Lalitavistara

vyūhamatirnāma devaputraḥ sa evamāha - ahaṃ gaganatale saptarathavistārapramāṇaṃ ratnavedikāparivṛtaṃ sūryakāntamaṇiratnaprabhojjvalitamuchritachatradhvajapatākaṃ nānāpuṣpābhikīrṇaṃ nānāgandhaghaṭikānidhūpitaṃ mārgavyūhaṃ kariṣyāmi, yena mārgeṇa bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyati /

airāvaṇo nāma nāgarājā sa evamāha - ahamapi ca svasyāṃ śuṇḍāyāṃ dvātriṃśadyojanapramāṇaṃ kūṭāgāraṃ māpayiṣyāmi / yatrāpsaraso 'bhiruhya tūryasaṃgītisaṃprabhaṇitena mahatā gītavāditena bodhisattvasyopasthānaparicaryāṃ kurvantyo gamiṣyanti /

svayaṃ ca śakro devānāmindra evamāha - ahaṃ dvārāṇi vivariṣyāmi / mārgaṃ ca saṃdarśayāmi /

dharmacārī devaputra āha - ahaṃ vikṛtamantaḥpuramupadarśayiṣyāmi /

saṃcodako devaputra āha - ahaṃ bodhisattvaṃ śayanādutthāpayiṣyāmi /

tatra varuṇaśca nāma nāgarājo manasvī ca nāgarājaḥ sāgaraśca nāgarājo 'navataptaśca nāgarājo nandopanandau nāgarājāvevamāhuḥ - vayamapi bodhisattvasya pūjākarmaṇe kālānusārimeghamabhinirmāya uragasāracandanacūrṇavarṣamabhivarṣayiṣyāmaḥ //

iti hi bhikṣavo devanāgayakṣagandharvaiścāyamevaṃrūpo niścayābhiprāyaścintito 'bhūd vyavasitaśca / bodhisattvasyaivaṃ dharmacintānupraviṣṭasya saṃgītiprāsādeṣu sukhaśayanagatasya antaḥpuramadhyagatasya pūrvabuddhacarita vicintayataḥ sarvasattvahitamanucintayataścatvāri pūrvapraṇidhānapadānyāmukhībhavanti sma / katamāni catvāri? pūrvaṃ mayā svayaṃbhuvāmādhipateyatāmabhilaṣatā sarvajñatāṃ prārthayamānenaivaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddho 'bhūt - sattvān duḥkhitān dṛṣṭā aho batāhaṃ saṃsāramahācārakabandhanaprakṣiptasya lokasaṃniveśasya saṃsāracārakaṃ bhittvā bandhanapramokṣaśabdaṃ codīrayeyaṃ tṛṣṇayā sanigaḍagāḍhabandhanabaddhāṃśca sattvān pramocayeyam / idaṃ prathamaṃ pūrvapraṇidhānapadamāmukhībhavati sma //

aho batāhaṃ saṃsāramahāvidyāndhakāragahanaprakṣiptasya lokasyājñānapaṭalatimirāvṛtanayanasya prajñācakṣurvirahitasyāvidyāmohāndhakārasya mahāntaṃ dharmālokaṃ kuryām / jñānapradīpaṃ copasaṃhareyam / trivimokṣasukhajñānavatauṣadhisaṃprayogeṇa copāyaprajñājñānasaṃprayuktena sarvāvidyāndhakāratamohataṃ mahattimirapaṭalakāluṣyamapanīya prajñācakṣurviśodhayeyam / idaṃ dvitīyaṃ pūrvapraṇidhānapadamāmukhībhavati sma //

aho batāhaṃ mānadhvajocchritasya lokasyāhaṃkāramamakārābhiniviṣṭasyātmanīyagrāhānugamānasasya saṃjñācittadṛṣṭiviparyāsaviparyastasyāsaṃgrahagṛhītasyāryamārgopadeśenāsmimānadhvajaprapātanaṃ kuryām / itīdaṃ tṛtīyaṃ pūrvapraṇidhānapadamāmukhībhavati sma /

aho batāhaṃ vyupaśāntasya lokasya tandrākulajātasya guṇāvaguṇṭhitabhūtasyājavaṃjavasamāpannasyāsmāllokāt paraṃ lokaṃ paralokādimaṃ lokaṃ saṃghāvataḥ saṃsarataḥ saṃsārādabhinivṛttasyālātacakrasamārūḍhasyopaśamikaṃ prajñātṛptikaraṃ dharmaṃ saṃprakāśayeyam / itīdaṃ caturthaṃ pūrvapraṇidhānapadamāmukhībhavati sma / imāni catvāri pūrvapraṇidhānapadānyāmukhībhavanti sma //

tasmiṃśca kṣaṇe dharmacāriṇā devaputreṇa śuddhāvāsakāyikaiśca devaputrairvikṛtavigalitamantaḥ - puramupadarśitamabhūt / visaṃsthitaṃ bībhatsarūpamupadarśya ca gaganatalasthāste bodhisattvaṃ gāthābhiradhyabhāṣanta -

athābruvan devasutā maharddhayo vibuddhapadmāyatalocanaṃ tam / kathaṃ tavāsminnupajāyate ratiḥ śmaśānamadhye samavasthitasya // lal_15.24 //

saṃcoditaḥ so 'tha sureśvarebhiḥ nirīkṣate 'ntaḥpura taṃ muhūrtam / saṃpreṣate paśyati tāṃ bibhatsāṃ śmaśānamadhye vasito 'smi bhūtam // lal_15.25 //

adrākṣīt khalvapi bodhisattvaḥ sarvāvantaṃ nārīgaṇam / vyavalokayan paśyati / tatra kāścidvayapakṛṣṭavastrāḥ kāścidvidhūtakeśyaḥ kāścidvikīrṇābharaṇāḥ kāścidvibhraṣṭamukuṭāḥ kāścidvihatairaṃsaiḥ kāścidvigopitagātryaḥ kāścidvisaṃsthitamukhāḥ kāścidviparivartitanayanāḥ kāścitprasravantī lālābhiḥ kāścicchvasantyaḥ kāścitprahasantyaḥ kāścitkāśantyaḥ kāścitpralapantyaḥ kāściddantān kaṭakaṭāyantyaḥ kāścidvivarṇavadanāḥ kāścidvisaṃsthitarūpāḥ kāścitpralambitabāhavaḥ kāścidvikṣiptacaraṇāḥ kāściduddhāṭitaśīrṣāḥ kāścidavaguṇṭhitaśīrṣāḥ kāścidviparivartitamukhamaṇḍalāḥ kāścitpradhvastaśarīrāḥ kāścidvibhugnagātryaḥ kāścinnikubjāḥ khurakhurāyamāṇāḥ kāścinmṛdaṅgamupaguhya parivartitaśīrṣaśarīrāḥ kāścidvīṇāvallakyādyaparibaddhapāṇayaḥ kāścidveṇuṃ dantaiḥ kaṭakaṭāyantyaḥ kāścitkimpalanakulasaṃpatāḍāpakarṣitavādyabhāṇḍāḥ kāścinnimeṣonmeṣaparivṛttanayanāḥ kāścidvivṛtāsyāḥ / evaṃ tadvikṛtaṃ dharaṇītalagatamantaḥpuraṃ nirīkṣamāṇo bodhisattvaḥ śmaśānasaṃjñāmutpādayati sma //

tatredamucyate -

tāṃ dṛṣṭva udvigna sa lokanāthaḥ karuṇaṃ viniśvasya idaṃ jagāda / aho batā kṛcchragatā vrajeyaṃ kathaṃ ratiṃ vindati rākṣasīgaṇe // lal_15.26 //

atimohatamāvṛta durmati kāmaguṇairniguṇairguṇasaṃjñinaḥ / vihaga pañjaramadhyagatā yathā na hi labhanti kadāci viniḥsṛtim // lal_15.27 //

atha bodhasattvo 'nena punarapi dharmālokamukhenāntaḥpuraṃ pratyavekṣamāṇo mahākaruṇāparidevitena sattvān paridevate sma - iha te bālā hanyante āghātana iva vadhyāḥ / iha te bālā rajyante citraghaṭeṣvivāmedhyaparipūrṇeṣvavidvāṃsaḥ / iha te bālā majjanti gajā iva vārimadhye / iha te bālā rudhyante caurā iva cārakamadhye / iha te bālā abhiratā varāhā ivāśucimadhye / iha te bālā adhyavasitāḥ kukkurā ivāsthikaraṅkamadhye / iha te bālāḥ prapatitā dīpaśikhāsviva pataṃgāḥ / iha te bālā badhyante kapaya iva lepena / iha te bālāḥ paridahyante jālotkṣiptā iva jalajāḥ / iha te bālāḥ parikrūḍyante sūnākāṣṭheṣvivorabhrāḥ / iha te bālā avasajjante kilbiṣakāriṇa iva śūlāgre / iha te bālāḥ saṃsīdanti jīrṇagajā iva paṅke / iha te bālā vipadyante bhinnayānapātra iva mahāsamudre / iha te bālāḥ prapatante mahāprapāta iva jātyandhāḥ / iha te bālāḥ paryādānaṃ gacchanti pātālasaṃdhigatamiva vāri / iha te bālā dhūmāyante kalpasaṃkṣaya iva mahāpṛthivī / ābhirbālā bhrāmyante kumbhakārakacakramivāviddham / iha te bālāḥ paribhramanti śailāntargatā (vaidya 150) iva jātyandhāḥ / iha te bālā viparivartante kurkurā iva śardūlabaddhāḥ / iha te bālā mlāyante grīṣmakāla iva tṛṇavanaspatayaḥ / iha te bālāḥ parihīyante śaśīva kṛṣṇapakṣe / ābhirbālā bhakṣyante garuḍeneva pannagāḥ / ābhirbālā grasyante mahāmakareṇeva potaḥ / ābhirbālā lupyante corasaṃgheneva sārthaḥ / ābhirbālā bhidyante māruteneva śālāḥ / ābhirbālā hanyante dṛṣṭīviṣairiva jantavaḥ /

āsvādasaṃjñino bālāḥ kṣaṇyante madhudigdhābhiriva kṣuradhārābhirbālajātīyāḥ / ābhirbālā uhyante dāruskandhā iva jalaughaiḥ / ābhirbālāḥ krīḍanti dārakā iva svamūtrapurīṣaiḥ / ābhirbālā āvartyante 'ṅkuśeneva gajāḥ / ābhirbālā badhyante dhūrtakairiva bālajātīyāḥ / iha te bālāḥ kuśalamūlāni kṣapayanti dyatābhiratā iva dhanam / ābhirbālā bhakṣyante rākṣasībhiriva vaṇijāḥ / ityebhirdvātriṃśatākārairbodhisattvo 'ntaḥpuraṃ paritulayitvā kāye 'śubhasaṃjñāṃ vicārayan pratikūlasaṃjñāmupasaṃharan jugupsasaṃjñāmutpādayan svakāyaṃ prativibhāvayan kāyasyādīnavaṃ saṃpaśyan kāyātkāyābhiniveśamuccārayan śubhasaṃjñāṃ vibhāvayan aśubhasaṃjñāmavakrāmayan adhaḥ pādatalābhyāṃ yāvadūrdhvaṃ mastakaparyantaṃ paśyati sma aśucisamutthitamaśucisaṃbhavamaśucisravaṃ nityam / tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata -

karmakṣetraruhaṃ tṛṣāsalilajaṃ satkāyasaṃjñīkṛtaṃ aśrusvedakaphārdramūtravikṛtaṃ śoṇītabindvākulam / bastīpūyavasāsamastakarasaiḥ pūrṇaṃ tathā kilbiṣaiḥ nityaprasravitaṃ hyamedhya sakalaṃ durgandha nānāvidham // lal_15.28 //

asthīdantasakeśaromavikṛtaṃ carmāvṛtaṃ lomaśaṃ antaḥplīhayakṛdvapoṣṇarasanairebhiścitaṃ durbalaiḥ / majjāsnāyunibaddhayantrasadṛśaṃ māṃsena śobhīkṛtaṃ nānāvyādhiprakīrṇaśokakalilaṃ kṣuttarṣasaṃpīḍitam / jantūnāṃ nilayaṃ anekasuṣiraṃ mṛtyuṃ jarāṃ cāśritaṃ dṛṣṭvā ko hi vicakṣaṇo ripunibhaṃ manye śarīraṃ svakam // lal_15.29 //

evaṃ ca bodhisattvaḥ kāye kāyānugatayā smṛtyā viharati sma //

gaganatalagatāśca devaputrā dharmacāriṇaṃ devaputramevamāhuḥ - kimidaṃ mārṣāḥ? siddhārtho vilambate 'ntaḥpuraṃ cāvalokayati sma / taṃ codaparśayati cittaṃ codvejayati / bhūyaścakṣurniveśayati / athavā javajalanidhigambhīro 'yam, na śakyamasya pramāṇaṃ grahītum / athavā asaṅgasya mā khalu viṣaye sajjate manaḥ / mā khalvamarairasaṃcodito vismarati pūrvapratijñāmiti //

dharmacāryāha - kimevaṃ kathayata? nanu yūyamasya pratyakṣapūvemava bodhāya caratastathāvidhā niḥsaṅgatābhūt / naiṣkramyatyāge ca kimaṅga punaretarhi caramabhavāvasthitasya saṅgo bhaviṣyati?

atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ kṛtaniścayaḥ saṃvejitamānaso vyavasitabuddhiḥ salīlamavilambitaṃ paryaṅkādavatīrya saṅgītiprāsāde pūrvābhimukhaḥ sthitvā dakṣiṇena pāṇinā ratnajālikāmavanāmya prāsādakoṭīgato daśanakhakṛtakarapuṭo bhūtvā sarvabuddhān samanvāhṛtya sarvabuddhebhyaśca namaskāraṃ kṛtvā gaganatalamavalokayati sma / so 'drākṣīd gaganatalagatamamarādhipatiṃ daśaśatanayanaṃ devaśatasahasraparivṛtaṃ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvarachatradhvajapatākāvataṃsakaratna - hāradāmaparigṛhītamavanatakāyaṃ bodhisattvaṃ namasyamānaṃ sthitam / caturaśca lokapālān yakṣarākṣasagandharvabhujagagaṇasaṃparivṛtān saṃnaddhadṛḍhavarmitakavacitān asidhanuśaraśaktitomaratriśūlahastān salīlaṃ maṇimukuṭavilambitacūḍān bodhisattvaṃ namasyamānān sthitān paśyati sma / candrasūryāvati devaputrau vāmadakṣiṇayoḥ pārśvayoḥ sthitāvapaśyat / puṣyaśca nakṣatrādhipatirupasthito 'bhūt / ardharātriṃ ca samayaṃ saṃprāptam / dṛṣṭvā ca bodhisattvaśchandakamāmantrayate sma -

chandakā capalu mā vilambahe aśvarāja dada me alaṃkṛtam / sarvasiddhi mama eti maṅgalā arthasiddhi dhruvamadya bheṣyate // lal_15.30 //

atha chandaka idaṃ vacanaṃ śrutvā udvignamanā evamāha -

kva gamiṣyase vikasitabhrū kamaladala śubhalocana nṛpasiṃha śaradindupūrṇa kumudaśaśāṅkamuditā // lal_15.31 //

navanalinakomalavibuddhapadmavadanā hāṭakasudhāntaravitaruṇavimalaśaśiteja / dhṛtahutārciragnimaṇividyutatprabhojjvalitatejo / vāraṇamattalīlagajagāmi / govṛṣamṛgendrahaṃsakrama sukramā sucaraṇā // lal_15.32 //

bodhisattva āha -

chandaka yasya arthiṃ mayi pūrva tyakta karacaraṇanayana / tatha uttamāṅga tanaya bhārya priyāśca rājyadhanakanakavasana / ratnapūrṇa gaja turagānilajavavega vikramabalāḥ // lal_15.34 //

