṣkṛtya / samanvāhāro manasikaraṇam / pratihatacittā iti sadveṣacitāḥ / vicakṣuḥ vimanāḥ / balakāyo balasamūhaḥ / tasya catvāryaṅgāni gajavājipattirathāḥ / vyūhaḥ sannipātaḥ / bimbisāro magadhādhipaḥ / prasenajit srāvastīpatiḥ / śākyāḥ śākyakulajāḥ kṣatriyāḥ / licchavayo vaiśālakāḥ / pratyu[dā]vṛtto nivṛttaḥ / vihāyasāntarīkṣagatā iti ākāśenākāśaṅgatāḥ / cirasyeti cireṇa / upāvṛtteti punarāyātā / avarakeṇeti alpakena / yathā prajñāpāramitā tathābhāvaṃ tathātvam /

prajñāpāramitaiva mahāsamudraḥ / iti svaparārthādhimuktiḥ mṛdumadhyā //

atha khalvityādinā dvitīya pariṇāyikāntena dvādaśī / ṣaṭpāramitānāyikatvādijñānaṃ sopattikaścaryātirekaḥ puṇyātireka uktaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / varṇaḥ stotraṃ guṇā vā / pūrvaṅgameti agreśvarī / nāyiketi saṃgrāhikā / pariṇāyiketi saṃvardhikā / prajñāpāramitā hi svayemeva paramatvāt pāramitā / itarāstayaiva sarvajñatāyāṃ pariṇāmitatvena / śeṣaṃ subodham / iti svaparārthadhimuktirmṛdvadhimātrā /

atha khalvityādinā guṇān vadāmītyetadantena trayodaśī / yopyenāṃ pustakagatāṃ saddharmacirasthitihetoḥ sthāpayitvā pūjayet / tasyāpi sarva ete 'nuśaṃsā iti jñānamatra caryadhikyam / iti svaparārthādhimuktirmadhyamṛdvī /

evamukta ityādirdvitīyapunaraparāt prāk caturdaśī / ryātireko yathābhūtam / iti svaparārthādhimuktirmadhyamadhyā /

punaraparamityādinā yatra khalu punarityataḥ prāk pañcadaśī / pratyanuyogaḥ praśnaḥ / iti svaparārthādhimuktirmadhyādhimātrā //

yatra khalvityādinā evamukta ityataḥ prāk ṣoḍaśī / sarvadevopasaṃkramaṇaśraddhā tebhyaśca dharmadānacaryātirekaḥ / iti svaparārthādhimuktiradhimātramṛdvī //

evamukta ityādinā dṛṣṭadhārmikān guṇān parigṛṇhātītyetadantena saptadaśī / devādyāgamanārcanajñānāt praharṣo bhagavatīprabhāvena śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / saṃjānīta iti saṃlakṣayati / niṣṭheti niścayaḥ / gantavyeti kartavyā / amānuṣaṃ sattvamiti manuṣyeṣu bhavo mānuṣaḥ / na tathā amānuṣaḥ / aśucyabhāvāt caukṣaḥ / puṣpādiyogāt śuciḥ / apakramaṇamapamaraṇam / klamathaḥ pīḍā / udāro mahān / pratibhotsyata iti budhyateḥ prayogaḥ / gṛddhiḥ abhilāṣaḥ / saṃjñā smṛti / iti svaparārthādhimuktiradhimātramadhyā //

punaraparamityādinā āparivartasamāpteraṣṭādaśī / caryātireko yathāsūtram / iti svaparārthādhimuktiradhimātrādhimātrā //

aprameyetyādi / atra stūpaścaityam / pāramitā prajñāpāramitā / dhāraṇaṃ dvividham / pustakagatāṃ kṛtvā yadasyāḥ saddharmacirasthitaye bahiḥsthāpanam / yaccodgrahaṇadhāraṇādibhiradhyātmameva sthāpanam //

aprameyaguṇadhāraṇaṃ yasyāḥ sā tathoktā / tathoktā ca sā parāmitā ca sā ca stūpaśceti dvandvaḥ / tayoḥ satkāraḥ puṣpādibhiḥ pūjā / tadabhidhāyī parivarto 'prameyaguṇadhāraṇastūpasatkāraparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ tṛtīyaḥ parivartaḥ //

4. guṇaparikīrtanaparivarto nāma caturthaḥ /

adhimuktayo 'dhikṛtāḥ / tatra nava svārthā navaiva ca svaparārthā uktāḥ / asmiṃstu parivarte navaiva parārthā vaktavyāḥ / tatrādau tathāgataśarīreṣvityetadantena ūnaviṃśatitamī / prajñāpāramitaiva dharmakāyatvādatyantapūjyā / tathā rūpakāyaḥ satyakāyatvādityetasminnarthe yau śraddhāprasādau sāmarthyagamyaśca mātrātirekaḥ sa iha caryātirekaḥ / tathāgatānāṃ śarīrāṇi dhātavaḥ / karaṇe ṣaṣṭhī / taiḥ paripūrṇaḥ / kiṃ vyāptimātreṇa? netyāha / cūḍikābaddha iti / dīyeta iti upanyasyeta / ekatareṇa pravāryamāṇa iti / anayorekaṃ gṛhāṇeti nimantryamānaḥ / citrīkāro gauravātiśayaḥ / gurutarā hi bhagavatī tebhyaḥ / etaddhi śarīramiti / yā prajñāpāramitā / bhūtārthastathyārthaḥ / tadyogāt bhūtārthikam / sīdatīti sat / anityaḥ / saccāsau kāyaśceti satkāyo rūpakāyaḥ / dharmakāyapariniṣpattita iti / atrāryamārgo dharmaḥ / sa ca prakarṣa gataḥ prajñāpāramitaiva / nānityaḥ pravāhanityatvāt / bhūtakoṭiprabhāvita iti / bhūtāni tattvāni teṣāṃ koṭiragram / tato 'dhikasya tattvasyābhāvāt / tasyāmeva prabhāvito vyahṛtastādātmyāt / katamaḥ kāya ityāha / yadutetyādi / tathatāmātraparamārthaṃ taddarśanī prajñāpāramitā na tato bhidyata iti bhāvaḥ / tatkiṃ tathāgatadhātuṣvagauravameva? netyāha / na khalvityādi subodham / iti parārthādhimuktirmṛdumṛdvī //

api tvityādinā tiṣṭhatu khalvityataḥ prāgviṃśatitamī / apituśabdo viśeṣārthaḥ / yadyapi teṣu me gauravaṃ tathāpītyarthaḥ / punaḥśabdastu pūrvamapi viśeṣayoktatvāt / nirjātānīti viśeṣaṇatvepi hetutvaṃ gamyate nirjātatvādityarthaḥ / tadyathāpītyādinā dṛṣṭāntaḥ devasabhādhikaraṇatvāt devasabhā mahatī śālā yasyāṃ śakrastrayastriṃśebhyo dharma deśayati / ata eva sā sudharmetyucyate / [a] sya ca sudarśanasya devanagarasya dakṣiṇapaścimadigbhāga iti / īṣo (śo) mahāpuruṣaḥ / tasyākhyā pratibhāso rūciḥ / mahatī śākhā asyeti maheśākhyaḥ / mahānmanā ityarthaḥ / sa ceha jñānātmā samyaksaṃbuddhaḥ / tasya hetupratyayabhūto hetusvabhāvo pratyayasvabhāvo ca / ata evāha / tathāgatasyetyādi / tatra sarvajñajñānaṃ śakravat / tathāgatadhātavo nāsya hetupratyayabhūtāḥ / (rst_45) śakrasya tadāsanavat / pūrvatra kāyasyādhārabhūto rūpakāya evoktaḥ / iha tu maheśākhyasya jñānakāyasyāsanasthānīyaḥ / ityasminnarthe yau śraddhāprasādau sa caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmṛdumadhyā //

tiṣṭhatvityādinā tathāgataśarīreṣvityetadantena ekaviṃśatitamī / ihoktabhagavatīmāhātmye yau śraddhāprasādau sa eva caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmṛdvavadhimātrā //

api tvādi tathāgataśarīrāntāt dvāviṃśatitamī / tathāgato hi sarvalokā (ke) bhyudgatatvāt pūjyataraḥ pūjyatamaḥ sa ca sarvajñajñānam / tato yadi dhātavastadādhāratvāt pūjyāstadā tajjananī tatopi pūjyatamā kā kathā dhātūnāmityasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmadhyamṛdvī //

api tvityādinā bhājanabhūtānyabhūvannityetadantena trayoviṃśatitamī / prajñāpāramitāyāḥ sarvajñajñānasya ca guṇā ihoktamaṇiratnānusāreṇa veditavyāḥ / yathā coddhṛtepi tasmiṃ maṇiratnakaraṇḍakaḥ spṛhaṇīyo bhavati / evaṃ buddhastanmātro guṇaiḥ parinirvṛtepi bhagavati dhātavaḥ pūjyā bhavantītyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmadhyamadhyā //

yathā ca bhagavā(va)nityādinā tathāgataśarīreṣvityetadantena caturviśatitamī / yathā prajñāpāramitānirjātatvāddeśanādharmaḥ parairapi nirdeśyamānaḥ pūjyo bhavati / rājapuruṣaśca rājānubhāvādakutobhayaḥ sarvatra pūjyaḥ / evaṃ prajñāpāramitānirjātatvāttadanubhāvācca dhātavaḥ pūjyā ityasminnarthe puṇyātireke ca śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmadhyādhimātrā //

api tvityādinā pūjā kṛtā bhavatītyetadantena pañcaviṃśatitamī / bhagavatīpūjayā traiyadhvikatathāgatāḥ pūjitā bhavantītyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktiradhimātramṛdvī //

punaraparamityādinā dvitīyaṃ paśyatiparyantena ṣaḍviṃśatitamī / traiyadhvikatathāgatānāṃ dharmatayā darśayitrī bhagavatyevetyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / dharmatā dharmakāyaḥ sa ca prajñāpāramitaiveti bhāvaḥ / aparisamāpte eva śakravākye bhagavānāha evametadityādi / ahamapyabhisaṃbuddha iti yāvat / āgamyeti prāpya hetuṃkṛtya / iyatāpi bhagavatyāḥ samyaksaṃbodhikāraṇatvamuktaṃ na tu dharmakāyatvam / tadupasūcanāya punaḥ śakra (rst_46) āha / mahāpāramitetyādi / samyakprajānātīti niṣprapañcena jñānena vettītyarthaḥ / saṃpaśyatīti sarvākāraṃ paśyatītyarthaḥ / sphuṭīkarttu bhagavānāha / evametadityādi / iti parārthādhimuktiradhimātramadhyā //

atha khalu śakra ityādinā āparivartasamāpteḥ saptaviṃśatitamī / sarva mahāyānaṃ pāramitābhiḥ saṃgṛhītam / tāsu bhagavatī pradhānaṃ pūrvaṅgamatvāt saṃgrāhakatvāccetyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / upāyakauśalyena parigṛhītānāmityuddeśaḥ / prajñāpāramitayā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmitānāmiti nirdeśaḥ / tatra prakṛtipāramitānāṃ dṛṣṭāntā nānāpuṣpādikā vṛkṣāḥ / ekarasā tu chāyā teṣāmupāyakauśalyaparigṛhītānāṃ dṛṣṭāntaḥ / iti parārthādhimuktiradhimātrādhimātrā //

prakṛtatvātprajñāpāramitāyāḥ ye guṇāsteṣāṃ parikīrtanaḥ parivartastathoktaḥ /

āryāṣṭasāhastrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākāraśāntiviracitāyāṃ caturthaḥ parivartaḥ //