śīlu mi rakṣi kṣānti paribhāvi vīryabaladhyānaprajñānirataścāsmi bahukalpakoṭinayutā / kiṃ tu spṛśitva bodhiśivaśāntim jarāmaraṇapañjaraniraṣṭasattvaparimocanasya samayo 'dyupasthitu mama // lal_15.35 //

chandaka āha - śrutaṃ mayā āryaputra yathā tvaṃ jātamātra eva naimittikānāṃ brāhmaṇānāmupanāmito darśanāya / taiścāsi rājñaḥ śuddhodanasyāgrato vyākṛtaḥ - deva vṛddhiste rājakulasya / āha - kimiti? te āhuḥ -

ayaṃ kumāraḥ śatapuṇyalakṣaṇo jātastavā ātmaja puṇyatejitaḥ / ca cakravartī catudvīpaīśvaro bhaviṣyati saptadhanairupetaḥ // lal_15.36 //

sa cetpunarlokamavekṣya duḥkhitaṃ vijahyamāntaḥpuri niṣkramiṣyati / avāpya bodhiṃ ajarāmaraṃ padaṃ tarpeṣyate dharmajalairimāṃ prajām // lal_15.37 //

hanta āryaputra asti tāvadeva tadvyākaraṇaṃ nedaṃ nāsti / kiṃ tu śṛṇu tāvanmamārthakāmasya vacanam / āha - kimiti / aha - deva yasyārthe iha kecidanekavidhāni vratatapāṃsyārabhante 'jinajaṭāmakuṭacīvaravalkaladharā dīrghanakhakeśasmaśru ca, anekavidhāni kāyasyātāpanaparitāpanāni samutsahante / tīvraṃ ca vratatapamārabhante / kimiti? vayaṃ devamanuṣyasaṃpattiṃ pratilabhemahīti / sā ca saṃpattvayāryaputra pratilabdhā / idaṃ ca rājyamṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ subhikṣaṃ ramaṇīyamākīrṇabahujanamanuṣyam / imāni codyānāni varapravarāṇi nānāvidhapuṣpaphalamaṇḍitāni nānāśakunigaṇanikūjitāni / puṣkariṇyaścotpalapadmakumudapuṇḍarīkopaśobhitā haṃsamayūrakokilacakravākakroñcasārasanikūjitāḥ puṣpitasahakārāśokacampakakurabakatilakakeśarādinānādrumatīroparibaddhā nānāratnavṛkṣavāṭikāsamalaṃkṛtā aṣṭāpadavinibaddhā ratnavedikāparivṛtā ratnajālasaṃchannā yathartukālaparibhogā grīṣmavarṣāśaraddhemantasukhasaṃvāsāḥ / ime ca śaradabhranibhāḥ kailāsaparvatasadṛśā mahāprāsādā vaijayantasamā dharmasudharmakṣemasamā śokavigataprabhṛtayo vitardiniryūhatoraṇagavākṣaharmyakūṭāgāraprāsādatalasamalaṃkṛtā ratnakiṅkiṇījālasamīritāḥ / idaṃ cāryaputra antaḥpuraṃ tuṇavapaṇavavīṇāveṇusaṃpatāḍāvacarākimpalanakulasughoṣakamṛdaṅgapaṭahanṛtyagītavāditrasaṃgītisaṃprayogasuśikṣitaṃ hāsyalāsyakrīḍitaramitasukhilamadhuropacāram / tvaṃ ca deva yuvā anabhikrāntayauvano navo daharastaruṇaḥ komalaśarīraḥ śiśuḥ kṛṣṇakeśaḥ / (vaidya 153) avikrīḍitaḥ kāmaiḥ / abhiramasva tāvadamarādhipatiriva daśaśatanayanastridaśādhipatiḥ / tataḥ paścād vṛddhībhūtā abhiniṣkramiṣyāmaḥ / tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata -

ramatāṃ ca ratividhijñāṃ amarādhipatiryathā tridaśaloke / paścādvṛddhībhūtā vratatapasaṃ ārabhiṣyāmaḥ // lal_15.39 //

bodhisattva āha - alaṃ chandaka / anityāḥ khalvete kāmā adhruvā aśāśvatā vipariṇāmadharmāṇaḥ pradrutāścapalā girinadīvegatulyāḥ / avaśyāyabinduvadacirasthāyina ullāpanā riktamuṣṭivadasārāḥ kadalīskandhavaddurbalā āmabhājanavadbhedanātmakāḥ śaradabhranibhāḥ kṣaṇādbhūtvā na bhavanti / acirasthāyino vidyuta iva nabhasi saviṣabhojanamiva pariṇāmaduḥkhā mālutālatevāsukhadā abhilikhitā bālabuddhibhirudakabudbudopamāḥ kṣipraṃ vipariṇāmadharmāṇaḥ / māyāmarīcisadṛśāḥ saṃjñāviparyāsasamutthitāḥ / māyāsadṛśāścittaviparyāsavidhāpitāḥ / svapnasadṛśā dṛṣṭiviparyāsaparigrahayogenātṛptikarāḥ / sāgara iva duṣpūrā lavaṇodaka iva tṛṣākarāḥ / sarpaśirovadduḥsparśanīyā mahāprapātavatparivarjitāḥ paṇḍitaiḥ / sabhayāḥ saraṇāḥ sādīnavaḥ sadoṣāḥ iti jñātvā vivarjitāḥ prājñairvigarhitā vidvadbhirjugupsitā āryairvivarjitāḥ budhaiḥ parigṛhītā abudhairniṣevitā bālaiḥ / tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata -

vivarjitā sarpaśiro yathā budhaiḥ vigarhitā mīḍhaghaṭo yathāśuciḥ / vināśakā sarvaśubhasya chandakā jñātvā hi kāmānna mi jāyate rati // lal_15.40 //

tadā chandakaḥ śalyaviddho yathā krandamānastato 'śrunetro duḥkhī evaṃ vākyamavravīt -

devā yasyārthi kecidihā tīvra nekavidhā ārabhante vratān ajinajaṭādhara sudīrghakeśānakhā śmaśrucīrāstathā / valkalādhāra śuṣkāṅga neke vratānāśritā śākasyāmākagardūlabhakṣāśca omūrdhakāścāpare govratāṃ saṃśritāḥ // lal_15.41 //

kiṃ tu vaya bhavema śreṣṭhā viśiṣṭā jage cakravartivarā lokapālāstathā / śakra vajraṃdharā yāma devādhipā nirmitā / brahmaloke ca dhyānāsukhākāṅkṣiṇaḥ // lal_15.42 //

tadida naravariṣṭha rājyaṃ tava sphītamṛddhaṃ subhikṣaṃ tathā ārāmodyānaprāsādaucchrepitaṃ vaijayantāsamam / istrigārasvayaṃ veṇuvīṇāravai gītavādyai ratī nṛtyasaṃgīti saṃyogi saṃśikṣitaṃ bhuñja kāmānimān mā vrajā sūratā // lal_15.43 //

bodhisattva āha -

chandaka śṛṇu yāni duḥkhāśatāmarpitā pūrvi janmāntare bandhanā rundhanā tāḍanā tarjanā kāmahetormayā / no ca nirviṇṇabhūt saṃskṛte mānasam // lal_15.44 //

pramadavaśagataṃ ca mohākulaṃ dṛṣṭijālāvṛtaṃ andhabhūtaṃ purā / ātmasaṃjñāgrahākārakā vedanāvītivṛttā ime dharma ajñānataḥ // lal_15.45 //

saṃbhūtā capalacala 'nitya meghaiḥ samā vidyubhiḥ sadṛśāḥ / osabindūpamā riktatucchā asārā anātmā ca śūnyasvabhāvā ime sarvaśaḥ // lal_15.46 //

na ca mama viṣayeṣu saṃrajyate mānasaṃ dehi me chandakā kaṇṭhakālaṃkṛtaṃ aśvarājottamam / pūrṇa me maṅgalā ye purā cintitā bheṣyi sarvābhibhū sarvadharmeśvaro dharmarājo muniḥ // lal_15.46 //

chandaka āha -

imāṃ vibuddhāmbujapatralocanāṃ vicitrahārāṃ maṇiratnabhūṣitām / ghanapramuktāmiva vidyutāṃ nabhe nopekṣase śayanagatāṃ virocatīm // lal_15.48 //

imāṃśca veṇūn paṇavāṃ sughoṣakāṃ mṛdaṅgavaṃśāṃśca saṃgītavāditām / cakorasorāṃ kalaviṅkanāditāṃ yathālayaṃ kinnariṇāṃ vihāsyase // lal_15.49 //

sumanotpalāṃ vārṣikacampakāṃstathā sugandhamālāṃ guṇapuṣpasaṃcayām / kālāgurūnuttamagandhadhūpanāṃ nopekṣase tānanulepanān varān // lal_15.50 //

sugandhagandhāṃśca rasāṃ praṇītāṃ susādhitāṃ vyañjanabhojanāṃstathā / saśarkarāṃ pānarasāṃ susaṃskṛtāṃ nopekṣase deva kahiṃ gamiṣyasi // lal_15.51 //

śīte ca uṣṇānanulepanāmbarāṃ uṣṇe ca tānuragasāracandanāṃ / tāṃ kāśikāvastravarāmbarāṃ śubhāṃ nopekṣase deva kahiṃ gamiṣyasi // lal_15.52 //

ime ca te (deva) kāmaguṇā hi pañca samṛddha deveṣviva devatānām / ramasva tāvadratisaukhyaanvitaḥ tato vanaṃ yāsyati śākyapuṅgavaḥ // lal_15.53 //

bodhisattva āha -

aparimitānanta kalpā mayā chandakā bhukta kāmāni rūpāśca śabdāśca gandhā rasā sparśa nānāvidhā /

divya ye mānuṣā no ca tṛptīrabhūt /

nṛpativarasutena aiśvarya kārāpitaṃ cātudvīpe yadā rāja bhūccakravartī samanvāgataḥ saptabhī ratnabhiḥ istrigārasya madhye gataḥ / tridaśapatisuyāmadevādhipatyaṃ ca kārāpitaṃ yebhyaścāhaṃ cyavitvā ihābhyāgato nirmito nirmiteṣu māno ātmikā ca śriyā uttamā / bhukta pūrve mayā / surapuri vaśavarti māreśvatvaṃ ca kārāpitaṃ bhukta kāmāḥ samṛddhā varā no ca tṛptībhūt / kiṃ puno adya māṃ hīnasaṃsevatastṛpti gacchedahaṃ sthānametanna saṃvidyate // lal_15.54 //

api ca -

imu jaṃga apekṣāmyahaṃ chandakā duḥkhitaṃ śokakāntārasaṃsāramadhye sthitam / kleśavyālākule uhyamānaṃ sadā / aśaraṇamaparāyaṇaṃ mohavidyāndhakāre jarāvyādhimṛtyūbhayaiḥ pīḍitam / janmaduḥkhaiḥ samabhyāhataṃ vyāhataṃ śatrubhiḥ / ahamiha samudāniyā dharmanāvaṃ mahātyāgaśīlavratakṣāntivīryābalāṃ dārusaṃbhārasaṃghātitāṃ sāramadhyāśayairvajrakaiḥ saṃgṛhītāṃ dṛḍhām / svayamahamabhiruhya nāvāmimātmāno 'vatīrya saṃsāraoghe ahaṃ tārayiṣye anantaṃ jagat / śokasaṃsārakāntāraroṣormirāgagrahāvartavairākule dustare / eva cittaṃ mama // lal_15.55 //

tadātmanottīrya idaṃ bhavārṇavaṃ savairadṛṣṭigrahakleśarākṣasam / svayaṃ taritvā ca anantakaṃ jagat sthale sthapeṣye ajarāmare śive // lal_15.56 //

tadā chandako bhūyasyā mātrayā prarudannevamāha - deva eṣa vyavasāyasya niścayaḥ?

bodhisattva āha -

śṛṇu chandaka mahya niścayaṃ mokṣasattvārtha hitārthamudyatam / acalācalamavyayaṃ dṛḍhaṃ merurājeva yathā suduścalam // lal_15.57 //

chandaka āha - kīdṛśa āryaputrasya niścayaḥ?

bodhisattva āha -

vajrāśaniḥ paraśuśaktiśarāśca varṣe vidyutpratānajvalitaḥ kvathitaṃ ca loham / ādīptaśailaśikharā prapateyu mūrdhni naivā ahaṃ puna janeya gṛhābhilāṣam // lal_15.58 //

tadā amara nabhagatāḥ kilakilā muñciṣu kusumavṛṣṭiḥ / jaya he paramamatidharā jagati abhayadāyakā nātha // lal_15.59 //

na rajyate puruṣavarasya mānasaṃ nabho yathā tamarajadhūmaketubhiḥ / na lipyate viṣayasukheṣu nirmalo jale yathā navanalinaṃ samudbhavam // lal_15.59 //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvasya niścayaṃ viditvā śāntamatiśca devaputro lalitavyūhaśca devaputraḥ kapilavastuni mahānagare sarvastrīpuruṣadārakadārikānāmapasvāpanamakurutām, sarvaśabdāṃścāntardhāpayāmāsatuḥ //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ sarvaṃ nagarajanaṃ prasuptaṃ viditvā ardharātrisamayaṃ copasthitaṃ jñātvā puṣyaṃ ca nakṣatrādhipatiṃ yuktaṃ jñātvā sāṃprataṃ niṣkramaṇakāla iti jñātvā chandakamāmantrayate sma - chandaka māṃ medānīṃ khedaya / prayaccha me kaṇṭhakaṃ samalaṃkṛtya, mā ca vilambiṣṭhāḥ //

samanantarodāhṛtā ca bodhisattveneyaṃ vāk / atha tatkṣaṇameva catvāro lokapālā bodhisattvasya vacanamupaśrutya svakasvakāni ca bhavanāni gatvā bodhisattvasya pūjākarmaṇe svaiḥ svairvyūhaistvaritaṃ tvaritaṃ punarapi kapilavastumahānagaramāgacchanti sma //

tatra dhṛtarāṣṭro mahārājo gandharvādhipatiḥ pūrvasyā diśa āgato 'bhūt sārdhamanekairgandharvakoṭiniyutaśatasahasrairnānātūryasaṃgītisaṃpravāditena / āgatya ca kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgataḥ pūrvāṃ diśamupaniśrityāsthāt bodhisattvaṃ namasyamānaḥ //

dakṣiṇasyā diśo virūḍhako mahārājo 'bhyāgato 'bhūt sārdhamanekaiḥ kumbhāṇḍakoṭiniyutaśatasahasrairnānāmuktāhārapāṇipralambitairnānāmaṇiratnaparigṛhītairvividha - gandhodakapūrṇaghaṭaparigṛhītaiḥ / āgatya ca kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgata eva dakṣiṇāṃ diśamupaniśrityāsthāt bodhisattvaṃ namasyamānaḥ //

paścimāyā diśo virūpākṣo mahārāja āgato 'bhūt sārdhamanekairnāgakoṭiniyutaśatasahasrairnānāmuktāhārapāṇipralambitairnānāmaṇiratnaparigṛhītairgandha - cūrṇapuṣpavarṣameghasamutthitaiśca mṛdubhiḥ sugandhibhirnānāvātaiḥ pravāyadbhiḥ / āgatya ca kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgata eva paścimāṃ diśamupaniśrityāsthāt bodhisattvaṃ namasyamānaḥ //

uttarasyā diśaḥ kubero mahārāja āgato 'bhūt sārdhamanekairyakṣakoṭiniyutaśatasahasrairjyotīrasamaṇiratnaparigṛhītairdīpikāpāṇiparigṛhītaiśca jvalitolkāpāṇiparigṛhītairdhanurasiśaraśaktitomaratriśūlacakrakaṇayabhindipālādinānāpraharaṇaparigṛhītairdṛḍha - saṃnaddhavarbhitakavacitaiḥ / āgatya kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgata evottarāṃ diśamupaniśrityāsthāt bodhisattvaṃ namasyamānaḥ //

śakraśca devānāmindraḥ sārdhaṃ trāyatriṃśadevairāgato 'bhūt divyapuṣpagandhamālyavilepanacūrṇacīvarachatradhvajapatākāvataṃsakābharaṇaparigṛhītaiḥ / āgatya kapilavastumahānagaraṃ pradakṣiṇīkṛtya yathāgata eva saparivāra uparyantarikṣe 'sthāt bodhisattvaṃ namaskurvan //

iti hi bhikṣavaśchandako bodhisattvasya vacanamupaśrutyāśrupūrṇanayano bodhisattvamevamāha - āryaputra tvaṃ ca kālajño velajñaśca samayajñaḥ / ayaṃ ca akālo 'samayo gantum / tatkimājñāpayasi iti //

bodhisattva āha - chandaka, ayaṃ sa kālaḥ /

chandaka āha - kasyāryaputra kālaḥ?

bodhisattva āha -

yattanmayā prārthitu dīrgharātraṃ sattvānamarthaṃ parimārgatā hi / avāpya bodhiṃ ajarāmaraṃ padaṃ moce jagattasya kṣaṇo upasthitaḥ // lal_15.60 //

iyamatra dharmatā //

tatredamucyate -

bhaumāntarīkṣāśca tathaiva pālāḥ śakraśca devādhipatiḥ sayakṣaḥ / yāmāśca devāstuṣitāśca nirmitāḥ paranirmitodyukta tathaiva devāḥ // lal_15.61 //

varuṇo manasvī api nāgarājā anāvataptaśca tathaiva māgaraḥ abhiyukta te cāpyabhipūjanārthaṃ naiṣkramyakāle narapuṃgavasya // lal_15.62 //

ye cāpi rūpāvacareṣu devāḥ praśāntacārī saha dhyānagocarāḥ / abhiyukta te cāpyabhipūjanārthaṃ trailokyapūjyasya narottamasya // lal_15.63 //

daśādiśo 'bhyāgata śuddhasattvāḥ sahāyakāḥ pūrvacariṃ carantaḥ / drakṣyāmahe niṣkramaṇaṃ jinasya pūjāṃ kariṣyāmi tathānurūpām // lal_15.64 //

sa cāpi guhyādhipatirmahātmā pradīptavajro nabhasi pratisthitaḥ / saṃnaddhagātro balavīryavikramaḥ kareṇa guhya jvalamānu vajram // lal_15.65 //

candraśca sūryo ubhi devaputrau pradakṣiṇaṃ vāmaku supratisthitau / daśāṅgulī añjalibhirgṛhītvā naiṣkramyaśabdo 'nuvicārayanti // lal_15.66 //

puṣyaśca nakṣatra sapāriṣadyo audārikaṃ nirmiṇi ātmabhāvam / sthitvāgratastasya narottamasya manojñaghoṣābhirutaṃ pramuñcat // lal_15.67 //

sarve 'dya siddhāḥ śubha tubhya maṅgalāḥ puṣyaśca yuktaḥ samayaśca gantum / ahaṃ pi yāsyāmi tvayaiva sārdhaṃ / anuttarāyo bhava rāgasūdanaḥ // lal_15.68 //

saṃcodakaścodayi devaputra uttiṣṭha śīghraṃ balavīryaudgataḥ / duḥkhairhatāṃstāraya sarvasattvān naiṣkramyakālaḥ samupasthitaste // lal_15.69 //

samāgatā devasahasrakoṭyaḥ pravarṣamāṇā kusumān manojñān / sa cāpi paryaṅkavare niṣaṇṇo devairvṛto bhrājati dīptatejaḥ // lal_15.70 //

nagare istrika dārakāśca puruṣā yāścābhavan dārikāḥ sarve te śayitā kilāntamanaso īryāpathebhyaścyutāḥ / hasti aśvagavāśca sārikaśukāḥ kroñcā mayūrāstathā sarve te śayitā kilāntamanasaḥ paśyanti rūpaṃ na te // lal_15.71 //

ye cā te dṛḍhavajratomaradharā śākyaiḥ sutāḥ sthāpitāḥ hastiaśvaratheṣu toraṇavare te cāpyavasvāpitāḥ / rājā rājakumāra pārthivajanaḥ sarve prasuptā bhavan api cā nārigaṇā vinagnavasanā suptā na te buddhiṣū // lal_15.72 //

so ca brahmaruto manojñavasanaḥ kalaviṅkaghoṣasvaro rātrau nirgata ardharātrasamaye taṃ chandakaṃ abravīt / sādhū chandaka dehi kaṇṭhaku mama svālaṃkṛtaṃ śobhanaṃ mā vighnaṃ kuru me dadāhi capalaṃ yadi me priyaṃ manyase // lal_15.73 //

kva tvaṃ yāsyasi sattvasārathivarā kiṃ aśvakāryaṃ ca te kālajñaḥ samayajña dharmacaraṇo kālo na gantu kvacit / dvārāste pithitā dṛḍhārgalakṛtā ko dāsyate tāṃ tava / śakreṇā manasātha cetanavaśātte dvāra muktā kṛtāḥ dṛṣṭvā chandaka harṣito puna dukhī aśrūṇi so 'vartayī / hā dhikko mi sahāyu kiṃ tu kurumī dhāvāmi kāṃ vā diśaṃ ugraṃtejadhareṇa vākyu bhaṇitaṃ śakyaṃ na saṃdhāritum // lal_15.74 //

sā senā caturaṅginī balavatī kiṃ bhū karotīha hā rājā rājakumāra pārthiva jano nemaṃ hi budhyanti te / strīsaṃghaḥ śayitastathā yaśavatī osvāpitā devataiḥ hā dhiggacchati sidhyate 'sya praṇidhiryaścintitaḥ pūrvaśaḥ // lal_15.75 //

devāḥ koṭisahasra hṛṣṭamanasastaṃ chandakaṃ abruvan sādhu chandaka dehi kaṇṭhakavaraṃ mā khedayī nāyakam / bherīśaṅkhamṛdaṅgatūryanayutā devāsurairvāditā naivedaṃ pratibudhyate puravaraṃ osvāpitaṃ devataiḥ // lal_15.76 //

paśya chandaka antarīkṣa vimalaṃ divyā prabhā śobhate paśya tvaṃ bahubodhisattvanayutāṃ ye pūjanāyāgatāḥ / śakraṃ paśya śacīpatiṃ balavṛtaṃ dvārasthitaṃ bhrājate devāṃścāpyasurāṃśca kinnaragaṇāṃ ye pūjanārthāgatāḥ // lal_15.77 //

śrutvā chandaka devatāna vacanaṃ taṃ kaṇṭhakaṃ ālapī eṣvāgacchati sattvasārathivaraḥ tvaṃ tāva heṣiṣyase / so taṃ varṣikuvarṇa kāñcanakhuraṃ svālaṃkṛtaṃ kṛtvanā upanetī guṇasāgarasya vahanaṃ rodantako durmanā // lal_15.78 //

eṣā te varalakṣaṇā hitakarā aśvaḥ sujātaḥ śubho gaccha sidhyatu tubhya eva praṇidhiryaścintitaḥ pūrvaśaḥ / ye te vighnakarā vrajantu praśamaṃ āsāṃ vrataṃ sidhyatāṃ bhavahī sarvajagasya saukhyadadanaḥ svargasya śāntyāstathā // lal_15.79 //

sarvā kampita ṣaḍvikāra dharaṇī śayanādyadā sotthitaḥ ārūḍhaḥ śaśipūrṇamaṇḍalanibhaṃ taṃ aśvarājottamam / pālā pāṇiviśuddhapadmavimalā nyasayiṃsu aśvottame śakro brahma ubhau ca tasya purato darśyanti mārgo hyayam // lal_15.80 //

ābhā tena pramukta acchavimalā obhāsitā medinī sarve śānta apāya sattva sukhitā kleśairna bādhyī tadā / puṣpā varṣiṣu tūryakoṭi raṇiṣū devāsurāstuṣṭuvuḥ sarve kṛtva pradakṣiṇaṃ puravaraṃ gacchanti harṣānvitāḥ // lal_15.81 //

puravarottami devata dīnamanā upagamya gacchati mahāpuruṣe / purataḥ sthitā karuṇadīnamanā girayā samālapati padmamukham // lal_15.82 //

tamasākulaṃ bhuvimu sarvapuraṃ nagaraṃ na śobhati tvaya rahitam / na mamātra kāci rati prītikarī tyaktaṃ tvayā ca yadidaṃ bhavanam // lal_15.83 //

na punaḥ śruṇiṣyi rutu pakṣigaṇe antaḥpure madhuraveṇuravam / maṅgalyaśabda tatha gītaravaṃ pratibodhanaṃ tava anantayaśaḥ // lal_15.84 //

darśe na bhūyu surasiddhagaṇāṃ kurvantu pūja tava rātridivam / ghrāyiṣyi gandha na ca divya punaḥ tvayi nirgate nihatakleśagaṇe // lal_15.85 //

nirbhuktamālyamiva paryuṣitaṃ tyaktaṃ tvayādya bhavanaṃ hi tathā / naṭaraṅgakalpa pratibhāyati me tvayi nirgate na bhuyu tejaśiri // lal_15.86 //

ojo balaṃ harasi sarvapure na ca śobhate aṭavitulyamidam / vitathaṃ ṛṣīṇa vacanādya bhutaṃ yehī viyākṛtu bhuvi cakrabalo // lal_15.87 //

abalaṃ balaṃ bhuvimu śākyabalaṃ ucchinna vaṃśa iha rājakule / āśā pranaṣṭa iha śākyagaṇe tvayi nirgate mahati puṇyadrume // lal_15.88 //

ahameva tubhya gati gacchayamī yatha tvaṃ prayāsi amalā vimalā / api cā kṛpā karuṇa saṃjaniya vyavalokayasva bhavanaṃ tvamidam // lal_15.89 //

vyavalokya caiva bhavanaṃ matimān madhurasvaro giramudīritavān / nāhaṃ pravekṣi kapilasya puraṃ aprāpya jātimaraṇāntakaram // lal_15.90 //

sthānāsanaṃ śayanacaṃkramaṇaṃ na kariṣyahaṃ kapilavastumukham / yāvanna labdha varabodhi mayā ajarāmaraṃ padavaraṃ hyamṛtam // lal_15.91 //

yadasau jagatpradhāno niṣkrāntu bodhisattvo tasyā nabhe vrajanto stavayiṃsu apsarāṇām / eṣa maha dakṣiṇīyo eṣa maha puṇyakṣetraṃ puṇyarthikāna kṣetraṃ amṛtāphalasya dātā // lal_15.92 //

ena bahukalpakoṭī dānadamasaṃyamenā samudānitāsya bodhiḥ sattvakaruṇāyamānā / eṣa pariśuddhaśīlo suvrata akhaṇḍacārī na ca kāma naiva bhogāṃ prārthentu śīlarakṣī // lal_15.93 //

eṣa sada kṣāntivādī chidyanti aṅgamaṅge na ca krodhu naiva roṣaḥ sattvaparitrāyaṇārtham / eṣa sada vīryavanto avikhinna kalpakoṭyaḥ samudānitāsya bodhiryaṣṭā ca yakṣakoṭīḥ // lal_15.94 //

eṣa sada dhyānadhyāyī śāntapraśāntacitto dhyāyitva sarvakleśāṃ moceṣyi sattvakoṭīḥ / eṣo asaṅga prājñaḥ kalpairvikalpamukto kalpairvimuktacitto jinu bheṣyate svayaṃbhūḥ // lal_15.95 //

eṣa sada maitracitto karuṇāya pāraprāpto mudito upekṣadhyāyī brāhme pathi vidhijñaḥ / eṣo 'tidevadevo devebhi pūjanīyo śubhavimalaśuddhacitto guṇaniyutapāraprāptaḥ // lal_15.96 //