5. puṇyaparyāyaparivarto nāma pañcamaḥ /

uktaṃ 'kāritramadhimuktiśca' / 'stutistobhitaśaṃsitāḥ' vaktavyāḥ 'stutaṃ' sutiḥ / 'stobhitaṃ' stotraḥ / subdhātorbhāve ktaḥ / śaṃsanaṃ śaṃsaḥ / so 'syāstīti śaṃsī / tabhdāvaḥ 'śaṃsitā' praśaṃsetyarthaḥ / ataḥ śāstram-

[50] stutiḥ stobhaḥ praśaṃsā ca prajñāpāramitāṃ prati / adhimokṣasya mātrāṇāṃ navakaistribhiriṣyate // 2-20 //

prajñāpāramitāyā yo 'dhimokṣaḥ pūrvamuktaḥ svārthobhayārthaparārthabhedena trayodhimuktinavakā ityarthaḥ / tasya guṇobhdāvanaṃ 'mātrāṇāṃ' prabhedānāṃ 'tribhirnavakaiḥ' yathākramam / 'stutiḥ stobhaḥ praśaṃsā ca' 'iṣyata' ityekavacanaṃ stutyādibhiḥ pratyekamabhisambandhāt / tatra guṇobhdāvanasya mṛdumadhyādhimātrabhedāḥ (rst_47) stutistobhapraśaṃsāḥ / tāsāmapi mṛdumṛdvādayo 'dhimātrādhimātraparyantāḥ prabhedāstrayo navakā ityarthaḥ / tāsāṃ dvau hetū bodhisattvasya parārthakaraṇaśaktiḥ parārthapradhānatā ca /

tatrādau punaraparamityataḥ prāk prathamā / asyāṃ parārthakaraṇaśaktistriṣu vastuṣvadhimokṣo dṛḍhataraḥ / kartavyopadeśe bhagavatīguṇe svayaṃ ca tasyāḥ kartavyatayādau śakra āha / ya ityādinā adhimuñcedityetadantena / yo bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vādhimuñcediti sambandhaḥ / kimadhimuñcedityāha / imāmityādi sarvam / imāṃ prajñāpāramitāmadhyāśayataḥ śṛṇuyādudgṛṇhīyāt / yāvannetryavaikalyeneti / kathamityāha / bodhāya bodhaye cittamutpādya / kīdṛśaḥ prasannacitto 'syāmeva / katham? adhimucya / imāmaviparītatvenātyantamavadhārya / tacca śraddhayeti darśayitumāha / abhiśraddadhadavakalpayan / imāmeva / hetau śatṛpratyayaḥ / asyāmeva śraddhayetyarthaḥ / āse(śe)rate kuśalā dharmā asminnityāśayaḥ / jalāśayavat / sa punaḥ śraddhācchandau / adhikaḥ prakaṣṭa āśayo adhyāśayaḥ / tena śṛṇuyād granthato 'rthataśca / udgṛṇhīyād āvartayet / dhārayediti hṛdaye sthāpayet / vācayet pāṭhayet / paryavāpnuyāditi sarvathā avagaccheta / iyatā svārtho uktaḥ /

pravartayediti pareṣu sañcārayet / ayamuddeśaḥ / paro nirdeśaḥ / deśayedgranthato bhāṣaṇāt / upadiśed arthataḥ / uddiśedityavavadet / iyato parārthaḥ /

svādhyāyediti sutarāmabhyaset / punaḥ punaḥ svārthakaraṇāt / parebhyaśca samprakāśayediti santataṃ prakāśayedgranthataḥ / vistareṇeti bahubhyaḥ prakāśanāt / vivṛṇuyāditi vistareṇeti vartate / manasānvavekṣeteti cittenānubudhya saṃyojya paśyet / sa(śa)mathotpādanāt / parimīmāṃsāmiti vicārāṇāṃ vipaśyanotpādanāt / iyatā caryoktā /

asyā abhāve pakṣāntaramāha / pustaketyādinā / ata eva antaśaḥśabdaḥ / pustakagatāmiti / imāmeva dhārayediti / avinaśvarī kuryāt / sthāpayediti svagṛhādau / tisṛbhirāśaṃsābhiḥ / santa āryāḥ / teṣāṃ dharmamārga iti saddharmaḥ / tasya cirasthitiḥ / taddhetoḥ tadartham / iyaṃ hi sādhāraṇaḥ / saddharma iti prathameyamāśaṃsā sarvāryānadhikṛtya / buddhāśca lokaguravasteṣāṃ ca kṛtajñairasmābhirbhavitavyam / teṣāmiyaṃ netrī bodheḥ prāpikā prajñā / taistrikalpāsaṃkhyeyā pariśrameṇotpādya samyaganāgatajanatārthāya svavaṃśe 'vasthāpitā / (rst_48) yāvadasmānupagatā / tato mā buddhanetrī samucchedobhūd ityapīmāṃ sthāpayet / iti dvitīyeyamāśaṃsā buddhānadhikṛtya / bodhisattvānāṃ cānugrahopasaṃhāraḥ karaṇīyaḥ / sa ca kṛto bhaviṣyati / anayā sthāyitayā netryavaikalyena / ityapīmāṃ sthāpayediti tṛtīyeyamāśaṃsā bodhisattvānadhikṛtya / iti śabdaḥ pūrvatrāpi sambadhyate mā bhūditi / iyatā dvividhaḥ kartavyopadeśa uktaḥ /

imaṃ nirdeśamiti kartavyopadeśam / evaṃ mahārthiketyādi / mahān arthakāryamasyā iti mahārthikā / ayamuddeśaḥ / paro nirdeśaḥ / mahānuśaṃsā yathoktaraiṇu(nu)śaṃsaḥ / mahāphalā strotaāpannatvena, sakṛdāgāmitvena, anāgāmitvena, arhattvena, pratyekabodhyā, samyaksambodhyā ca / mahāvipākā sarvābhiścaryāvibhūtibhiḥ / bahumahāguṇasamanvāgatetyupasaṃhāraḥ / iyatā bhagavatīguṇa uktaḥ /

aparityajanīyā parigrahādanutsargācca / rakṣitavyā agnimūṣikādibhyaḥ / gopāyitavyā caurādibhyaḥ / yasmāt paramadurlabhā / iyatā svayaṃ kartavyamuktam /

itīti / etadvastutrayamadhimuñcet / evamevetyavadhārayet / asatyāṃ ca pravṛttau nādhimokṣo dṛḍhaḥ syāt / tata iyatā parārthakaraṇaśaktiruktā / tasyāṃ satyāṃ yaḥ parārtha svalpamapi na karoti svalpaṃ vā karoti so 'lpapuṇyaḥ / itarastasmāt bahutarapuṇyaḥ / tasyaitā stutistotrapraśaṃsāḥ / ataḥ svayameva cetyādinā dvitīyaprasavatiparyantena stutiḥ prathamā //

svayameva ceti cakāro ya ityasyānukarṣaṇārthaḥ / na tu parāṃ(raiḥ) pūjāḥ(jāṃ) kārayatītyevakārārthaḥ / saṃpūjyeti sarvapūjāḥ kṛtvā / arthanamarthaḥ / pūjāyāmicchā tadyogādarthikāya / atiśayena tadyogācchandikāya / yācamānāyeti pūjayituṃ bhagavatīṃ prārthayamānāya / dadyādityabhyupagacchet / upanāmayet sannipātayet / niryātayet grāhayet / parityajed avipratisārāt / antaśaḥ iti yāvadityarthaḥ / pustakagatāmapi kṛtveti svayaṃ likhitvā tena vā likhitvā tanmūlyena vā svamūlyena vā lekhayitvā parityāgo dānaṃ tasmai buddhiricchā asyeti tadbuddhiḥ / saṃprakāśayediti guṇataḥ svarūpataśca / dadyāt pūjanāya / saṃvibhajediti spharatāmadhikānāṃ vā dānāt / vistāro vaipulyam / tena caratīti vaistārikī / pratyātmamityātmanaiva / śeṣaṃ subodham / iti mṛdumṛdvī stutiḥ /

punaraparādiḥ prāk punaraparāt dvitīyā / tat iti prathamastutāt / iti mṛdumadhyā stutiḥ //

punaraparādi tiṣṭhantuśabdāt prāk tṛtīyā / samādāpayediti samyak grāhayet / pratiṣṭhāyet anatikramāt / abhiśraddadhaditi bhagavatīguṇān / anyathā na samyak dātā syāt / abhiśraddadhata iti / anyathā na sa dānapātraṃ syāt / evamuttareṣvapi veditavyam / kilāsitā kusīdaḥ / akilāsitā vīryam / tayā sampādayed yathoktaṃ kāryam / udyukto 'bhiyuktaḥ sannamuṃ bodhisattvaṃ bhagavatīṃ grāhayet / bodhisādhanatvena pratipādayedvācā / tathaiva sandarśayed yuktibhiḥ / tataḥ samādāpayed vācanārcanādiṣu pravṛtteḥ / pravṛttaṃ samuttejayed utsāhayet / vīryakausīdyayorguṇadoṣākhyānāt / ārabdhavīrya stutibhiḥ saṃpraharṣayet / viparyasto lokastato nedaṃ śakyamiti cedāha / vācetyādi / trividho lokaḥ śrāddho vimukha udāsīnaśca / tatra śrāddhaṃ vācaiva neṣyati / sa hi saṃbhāvitasya vācaiva gacchati / vimukhaṃ vineśyati / kudṛṣṭīnāṃ yuktibhirbādhanāt udāsīnamanuneṣyati / anurañjayiṣyati bhagavatyā tadguṇākhyānāt / evaṃ pātrīkṛto ya arthamasyā asmai saṃprakāśayiṣyati / evaṃ ceti prakāśite vārthe 'syacittaṃ śodhayiṣyati / kuddaṣṭīnāṃ bādhanāt / tathāpi saṃśayinaṃ nirvicikitsaṃ kariṣyati yuktyantaraiḥ / śikṣasvatisṛbhiḥ śikṣābhiḥ / atra hītyādinā ta evāha / śikṣamāṇaḥ cintayā / caraṇa(na) samarthena (śamathena) vyāyacchamāno vipaśyamānayā / sattvadhātuḥ sattvarāśiḥ / ātyantikatvād anuttare / upadhayaḥ skandhāḥ sāsravāḥ sāsravānāsravā vā / teṣāṃ saṃkṣayaḥ samastakṣayaḥ / tannimittam / abhivineśyasi sarvāvaraṇakṣayāt / bhūtakoṭiprabhāvanatā tanmātraśeṣatā / parityāgabuddhyeti sarvākārayā tyāgabuddhayā / tata iti dvītīyāyāṃ stutāt daśakuśalapratiṣṭhāpakācca / iti mṛddhadhimātrā stutiḥ //