śaraṇaṃ bhayārditānāṃ dīpo acakṣuṣāṇāṃ layano upadrutānāṃ vaidyaścirāturāṇām / rājeva dharmarājo indraḥ sahasranetro brahmasvayaṃbhubhūtaḥ kāyapraśabdhacitto // lal_15.97 //

dhīraḥ prabhūtaprajño vīro viviktacittaḥ śūraḥ kileśaghātī ajitaṃjayo jitāriḥ / siṃho bhayaprahīṇo nāgaḥ sudāntacitto ṛṣabho gaṇapradhānaḥ kṣāntaḥ prahīṇakopaḥ // lal_15.98 //

candraḥ prabhāsayantaḥ sūryo 'vabhāsakārī ulkā pradyotakārī sarvatamovimuktaḥ / padmaṃ anopaliptaṃ puṣpaṃ suśīlapatraṃ merūrakampi śāstā pṛthivī yathopajīvyo ratanākaro akṣobhyaḥ // lal_15.99 //

ena jitu kleśamāro ena jitu skandhamāro ena jitu mṛtyumāro nihato 'sya deva(putra)māro / eṣa maha sārthavāho kupathapratisthitānāṃ aṣṭāṅgamārgaśreṣṭhaṃ deśeṣyate nacireṇā // lal_15.100 //

jaramaraṇakleśaghātī tamatimiravipramukto bhuvi divi ca saṃpraghuṣṭo jinu bheṣyate svayaṃbhūḥ / stuta stavitu aprameyo varapuruṣarūpadhārī yatpuṇya tvāṃ stavitvā bhoma yatha vādisiṃhaḥ // lal_15.101 //

iti hi bhikṣavo 'bhiniṣkrānto bodhisattvo 'tikramya śākyānatikramya kroḍyānatikramya mallān maineyānāmanuvaineye niga me ṣaṭsu yojaneṣu / tatra bodhisattvasya rātriprabhāto 'bhūt / tato bodhisattvo kaṇṭhakādavatīrya dharaṇītale sthitvā taṃ mahāntaṃ devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragasaṃghaṃ visarjayati sma / visarjya cāsyaitadabhūt -imānyābharaṇāni kaṇṭhakaṃ ca chandakasya haste visarjayāmīti //

atha bodhisattvaśchandakamāmantryaitadavocat - gaccha tvaṃ chandaka, imānyābharaṇāni kaṇṭhakaṃ ca gṛhītvā nivartayasva / yatra ca pradeśe chandako nivṛttastatra caityaṃ sthāpitamabhūt / adyāpi taccaityaṃ chandakanivartanamiti jñāyate //

punaśca bodhisattvasyaitadabhavat - kathaṃ ca nāma cūḍā ca pravrajyā ceti / sa khaḍgena cūḍāṃ chittvā antarikṣe kṣipati sma / sā ca trāyatriṃśatā devaiḥ parigṛhītābhūt pūjārtham / adyāpi ca trāyatriṃśatsu deveṣu cūḍāmaho vartate / tatrāpi caityaṃ sthāpitamabhūt / adyāpi ca taccūḍāpratigrahaṇamiti jñāyate //

punarapi bodhisattvasyaitadabhūt - kathaṃ hi nāma pravrajyā ca kāśikāni vastrāṇi / sacedvanavāsānurūpāṇi kāṣāyāṇi vastrāṇi labheyam, śobhanaṃ syāt / atha śuddhavāsakāyikānāṃ devānāmetadabhūt - kāṣāyairbodhisattvasya kāryamiti / tatraiko devaputro divyaṃ rūpamantardhāpya lubdhakarūpeṇa kāṣāyavastraprāvṛto bodhisattvasya purato 'sthāt / atha bodhisattvastametadavocat - sacenme tvaṃ mārṣā kāṣāyāṇi vastrāṇi dadyāḥ, imāni te 'haṃ kāśikāni vastrāṇi dadyām / so 'vocat - etāni vastrāṇi tava śobhante / imāni mama / bodhisattva āha - ahaṃ tvāṃ yācāmi / tatastena lubdhakarūpiṇā devaputreṇa bodhisattvāya kāṣāyāṇi vastrāṇi dattānyabhūvan / kāśikāni gṛhṇīte sma / atha sa devaputro gauravajātastāni vastrāṇi ubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ śirasi kṛtvā tata eva devalokamagamat teṣāṃ pūjārtham / tacchandakena dṛṣṭamabhūt / tatrāpi caityaṃ sthāpitam / adyāpi taccaityaṃ kāṣāyagrahaṇamityevaṃ jñāyate //

yadā ca bodhisattvena cūḍāṃ chittvā kāṣāyāṇi vastrāṇi prāvṛtāni, tasmin samaye devaputraśatasahasrā hṛṣṭāstuṣṭā udagrā āttamanasaḥ paramapramuditāḥ prītisaumanasyajātā hīhīkārakilikilāprakṣveḍitānirnādanirghoṣaśabdamakārṣuḥ / siddhārtho bho mārṣāḥ kumāraḥ pravrajitaḥ / so 'yamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartayiṣyati / asaṃkhyeyāñjātidharmāṇaḥ sattvān jātyā parimocayiṣyati / yāvajjarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocya saṃsārasāgarāt pāramuttāryānuttare kṣeme 'bhaye 'śoke nirūpadrave śive virajase 'mṛte dharmadhātau pratiṣṭhāpayiṣyatīti / sa ca śabdaḥ śabdaparaṃparayā yāvadakaniṣṭhabhavanamabhyudgato 'bhūt //

tato 'ntaḥpurikābhiḥ kumāramapaśyantībhiḥ grīṣmikavārṣikahaimantikeṣu prāsādeṣvāsaneṣu ca gṛheṣu parimāgamāṇā yadā na paśyanti sma, tadā ekībhūtābhiḥ kurarībhirivotkrṛṣṭamabhūt / tatra kāścitstriyaḥ paramaśokārtā hā tātehi krandanti sma / kāścidbhrātaḥ kāścidbharta iti krandanti sma / kāściddhā nātheti krandanti sma / kāściddhā svāminniti / kāścinnānāpriyavacanapralāpaiḥ, kāścinnānākāyaparisarpikayā rudanti sma / kāścicchīrṣopakarṣikayā, kāścidanyonyamukhāvalokitayā rudanti sma / kāściccakṣuḥparivartikayā, kāścitsvavadanāni vastrairucchādya rudanti sma / kāścidūrū pāṇibhiḥ prasphoṭayantyaḥ, kāściddhṛdayaḥ, pāṇibhistāḍayantyaḥ, kāścidbāhūn pāṇibhiḥ prasphoṭayantyaḥ, kāścicchirāṃsi, kāścicchiraḥ pāṃśubhiravakirantyo rudanti sma / kāścidvikṣiptakeśyaḥ, kāścitkeśaṃ viluñcantyaḥ, kāścidūrdhvabāhavaḥ uccairutkrośanti sma / kāścinmṛgya iva digdhaviddhāḥ sahasā pradhāvantyo (vaidya 165) rudanti sma / kāścinmārutakampitā iva kadalyaḥ pravikampyamānā rudanti sma / kāściddharaṇītale vinipatitāḥ kiṃcitprāṇāḥ, kāścijjālotkṣiptamatsyā iva pṛthivyāṃ parivartyamānā rudanti sma / kāścinmūlachinnā iva vṛkṣāḥ sahasā dharaṇītale nipatya rudanti sma //

taṃ ca śabdaṃ rājā śrutvā śākyānāmantrayate sma - kimetaduccairantaḥpure śabdaḥ śrūyate? śākyā vijñāya kathayanti sma - kumāraḥ kila mahārāja antaḥpure na dṛśyate / rājā āha - kṣipraṃ nagaradvārāṇi pithayata / kumāramabhyantare mṛgayāmaḥ / te sāntarbahirmṛgayante sma / sāntarbahirmṛgayamānā na paśyanti sma //

mahāprajāpatyapi gautamī paridevamānā mahītale parivartate sma / rājānaṃ śuddhodanamevamāha kṣipraṃ māṃ mahārāja putreṇa samaṅginīṃ kuruṣveti //

tato rājā caturdiśamaśvadūtān preṣayati sma / gacchata, yāvatkumāraṃ na paśyatha, tāvanmā nivartayatha //

naimittikairvaipañcikaiśca vyākṛtamabhūt - maṅgaladvāreṇa bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyatīti / te maṅgaladvāreṇa gacchantaḥ paśyanti sma antarāpathi puṣpavarṣaṃ prapatitam / teṣāmetadabhūt - anena pathā kumāro 'bhinirgata iti //

te svalpamantaraṃ gatvā taṃ devaputraṃ paśyanti sma bodhisattvasya kāśikavastrāṇi śirasi kṛtvā āgacchantam / teṣāmetadabhūt - imāni khalu kumārasya kāśikavastrāṇi / mā khalvanenaiṣāṃ vastrāṇāmarthe kumāro jīvitādvyaparopitaḥ syāt / gṛhṇītainamiti / bhūyaḥ paśyanti sma / tasya pṛṣṭhataścchandakaṃ kaṇṭhakamābharaṇāni cādāyāgacchantam / tataste parasparamūcuḥ - mā tāvadbhoḥ sāhasaṃ mā kārṣṭa / eṣa chandako 'bhyāgacchati kaṇṭhakamādāya, yāvadenaṃ prakṣyāmaḥ //

te chandakaṃ paripṛcchanti sma - he chandaka, mā khalvanenaiva puruṣeṇa kāśikānāṃ vastrāṇāmarthāya kumāro jīvitādvyaparopitaḥ syāt / chandaka āha - na hyetat / api tu anena kumārāya kāṣāyāṇi vastrāṇi dattāni / kumāreṇa cāsyaitāni kāśikāni vastrāṇi dattāni / atha sa devaputrastāni vastrāṇyubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ śirasi kṛtvā tata eva devalokamagamat teṣāṃ pūjārtham //

evaṃ ca te bhūyaśchandakaṃ paripṛcchanti sma - tatkiṃ manyase chandaka gacchāmo vayam? śakyaḥ kumāraḥ pratinivartayitum? sa āha - mā khalu / anivartyaḥ kumāro dṛḍhavīryaparākramaḥ / evaṃ ca tenoktam - na tāvadahaṃ punarapi kapilavastumahānagaraṃ pravekṣyāmi, yāvanme nānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeti / yathā ca kumāreṇoktaṃ tathaiva tadbhaviṣyati / tatkasmāt? anivartyaḥ kumāro dṛḍhavīryaparākramaḥ //

tataśchandakaḥ kaṇṭhakamābharaṇāni cādāyāntaḥpuraṃ prāvikṣat / tatastānyābharaṇāni cireṇa kālena bhadrikasya śākyakumārasya mahānāmno 'niruddhasya cābadhyanta sma / tāni mahānārāyaṇasaṃghaṭanakāyārthamanye (vaidya 166) nārāyaṇasaṃhananā na śaknuvanti sma dhārayitum / yadā na kaścittāni dhārayituṃ śaknoti sma, tadā mahāprajāpatyā gautamyā cintitamabhūt - yāvadahamimānyābharaṇāni paśyāmi, tāvanmama hṛdaye śoko bhaviṣyati / yannvahamimānyābharaṇāni puṣkariṇyāṃ prakṣipeyamiti / tato mahāprajāpatī gautamī tānyābharaṇāni puṣkariṇyāṃ prakṣipati sma / adyāpi sā ābharaṇapuṣkariṇītyevaṃ saṃjñāyate //

tatredamucyate -

niṣkrāntu śūro yada vidu bodhisattvo nagaraṃ vibuddhaṃ kapilapuraṃ samagram / manyanti sarve śayanagato kumāro anyonya hṛṣṭāḥ pramudita ālabhante // lal_15.102 //

gopā vibuddhā tatha api istrigārā śayanaṃ nirīkṣī na ca dṛśi bodhisattvam / utkrośu mukto narapatino agāre hā vañcitāḥ smaḥ kahi gatu bodhisattvo // lal_15.103 //

rājā śruṇitvā dharaṇitale nirasto utkrośu kṛtvā aho mama ekaputro / so stemito hi jalaghaṭasaṃprasikto āśvāsayantī bahuśata śākiyānām // lal_15.104 //

gopā śayāto dharaṇitale nipatya keśāṃ lunātī avaśiri bhūṣaṇāni / aho subhāṣṭaṃ mama puri nāyakenā sarvapriyebhirnaciratu viprayogaḥ // lal_15.105 //

rūpā surūpā vimalavicitritāṅgā acchā viśuddhā jagati priyā manāpā / dhanyā praśastā divi bhuvi pūjanīyā kva tvaṃ gato 'si mama śayi chorayitvā // lal_15.106 //

na pāsyi pānaṃ na ca madhu na pramādaṃ bhūmau śayiṣye jaṭamakuṭaṃ dhariṣye / snānaṃ jahitvā vratatapa ācariṣye yāvanna drakṣye guṇadharu bodhisattvam // lal_15.107 //

udyāna sarve aphala apatrapuṣpā hārā viśuddhā tamarajapāṃśutulyāḥ / veśmaṃ na śobhī aṭavi puraṃ prakāśaṃ yattena tyaktaṃ naravarapuṃgavena // lal_15.108 //

hā gītavādyāḥ sumadhura mañjughoṣāḥ hā istrigārā vigalita bhūṣaṇābhiḥ / hā hemajālaiḥ parisphuṭamantarikṣaṃ na bhūyu drakṣye guṇadharaviprahīṇā // lal_15.109 //

mātṛsvasā cā paramasukṛcchraprāptā āśvāsayāti ma rudahi śākyakanye / pūrve ca uktaṃ naravarapuṃgavena kartāsmi loke jaramaraṇātpramokṣam // lal_15.110 //

so cā maharṣī kuśalasahasra cīrṇaḥ ṣaḍ yojanāni pratigatu rātriśeṣe / chandasya detī hayavaru bhūṣaṇāni chandā gṛhītvā kapilapuraṃ prayāhi // lal_15.111 //

mātāpitaṇāṃ mama vacanena pṛcche gataḥ kumāro na ca puna śocayethā / buddhitva bodhiṃ punarihamāgamiṣye dharmaṃ śruṇitvā bhaviṣyatha śāntacittāḥ // lal_15.112 //

chando rudanto pratibhaṇi nāyakasya na me 'sti śaktirbalata parākramo vā / haneyu mahyaṃ naravarajñātisaṃghāḥ chandā kva nīto guṇadharu bodhisattvo // lal_15.113 //

mā tāhi chandā pratibhaṇi bodhisattvo tuṣṭā bhavitvā api mama jñātisaṃghāḥ / śāstārasaṃjñā tvayi sada bhāviṣyanti premeṇa mahyaṃ tvayamapi vartiṣyante // lal_15.114 //

chando gṛhītvā hayavaru bhūṣaṇāni udyānaprāpto naravarapuṃgavasya / udyānapālaḥ pramuditu vegajāto ānandaśabdaṃ pratibhaṇi śākiyānām // lal_15.115 //

ayaṃ kumāro hayavaru chandakaśca udyānaprāpto na ca puna śocitavyo / rājā śraṇitvā parivṛtu śākiyebhiḥ udyānaprāpto pramuditu vegajāto // lal_15.116 //

gopā viditvā dṛḍhamati bodhisattvaṃ no cāpi harṣī na ca gira śraddadhāti / asthānametadvinigatu yatkumāro aprāpya bodhiṃ punariha āgameyā // lal_15.117 //

dṛṣṭvā tu rājā hayavaru chandakaṃ ca utkrośu kṛtvā dharaṇitale nirasto / hā mahya putrā sukuśalagītavādyā kva tvaṃ gato 'si vijahiya sarvarājyam // lal_15.118 //

sādhū bhaṇāhi vacana mameha chandā kiṃ vā prayogaḥ kva ca gatu bodhisattvaḥ / kenātha nīto vivarita kena dvārā pūjā ca tasyā katha kṛta devasaṃghaiḥ // lal_15.119 //

chando bhaṇātī śṛṇu mama pārthivendrā rātrau prasupte nagari sabālavṛddhe / so mañjughoṣo mama bhaṇi bodhisattvo chandā dadāhi mama laghu aśvarājam // lal_15.120 //

so bodhayāmi naragaṇi nārisaṃghaṃ suptā prasuptā na ca gira te śruṇanti / so rodamāno dadi ahu aśvarājaṃ hanta vrajāhī hitakara yena kāmam // lal_15.121 //

śakreṇa dvārā vivarita yantrayuktāḥ pālāścatasro hayacaraṇe śiliṣṭāḥ / ārūḍhi śūre pracalita trisahasrāḥ mārgo nabhe 'smin suvipula yena krānto // lal_15.122 //