ita ūrdhva pañcānāṃ stutīnāṃ tiṣṭhantvādiḥ pratiṣṭhāpayedantaḥ pūrvo bhāgaḥ / tata ūrdhva tatkiṃ manyasa ityādi punaparāt prāk paścimo bhāgaḥ / āsu ca sūtrokte puṇyātirekaiḥ śraddhādikaṃ sāmarthyagamyaśca mātrātirekaścaryātirekaḥ / etena paryāyeṇeti prakāreṇa vastutrayādhimokṣe sthitvetyarthaḥ / iti yathākramaṃ madhyamṛddhī madhyamadhyā madhyādhimātrā adhimātramṛdvī adhimātramadhyā ca stutiḥ //

punaraparādi punaraparātprāk pañca tiṣṭhantukā navamī / ekasyā eva navamyāḥ krameṇābhidhānāt / tathāpyaṣṭamīto mahadantaramiti cet / nāyaṃ doṣaḥ / ekalokadhātukāto gaṃgāvālukopamāt lokadhātuvat / sūtroktapuṇyātirekaiḥ śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / ūnapāṭhāḥ pūrvāparaiḥ pūraṇiyāḥ /

caturṣu dhyāneṣviti / atra sūtram- 'viviktaṃ kāmairviviktaṃ pāpakaraikuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati / sa vitarkavicāraṇāṃ vyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādāccetasa ekotībhāvādavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati / sa prīte virāgādupekṣako viharati smṛtimān saṃprajānan sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate / yattadāryā ācakṣate upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārīti niṣprītikaṃ tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati / sa sukhasya ca prahāṇāt duḥkhasya ca pūrvameva prahāṇāt saumanasyadaurmanasyayorastaṅgamādaduḥkhāsukhamupekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati" iti //

viviktaṃ kāmairiti / kleśakāmasyāsaṃprayogāt / vastukāmānāmanālambanāt / viviktaṃ pāpakairakuśalairdhamairiti / kleśakāmahetukaiḥ kāmavāṅmanoduścaritaiḥ / savitarka savicāramiti / kāmapratipakṣābhyāṃ vitakavicārābhyāṃ saṃprayogāt / vivekajamiti / kāmavivekājjātam / prītisukhamiti / īpsitārthasiddhitaḥ kāyacittapraśrabdhitaśca prītisukhasahagatam / prathamaṃ dhyānamupasaṃpadyeti samāpadya / viharatīti pratyanubhavati / sa iti / sa eva yogī / vitarkavicāreṣu cittakṣobhakaratvadoṣadarśanāttebhyaścittaṃ vyāvartya samādadhānaḥ / vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamāditi samādhibalena / cetasa ekotībhāvāditi vitarkavicārāṇāṃ nirantaramapravṛtteḥ / avitarkamavicāramiti teṣāṃ sarveṇa sarva prahāṇāt / prītervirāgāditi / audārikāttasyāḥ / upekṣaka iti / vitarkavicāraprītināmupekṣaṇāt / smṛtimān saṃprajānanniti / prīteranakavakāśadānāya prajñābahulīkārāt / sukhamiti / veditasukhaṃ praśrabdhisukhaṃ ca / kāyeneti / rūpakāyena manaḥkāyena ca / āryā iti / śrāvakā buddhāśca / yāvatsukhavihārīti / eṣa evāsau dhyāyīti śeṣaḥ /

tatra sukhasya prahāṇaṃ caturthena dhyānena / duḥkhasya prathamena / ata evāha / pūrvameveti / saumanasyasya tṛtīyena / daurmanasyasya dvitīyena / pūrvamevetyanuvṛtteḥ / upekṣaivātra vedanā / tata āha / aduḥkhāsukhamiti / tayorihātyantaṃ viśuddhilābhāt //

tatra prathamasya dhyānasya pañcāṅgāni / vitarkavicārau pratipakṣāṅgaḥ(ṅgam) / prītisukhe anuśaṃsāṅgaḥ(ṅgam) / citaikāgratā tadubhayasanniśrayāṅgaḥ(ṅgam) // dvitīyasya catvāryaṅgāni / adhyātmaṃ saṃprasādaḥ pratipakṣāṅgam / śeṣe aṅgepūrvavat // tṛtīyasya pañcāṅgāni / upekṣāsmṛtiḥ saṃprajanyaṃ ca pratipakṣāṅgam / (rst_51) sakhamanuśaṃsāṅgam / niśrayāṅgaḥ(ṅgaṃ) pūrvavat // caturthasya catvāryaṅgāni / upekṣāpariśuddhiḥ pratipakṣāṅgaḥ(ṅgam) / aduḥkhāsukhā vedanā anuśaṃsāṅgaḥ(ṅgam) / niśrayāṅgaḥ(ṅgaṃ) pūrvavat //

eteṣu caturṣu dhyāneṣu pratiṣṭhāpayet / śeṣaṃ pūrvavat / ityadhimātrādhimātrā stutiḥ //

punaraparādiḥ prabhavanatāntaḥ prathamaḥ stobhaḥ / ūnapūraṇaṃ pūrvavat / caturṣu dhyāneṣu caturṣvapramāṇeṣu caturṣvārūpyasamāpattiṣu pañcasvabhijñāsu yāvatsamastāsu dhyānāpramāṇārūpyasamāpatyabhijñāsu pratiṣṭhāpayediti /

uktāni dhyānāni / maitryādayaḥ kāmāvacarāḥ sattvālambanāścatvāro brahmavihārāḥ / apramāṇasattvālambanāścatvāryapramāṇāni / maitrī karūṇā muditā upekṣā ca / aho vata sarvasattvāḥ sukhena yujyeran duḥkhena viyujyeran sukhena mā viyujyeran saṃkleśānmuñcerannityebhirākāraiḥ sukhasaṃyogāśayo duḥkhaviyogāśayaḥ sukhāviyogāśayo 'saṃkleśāśayaśca / adhimukticaryābhūmau catastropi sattvālambanāḥ / pramuditāsu saptasu tathatālambanāḥ / acalādiṣvanālambanāḥ /

apramāṇeṣu sūtram- "maitrīsahagatena cittena vipulena mahadgatenādvayenāpramāṇenāvaireṇāsampannenānāvaraṇenāvyābādhena sarvatrānugatena subhāvitena dharmadhātuparame loke ākāśadhātuparyavasāne sarvāvantaṃ lokamekaṃ diśaṃ spharitvopasaṃpadya viharati / yāvaddaśadiśaḥ spharitvopasaṃpadya viharati / evaṃ karuṇāsahagatena / evaṃ muditāsahagatena / evamupekṣasahagatena" iti //

tatra maitrīsahagatena citteneti guṇino nirdeśaḥ / śeṣeṇa guṇānām / vipulenetyāśayato mahattvam / mahadgateneti vardhanataḥ / apramāṇenetyālambanataḥ / advayeneti ekātmakena nirvikalpatvāt / avaireṇeti vipakṣaprahāṇāt / tatra maitryādīnāṃ vipakṣo yathākramaṃ / vyāpādo vihiṃsā aratiḥ, anunayapratighau ca / asaṃpanneneti styānamiddhopaśamāt / anāvaraṇenetyauddhatyakaukṛtyopaśamāt / avyābādhenetyebhireva tribhiścetaso akāluṣyāt / sarvatrānugateneti mitrodāsīnaśatruṣu triṣvapi pravṛttatvāt / subhāviteneti triṣvapi samapravṛttatvāt / uktena prakāreṇa spharitveti vyāpya / lokamiti sattvalokam / sarvāvantamiti devanāgayakṣādibhedaiḥ sarvairyuktam / ekaṃ diśamiti ekadiggatam / kvetyāha / loka iti bhājanaloke dharmadhātuparama iti / dharmadhātuvadanante (rst_52) ākāśadhātoriva paryavasānamasyeti tathokte / upasaṃpadya viharatīti cittaṃ samādhāya viharatyāryavihāreṇa / daśadiśa iti daśadiggatān / śeṣaṃ subodham //

ārūpyasamāpattayaścatvāra ārūpyāḥ / teṣu sūtram "sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṅgamāt nānātvasaṃjñānāmamanasikārāt anantamākāśamiti ākāśānantyāyatanaṃ upasampadya viharati / sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasaṃjñāsamatikramādanantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasaṃpadya viharati / sa sarvaśa vijñānānantyāyatanasaṃjñāsamtikramāt nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasaṃpadya viharati / sa sarvaśa ākiñcanyāyatanasaṃjñāsamatikramāt naivasaṃjñā nāsaṃjñāyatanamupasampadya viharati" iti //

rūpasaṃjñā nīlapītādisaṃjñāḥ / tāsu viraktasya sarvatrākāśasaṃjñā bhāvanāt / tāsāmatikramāt apratibhāsāt / pratighasaṃjñānāmiti bhittiprākārādyāvaraṇasaṃjñānām / nānātvasaṃjñānāmiti prāsādodyānagirisariccandrasūryādisaṃjñānām / anantamākāśamityevamākāśānantyāyatanamālamvanamasyeti tathoktam / kathamākāśānantyāyatanasamatikramaḥ? sa yena jñānenākāśānantyāyatanamadhimuktavāṃstadevānantamadhimucya sarvatrākāśasaṃjñāvyāvartanāt / vijñānānantyāyatanasamatikramāditi / sa tasmāduccalito na kiñcidālambanaṃ paśyati nārthaṃ na vijñānam / so 'kiñcanatāmevālambanīkṛtya samāpadyate / ākiñcanyāyatanasamatikramāditi / sa ākiñcanyasaṃjñāyāmapi viraktastāmapi vyāvartayati / kiñcanasaṃjñā tu prāgeva nivṛttā / tato naiva saṃjñā / sūkṣmā tu saṃjñā pravartata eva tato nāsaṃjñā / naiva saṃjñā nāsaṃjñā yasminnāyatane samādhāne tattathoktam /

pañcābhijñāḥ / ṛddhividhijñānam / divyaśrotram / paracittajñānam / pūrvenivāsānusmṛtijñānam / divyacakṣuśceti / atra sūtram- "so 'nekavidhamṛddhividhaṃ pratyanubhavati / pṛthivīmapi kampayati / eko bhūtvā bahudhā bhavati / bahudhāpi bhūtvā eko bhavati / āvirbhātraṃ tirobhāvamapi pratyanubhavati / tiraḥ kuḍyaṃ tiraḥ prākāraṃ tiraḥparvatamapyasakto gacchati / ākāśamapi krāmati / pṛthivyāmapi unmajjananimajjanaṃ karoti / udakepi pṛthivyāmiva gacchati / dhūmāyatyapi prajvalatyapi" iti vistāraḥ // "sa divyena śrotradhātunā atikrāntamānuṣyakena śabdān śṛṇoti divyān mānuṣakāṃśca / sa parasattvānāmapi parapudgalānāṃ cetasaiva cittaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / evaṃ [sarāgaṃ] vigatarāgaṃ sadoṣaṃ vītadoṣaṃ samohaṃ vītamohaṃ cittamiti yathābhūtaṃ (rst_53) prajānāti yāvadanuttaraṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānāti / sa ekāṃ jātimanu smarati / dve tiśro (sro) yāvajjātikoṭīniyutaśatasahasrāṇyapyanusmarati / ekaṃ divasaṃ dve trīṇi yāvatkalpakoṭīniyutaśatasahasrāṇyapyanusmarati / amutrāha māsamevaṃ nāmā evaṃ gotra evaṃ jātirevamāhāra evaṃ cirasthitika evamāyuṣyaparyantaḥ / sohaṃ tataścyutaḥ sannamutropapanno yāvattataścyuta ihopapanna iti yāvat sākāraṃ soddeśaṃ sanimittamanekavidhaṃ pūrvenivāsamanusmarati // sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena sattvān paśyati / cyavamānānupapannānapi suvarṇān durvarṇān hīnān praṇītān sugatau durgatau yathākarmopagān sattvān prajānāti / amī bhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena vāksucaritena manaḥsucaritena samanvāgatā āryāṇāmanapavādakāḥ samyagdṛṣṭayaḥ / tena kāyavāṅmanaḥsucaritahetunā kāyasya bhedāt sugatau svargaloke deveṣūpapadyante / ime punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena vāgduścaritena manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmapavādakā mithyādṛṣṭayaśca mithyādṛṣṭikarmasamādānahetoḥ kāyasya bhedātparaṃmaraṇādapāyadurgativinipātaṃ narakeṣūpapadyante / iuti hi divyena cakṣuṣā atikrāntamānuṣyakena daśadiśi loke sarvalokadhātuṣu dharmadhātuparame ākāśadhātuparyavasāne ṣaṅgatikānāṃ satvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti" iti //

etāsu dhyānāpramāṇārūpyasamāpattyabhijñāsu vyastasamastāsu pratiṣṭhāpayediti sambandhaḥ / śeṣaṃ subodhamiti prathamaḥ stobhaḥ //

ita ūrdhaṃ tiṣṭhatvādayaḥ pratiṣṭhāpayedantāḥ pratyekaṃ pareṇa tatkiṃ manyasa ityādinā prabhāvanatāntena sahitā yathākramaṃ dvitīyatṛtīyacaturtha pañcamaṣaṣṭhaḥ stobhaḥ /

iti mṛdumadhyo mṛdvadhimātraḥ madhyamṛdu madhyamadhyo madhyādhimātraśca stobhaḥ //

punaraparādi punaraparāt prāk saptamaḥ / bhagavatyoḥ parebhyo dānaṃ pūrvakeṣvapyasti / iha tu svayaṃ ca vācanaṃ parebhyaśca likhitvā dānaṃ caryātireka ityadhimātramṛdustobhaḥ //

punaraparādi punaraparāt prāgaṣṭamaḥ / arthamasyā vivṛṇuyāditi yatpūrvamuktaṃ tatpāramitādīnāmaudārikaṃ rūpaṃ pratihatānāṃ prasādakaramabhipretya / iha tu koṭitrayānupālambhādikaṃ paramārthamabhipretyāha / arthakuśalādityādi / tatrārthakuśalasya vācanaṃ tamevārthaṃ manasikṛtya vācanāt / sārthāmiti tenaivārthena (rst_54) sahitām / savyañjanāmiti tasyaivārthasya vācakā vyañjanā / upadiśet tasyārthasya sūtreṇa saṃsyandanāt / paridīnīpayed yuktibhiḥ / ayamaṣṭame caryātirekaḥ / ayaṃ ityaṣṭame vartamānaḥ / tata iti saptame vṛttāt / iyamapyupadeṣṭavyeti kākvā śiraḥkāyena vā praśnaḥ / naivopadeṣṭavyā parisphuṭāditi bhāvaḥ / abudhyamānasyeti jaḍadhiyaḥ / tasya yuktyāgamābhyāṃ samyaggrāhitasya paravācā calanāt / kaḥ punarenaṃ cālayiṣyatīti / etadāha tatkasya hetoriti / atrottaram / utpatsyate hityādi / bhagavatīdeśakenaiva yā tasyā viparītārthavarṇanā sā tasyāḥ prativarṇikā / tayaiva jaḍasya śraddhālorvañcanāt / utpattau ṇvuc paryāyārharṇotpattiṣu ṇvujiti vacanāt / tatreti tathā sati / mā praṇaṃkṣīditi saṃbodhimārgāt praṇaṣṭo bhraṣṭo mā bhūdityarthaḥ / ṇasa (śa) adarśane radhādiḥ / puṣādiśca / tasmā [ta].......ayaṃ prayogaḥ / tathāpyaṅvṛddhī na bhavataḥ / parasmaipadeṣu tayorvidhānāt / saṃjñāpūrvakasya ca vidheranityatvāt / yathā cāsyāḥ prativarṇikā bhavati yathā ca na bhavati tadubhayaṃ mahatyorbhagavatyorvistareṇoktaṃ- "yo rūpaṃ vedanāṃ yāvatsarvākārajñatāmanityaduḥkhanātmaśūnyāśubhākārairnimittayogena upalambhayogena bhāvayati sa prajñāpāramitāṃ bhāvayati / sa prathamāṃ

bodhisattvabhūmiṃ yāvaddaśamīṃ yāvadanuttarāṃ samyaksambodhimadhigamiṣyatīti / ya evamupadekṣyati sa prativarṇikāmupadekṣyati //

kathaṃ nopadekṣyati? rūpaṃ svabhāvena śūnyam / yaśca rūpasya svabhāvaḥ so 'bhāvaḥ / yaścābhāvaḥ sā prajñāpāramitā / tasyāṃ rūpameva nāsti kuto nityamanityaṃ vā bhaviṣyatītyevamādi / ya evamupadekṣyati nāsau prativarṇikāmupadekṣyati" iti // ata ihāpi kathaṃ bhagavannityādinā prativarṇikāparijñānāya śakrasya praśnaḥ / bhaviṣyanti kauśiketyādinā bhagavata uttaram / rūpīṇī pañcendriyāṇi kāyasaṃgṛhītatvāt paramāṇusañcayatvādvā kāyāḥ / te abhāvitā anabhyastasaṃvaratvādyeṣāṃ te tathoktāḥ / asaṃvṛtendriyatvāt abhāvitaśilāḥ / tato 'bhāvitacittā anabhyastasamādhayaḥ / tato abhāvitaprajñāḥ samāhitacittasyaiva yathābhūtaprajñānāt / tato duṣprajñā viparītadṛṣṭayaḥ / tata eḍamūkāḥ sūktīnāmaśravaṇāt / ......prajñāparihīṇāḥ samyagdṛṣṭibhaṅgāt rūpānityatetyupalakṣaṇam / duḥkhatādayopi draṣṭavyāḥ / nityaṃ na bhavatītyanityatā mahāyāne / tadvyavacchedārtha vināśagrahaṇam / vināśalakṣaṇā anityatetyarthaḥ / na hi satāṃ vināśo nāpyanupa(tpa)nnānām / tasmādvināśadarśī tānvastudharmānupalabheta / sattā(tā)mutpādavināśau ca / tadevaṃ (rst_55) nityatādicaturviparyāsapratipakṣeṇa hinayānasaṃgṛhītāyāḥ samyagdṛṣṭeḥ prajñāpāramitātvena yā deśanā sā tasyāḥ prativarṇiketyuktaṃ bhavati /

athaiṣāṃ rūpādīnāmanityatāduḥkhādibhāvanā bodhisattvena bhāvayitavyā na cetyata āha / na khalu punarityādi / draṣṭavyeti bhāvayitavyetyarthaḥ / yadi bhāvayetko doṣaḥ syādata āha / sa cedityādi / prativarṇikāyāmiti hīnayāna ityarthaḥ / evamasyāṃ bhagavatyāṃ samāsataḥ prativarṇikāṃ darśayitvā tasyā caryā pratiṣiddhā / yathā tu prativarṇikā na bhavati tatprathamata eva sūcitaṃ arthakuśalo vācayedityādinā / yaḥ punaḥ śūnyatāniḥsvabhāvatādipadeṣu māhāyānikammanyānāṃ viparyāsastatpratipakṣeṇa dharmakāyakāritraprakaraṇe 'viparyāsakāritraṃ mahatyorbhagavatyoruktam / asyāmapi bhagavatyā madhye 'viparyāsaḥ prāptinirvāṇe sarvākārajñatāniryāṇe 'ṣṭavidhe ca gāmbhīrye parisphuṭamuktaḥ / tasmāttata evāvadhāraṇīyaḥ // ityadhimātramadhyastobhaḥ //

punaraparādiḥ punaraparātprāk pañcatiṣṭhaturnavamaḥ / strotaāpattiphala evaṃ prabhāvyata iti tāvatsattveṣu niṣpādyate / ityadhimātrastobhaḥ /

punaraparādiḥ punaraparāt prāk pañcatiṣṭhatuḥ prathamā / sakṛdāgāminaḥ phalam / iti mṛdumṛdvī praśaṃsā //