ābhā pramuktā vihatatamondhakārā puṣpā patiṃsū turiyaśatā raṇiṃṣū / devāḥ staviṃsū tathapi hi cāpsarāṇi nabhasā prayāto parivṛtu devasaṃghaiḥ // lal_15.123 //

chando gṛhītvā hayavaru bhūṣaṇāni antaḥpure so upagatu rodamāno / dṛṣṭvā tu gopā hayavaru chandakaṃ ca saṃmūrchayitvā dharaṇitale nirastā // lal_15.124 //

udyukta sarvā suvipula nārisaṃghāḥ vāriṃ gṛhītvā snapayiṣu śākyakanyām / mā haiva kālaṃ kariṣyati śokaprāptā dvābhyāṃ priyābhyāṃ bahu bhavi viprayogo // lal_15.125 //

sthāmaṃ janitvā suduḥkhita śākyakanyā kaṇṭhe 'valambyā hayavaraaśvarāje / anusmaritvā purimaka kāmakrīḍāṃ nānāpralāpī pralapati śokaprāptā // lal_15.126 //

hā mahya prītijananā hā mama narapuṃgavā vimalacandramukhā / hā mama surūparūpā hā mama varalakṣaṇā vimalatejadharā // lal_15.127 //

hā mama aninditāṅgā sujāta anupūrvaudgatā asamā / hā mama guṇāgradhāriṃ naramarūbhiḥ pūjitā paramakārūṇikā // lal_15.128 //

hā mama balopapetā narāyaṇasthāmavannihataśatrugaṇā / hā mama sumāñjaghoṣā kalaviṅkarutasvarā madhurabrahmarutā // lal_15.129 //

hā mama anantakīrte śatapuṇyasamudgatā vimalapuṇyadharā / hā mama anantavarṇā guṇagaṇapratimaṇḍitā ṛṣigaṇaprītikarā // lal_15.130 //

hā mama sujātajātā lumbinivana uttame bhramaragītarute / hā mama vighuṣṭaśabdā divi bhuvi abhipūjitā vipulajñānadrumā // lal_15.131 //

hā mama rasārasāgrā bimboṣṭhā kamalalocanā kanakanibhā / hā mama suśuddhadantā gokṣīratuṣārasaṃnibhasahitadantā // lal_15.132 //

hā mama sunāsa subhrū ūrṇābhru mukhāntare sthitā vimalā / hā mama suvṛttaskandhā cāpodara eṇeyajaṅghavṛttakaṭī // lal_15.133 //

hā mama gajahastorū karacaraṇaviśuddhaśobhanā tāmranakhā / iti tasya bhūṣaṇāni puṇyehi kṛtāni pārthive prītikarā // lal_15.134 //

ha mahya gītavādyā varapuṣpavilepanā śubhaṛtupravare / hā mahya puṣpagandhā antaḥpuri gītavāditairharṣakarā // lal_15.135 //

hā kaṇṭhakā sujātā mama bhartu sahāyakastvayā kva nīto / hā chandakā nikaruṇā na bodhayasi gacchamānake naravariṣṭhe // lal_15.136 //

gacchatyayaṃ hitakaro ekā gira tasminnantari na bhasi kasmāt / itu adya puravarāto gacchati naradamyasārathiḥ kāruṇikaḥ // lal_15.137 //

katha vā gato hitakaro kena ca niṣkramito itu sa rājakulāt / katamāṃ diśāmanugato dhanyā vanagulmadevatā yāsya sakhī // lal_15.138 //

atiduḥkha mahya chandā nidhidarśiya netrauddhṛtā cakṣudadā / sarvairjanaiśca chandā mātāpitṛnityavarṇitā pūjaniyāḥ // lal_15.139 //

tānapi jahitva nirgatu kiṃ punarima istrikāmaratim / hā dhik priyairviyogo naṭaraṅgasvabhāvasaṃnibhā anityā // lal_15.140 //

saṃjñāgraheṇa bālā dṛṣṭiviparyāsaniśritā janmacyuti / prāgeva tena bhaṇitaṃ nāsti jarāmaraṇasaṃskṛte kāści sakhā // lal_15.141 //

paripūryato 'sya āśā spṛśatū varabodhisamuttamāṃ drumavariṣṭhe / buddhitva bodhivirajāṃ punarapi etū ihā puravareṃ asmin // lal_15.142 //

chandakaḥ paramadīnamānaso gopikāya vacanaṃ śruṇitvanā / sāśrukaṇṭha gira saṃprabhāṣate sādhu gopi niśṛṇohi me vacaḥ // lal_15.143 //

rātriye rahasi yāmi madhyame sarvanārigaṇi saṃprasuptake / so tadā ca śatapuṇyaudgato ālapeti mama dehi kaṇṭhakam // lal_15.144 //

taṃ niśāmya vacanaṃ tadantaraṃ tubhya prekṣami śayāni suptikām / uccaghoṣu ahu tatra muñcamī utthi gopi ayu yāti te priyo // lal_15.145 //

devatā vacanu taṃ nirodhayi eka istri napi kāci budhyate / rodamāna samalaṃkaritvanā aśvarāju dadamī narottame // lal_15.146 //

kaṇṭhako hiṣati ugratejasvī krośamātru svaru tasya gacchatī / no ca kaści śṛṇute purottame devatābhi osvāpanaṃ kṛtam // lal_15.147 //

svarṇarūpyamaṇikoṭitā mahī kaṇṭhakasya caraṇaiḥ parāhatā / sā raṇī madhurabhīṣmaśobhanā no ca keci śṛṇuvanti mānuṣāḥ // lal_15.148 //

puṣyayuktu abhu tasmi antare candrajyotiṣa nabhe pratisthitā / devakoṭi gagane kṛtāñjalī onamanti śirasābhivandiṣū // lal_15.149 //

yakṣarākṣasagaṇairupasthitā lokapāla caturo maharddhikāḥ / kaṇṭhakasya caraṇāṃ kare nyasī padmakeśaraviśuddhanirmalam // lal_15.150 //

so ca puṇyaśatatejaudgato āruhī kumudavarṣikopamam / ṣaḍvikāra dharaṇī prakampitā buddhakṣetra sphuṭa ābhanirmalā // lal_15.151 //

śakra devaguruḥ śacīpatiḥ svāma dvāra vivarī tadantare / devakoṭinayutaiḥ puraskṛto so vrajī amaranāgapūjito // lal_15.152 //

saṃjñamātra iha jāti kaṇṭhako lokanāthu vahatī nabho 'ntare / devadānavagaṇā saindrikāḥ ye vahanti sugatasya gacchataḥ // lal_15.153 //

apsarā kuśalagītavādite bodhisattvaguṇabhāṣamānikāḥ / kaṇṭhakasya balu te dadantikāḥ muñci ghoṣu madhuraṃ manoramam // lal_15.154 //

kaṇṭhakā vahahi lokanāyakaṃ śīghra śīghra ma janehi khedatām / nāsti me bhayamapāyadurgatiṃ lokanāthamabhidhārayitvanā // lal_15.155 //

ekameka abhinandate suro vāhanaṃ smi ahu lokanāyake / no ca kiṃcidapi deśu vidyate devakoṭicaraṇairna marditam // lal_15.156 //

paśya kaṇṭhaka nabhontare imaṃ mārgu saṃsthitu vicitraśobhanam / ratnavedikavicitramaṇḍitaṃ divyasāravaragandhadhūpitam // lal_15.157 //

ena kaṇṭhaka śubhena karmaṇā trāyatriṃśabhavane sunirmito / apsarai parivṛtaḥ puraskṛto divyakāmaratibhī ramiṣyase // lal_15.158 //

sādhu gopi ma khu bhūyu rodahī tuṣṭa bhohi paramapraharṣitā / drakṣase nacirato narottamaṃ bodhiprāptamamaraiḥ puraskṛtam // lal_15.159 //

ye narāḥ sukṛtakarmakārakāḥ te na gopi sada roditavyakāḥ / so ca puṇyaśatatejaudgato harṣitavya na sa roditavyakaḥ // lal_15.160 //

saptarātra bhaṇabhānu gopike sā viyūha napi śakya kṣepitum / yā viyūha abhu tatra pārthive niṣkramanti naradevapūjite // lal_15.161 //

lābha tubhya paramā acintiyā yaṃ tyupasthitu jage hitaṃkaro / mahya saṃjñi svakameva vartate tvaṃ hi bheṣyasi yathā narottamaḥ // lal_15.162 //

iti //

// iti śrīlalitavistare 'bhiniṣkramaṇaparivarto nāma pañcadaśamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 16

bimbisāropasaṃkramaṇaparivartaḥ ṣoḍaśaḥ /

evaṃ khalu bhikṣavaśchandako bodhisattvādhisthānena rājñaḥ śuddhodanasya gopāyāḥ śākyakanyāyāśca sarvasya cāntaḥpurasya sarvasya ca śākyagaṇasya śokavinodakathāmakārṣīt //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo lubdhakarūpāya devaputrāya kāśikāni vastrāṇi dattvā tasya sakāśātkāṣāyāni vastrāṇi gṛhītvā svayameva pravajyāṃ lokānuvartanāmupādāya sattvānukampāyai sattvaparipācanārtham //

atha bodhisattvo yenaiva śākyā brāhmaṇyā āśramastenopasaṃkrāmat / sā bodhisattvaṃ vāsena bhaktena copanimantrayate sma / tato bodhisattvaḥ padmāyā brāhmaṇyā āśramaṃ gacchati sma / tayāpi bodhisattvo vāsena bhaktena copanimantrito 'bhūt //

tato raivatasya brahmarṣerāśramamagamat / asāvapi bodhisattvaṃ tathaivopanimantrayate sma / tathaiva rājako 'pi datṛmadaṇḍikaputro bodhisattvamupanimantrayate sma //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo 'nupūrveṇa vaiśālīṃ mahānagarīmanuprāpto 'bhut //

tena khalu punaḥ samayenārāḍaḥ kālāpo vaiśālīmupanisṛtya prativasati sma mahatā śrāvakasaṃghena sārdhaṃ tribhiḥ śiṣyaśataiḥ / sa śiṣyebhya ākiṃcanyāyatanasahavratāyai dharmaṃ deśayati sma / sa bodhisattvaṃ dūrata evāgacchantaṃ dṛṣṭvā āścaryaprāptaḥ śiṣyānāmantrayate sma - paśyata paśyata bho rūpamasyeti / te 'bruvan - evaṃ hyetatpaśyāmaḥ / enamativismayanīyam //

tato 'haṃ bhikṣavo yenārāḍaḥ kālāpastenopasaṃkramyārāḍa kālāpametadavocat - careyamahaṃ bho ārāḍe kālāpe brahmacaryam / so 'vocat - cara bho gautama tathārūpeṇa dharmākhyāne yasmin śrāddhaḥ kulaputro 'lpakṛcchreṇājñāmārādhayati //

tasya me bhikṣava etadabhūt - asti me chando 'sti vīryamasti smṛtirasti samādhirasti prajñā, yannvahameko 'pramatta ātāpī vyapakṛṣṭo vihareyaṃ tasyaiva dharmasya prāptaye sākṣātkriyāyai //

atha khalvahaṃ bhikṣavo eko 'pramatta ātāpī vyapakṛṣṭo viharannalpakṛcchreṇaivaṃ taṃ dharmamadhyavagacchan sākṣādakārṣam //

atha khalvahaṃ bhikṣavo yenārāḍaḥ kālāpastenopasaṃkramyaitadavocat - etāvadbho tvayā ārāḍa dharmo 'dhigataḥ sākṣātkṛtaḥ? so 'vocat - evametadbho gautama / tamahamavocat - mayāpi bho eṣa dharmaḥ sākṣātkṛto 'dhigataḥ / so 'vocat - tena hi bho gautama yadahaṃ dharma jānāmi, bhavānapi taṃ jānāti, yaṃ bhavān jānāti, ahamapi taṃ jānāmi / tena hyāvāmubhāvapīmaṃ śiṣyagaṇaṃ pariharāvaḥ //

iti hi bhikṣava ārāḍaḥ kālāpaḥ paramayā pūjayā māṃ pūjayati sma / antevāsiṣu ca māṃ samānārthatayā sthāpayati sma //

tasya me bhikṣava etadabhūt - ayaṃ khalvārāḍasya dharmo na nairyāṇiko na niryāti, tatkatarasya samyagduḥkhakṣayāya? yannvahamata uttari paryeṣamāṇaścareyam //

atha khalvahaṃ bhikṣavo yathābhirāmaṃ vaiśālyāṃ vihṛtya magadheṣu ca prakrānto 'bhūt / so 'haṃ magadheṣu caryāṃ caran yena māgadhakānāṃ rājagṛhaṃ nagaraṃ tadanusṛto yena ca pāṇḍavaḥ parvatarājastenopasaṃkrānto 'bhūvam / tatrāhaṃ pāṇḍave parvatarājapārśve vyāhārṣamekākyadvitīyo 'sahāyo 'nekairdevakoṭinayutaśatasahasraiḥ saṃrakṣitaḥ //

tato 'haṃ kalyameva saṃnivāsya pātracīvaramādāya tapodadvāreṇa rājagṛhaṃ mahānagaraṃ piṇḍāya prāvikṣat prāsādikenābhikrāntena pratikrāntena vyavalokitena saṃmiñjitena prasāritena prāsādikena saṃghāṭīpaṭapātracīvaradhāraṇenāvikṣiptairindriyairabahirgatena mānasena nirmitavattailapātradharavadyugamātraṃ paśyan / tatra māṃ rājagṛhakā manuṣyā dṛṣṭvā vismitā abhūvan - kiṃ svidayaṃ brahmā bhaviṣyati śakro devānāmindra āhosvidvaiśravaṇo āhosvitkiṃcidgiridaivatam //

tatredamucyate -

atha vimaladharo hyanantatejo svayamiha pravrajiyāna bodhisattvaḥ / śāntamanu dānta īryavanto viharati pāṇḍavaśailarājapārśve // lal_16.1 //

rajani vigatu jñātva bodhisattvaḥ paramasudarśaniyaṃ nivāsayitvā / pātra pratigṛhīya nīcamāno praviśati rājagṛhaṃ sapiṇḍapātram // lal_16.2 //

kanakamiva sudhātujātarūpaṃ kavacitu lakṣaṇatriṃśatā dvibhiśca / naragaṇa tatha nāri prekṣamāṇo na ca bhavate kvaci tṛpti darśanena // lal_16.3 //

vīthi racita ratnavastradhāryai avaśiriyā janu yāti pṛṣṭhato 'sya / ko nu ayu adṛṣṭapūrvasattvo yasya prabhāya puraṃ vibhāti sarvam // lal_16.4 //

upari sthihiya nāriṇāṃ sahasrā tathariva dvāri tathaiva vātayāne / rathya bharita gehi śūnya kṛtvā naravaru prekṣiṣu te ananyakarmāḥ // lal_16.5 //

na ca bhuyu krayavikrayaṃ karontī na ca puna sauṇḍa pibanti madyapānam / na ca gṛhi na ca vīthiye ramante puruṣavarasya nirīkṣamāṇa rūpam // lal_16.6 //

puruṣa tvaritu gacchi rājagehaṃ avaciṣu rāja sa bimbisāra tuṣṭo / deva parama tubhya labdha lābhā svayamiha brahma pure carāti piṇḍam // lal_16.7 //

keci avaci śakra devarājo apari bhaṇanti suyāma devaputraḥ / tatha api saṃtuṣitaṃ va nirmitaśca apari bhaṇanti sunirmiteṣu devaḥ // lal_16.8 //

keci puna bhaṇanti candrasūryau tathapi ca rāhu baliśca vemacitrī / keci puna bhaṇanti vācamevaṃ ayu so pāṇḍavaśailarājavāsī // lal_16.9 //

vacanamimu śruṇitva pārthivo 'sau paramaudagramanā sthito gavākṣe / prekṣati varasattva bodhisattvaṃ jvalatu śirīya sudhātukāñcanaṃ vā // lal_16.10 //

piṇḍa dadiya rāja bimbisāraḥ puruṣamavocannirīkṣa kva prayātī / dṛṣṭva girivaraṃ sa gacchamāno avaciṣu deva gataḥ sa śailapārśvam // lal_16.11 //

rajani vigatu jñātva bimbisāro mahata janaiḥ parivārito narendraḥ / upagami pāṇḍavaśailarājamūle śiriya jvalantu tamadṛśāti śailam // lal_16.12 //

dharaṇi vrajitu yāni oruhitvā paramasugaurava prekṣi bodhisattvam / meruriva yathā hyakampamāno nyasiya tṛṇāni niṣaṇṇa sostikena // lal_16.13 //