punaraparādiḥ punaraparāt prāk pañcatiṣṭhatudvitīyā / anāgāminaḥ phalama / iti mṛdumadhyā praśaṃsā //

punaraparādiḥ punaraparāt prāk pañcatiṣṭhatustṛtīyā / arhatvamarhato bhāvaḥ / iti mṛddhadhimātrā praśaṃsā //

punaraparādistiṣṭhatoḥ prāk caturthī / svayamabhisaṃbodhābduddhaḥ, ekamātmānaṃ pratibuddhaḥ pratyekabuddhaḥ / itimadhyamṛdvī praśaṃsā //

tiṣṭhatvādipañcakena pañcamī / iti madhyamadhyā praśaṃsā //

punaraparādistiṣṭhatoḥ prāk ṣaṣṭhī / kaścideveti prathamaḥ / yaśceti dvitīyaḥ / yo veti tṛtīyaḥ / upanāmayediti dadyāt / kenāśayanetyāha / atraivetyādi / vṛddhyādikaṃ gataḥ prāptaḥ / ayamiti tṛtīyaḥ / tasmāditi prathamād dvitīyācca / iti madhyādhimātrā praśaṃsā //

tiṣṭhatvādipañcamena saptamī / ityadhimātramṛddhī praśaṃsā //

punaraparādistiṣṭhato prāgaṣṭamī / saṃkhyāpi bhagavannityādi / tatra saṃkhyā pūrvakātpuṇyāduttaraṃ puṇyaṃ śataguṇaṃ sahasraguṇaṃ ityādi / gaṇanā daśaguṇitaśataguṇamityādi / upamā gaṅgānadīvālukāguṇamityādi / aupamyaṃ daśagaṅgānadīvālukāguṇamityādi / upaniśā daśaguṇitaśatagaṅgānadīvālukāguṇamityādi / parimāṇasyātyantamasambhavāttadartha yā upaniṣat samīpe niṣadanam / sāpi na sukarā kartum / ityadhimātramadhyā praśaṃsā //

tiṣṭhatvādipañcakena navamī / yathāyathetyādinā kauśikaḥ puṇyātirekopapattimāha / sādhu sādhvityādinā taṃ subhūtiḥ sopapattikaṃ protsāhayati / ityadhimātrādhimātrā praśaṃsā //

puṇyasya paryāyā bhedāstad dyotakaḥ parivartastatparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ pañcamaḥ parivartaḥ //

6. anumodanāparimāṇamanāparivarto nāma ṣaṣṭhaḥ /

uktāḥ stutistobhapraśaṃsāḥ / pariṇāmanāmanaskāro vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-

[51] viśeṣapariṇāmastu tasya kāritramuttamam // nopalambhākṛtiścāsāvaviparyāsalakṣaṇaḥ // 2-21 // [52] vivikto buddhapuṇyaughasvabhāvasmṛtigocaraḥ / sopāyaścānimittaśca buddhairabhyanumoditaḥ // 2-22 //

[53] traidhātukāprapannaśca pariṇāmo 'parastridhā / mṛdumadhyo 'dhimātraśca mahāpuṇyodayātmakaḥ // 2-23 //

sarvasattvānāṃ dānaśīlabhāvanāmayāt puṇyaugho viśiṣyate prakṛṣyate 'neneti 'viśeṣaḥ' / sa punarasyāḥ sarvasattvānāmagratāyai samyaksaṃbodhikaraṇatā / (rst_57) "sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati taccānupalambhayogena" iti mahatyoḥ pāṭhāt / tena viśeṣeṇa 'pariṇāmaḥ' //

tamāha / atha khalu maitreya ityādinā / bodhisattvasyeti / utpāditabodhisacittasya / yathoktaviśeṣaviśiṣṭatvānmahāsattvaḥ, pariṇāmanā vyavasāyo 'syeti mahāsattvasya / anumodanāsahagataṃ kuśalaṃ anumodanā / sā cānupalambhapariṇāmasyādau vistareṇa vakṣyate / tasyāḥ pariṇāmanā / tayā sahagatam / idameva ityasya pareṇa puṇyakriyāvastuśabdena sambandhaḥ / tata iti sarvasattvānāṃ dānādimayāt puṇyāt sakāśāt / agramākhyāyate yāvad asamasamamākhyāyate / tasmādagrādi / agrādiphalahetutvāt / tadapi kutaḥ? yathākramaṃ pramuditādyekādaśabhūmisaṃgṛhītasvaparārthasaṃpattihetutvāt / paryāyatvepi sarveṣāmupādānasāmarthyāt / asamābuddhāsteṣāṃ sādhāraṇo viśeṣo 'samasamaḥ / samantaprabhāsāyāṃ bhūmau / kathaṃ dharmameghāyāmasamaḥ? asamasādharmyāt / "daśabhūmīśvarastu bodhisattvo buddha eva draṣṭavyo na tu samyaksaṃbuddhaḥ" iti vacanāt / tadevamagrādipadebhyaḥ pūrveṇa granthena viśeṣapariṇāma uktaḥ / agrādipadaistasyaiva 'kāritramuttamaṃ' iti viśeṣapariṇāmaḥ sakāritraḥ //

evamukta ityādinā anupalambhapariṇāmamāha / daśadiśo 'sminniti daśadiśi loke, ākāśaparimāṇe bhājanaloke / sarvata iti tāsu sarvāsu dikṣu / sarvatragatayeti vyāpitayā ghanatayetyarthaḥ / aprameyādiṣu vīpsā digbhiḥ pratyekamabhisambandhārtham / anantāparyanteṣvityanantānanteṣu / tadiyamarthato dviruktirna śabdataḥ / tatra digdeśyānāmaparicchedāt aprameyāḥ / saṃkhyāyā aparicchedāt asaṃkhyeyāḥ / digvaipulyenāparicchedāt aparimāṇāḥ / pratyekaṃ cintayitumaśakyatvāt acintyāḥ / tāsveva cintāsvantagamanāt anantāḥ / evaṃ sākalyena pratidiśamananteṣu trisāhasreṣu pratidiśaṃ ya ekaikastrisāhasraḥ / tasmin aprameyāprameyāṇāṃ yāvat anantāparyantānāṃ tathāgatānāmiti sambandhaḥ / ihāpyekaikena trisāhasreṇa sambandhārtha vīpsā / nanvekasmiṃstrisāhasre eka eva tathāgato nāprameyādiriti cedāha / atīte 'dhvani iti / ekadā traikastathāgato na sarvadā / atītaḥ punaradhvā anāditvāt aprameyaḥ tata ekasminnapi lokadhātāvatīte 'dhvani aprameyāstathāgatāḥ kāladairdhyeṇāparicchedāt / tāvantaśca te saṃkhyayā aparicchedāt asaṃkhyeyāḥ / manasā tiryaksaṃniveśya vaipulyenāparicchedāt aparimāṇāḥ / ekaikacintayā acintyāḥ / ekaikacintāyāmantāgamanāt anantāḥ / īdṛśānāṃ tathāgatānāṃ parinirvṛtānāmiti na tu tiṣṭhatām / arayaḥ kleśāstān hatavanta iti arhatām / aviparītasarvadharmajñānāt samyaksambuddhānām / anena padadvayena prahāṇajñānasampadāvukte /

bhavapathatvāddharme asmimāṇo(no) [vartmaniḥ] / vṛteranipratyayaḥ / saraṇidharaṇivat / muḍāgamaśca / vartmanistṛṣṇā bhavapadavītvāt / yathoktaṃ- "asmimānaḥ pitā ukto mātā tṛṣṇeti cocyate" iti / tayorūnmūlanāt chinnavartmanāṃ chinnavartmanīnāṃ ca / prapañco dvayakalpanā, bhavaḥ saṃsāraḥ / tayornetryau nāyike yathākramaṃ dharmadṛṣṭiḥ pudgaladṛṣṭiśca / tayoḥ parikṣayāt chinnaprapañcabhavanetrīkānāṃ paryāttabāṣpāṇāmiti / punarbhavābhāve na punarbandhano na śoko nāśru / tataḥ parikṣīṇabāṣpāṇām / kaṇṭakasādharmyāt kaṇṭakāḥ kudṛṣṭayaḥ / teṣāṃ kṣodanāt marditakaṇṭakāḥ / śeṣaṃ nidāna eva vyākhyātam / prathamacittotpādo yaḥ pṛthivīsamaḥ / tamupādāya tata ārabhya / etasminnantara ityetāvatyavakāśe / śīlādiskandhaḥ śīlādirāśiḥ / bodhisattvānāmapi balādayaḥ santi / na tu te pāraṅgatāḥ / tatastadvyavacchedāya pāramitāgrahaṇam / anāśravo mārgaḥ parijñaḥ / sarvajñajñānaṃ samyaksambodhiḥ / pūrvaṃ buddhaguṇādibhiḥ saṃprayuktāni / ye cetyādinā buddhaguṇādinapyāha / samyaksambodhireva sukhamupaśamasukhatvāt / sarvadharmeṣu aiśvarya vaśitā / ṛddherabhisaṃskāra kriyā / anāvaraṇaṃ śuddhatvāt / asaṅgamanapekṣatvāt / apratihataṃ sarvasmin sarvākārajñeyapravṛtteḥ / anupama tasyānumānāya viśeṣadṛṣṭāntabhāvāt / parito 'vacchedaḥ parimāna(ṇam) / aśeṣaviśeṣāntarāyāt rūpagrāhi pratyakṣam / tasya tasmin pareṣāmabhāvādaparimeyam / tathāgatānāṃ yathābhūtajñānasamyagjñānam / tadeva balaṃ sarvābhibhūtatvāt / yadbuddhajñānabalamiti / buddhajñānasya balaṃ śaktirniravadhisarvākāraviśvārthakriyāyai /

balānāṃ yadbuddhaiḥ jñānadarśanaṃ prāptisākṣātkaraṇam / caturvaiśāradyena suparipūrṇo 'dhigamaḥ svadharmāṇāṃ yaśca dharmādhigama iti sambandhaḥ / sa katham? sarvadharmāṇāṃ paramārthasya samyagjñānasyābhinirhāreṇa niṣpādanena / triparivarta dvādaśākāraṃ lokottaraṃ jñānaṃ dharmaḥ / sa eva cakraṃ devamanuṣyeṣu caṃkramaṇāt / tasya pravartanaṃ daśasu dikṣu / ayamuddeśaḥ / asya nirdeśo navabhiraṅgaiḥ / tasyaiva dharmasya dyotanī vāg dharmoktā / tasyāḥ pragrahaṇaṃ manasā vyavasthāpanam / saiva vāg dharmabherī / tasyāḥ saṃpratāḍanaṃ vineyajayaśrāvaṇam / saiva vā dharmaśaṅkhaḥ / tasya pūraṇaṃ vineyaireva jñānam / tasya dharmaśaṅkhasya pravyāharaṇam / tamevālambya tadarthākāreṇa manasi kurvatāṃ cintābhāvanayoḥ pariniṣpattiḥ / bhāvānābalādutpannaṃ tadeva lokottaraṃ jñānaṃ dharmakhaṅgaḥ / tena praharaṇaṃ kleśānāṃ vidhvaṃsanam / tasyaiva bhūyasi jane pravṛttiḥ dharmavṛṣṭiḥ / tasyāḥ pravarṣaṇam / sa eva yajño nirargaḍatvāt / tasya yajanam / tasya dharmasya dānena sarvasattvānāṃ santapaṇaṃ saṃpravāraṇaṃ ca pariveṣanaṃ(ṇam) / vinītāḥ smṛtyupasthānaiḥ (rst_59) satyeṣvavatāraṇāt / śikṣitāḥ samyakprahāṇarddhipādaiḥ / adhimuktā indriyabalairekāntaniścayāt / niyatā avinivṛtteḥ / buddhānāṃ pariṣadāmiti vyadhikaraṇe ṣaṣṭhi / parinirvā[pa]yatāmiti okhai śoṣaṇe / buddhānāmasyeti kṣetrīkṛtya mānaso bhāvanaṃ rañjanam / tasmai hitā manobhāvanīyāḥ prasādakarā ityarthaḥ / niravaśeṣamabhisaṃkṣipya anavaśeṣamanumodeteti sambandhaḥ / aikadhyamityaikarāśyena /

abhisaṃkṣipyetyasya vivaraṇaṃ piṇḍayitveti tulayitveti / samāhiteneti manasā nirūpya / anumodeteti prītyālambanaṃ kuryāt / anumodanayeti prītyotpādanayā / agrayeti prakṛṣṭayā / kathaṃ tarhi ekādaśapadāni? ekādaśavidhepyālambane tasyāḥ prakarṣāt / tat kutaḥ? madhye daśasu ca dikṣu ye tathāgatāḥ teṣāṃ saparicchadena yāni kuśalamūlāni tadālambanatvāttasyāḥ / kathaṃ pariuṇāmayatītyata āha / bodherāhārakaṃ ākarṣakaṃ bhavatviti /

tadevamukta ityādinā vistareṇa sthavirasubhūtiryathānumodya yathā bodhisattvaḥ pariṇāmayati taduktavān / yathā tu tatrānupalambhayogaḥ kartavyastadupadarśanāyāryamaitreyaṃ tatretyādinā pṛcchati / yairvastubhiriti daśadik tathāgatādibhiḥ / yerālambanairiti tadīyaiḥ kuśalamūlaiḥ / yerākāreriti śīlasamādhiskandhādibhiḥ / taccittamityanumodanācittam / api tviti kintu / upalabhyeranniti śaktau liṅga / upalabdhuṃ śakyata iti praśnaḥ / nimittīkarotīti vikalpayati / anyathā anumodanāpariṇāmanayorayogāt //

āryamaitreya āha / na tānītyādi sthavira āha / evantarhi viparyāsāḥ syuriti / asata eva nimittodgrahāt grahaṇāt santīraṇācca yathokramaṃ saṃjñāyāścittasya dṛṣṭeśca viparyāsaḥ / eṣāṃ sādhanārtha rāgo dṛṣṭāntaḥ athāpīti paramatamāśaṅkate / yādṛśo yakṣastādṛśo baliriti bhāvaḥ / cittamiti pariṇāmanācittam / sarvadharmā ityuddeśaḥ / sarvadhātava iti nirdeśaḥ /

yadi cetyādinā doṣamāha / katamairvastvādibhiriti / anumodanācittasambandhibhiḥ / cittamiti pariṇāmanācittam / tasyāpi niḥsvabhāavatvāt / kveti kasyām / pariṇāmanaiva na syāditi bhāvaḥ //

ata evāryamaitreya āha / nedamityādi / yadapi hi syād bhavet / kva? anumodanāpariṇāmanādau / mātragrahaṇamanuṣṭhānavyavacchedārtham / śraddhā saṃpratyayaḥ / prema prītiḥ / prasādo manasaḥ kāluṣyavigamaḥ / gauravaṃ bhaktiḥ / (rst_60) upastabdhaḥ sthirīkṛtaḥ / avalayaścittasyāva[na]tiḥ / saṃlayaḥ sannatiḥ / viṣādaḥ khedaḥ / vi[ṣā]dāpattiḥ khedapravāhaḥ / trāsodyama uttrāsaḥ / samagrastrāsaḥ saṃtrāsaḥ / tatpravāhaḥ saṃtrāsāpattiḥ / evaṃ ceti / avalayādyabhāve / yenetyādi / yadityanumodakaṃ cittam / kṣīṇamityuddeśaḥ / niruddhaṃ vinaṣṭatvāt / vigatamasthitatvāt / vipariṇataṃ taditi na kiñcinniḥsvabhāvatvāt /

samavadhānaṃ tulyakālatā / cittaṃ niruddhaṃ cittadharmatā śāśvatī cedāha / na cetyādi / tasyā asaṃskṛtatvena pariṇāmāyogāt / sugṛhītavacanaṃ durguhītasya supariṇāmitatvāyogāt / ārabhyetyadhikṛtya / kathamityāha / adhiṣṭhānaṃ praśnādhikaraṇaṃ kṛtveti / tatkatham? iha maitreyeti vacanāt / āmantrayate smeti brūte sma / iha maitreyetyata ārabhya kathaṃ saṃjñādiviparyāso na bhavatīti yāvat / evaṃ āryamaitreya uttaramāha / sa cedityādi / yena cittena yatpariṇāmayatīti yaccittaṃ pariṇāmayati / tasminnityubhyasmin / evamiti sugṛhītatvāt / pariṇāmitamiti supariṇāmitam / sphuṭīkarttumāha / yathetyādi / evamityādinopasaṃhāraḥ / kadā tarhi viparyāsaḥ syādityata āha / athetyādi / iyatā viparyāsaprasaṃge codyaṃ parihṛya prakṛtānupalambhakhyāpanāyāha / sa cedityādi / evaṃ sañjānīta ityuddeśaḥ / evaṃ samanvāharatīti nirdeśaḥ / aviparyāsena manasikarotītyarthaḥ / tadityādi / tat cittamevaṃ samanvāhriyamāṇamiti sambandhaḥ / kṣoṇamityādibhiḥ paryāyairmanasi karoti / na tacchakyamiti / asattvācchaśaviṣāṇavat / sava dharmateti niḥsvabhāvataiva / dharmeṣviti buddhadharmeṣu / sa ce dityādinopasaṃhāraḥ / evamityanupalambhena / sarvatra śūnyataikarasena manasikāreṇetyarthaḥ / itīdamāryamaitreyo 'tītān buddhānadhikṛtyoktavān / anāgatānadhikṛtyāha punaraparamityādi / pratyutpannānadhikṛtyāha punaraparamityādibhiḥ / anupalambhapariṇāmo dvitīyaḥ //

punaraparamityādi / atra saṃkṣepeṇa tryaiyadhvikabuddhādīnāṃ puṇyānumodanā / agrāditvaṃ purvavat / atrāviparyāsaṃ darśayitumāha / tasya kathamityādi / evaṃ samanvāharatīti samanvāhāraḥ samyagmanasikāraḥ / te dharmā iti ye pariṇāmayitavyāḥ / sa ca dharmo 'kṣaya iti / anuttarā samyaksambodhiḥ suviśuddhadharmatālakṣaṇā / evaṃ pariṇāmitaṃ bhavatītyaviparyāsāditi bhāvaḥ / na dharmo dharma pariṇāmayatīti niḥsvabhāvatvāt sarvadharmāṇām / ityapīti / evamapi pūrvavat / ata evāha / evaṃ bhadantetyādi / sa cedityādinā prakārāntaramāha / ayamityādinopasaṃhāraḥ / ityaviparyāsapariṇāmastṛtīyaḥ //

sa cedityādi / puṇyābhisaṃskāraḥ puṇyakarma / saṃjñānamabhiniveśaḥ / kathaṃ tarhi pariṇāmayatītyāha / sa cedityādi / viviktaḥ śāntaśca yathākramaṃ svaparaiḥ svaparalakṣaṇaiśca śūnyatvāt / punaḥ sa cedityādinaitadāha / viviktaśāntatvajñānepi yadi tabhdāvābhiniveśaḥ syāt tadā na samyakpariṇāmayati / evamityādinopasaṃhāraḥ / prajñāpāramiteti vacanam / tayaiva samyakpariṇāmanāditi viviktapariṇāmaścaturthaḥ //

yadapītyādinā smaraṇam / yādṛśa evetyādinā nirūpaṇam / yādṛśa eva sa pariṇāma ityanuttarā samyaksaṃbodhirdharmadhatusvabhāvā tādṛśameva taditi labhyate nityābhisambandhāt / dharmadhātusvabhāvameva tadityarthaḥ / tādṛśameva tatkuśalamūlamiti yadanumodanāsahagatam / yenāpīti pariṇāmanācittena / tadapīti tadapyubhayam / tajjātikamiti saiva jātiḥ sāmānyaṃ yasya / tallakṣaṇamiti tadeva sāmānyalakṣaṇaṃ yasya / tannikāyamiti tadrāsi(śi)kam / tatsvabhāvamiti tatprakṛtikam / sa cedevaṃ saṃjānīta iti / yadyanenāpi tādṛśatvādinā tattvenābhiniviśate tadā na samyakpariṇāmayati /

yaccātītamityādinā aparaṃ tattvavikalpamāha / asaṃprāptamanutpannam / sthitirnāstīti prakṛtyaiva naśvaratvāt / tasmāt trayamapi nopalabhyate tato 'sat / tato naiva nimittamakāraṇatvāt / nākāraṇaṃ viṣayaḥ / sa cedityādi / evamiti kṣīṇatvādinā tattvena / nimittīkarotītyupalabhate / tadā na samanvāharati na samyagmanasikaroti / tadā na samyak pariṇāmayati /