śirasi caraṇi vandayitva rājā vividhakathāṃ samudāharitva vocat / dadami tava upārdhu sarvarājyād rama iha kāmaguṇairahaṃ ca piṇḍam // lal_16.14 //

prabhaṇati giri bodhisattva ślakṣṇaṃ dharaṇipate ciramāyu pālayasva / ahamapi pravijahya rājyamiṣṭaṃ pravrajito nirapekṣi śāntihetoḥ // lal_16.15 //

daharu taruṇayauvanairupetaḥ śubhatanuvarṇanibho 'si vegaprāptaḥ / vipula dhana pratīccha nārisaṃghaṃ iha mama rājyi vasāhi bhuṅkṣva kāmāṃ // lal_16.16 //

paramapramudito 'smi daśanātte avaciṣu sa māgadharāja bodhisattvam / bhavahi mama sahāyu sarvarājyaṃ ahu tava dāsyi prabhūta bhuṅkṣva kāmāṃ // lal_16.17 //

mā ca puna vane vasāhi śūnye ma bhuyu tṛṇeṣu vasāhi bhūmivāsam / paramasukumāru tubhya kāyo iha mama rājyi vasāhi bhuṅkṣva kāmāṃ // lal_16.18 //

prabhaṇati giri bodhisattva ślakṣṇaṃ akuṭila premaṇiyā hitānukampī / svasti dharaṇipāla te 'stu nityaṃ na ca ahu kāmaguṇebhirarthiko 'smi // lal_16.19 //

kāma viṣasamā anantadoṣā narakaprapātana pretatiryagyonau / vidubhi vigarhita cāpyanārya kāmā jahita mayā yathā pakvakheṭapiṇḍam // lal_16.20 //

kāma drumaphalā yathā patantī yathamiva abhrabalāhakā vrajanti / adhruva capalagāmi mārutaṃ vā vikiraṇa sarvaśubhasya vañcanīyā // lal_16.21 //

kāma alabhamāna dahyayante tatha api labdha na tṛpti vindayantī / yada puna avaśasya bhakṣayante tada mahaduḥkha janenti ghora kāmāḥ // lal_16.22 //

kāma dharaṇipāla ye ca divyā tatha api mānuṣa kāma ye praṇītā / eku naru labheta sarvakāmāṃ na ca so tṛpti labheta bhūyu eṣan // lal_16.23 //

ye tu dharaṇipāla śāntadāntā ārya anāśrava dharmapūrṇasaṃjñā / prajñaviduṣa tṛpta te sutṛptā na ca puna kāmaguṇeṣu kāci tṛptiḥ // lal_16.24 //

kāma dharaṇipāla sevamānā purima na vidyati koṭi saṃskṛtasya / lavaṇajala yathā hi nārū pītvā bhuyu tṛṣa vardhati kāma sevamāne // lal_16.25 //

api ca dharaṇipāla paśya kāyaṃ adhruvamasāraku duḥkhayantrametat / navabhi vraṇamukhaiḥ sadā sravantaṃ na mama narādhipa kāmachandarāgaḥ // lal_16.26 //

ahamapi vipulāṃ vijahya kāmāṃ tathapi ca istrisahasra darśanīyāṃ / anabhiratu bhaveṣu nirgato 'haṃ paramaśivāṃ varabodhi prāptukāmaḥ // lal_16.27 //

rājā āha -

katama diśi kuto gato 'si bhikṣo kva ca tava janma kva te pitā kva mātā / kṣatriya atha brāhmaṇo 'tha rājā parikatha bhikṣu yadī na bhārasaṃjñā // lal_16.28 //

bodhisattva āha -

śratu ti dharaṇipāla śākiyānāṃ kapilapuraṃ paramaṃ suṛddhisphītam / pitu mama śuddhodaneti nāmnā tanu ahu pravrajito guṇābhilāṣī // lal_16.29 //

rājā āha -

sādhu tava sudṛṣṭadarśanaṃ te yanu tava janma vayaṃ pi tasya śiṣyāḥ / api ca mama kṣamasva āśayenā yamapi nimantritu kāmavītarāgo // lal_16.30 //

yadi tvaya anuprāptu bhoti bodhiḥ tada mama seti bhoti dharmasvāmim / api ca mama purā sulabdha lābhā mama vijite vasasīha yatsvayaṃbho // lal_16.31 //

punarapi caraṇāni vandayitvā kṛtva pradakṣiṇu gauraveṇa rājā / svakajanaparivārito narendraḥ punarapi rājagṛhaṃ anupraviṣṭaḥ // lal_16.32 //

magadhapuri praveśi lokanātho vihariya śāntamanā yathābhiprāyam / arthu kariya devamānuṣāṇāṃ upagami tīru nirañjanā narendraḥ // lal_16.33 //

// iti śrīlalitavistare bimbisāropasaṃkramaṇaparivarto nāma ṣoḍaśamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 17

duṣkaracaryāparivartaḥ saptadaśaḥ /

tena khalu punarbhikṣavaḥ samayena rudrako nāma rāmaputro rājagṛhaṃ nāma mahānagaramupanisṛtya viharati sma mahatā śiṣyagaṇena sārdhaṃ saptabhiḥ śiṣyaśataiḥ / sa tebhyo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasahavratāyai dharmaṃ deśayati sma / adrākṣīt khalvapi bhikṣavo bodhisattvo rudrakaṃ rāmaputraṃ saṃghegaṇinaṃ gaṇācāryaṃ jñātamabhīpsitaṃ bahujanapūjitaṃ paṇḍitasaṃmatam / dṛṣṭvā cāsyaitadabhūt - ayaṃ khalvapi rudrako rāmaputraḥ saṃghegaṇī gaṇācāryaḥ jñāto 'bhīpsito bahujanapūjitaḥ paṇḍitasaṃmataḥ / sacedahamasyāntikamupasaṃkramya vratatapamārabheyam, naiṣa mamāntike viśiṣṭasaṃjño bhavennāpi pratyakṣajñānena jñāto bhavennāpi saṃskṛtānāṃ sāśravānāṃ sopādānānāṃ dhyānasamādhisamāpattīnāṃ doṣo datto bhavet / yannvahaṃ tathārupamupāyamupasaṃdarśayeyaṃ yenaite ca pratyakṣā bhaveyuḥ / dhyānagocarāṇāṃ ca samāpattyārambaṇānāṃ laukikasamādhīnāmaniḥsaraṇatā darśitā bhavet / yannvahaṃ rudrakasya rāmaputrasya sakāśamupasaṃkramya svasamādhiguṇaviśeṣodbhāvanārthaṃ śiṣyatvamabhyupagamya saṃskṛtasamādhīnāmasāratāmupadarśayeyamiti //

atha khalu bhikṣavo bodhisattva idamarthavaśamadhikṛtya yena rudrako rāmaputrastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya rudrakaṃ rāmaputrametadavocat - kaste mārṣa śāstā, kasya vā dharmaṃ deśitamājānāsi?

ityevamukte rudrako rāmaputro bodhisattvamevamāha - na me mārṣa kaścicchāstā / api tu khalu punaḥ svayameva mayedaṃ samyagadhigatamiti / bodhisattva āha - kiṃ bhavatādhigatam? āha - naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattermārgaḥ / bodhisattva āha - labhemahi vayaṃ bhavataḥ sakāśādavavādānuśāsanīyasya samādhermārgam? āha - vāḍhamastviti / yāvaddatto 'vavādo 'bhūt //

tato bodhisattva ekāntaṃ gatvā paryaṅkamābhujyopaviśati sma / samanantaropaviṣṭasya ca bodhisattvasya puṇyaviśeṣeṇa ca jñānaviśeṣeṇa ca pūrvasucaritacaryāphalaviśeṣeṇa ca sarvasamādhiparicayaviśeṣeṇa ca dhyānapramukhāni sarvāṇi laukikāni lokottarāṇi samāpattiśatānyāmukhībhavanti sma sākārāṇi soddeśāni yathāpi taccittavaśavartitvāt / atha ca bodhisattvaḥ smṛtaḥ saṃprajānan utthāyāsanādyena rudrako rāmaputrastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya rudrakaṃ rāmaputramevamāha astyanyo 'pi mārṣa kaściduttare naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattermārgaḥ? so 'bravīt - nāstīti //

tato bodhisattvasyaitadabhavat - na khalu rudrakasyaivāsti śraddhā vīryaṃ smṛtiḥ prajñā / mamāpyasti śraddhā vīryaṃ smṛtiḥ samādhiḥ prajñā /

atha bodhisattvo rudrakaṃ rāmaputramevamāha - mayāpyeṣa mārṣa dharmo 'dhigato yatra tvaṃ niryātaḥ / so 'vocat - tena hyāgaccha, tvaṃ cāhaṃ cemaṃ gaṇaṃ pariharāva iti / samānārthe ca bodhisattvaṃ (vaidya 181) sthāpayati sma ācāryasthāne ca / bodhisattva āha - naiṣa mārṣa mārgo nirvṛtaye na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na saṃbodhaye na śrāmaṇāya na brāhmaṇāya na nirvāṇāya saṃvartate //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo rudrakasya rāmaputrasya saśiṣyasyāvarjanīkṛtva yāvadalamiti kṛtvā prakrāmat - alaṃ mamāneneti //

tena khalu punaḥ samayena pañcakā bhadravargīyā rudrake rāmaputre brahmacaryaṃ caranti sma / teṣāmetadabhūt - yasya khalu vayamarthāya dīrgharātraṃ ghaṭāmahe udyujyāmahe, na ca śaknumo 'ntaṃ vā paryantaṃ cādhigantum, tacchramaṇena gautamenālpakakṛcchaṇādhigantuṃ sākṣātkṛtam / taccāsya na rocate / tathā cottari paryeṣate / niḥsaṃśayameṣa śāstā loke bhaviṣyati / yaccaiṣa sākṣātkariṣyati, tadasmabhyaṃ saṃvibhakṣyatīti / evaṃ vimṛṣya pañcakā bhadravargīyā rudrakarāmaputrasakāśādapakramya bodhisattvamanvabadhnan //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo yathābhipretaṃ rājagṛhe vihṛtya magadheṣu cārikāṃ prakrāmat sārdhaṃ pañcakairbhadravargīyaiḥ //

tena khalu punaḥ samayenāntarācca rājagṛhasya antarācca gayāyā yo 'nyatamo gaṇa utsavaṃ karoti sma, tena ca gaṇena bodhisattvo 'bhinimantrito 'bhūt vāsena bhaktena ca sārdhaṃ pañcakairbhadravargīyaiḥ //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvo magadheṣu caryāṃ caran yena māgadhakānāṃ gayā tāmanusṛtya tāmanuprāpto 'bhūt / tatra khalvapi bhikṣavo bodhisattvaḥ prahāṇārthī viharati sma gayāśīrṣe parvate / tatrāsya viharatastisra upamāḥ pratibhānti sma aśrutapūrvā anabhijñātapūrvāḥ / katamāstisraḥ? ye kecitte khalvapi śramaṇabrāhmaṇāḥ kāmebhyo 'navakṛṣṭakāyā viharanti sma / kāmebhyo 'navakṛṣṭacittāśca viharanti sma / yāpi caiṣāṃ kāmeṣu nandiḥ kāmeṣu rāgaḥ kāmeṣu chandaḥ kāmeṣu tṛṣṇā kāmeṣu pipāsā kāmeṣu mūrchā kāmeṣu paridāhaḥ kāmeṣvadhyavasānatā, sāpyanupaśāntā / kiṃ cāpi te ātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukāmamanāpāṃ vedanāṃ vedayante / atha tarhi abhavyā eva te uttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum / tadyathāpi nāma puruṣo 'gnyarthī jyotirgaveṣī jyotiṃ paryeṣamāṇaḥ sa ārdraṃ kāṣṭhamādāya ārdrāṃ cottarāraṇīmudake prakṣipya mathnīyāt, abhavyo 'sāvagnimutpādayituṃ tejaḥ prāduṣkartum / evameva ya ime śramaṇabrāhmaṇāḥ kāmebhyo 'navakṛṣṭakāyā anavakṛṣṭacittāśca viharanti, yāpyeṣāṃ kāmeṣu nandiḥ kāmeṣu rāgaḥ kāmeṣu chandaḥ kāmeṣu tṛṣṇā kāmeṣu pipāsā kāmeṣu mūrchā kāmeṣu paridāhaḥ kāmeṣvadhyavasānaṃ tadapyanupaśāntam / kiṃ cāpi te ātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukāṃ vedanāṃ vedayante / atha tarhi abhavyā evottarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum / iyaṃ bodhisattvasya prathamā upamā pratibhāti sma //

bhūyaścāsyaitadabhūt - ya ime śramaṇabrāhmaṇāḥ kāmebhyo vyapakṛṣṭakāyacittā viharanti, yāpi teṣāṃ kāmeṣu nandīti sarvaṃ kartavyaṃ yāvajjyotiṃ paryeṣata iti / sa ārdraṃ kāṣṭhamādāya sthale sthāpayitvā ārdrāṃ cottarāraṇiṃ mathnīyāt, abhavyo 'sāvagnimutpādayitum / evameva ye ime śramaṇabrāhmaṇā iti sarvaṃ pūrvavatkāryaṃ yāvadabhavyā uttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum / iyaṃ dvitīyā upamā pratibhāti sma pūrvamaśrutā cāvijñātā ca //