yadā tarhyanavabodhādasmaraṇādvā na nimittīkaroti tadā samyakpariṇāmaḥ syāditi cedāha / athetyādi / evamapīti / evamanimittīkaraṇepi na pariṇāmayati / pariṇāmanāmātrasyāpyabhāvāditi bhāvaḥ / kadā tarhi samyakpariṇāmitaṃ bhavatyata āha / athetyādi / ya(a)thaśabdo yadyarthaḥ / taditi tādṛśatvādikam / animittaṃ saviṣayatvañca / nimittamiti samyagjñānālambanam / samanvāharatīti samyagmanasikaroti / na ca nimittīkarotīti na sañjānāti nābhiniviśate / evamatretyādinopasaṃhāraḥ / evaṃ bauddhapuṇyaughasya yaḥ svabhāvo dharmatā tayā anusmaraṇam / anumodyādīnāmiti bauddhapuṇyaughasvabhāvānusmṛtipariṇāmaḥ pañcamaḥ //

idaṃ tadityādi / ivamiti yadenadubha[yaṃ] tattvasya manasikāro na ca nimittīkaraṇam / tacchabdaḥ prasiddhau / upāyakauśalaṃ yatprasiddhamidaṃ tat / ya ityādinā anuśaṃsamāha / athāsmin upāyakauśale ka upāya ityata (rst_62) āha / atra cetyādi / iyameveti / sūtrātmikaiva / aśrutavateti imāmasyāṃ veti śeṣaḥ / prajñāpāramitāyā yā pariṇāmanā saiva puṇyakriyā / seyaṃ praveṣṭumavagāhituṃ na hi śakyeti sambandhaḥ / tatreti tathā sati / sa maivaṃ vocaditi syādvacanīya / kosāvityāha / ya ityādi / iti sopāyapariṇāmaḥ ṣaṣṭhaḥ //

tatkasyetyādi / idaṃ taditi yaduktaṃ tatkuta ityarthaḥ / ātmabhāvāḥ kāyāḥ / saṃskāraḥ kuśalamūlāni / ataśca te śāntā viviktāḥ niḥsvabhāvā ityarthaḥ / ataśca virahitā upalabdhyā nopalabhyanta ityarthaḥ /

api tviti / yadyapi nopalabhyante tathāpi yathābhūtamaviparītaṃ niruddhatvādikam / nimittīkṛtyetyudgrahataḥ / vikalpya cetyabhiniveśataḥ / ayathābhūte vikalpapratibhāse yathābhūtaniruddhādisaṃjñī / upalambhaṃ ātmīyaṃ anupalambhe samyaksaṃbodhau pariṇāmayet / tataḥ kimityāha / tasyetyādi / parinirvāṇamapīti / apiśabdo 'tiśayārthaḥ / tasyātyantaṃ nimittīkaraṇādyayogāt / saviṣaḥ saśalyaśca tāddharmyāt / ityanimittapariṇāmaḥ saptamaḥ //

tadyathāpītyādi / praṇītaṃ varṇādiprakarṣāt / kiṃ cāpīti yadyapītyarthaḥ / api tviti tathāpītyarthaḥ / khalu punariti vākyālaṃkāro manyeteti varṇādilābhāt / svādanaṃ svādaḥ paribhogaḥ / pariṇāme ceti avasāne ca / vipākaphalam / durgahīteneti mithyāśrutena / durupa [la]kṣiteneti durvitarkitena / duḥsvādhyāteneti durabhyāsena / subhāṣitam / iti karaṇasamāptyarthaḥ / evaṃ sa iti yoyamuktaḥ / saviṣatvāditi / anarthakaraṇaśaktiratra viṣam / tasmād ityupasaṃhāraḥ /

kathamityādinā praśnāḥ / ihetyādikamuttaram / abhyākhyānaṃ nindā / abhūtavāditayā khyāpanāt / parigrahītavyādipadeṣu parigraheṇānumodanā lakṣyate / nāntarīyakatvāt / buddhajñānena jñā(jā)nanti buddhacakṣuṣā paśyantīti sambandhaḥ / evaṃ cāsyetyupasaṃhāraḥ / nirviṣatvādikaṃ sarva kuta ityāha adhyāśayenetyādi / iti buddhānujñātapariṇāmo 'ṣṭamaḥ //

punaraparamityādi / śīlādīti tathāgataḥ śīlādiskandhaḥ / aparyāpannamanantarbhūtaṃ / tryadhvatraidhātukāparyāpannatvāditi / adhvatraye dhātutraye cānantargatatvādityarthaḥ / dharmadhātumātratvāt teṣāṃ śīlādīnāmiti bhāvaḥ / pariṇāmopīti pariṇāmanāpi / yatrāpi dharma iti samyaksambodhau / avinaṣṭa ityaduṣṭa / aparyāpannaḥ / buddhānujñātapariṇāmayordharmadhātupariṇāmatvena samatāṃ (rst_63) darśayitumāha / tatretyādi / atra dvitīyādiśabdātpareṇa vārtho gamyate / yoyaṃ dharmadhātupariṇāmanayā pariṇāmaḥ / ayaṃ samyakpariṇāma iti sambandhaḥ / katamayetyāha / anayetyanantaroktayā / aparyāpannapariṇāmanayetyarthaḥ / yathā buddhā bhagavanta ityādikayā buddhānujñātapariṇāmanayevetyarthaḥ / evaṃ cetyupasaṃhāraḥ / itya paryāpannapariṇāmo navamaḥ /

atha khalvityādi / yo hyayamiti yohyaparyāpannākhyaḥ / asyāmevetyādinā pariṇāmayatītyetatparyantena buddhānujñātapariṇāmasya nirdeśaḥ / atretyanayordharmadhatupariṇāmanayoḥ / agrāditvaṃ pramu[di]tādyekādaśabhūmigataprakarṣahetutvāt / śeṣaṃ subodham / yāvatpañcānāmabhijñānāṃ lābhino bhaveyuriti / ihokte mahāpuṇyodaye yacchaddhādikaṃ sa pūrvakādviśeṣaheturiti mṛdurmahāpuṇyodayapariṇāmo daśamaḥ //

tiṣṭhatvityādi subodhaṃ yāvatpratyekabuddhā bhaveyuriti / ihoktapuṇyātireke śraddhādikaṃ pūrvakādviśeṣaheturiti madhyo mahāpuṇyodayapariṇāma ekādaśaḥ //

tiṣṭhatvityādi / ye subhūta ityādinā dadyurityetadantenoddeśaḥ / etena paryāyeṇetyādinā dadyurityetadantena nirdeśaḥ / eteneti vakṣyamāṇena / glānaṃ glāniḥ / tatpratyayāni taddhetukāni bhaiṣajyāni / pariṣkārāḥ pariśrāvaṇādayaḥ / sukhahetavaḥ sukhāḥ / teṣāṃ upadhānaiḥ ḍhokanaiḥ / sukhasparśaḥ sukhānubhavaḥ / tena ye vihārāḥ caṃkramādayaḥ / tān sarvasattvānekakaṃ parikalpyeti / upastheyatvena pṛthagavasthāpya / tāṃśca sarvabodhisattvāniti / ekaikaṃ parikalpyeti vartate / upasthāpakatvena pṛthagavasthāpya / ekaṃko bodhisattva iti / upatiṣṭhaditi sambandhaḥ / kimupatiṣṭhet? prakṛtatvāttāneva sarvasattvān / ekaṃkasteṣāṃ sarvabodhisattvānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī / teṣāṃ madhye ekaikaḥ dānaṃ dadyāditi / tebhya eva sarvasattvebhyaḥ / tāvaccirarātrasañcitamiti / tāvatā dīrghakālena sañcitam / tathā mahāvistarasamudānītamiti / tāvanmahāvistareṇotpāditam / tiṣṭhatu khalu punarityādi / pūrvatra gaṃgānadībālukopamalokadhātuvīryāḥ sarvabodhisattvā upasthāpakāḥ pratyekaṃ gaṃgānadībālukopamalokadhātuvīryānāṃ sattvānām / tatra yāvanta upastheyāḥ sattvā iha tāvanta upasthāpakā bodhisattvāḥ pratyekaṃ gaṅgānadīvālukopamā lokadhātuvīryānāṃ sattvānāmiti viśeṣaḥ / tānsarvasattvān (rst_64) ekaikaṃ parikalpitāṃśca sarvabodhisattvāniti pūrvavat / śeṣaṃ subodham / ityadhimātro mahāpuṇyodayapariṇāmo dvādaśaḥ //

samāptaśca pariṇāmanāmanaskāraḥ //

anumodanāmanaskāro vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-

[54] upāyānupalambhābhyāṃ śubhamūlānumodanā / anumode manaskārabhāvaneha vidhīyate // 2-24 //

etadāha / atha khalvāyuṣmānityādinā / niravaśeṣyeti niravaśeṣīkṛtya / agratvādīni caturdaśoktāḥ / kiyatā agratā bhavatīti praśnaḥ / iyatā bhavatītyuttaram / kotrābhiprāyaḥ? agratvameva daśadigmadhyatryadhvakuśalālambanatvāccaturdaśavidhaṃ bhavatīti / yatra tarhi trayodaśapadāni tatrāpi daśadiktryadhvabhedāt trayodaśavidham / tatra kathaṃ madhyamalokadhātoḥ saṃgrahaḥ? tanmadhye sūkṣmamavadhiṃ kṛtvā diśāṃ grahaṇāt / lokadhātvekadeśeṣvapi lokadhātuvyapadeśāt / tadyathā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānāmatyayāt prasūteti / yadā hi triṃśadrātrā māsāstadāṣṭau / yadā māsaikadeśopi māsastadā nava / na gṛṇhīte grāhyatvenāpratibhāsāt / na manyate vastutvenāpratibhāsāt / nopalabhate svarūpato apratibhāsāt / na kalpayati sāmānyalakṣaṇena / na vikalpayati viśeṣalakṣaṇaiḥ / na paśyati dṛṣṭyā anabhiniveśāt / na samanupaśyati santatamanabhiniveśāt / kalpanā abhūtaparikalpaḥ / tathā viṭhapitāḥ saṃdarśitāḥ / ajātā nirbījatvāt / anirjātā aniṣpatteḥ / anāgatikā anāgatādadhvanaḥpūrvalokādvā / agatikā atītādhvani paraloke vā / evaṃ yāvat nāpi nirudhyata iti / niḥsvabhāvatvātparikalpatatvādveti hetuḥ / evamiti parikalpitena svabhāvena / itthaṃ bhūtān etān dharmāniti paratantrarūpān kuśalān / dharmateti bālabuddhigocaraiḥ svabhāvaiḥ śūnyatā / anumodanādhikārepi tathā anumodya tathaiva pariṇāmayatīti vacanamavaśyapariṇāmanīyatvāt / śeṣaṃ vyākhyatameva yāvat na kṣamata iti / ityanupalambhānumodanā prathamā //

punaraparamityādi / vimuktirnirvāṇam / tacca dharmadhātoḥ sarvāvaraṇaviśuddhitā paramārthatastathaiva sarvaṃ dānādītyarthaḥ / saṅgastṛṣṇā / tadabhāvād (rst_65) asaktānāṃ tṛṣṇāhetukasya janmano 'bhāvād abaddhānām / tato amuktānām / apariṇāmanāyoge tasyāpyanupalambhāt / sa kathamityāha / asaṃkrāntito avināśata iti / tathāhyavasthāntarasaṃkrāntiḥ pariṇāmaḥ pūrvavināśāparotpattī vā / na ca dharmadhātoravasthā / na ca saṃkramo nāpi vināśa iti /

samādāyoti gācarataḥ (?) sāvadhikamādāya / ākruṣṭaḥ śaptaḥ / abhihatastāḍitaḥ / paribhāṣito bhūtābhūtadoṣasthānaiḥ / samān iti sannityarthaḥ / styānaṃ ca middhaṃ ca tenābhibhūtā iti sambandhaḥ / tatra styānaṃ cittasyākarmaṇyatā staimityam / staimityalakṣaṇā yā cittasyākarmaṇyatā svālambanapratītaye tat khalu styānam / middhamasvatantravṛttiścetaso 'bhisaṃkṣepaḥ / cetaso 'bhisaṃkṣepaścakṣurādīndriyadvāreṇāpravṛtiḥ / sa cedasvādhīnā / cetaso vṛttistanmiddham / śeṣaṃ subodhamāparivartasamāpteḥ / upāyo vimuktisādṛśyam / teneyaṃ dharmadhātoranumodanānupalambhenetyupāyānumodanā dvitīyā //

anumodanā ca pariṇāmanā ca tasyāḥ / tayorabhidhāyakaḥ parivarto anumodanāpariṇāmanāparivartaḥ //

āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākāraśāntiviracitāyāṃ ṣaṣṭhaḥ parivartaḥ //

7. nirayaparivarto nāma saptamaḥ

laukiko bhāvanāmārgastrayo manaskārāḥ / taduktaḥ / lokottarastu bhāvanāmārgo 'nirhāraḥ śuddhiratyantaṃ' iti pūrvamuddiṣṭaḥ / tatra nirhāramadhikṛtya śāstram-

[55] svabhāvaḥ śreṣṭhatā tasya sarvasyānabhisaṃskṛtiḥ / nopalambhena dharmāṇāmarpaṇā ca mahārthatā // 2-25 //

pañcāṅgāni nirhārasya / 'tasya' iti bhāvanāmārgasya prajñāpāramitāviśeṣasya 'svabhāvaḥ' sarvajñajñānapariniṣpādakatvādidharmacakrapravartakatvaparyantaḥ / 'śreṣṭhatā' ṣaṭ pāramitāsu / abhinirhāraḥ sarvadharmāṇāṃ 'anabhisaṃskāraḥ' / anupalambhena sarvadharmānarpayatīti 'arpaṇā' / sarvadharmānupalambhenaiva bodheḥ prāpaṇāt 'mahārthatā' iti / ata āha / atha khalvityādi / asya hi bhāvanāmārgasya svabhāvaḥ prajñāpāramitā / kīdṛśītyāha / sarvajñajñānasya (rst_66) pariniṣpattiḥ yataḥ sā tathoktā / sarvajñatvamiti sarvāvaraṇavāsanānusandhiprahīṇaṃ jñānam / prahāṇasampatsahitā jñānasampadityarthaḥ / tadapi sarvajñatvameva / atropapattiravabhāsakaroti / sarvāvaraṇatamaḥprahāṇamavabhāsaḥ / tatkareti prahāṇasampat / sarvadharmaparamārthapratibhāso vā avabhāsaḥ / tatkareti jñānasampat / ataścaināṃ namaskaromi sāṃpratam / namaskaraṇīyeti / āyatyāṃ pratikṣaṇam / ekena padena dve sampadāvukte / idānīṃ padadvayena prahāṇamāha / anupalipteti sarvāvaraṇamalakṣayāt / sarvalokanirupalepeti triadhātukamalakṣayāt / idānīṃ padatrayeṇa jñānamāha / sarvadharmaparamārthapratibhāsa ālokaḥ / tatkarā / atra dvau hetū padadvayenāha / timiramajñānam / tadviparyayo vitimiraṃ jñānamityarthaḥ / sarva samagraṃ traidhātuka traidhātukaparamārthaḥ / tasminvitimiram / tatkarā / ityālambanavyāptiḥ / kleśāśca dṛṣṭayaśca tā evāndhakārāḥ / sarve ca te te ca teṣāṃ apanetrīti sarvavipakṣakṣayaḥ / iyatā sarveṇa svārthasampattiruktā / parārthasampattimadhikṛtyāha / āśrayaṇīyetyādi / āśrayaṇīyā sarvapadaprepsubhiḥ / agrāṇi padāni strota āpattiḥ sakṛdāgāmitvaṃ yāvatpratyekabodhiḥ / tatkarā / teṣāmupāyaḥ saptatriṃśad bodhipakṣyāḥ / teṣāṃ kṣamakarī vighnaharaṇāt / yāvanna lokottarajñānaṃ tāvad andhāḥ / teṣāṃ tadutpādanād ālokakarī / sarvabhayopadravaiḥ prahīṇa āloko lokottara eva bhāvanāmārgaḥ / tatkarā / iyatā hīnayānikānāmartha uktaḥ /

bodhisattvārthamadhikṛtyāha / pañcacakṣurityādi / te hi parārthapradhānāḥ / tasya saiva sādhanamālambanabhedena pañcacakṣuḥparivārā / abhedena saiva cakṣu sarvadharmaparamārthadarśanāt / vyāpino darśanasya trayo vibandhāḥ / mohatamaritamirāṇi / tatra moho ajñānam / tamondhakāram / timiraṃ cakṣurogaḥ / teṣāṃ vikaraṇī vidhvaṃsanī / saṃkṣepato vitimirakaraṇī timirasāmānyāt / kimutpādayatītyata āha / sarvadharmāṇāmakaraṇīti / sarvadharmāḥ skandhadhātvāyatanāni / teṣāṃ trayaḥ svabhāvāḥ / kalpitaḥ paratantraḥ pariniṣpannaśca / tatra kalpitaṃ na karoti tasya yathālakṣaṇamasattvāt / paratantro abhūtaparikalpaḥ / tatra karoti tatpratipakṣatvāt / pariniṣpanno dharmadhātuḥ / tamapi na karotyanādinidhanatvāt / samyagjñānaṃ karotīti cet? na / anādinidhanacittasantānabhrāntinivṛtyaiva samyagjñānasiddhe / kiṃ tarhi karotītyata āha / utpathetyādi / utpatho dharmāṇāṃ parikalpanā tena prayātānām / mārge dharmanairātmyajñāne avatāraṇī / kasya mārge? sarvajñatāyāḥ / iyatā sarvajñajñānapariniṣpattiriti yaduktaṃ tatparārthepi darśitam / yaduktaṃ sarvajñatvamiti tatparārthepyāha / sarvajñataivetyādinā / yadā hi vāsanānusandhiprahīṇatā tasyāstadāsau sarvajñatetyarthaḥ / sā tarhi prajñāpāramitā utpādikā (rst_67) nirodhikā utpannā niruddhā ca / netyāha / anutpādiketyādi / anutpādikā sarvadharmāṇāmiti vaiyavadānikānām / anirodhikā sarvadharmāṇāmiti sāṃkleśikānām / anutpannāniruddheti svayam / paramārthato yathāpratibhāsaṃ ceti bhāvaḥ / paramārtho hyeṣāṃ dharmadhātuḥ / tenaiṣāmanādinidhanatvādvālapratibhāsinā rūpeṇātyanta- / samatvānnaiṣāmutpādanirodhau / ata evāha / svalakṣaṇaśūnyatāyāmupādāyeti pratītyasamutpannaṃ punareṣāṃ tṛtīyaṃ svabhāvamupādāyāha / mātetyādi / mātā jananī / kutaḥ? sarvabuddhadharmā eva ratnāni teṣāṃ dātrītvāt / tānyeva hi samagrāṇi hetvavasthāni bodhisatvānāṃ śarīram tata iyaṃ taddānātteṣāṃ jananī / buddhagrahaṇābduddhajananītvamarthādgamyate / na punastāvatā buddhānāmatiśayo gamyate / ato viśiṣṭairguṇaiḥ punastadāha daśabaletyādinā /

daśa tathāgatabalāni / tatkarā / katamāni daśa? "sthānāsthānajñānabalam / karmavipākajñānabalam / nānādhātujñānabalam / nānādhimuktijñānabalam / indriyaparāparajñānabalam / sarvatragāminīpratipajjñānabalam / dhyānavimokṣasamādhisamāpattisaṃkleśavyavadānavyutthānajñānabalam / pūrvenivāsānusmṛtijñānabalam / cyutopapādajñānabalam / āśravakṣayajñānabalaṃ ca" iti / lakṣaṇameṣāṃ yathoktaṃ mahatyo rbhagavatyoḥ / tatra sambhavāsambhavau sthānāsthāne / tadyathā duścaritānāmaniṣṭo vipāka [:] sthānamiṣṭo 'sthānamiti / karma ca vipākaśca / nānādhātuḥ puṇyāpuṇyādijanako 'dhyāśayaḥ / nānādhimuktistadyathā rāgadveṣādau sthitānāṃ dveṣarāgādau ruciḥ / indriyāṇi śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñāḥ / teṣāṃ parāparatvaṃ vimātratā / ayaṃ mṛdvindriyo 'yaṃ madhyendriya ityādi / sarvatragāminīpratipat / rāgasya pratipakṣa iyaṃ pratipat / iyaṃ dveṣasyetyādi / caturṇā dhyānānāṃ aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ trayāṇāṃ samādhīnāṃ savitarkasavicārādīnāṃ catasṛṇāmārūpyasamāpattīnāṃ navānāṃ cānupūrvavihārasamāpattīnām saṃkleśādikam / tatra saṃkleśa āsvādanādinā / vyavadānamanupalambhādinā / vyutthānaṃ siṃhavijṛmbhitena vā avaskandakena vā / pūrve nivāsaḥ pūrvajanma / tasminnanusmṛtiḥ smaraṇam / cyu[tyu]papādau sattvānāṃ maraṇotpattī / āśravāḥ kleśāsteṣāṃ yaḥ kṣayo yena ca mārgeṇa kṣayastadubhayamāśravakṣayaḥ / sattvānām / eṣāṃ sthānāsthānādīnāṃ sarvathā sarvadā samyagjñānaṃ tadiha sthānāsthānādijñānam / tadeva balamitarairaghṛṣyatvāt, teṣāṃ vābhibhavanāt /

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.