punaraparaṃ ya ime śramaṇabrāhmaṇā bhavantaḥ kāmebhyo vyapakṛṣṭakāyacittā viharanti, yāpi teṣāṃ kāmeṣu nandiḥ / iti sarvaṃ peyālam / tadapyeṣāmupaśāntam / kiṃ cāpi te ātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukāṃ vedanāṃ vedayante / atha khalu punarbhavyā eva te uttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum / tadyathāpi nāma iha syātpuruṣo 'gnyarthī jyotirgaveṣī jyotiḥ paryeṣamāṇaḥ, sa śuṣkaṃ kāṣṭhamādāya śuṣkāṃ cottarāraṇiṃ sthale pratiṣṭhāpya mathnīyāt, sa bhavyo 'gnimabhinirvartayituṃ tejaḥ prāduṣkartum / evameva ya ime bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā iti sarvaṃ yāvadvedanāṃ vedayanta iti / atha ca punarbhavyā eva te uttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum / iyaṃ tṛtīyā upamā pratibhāti sma aśrutapūrvā ca avijñātapūrvā ca //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvasyaitadabhūt - ahaṃ khalvetarhi kāmebhyo vyapakṛṣṭakāyo viharāmi vyapakṛṣṭacittaśca / yāpi me kāmeṣu nandīti sarvaṃ yāvattadapi me upaśāntam / kiṃ cāpi ahamātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāmiti peyālaṃ yāvadvedanāṃ vedmi / atha khalvahaṃ bhavya evottarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo yathābhipretaṃ gayāyāṃ vihṛtya gayāśīrṣe parvate jaṅgāvihāramanucaṃkramyamāṇo yenorubilvā senāpatigrāmakastadanusṛtastadanuprāpto 'bhūt / tatrādrākṣīnnadīṃ nairañjanāmacchodakāṃ sūpatīrthāṃ prāsādikaiśca drumagulmairalaṃkṛtāṃ samantataśca gocaragrāmām / tatra khalvapi bodhisattvasya mano 'tīva prasannamabhūt - samo batāyaṃ bhūmipradeśo ramaṇīyaḥ pratisaṃlayanānurūpaḥ / paryāptamidaṃ prahāṇārthikakulaputrasya / ahaṃ ca prahāṇārthī / yannvahamihaiva tiṣṭheyam //

iti hi bhikṣavo bodhisattvasyaitadabhūt - pañcakaṣāyakāle 'hamiha jambudvīpe 'vatīrṇo hīnādhimuktikeṣu sattveṣvākīrṇatīrthyavargeṣu nānādṛṣṭipraskanneṣu kāyapiṇḍagrāhābhiniviṣṭeṣu nānāvidhaiścātāpanaparitāpanaiḥ kāyaśuddhiṃ paryeṣante, prajñāpayanti ca saṃmūḍhāḥ / tadyathā - mantravicārakairhastapralehakairnayācanakairanāmantraṇakairanekamūlikairamatsyamāṃsakairavārṣikaiḥ surātuṣodakarvajanairekatripañcasaptakulabhikṣāgrahaṇairmūlaphalaśaivālakakuśapatragomayagomūtrapāyasadadhisarpiḥ phāṇitāmapiṣṭakamabhakṣaṇapānaiḥ sārasikāpotakasaṃdaṃśikotsṛṣṭasaṃprakṣālakaiḥ / grāmyāraṇyābhiśca vṛttibhiḥ / govratamṛgaśvavarāhavānarahastivrataiśca sthānamaunavīrāsanaiśca ekālāpakairyāvatsaptālāpakaiḥ / ekabhaktā ekāhorātracāturthyapañcaṣaṭkālāntarāśca (vaidya 183) pakṣakṣapaṇamāsakṣapaṇacāndrāyaṇaiśca gṛdhrolūkapakṣadhāraṇaiśca phalamuñjāsanavalkaladarbhabalbajoṣṭrakambalājakambalakeśakambalacarmaniveśanaiśca ārdrapaṭāstopakajālaśayanaiśca bhasmaśarkarāpāṣāṇaphalakakaṇṭakatṛṇamusalaśayanāvākchirotkuṭukasthaṇḍilaśayanaiśca ekavāsadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptabahuvāsobhirnagnabhāvaiśca sthānāsthānavidhibhiśca dīrghakeśanakhaśmaśrujaṭāmakuṭadhāraṇaiśca ekakolatilataṇḍulāhāraiśca bhasmamasinirmālyoddhṛtatamorajapāṃśupaṅkaparimrakṣaṇaiśca lomamuñjakeśanakhacīvarapañjarakaraṅkadhāraṇaiśca uṣṇodakataṇḍulodakaparisrāvitakāmbalikasthālīpānīyapānaiśca aṅgāradhātukaṣāyatridaṇḍamuṇḍikakuṇḍikakapālakhaṭvāṅgadhāraṇaiśca śuddhiṃ pratyavagacchanti saṃmūḍhāḥ /

dhūmapānāgnipānādityanirīkṣaṇapañcatapaikapādordhvabāhusthānaikacaraṇaiśca tapaḥ saṃcinvanti / tuṣādyaṅgāradāhanikumbhasādhanapakvaśilāpacanāgnijalapraveśanamarutīrthagamanamaraṇaiśceṣṭāṃ gatiṃ mṛgayante / oṃkāravaṣaṭkārasvadhākārasvāhākārāśīrvacanastuticayanāvāhanajapyamantrādhyayanadhāraṇakaraṇaiśca śuddhiṃ pratyavagacchanti / śuddhaṃ cātmānaṃ manyamānā imānāśrayante / tadyathā - brahmendrarudraviṣṇudevīkumāramātṛkātyāyanīcandrādityavaiśravaṇavaruṇavāsavāśvinaunāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragarākṣasapretabhūtakumbhāṇḍapārṣadagaṇapatipiśācāṃśca devarṣirājarṣibrahmarṣīśca namasyanti, teṣu ca sārasaṃjñino bhavanti / pṛthivyaptejovāyvākāśaṃ cāśrayante / girīnadīnadyutsasarohradataḍāgasāgarasaraḥpalvalapuṣkariṇīkūpavṛkṣagulmalatātṛṇasthāṇugoṣṭhaśmaśāna - catvaraśṛṅgāṭakāntarāpaṇamukhāni cāśrayante / gṛhastambhopalamusalāsidhanuparaśuśaraśaktitriśūlāṃśca namasyanti / dadhighṛtasarṣapayavapratisarādūrvāmaṇikanakarajatādibhiśca maṅgalaṃ pratyavagacchanti / evaṃvidhāni ime tīrthyāḥ kurvante, āśrayante ca saṃsārabhayabhītāḥ //

iha ca kecitparatra manyante svargāpavargāvasmākametebhyo nirvartsyeta iti mithyāmārgaprayātā aśaraṇe śaraṇasaṃjñino 'maṅgalye maṅgalasaṃjñino 'śuddhyā śuddhiṃ manyatoyannvahaṃ tādṛśaṃ vratatapoviśeṣamālabheyaṃ yathā sarvaparapravādinaśca nigṛhītāḥ syuḥ, karmakriyāpraṇaṣṭānāṃ ca sattvānāṃ karmakriyāvipraṇāśamādarśayeyam / dhyānagocarāṇāṃ ca rūpāvacarāṇāṃ ca devānāṃ dhyānaviśeṣopadarśanādāvarjanaṃ kuryāmiti //

iti hi bhikṣavo bodhisattva evaṃ cintayitvā ṣaḍvarṣikaṃ mahāghoraṃ vratatapaḥsuduṣkarātsuduṣkarāṃ duṣkaracaryāmālabhate sma / kena kāraṇenocyate duṣkaracaryeti? duṣkarakārikaiṣā, tenocyate duṣkaracaryeti / na sa kaścitsattvaḥ sattvanikāye saṃvidyate manuṣyo vā amanuṣyo vā, yaḥ samarthastathārūpaṃ duṣkaraṃ caritum, anyatra caramabhavikādbodhisattvāt, ya āsphānakadhyānaṃ samāpadyate sma / kena kāraṇenocyate āsphānakamiti? sa caturthadhyānamādita eva samāpadyamāna āśvāsapraśvāsānuparodhayati saṃnirodhayati / akalpaṃ tad dhyānamavikalpamaniñjanamapanītamaspandanaṃ sarvatrānugataṃ ca sarvatra cāniśritam / na ca tad dhyānaṃ jātu kenacitsamāpannaṃ pūrvaṃ śaiṣyeṇa vā aśaiṣyeṇa vā pratyekabuddhena (vaidya 184) vā caryāpratipannena vā bodhisattvena / ataścāsphānakaṃ nāmocyate / ākāśamaspharaṇamakaraṇamavikaraṇaṃ tacca sarvaṃ spharatīti hyākāśasamaṃ tad dhyānam / tenocyate āsphānakamiti //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvo lokasyāścaryasaṃdarśanārthaṃ tīrthikānāṃ ca darpanirghātanārthaṃ parapravādināṃ ca nigrahārthaṃ devānāṃ cāvarjanārthamucchedaśāśvatavādināṃ ca sattvānāṃ krarmakriyāpraṇaṣṭānāṃ karmakriyāvatāraṇārthaṃ puṇyaphalodbhāvanārthaṃ jñānaphalasaṃdarśanārthaṃ dhyānāṅgavibhajanārtha kāyabalasthāmasaṃdarśanārthaṃ cittaśauryasaṃjananārthaṃ ca asaṃskṛtāyāṃ pṛthivyāṃ paryaṅkamābhujya niṣīdati sma / niṣadya ca svakāyaṃ cetasā nigṛhṇīte sma, niṣpīḍayati sma //

tato me bhikṣavo haimantikāsvaṣṭakarātriṣu tathā kāyaṃ nigṛhṇato niṣpīḍayataḥ kakṣābhyāmapi svedāḥ praśravanti sma / lalāṭādapi svedāḥ praśravanti sma / bhūmau nipatanti sma avaśyāyanta ūṣmāyanto bāṣpāyantaḥ / tadyathāpi nāma balavān puruṣo durbalataraṃ puruṣaṃ grīvāyāṃ gṛhītvā niṣpīḍayet, evameva bhikṣava imaṃ kāyaṃ cetasā nigṛhṇato niṣpīḍayataḥ kakṣābhyāmapi svedāḥ praśravanti sma / lalāṭādapi svedāḥ praśravanti sma / bhūbhau nipatanti sma avaśyāyanta ūṣmāyanto bāṣpāyantaḥ //

tasya me bhikṣava etadabhūt - yannvahamāsphānakaṃ dhyānaṃ dhyāyeyam / tato me bhikṣava āsphānakaṃ dhyānaṃ dhyāyato mukhato nāsikātaścāśvāsapraśvāsā upaniruddhāvabhūtām / karṇachidrābhyāmuccaśabdā mahāśabdā niścaranti sma / tadyathāpi nāma karmāragagayā mathyamānāyāmuccaśabdo mahāśabdo niścarati, evameva me bhikṣavo mukhanāsikābhyāmāśvāsapraśvāsāvuparuddhāvabhūtāṃ śrotachidrābhyāmuccaśabdo mahāśabdo niścarati sma //

tasya me bhikṣava etadabhūt - yannvahaṃ bhūya āsphānakaṃ dhyānaṃ dhyāyeyamiti / tato me bhikṣavo mukhanāsikāśrotrāṇyuparuddhāni cābhūvan / teṣūparuddheṣu vāyururdhvaṃ śiraḥkapālamupanihanti sma / tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ puruṣaḥ kuṇḍayā śaktyā śiraḥkapālamupahanyād, evameva me bhikṣavo mukhanāsikāśrotreṣūparuddheṣu āśvāsapraśvāsā urdhvaṃ śiraḥkapālamupanighnanti sma //

tāṃ cāvasthāṃ dṛṣṭvā bodhisattvasya tatra keciddevā evamāhu - kaṣṭaṃ bhoḥ kālagato batāyaṃ siddhārthaḥ kumāraḥ / apare evamāhuḥ - nāyaṃ kālagataḥ / api tudhyānavihāra eṣo 'rhatāmevaṃvidha iti / tasyāṃ ca velāyamimāṃ gāthāmabhāṣanta -

mā khalvayaṃ śākyanarendragarbho hyapūrṇasaṃkalpa ihaiva raṇye / kṛtvā trilokaṃ dukhitaṃ hyanāthaṃ kālaṃ kariṣyatyakṛtārtha eva // lal_17.1 //

hā sattvasārā sadṛḍhapratijñā saddharmayajñena nimantritābhūt / vayaṃ purā te tuṣiteṣu nāthā kva sā pratijñā tava śuddhasattva // lal_17.2 //

atha te devaputrāstrāyatriṃśeṣu deveṣu gatvā māyādevyā evamarthaṃ śrāvayanti - kālagataḥ kumāraḥ / atha māyādevī apsarāgaṇaparivṛtā ardharātrasamaye nairañjanāyāstīre yena bodhisattvastenopasaṃkrāntā / sā paśyati sma bodhisattvaṃ śuṣkagātram / kālagatamiva dṛṣṭvā bāṣpagadgadakaṇṭhā roditumārabdhā / tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata -

yadā jāto 'si me putra vane lumbinisāhvaye / siṃhavaccāgṛhītastvaṃ prakrāntaḥ sapta padā svayam // lal_17.3 //

diśāṃ cālokya cature vācā te pravyāhṛtā śubhā / iyaṃ me paścimā jātiḥ sā te na paripūritā // lal_17.4 //

asitenābhinirdiṣṭo buddho loke bhaviṣyasi / kṣuṇṇaṃ vyākaraṇaṃ tasya na dṛṣṭā tena nityatā // lal_17.5 //

cakravartiśriyaṃ putra napi bhuktā manoramā / na ca bodhimanuprāpto yāto 'si nidhanaṃ vane // lal_17.6 //

putrārthe kaṃ prapadyāmi kaṃ va krandāmi duḥkhitā / ko me dadyekaputrasya kiṃcitprāṇasya jīvitam // lal_17.7 //

bodhisattva āha -

kaiṣā ati tvāṃ karuṇaṃ rudāsi prakīrṇakeśā vinivṛttaśobhā / putraṃ hyatīvā paridevayantī viceṣṭamānā dharaṇītalasthā // lal_17.8 //

māyādevī āha -

mayā tu daśamāsāṃ vai kukṣau vajra ivā dhṛtaḥ / sā te 'haṃ putrakā mātā vilapāmi suduḥkhitā // lal_17.9 //

atha bodhisattva āśvāsayannuvāca - na bhetavyaṃ putralālase, śramaṃ te saphalaṃ kariṣyasi / amoghaṃ buddhaparityāgam / asitanirdeśaṃ ca vyaktaṃ kariṣyāmi / dīpaṃkarasya vyākaraṇaṃ vyaktīkariṣyāmi ca /

api śatadhā vasudhā vikīryeta meruḥ plave cāmbhasi ratnaśṛṅgaḥ / candrārkatārāgaṇa bhū pateta pṛthajano naiva ahaṃ mriyeyam / yasmānna śoko tvayi atra kāryo na vai cirād drakṣyasi buddhabodhim // lal_17.10 //

sahaśravaṇādeva devī māyā saṃpraharṣitaromakūpajātā bodhisattvaṃ māndāravapuṣpairabhyavakirya tripradakṣiṇīkṛtvā divyatūryaiḥ saṃpravādyamānairyena svabhavanaṃ tenopajagāma //

tasya me bhikṣava etadabhūt - santyeke śramaṇabrāhmaṇā ye alpāhāratayā śuddhiṃ manyante / yannvahamalpāhāratayā pratipadyeyamiti / abhijānāmyahaṃ bhikṣava ekamevādvitīyaṃ kolamāhāramāhartum / syātkhalu punarbhikṣavo yuṣmākaṃ eṣā buddhiḥ - mahattaraṃ tatra kāle kolamāsīditi / na khalvevaṃ draṣṭavyam / atha khalviyadeva tatra kāle kolamabhūt / tasya me bhikṣava ekameva kolamāhāramāharato 'dvitīyaṃ kāyo 'tyarthaṃ karśito 'bhūddurbalaḥ / tadyathāpi nāma bhikṣava āsītakīparvāṇi vā kālāparvāṇi vā, evameva me 'ṅgapratyaṅgānyabhūvan / tadyathāpi nāma karkaṭapārśukā, evameva me pārśukā abhūvan / tadyathāpi nāma vāhanakāraśālāyāṃ vā hastiśālāyāṃ vā jīrṇāyāmubhayato vivṛtāyāṃ gopānasyāntarikāśca virājante vyavabhāsante, evameva me pārśukā antaḥkāye ubhayato virājante sma vyavabhāsante sma / tadyathāpi nāma vartanyā veṇī unnatāvanatā bhavati samaviṣamā, evaṃ me pṛṣṭhīkaṇṭako 'bhūdunnatāvanataḥ samaviṣamaḥ / tadyathā tiktakālābustaruṇo lūna āmlāno bhavati saṃmlānaḥ samutpuṭakajātaḥ evameva śira āmlānamabhūtsaṃmlānaṃ samutpuṭakajātam / tadyathāpi nāma grīṣmāṇāṃ paścime māse kūpatārakā dūragatā bhavanti, kṛcchreṇa saṃprakāśyante, evameva me 'kṣitārakau duragatāvabhūtāṃ kṛcchreṇa saṃprakāśyete sma / tadyathāpi nāmājapadaṃ voṣṭrapadaṃ vā, evameva me kakṣākukṣivakṣādīnyabhūvan / tato yadāhaṃ bhikṣavaḥ pāṇinā kukṣiṃ spṛśāmīti pṛṣṭhikaṇṭakamevāsprākṣam / uttiṣṭhāmīti cābhisaṃskurvaṃstathaivāvakubjaḥ prayāmeṇa prāpatam / tataḥ kṛcchreṇotthito 'pi pāṃśukṛtāni gātrāṇi pāṇinā pramṛjato me pūtiromāṇi kāyācchīryante sma / yāpi me 'bhūtpaurāṇī śubhavarṇatanuḥ sāpyantaradhādyathāpīdaṃ rūkṣapradhānaṃ prahitātmanaḥ / sāmantāśca me gocaragrāmavāsina evaṃ saṃjānante sma - kālako bata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ / śyāmako bata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ / madguracchavirbata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ / yāpyasyābhūtpaurāṇī śubhavarṇā nibhā, sāpyantarhitā //

tasya me bhikṣava etadabhūt - yannvahaṃ bhūyasyā mātrayālpāhāratayā pratipadyeyamiti / abhijānāmyahaṃ bhikṣava ekameva taṇḍulamadvitīyamāhāramāhartum / syādbhikṣavo yuṣmākamevaṃ mahattaraṃ taṇḍulaṃ tasmin kāle 'bhūditi / na khalvevaṃ draṣṭavyam / athaitāvāneva tasmin kāle taṇḍulo 'bhūt / tasya me bhikṣava ekaṃ taṇḍulamāharataḥ kṣipraṃ kāyo 'bhūditi pūrvavadyāvanmadguracchavirbata bhoḥ śramaṇo gautama iti / yāpyasya sābhūtpaurāṇī śubhavarṇatanuḥ sāpyantarhiteti //

tasya me bhikṣava etadabhūt - yannvahaṃ bhūyasyā mātrayālpāhāratāyai pratipadyeyamiti / abhijānāmyahaṃ bhikṣava ekameva tilamadvitīyamāhāramāhārayitum / peyālaṃ / yāvatsāpyasya śubhavarṇatanurantarhiteti //

tasya me bhikṣava etadabhūt - santyeke śramaṇabrāhmaṇā ye 'nāhāratayā śuddhiṃ manyante / yannvahaṃ sarveṇa sarvamanāhāratāyai pratipadyeyamiti / tato 'haṃ bhikṣavo 'nāhārasthito 'bhūvan / tasya me bhikṣavo 'nāhārasya kāyo 'tīva śuṣko 'bhūt kṛśo durbalaḥ, tadyathāpi nāma āsitakīparvāṇi vā kālāparvāṇi vā / tato dviguṇatriguṇacaturguṇapañcaguṇadaśaguṇaṃ me kṛśānyaṅgapratyaṅgānyabhūvan / tadyathā karkaṭakapārśukā vāhanaśālāyāṃ vā gopānasī (pārśve) dviparivartanā veṇīvatpṛṣṭhīkaṇṭakaḥ / tiktālābuvacchiraḥkapālam, kūpatārakā ivākṣitārake / so 'haṃ bhikṣavaḥ sādhukamuttiṣṭhāmīti gātrāṇyabhisaṃskurvannavakubjaḥ prāpatam / kṛcchreṇāpi cotthitaḥ pāṃśukṛtāni me gātrāṇi pramṛjataḥ pūtimūlāni romāṇyaśīryanta / yāpi me sābhūcchubhavarṇatanunibhā, sāpyantaradhāt / tadyathāpi tadrūkṣapradhānaprahitātmakatvāt / sāmantāśca me gocaragrāmavāsino janā evaṃ saṃjānante sma - kālako bata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ / śyāmako bata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ / madguracchavirbata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ / yāpyasya sābhūtpaurāṇī śubhavarṇanibhā sāpyantarhiteti //

rājāpi tadā śuddhodanaḥ pratipratidivasaṃ bodhisattvasyāntike dūtaṃ preṣayati sma //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo lokasyādbhutakriyāsaṃdarśanārthaṃ pūrvavadyāvatkarmakriyāpraṇaṣṭānāṃ sattvānāṃ karmakriyāvatāraṇārthaṃ puṇyasaṃcayānāṃ codbhāvanārthaṃ mahājñānasya ca guṇasaṃdarśanārthaṃ dhyānāṅgānāṃ ca vibhajanārthamekatilakolataṇḍulena ṣaḍvarṣāṇi duṣkaracaryāmanuvartayantamupadarśayati sma / adīnamānasaḥ ṣaḍvarṣā bodhisattvo yathā niṣaṇṇa evāsthāt paryaṅkena / na ca īryāpathāccyavate sma / nātapācchāyāmagamanna chāyāyā ātapam / na ca vātātapavṛṣṭiparitrāṇamakaronna ca daṃśamaśakasarīsṛpānapanayati sma / na coccārapraśrāvaśleṣmasiṃhāṇakānutsṛjati sma / na ca samiñjanaprasāraṇamakarot / na ca pārśvodarapṛṣṭhasthānenāsthāt / ye 'pi ca te mahāmeghā durdinavarṣāśaniśaradgrīṣmahaimantikāḥ, te 'pi bodhisattvasya kāye nipatanti sma / na cāntato bodhisattvaḥ pāṇināpi pracchādanamakarot / na cendriyāṇi pithayati sma / na cendriyārthān gṛhṇite sma / ye ca tatrāgaman grāmakumārakā vā grāmakumārikā vā gopālakā vā paśupālakā vā tṛṇahārikā vā kāṣṭhahārikā vā gomayahārikā vā, te bodhisattvaṃ pāṃśupiśācamiti manyante sma / tena ca krīḍanti sma / pāṃśubhiścainaṃ mrakṣayanti sma //

tatra bodhisattvastaiḥ ṣaḍbhirvarṣaistāvallūhanyūnadurbalakāyaḥ saṃvṛtto 'bhūt, yadasya karṇaśrotābhyāṃ tṛṇatūlakaṃ prakṣipya nāsāśrotābhyāṃ niṣkāsyate sma / nāsāśrotābhyāṃ prakṣipya karṇaśrotābhyāṃ (vaidya 188) niṣkāsyate sma / karṇaśrotābhyāṃ prakṣipya mukhadvāreṇa niṣkāsyate sma / mukhadvāreṇa prakṣipya karṇanāsikāśrotābhyo niṣkāsyate sma / nāsāyāṃ prakṣipya karṇanāsikāmukhadvāreṇa niṣkāsyate sma //

ye ca te devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragā manuṣyāmanuṣyā bodhisattvasya guṇeṣu pratyakṣāḥ, te rātriṃdivaṃ samadhiṣṭhā bodhisattvasya pūjāṃ kurvanti sma / praṇidhānāni ca kurvanti sma //

tatra bodhisattvena tai ṣaḍbhirvarṣairduṣkaracaryāṃ saṃdarśayatā paripūrṇāni dvādaśanayutāni devamanuṣyāṇāṃ tribhiryānaiḥ paripācitānyabhūvan //

tatredamucyate -

tasya ca guṇānvitasya purādviniṣkramya bodhisattvasya / cintā upāyayuktā sattvārthahitāya utpannā // lal_17.11 //

pañcasu kaṣāyakāle hīne 'dharmādhimuktike loke / jāto 'smi jambudvipe dharmakriyauddhure loke // lal_17.12 //

ākīrṇa tīrthikagaṇaiḥ kautūhalamaṅgalairime yuktā / kāyopakramakaraṇairmanyante bāliśāḥ śuddhim // lal_17.13 //

agnipraveśamaruprapātapāṃśubhasmādimakṣitā nagnāḥ / kāyaparitāpanārthaṃ pañcātapayogamanuyuktāḥ // lal_17.14 //

mantrāvicārakaraṇā keciddhastāvalehakā abudhāḥ / na ca kumbhamukhakaroṭānna dhārakuśalāntarācca gṛhṇanti // lal_17.15 //

na ca yatra svānubhavatī na cāhitaṃ tena tiṣṭhavākyasya / kulabhikṣa eka gṛhyā śuddhaṃ manyantihātmānam // lal_17.16 //

varjenti sarpitailaṃ phāṇitadadhidugdhamatsyamāṃsāni / śyāmākaśākabhakṣā mṛṇālagarḍulakaṇābhakṣāḥ // lal_17.17 //

mūlaphalapatrabhakṣāḥ kuśacīvaracarmakambaladharāśca / apare bhramanti nagnāḥ satyamidaṃ mohamanyaditi mūḍhāḥ // lal_17.18 //

dhārenti ūrdhvahastā urdhvaṃkeśā jaṭāśca dhārenti / mārgānatipranaṣṭā amārgasaṃsthāḥ sugatigamanakāmāḥ // lal_17.19 //

tṛṇamusalabhasmaśayanāḥ kaṇṭakaśayanāśca utkuṭadhyāyi / sthita kecidekapāde ūrdhvamukhāścandrasūrya paśyantaḥ // lal_17.20 //

utsāṃ sarasataḍāgāṃ sāgarasaritaśca candrasūryau ca / vṛkṣagiriśailaśikharāṃ kumbhaṃ dharaṇīṃ namasyante // lal_17.21 //

vividhaiśca kāraṇaiste kāyaṃ pariśodhayanti saṃmūḍhāḥ / mithyādṛṣṭiparītāḥ kṣipraṃ prapatantyapāyeṣu // lal_17.22 //

yannūnamahaṃ vratatapa duṣkaracaryāṃ samārabhe ghorām / yaṃ duṣkaraṃ na śakyaṃ carituṃ devairmanuṣyairvā // lal_17.23 //

āsphānakaṃ ca dhyānaṃ dhyāyeyaṃ vajrakalpadṛḍhasthānam / yaṃ dhyānaṃ na samarthāḥ pratyekajināpi darśayitum // lal_17.24 //

santīha devamanujāḥ tīrthika lūhavratena hṛṣyante / teṣa paripākaheto duṣkaravratatapa rabheya sūtīvram // lal_17.25 //

paryaṅkamābhujitvā upaviṣṭo 'bhūtsthale asaṃstīrṇe / kolatilataṇḍulenā āhāravidhiṃ vidarśayati // lal_17.26 //

āśvāsaviprahīnaḥ praśvāsavarjitu na ceñjate bālavān / ṣaḍvarṣāṇi pravaraṃ dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam // lal_17.27 //

kalpaṃ no na vikalpaṃ na ceñjanaṃ nāpimanyena pracāram / ākāśadhātuspharaṇaṃ dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam // lal_17.28 //

na ca ātapātu chāyāṃ chāyāyā nātapaṃ gataścāsau / meruriva niṣprakampyo dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam // lal_17.29 //

na ca vātavṛṣṭichadanaṃ na daṃśamaśakāsarīsṛpātrāṇam / avikopitayā caryā dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam // lal_17.30 //

na ca kevalamātmārthaṃ dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam / anyatra karuṇacitto bhāvī lokasya vipulārtham // lal_17.31 //

ye grāmadārakāśca gopālāḥ kāṣṭhahāratṛṇahārāḥ / pāṃśupiśācakamiti taṃ manyante pāṃśunā ca mrakṣanti // lal_17.32 //

aśucīnā ca kirante vividhāste kāraṇāśca kārenti / na ca iñjate bhramati vā dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam // lal_17.33 //

na ca namati no vinamate na kāyaparirakṣaṇā spṛśati / kiṃcinnoccāraprasravaṃ śabdeṣu na saṃtrasī na paraprekṣī // lal_17.34 //

saṃśuṣkamāṃsarudhiraṃ carmasnāyvasthikāśca avaśiṣṭā / udarācca pṛṣṭhivaṃśo vidṛśyate vartitā yathā veṇī // lal_17.35 //

ye te kṛtādhikārā devāḥ suranāgayakṣagandharvāḥ / pratyakṣaguṇadharasyā karonti pūjāṃ divārātrau // lal_17.36 //

praṇidhiṃ ca kurvate te vayamapi tādṛśa bhavāmahe kṣipram / yatha eṣa gaganacitto dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam // lal_17.37 //

na ca kevalamātmārthaṃ na dhyānasvādanānna sukhabuddhyā / anyatra karuṇabuddhyā kariṣyatyarthaṃ vipula loke // lal_17.38 //

nihatāḥ parapravādā dhyāmīkṛta tīrthikā mativihīnāḥ / karmakriyā ca darśita yā proktā kāśyape vācā // lal_17.39 //

krakucchandakasya bodhi bodhiriha sudurlabhā bahubhi kalpaiḥ / janatāyā ityarthaṃ dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam // lal_17.40 //

dvādaśanayutā pūrṇā vinīta marumānuṣāstribhiryānaiḥ / etadadhikṛtya sumati dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam // lal_17.41 //

// iti śrīlalitavistare duṣkaracaryāparivarto nāma saptadaśamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 18

nairañjanāparivarto 'ṣṭādaśaḥ /

māraśca bhikṣavaḥ pāpīyān bodhisattvasya ṣaḍvarṣāṇi duṣkaracaryāṃ carataḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddho 'bhūt avatāraprekṣī avatāragaveṣī / na ca kadācitkiṃcidavatāramadhyagacchat / so 'vatāramanadhigacchannirviṇṇo vipratisārī prākrāmat //

tatredamucyate -

ramaṇīyānyaraṇyāni vanagulmāśca vīrudhāḥ / prācīnamurubilvāyāṃ yatra nairañjanā nadī // lal_18.1 //

prahāṇāyodyataṃ tatra satataṃ dṛḍhavikramam / parākramantaṃ vīryeṇa yogakṣemasya prāptaye // lal_18.2 //

namucirmadhurāṃ vācaṃ bhāṣamāṇo upāgamat / śākyaputrā samuttiṣṭha kāyakhedena kiṃ tava // lal_18.3 //

jīvato jīvitaṃ śreyo jīvan dharmaṃ cariṣyasi / jīvaṃ hi tāni kurute yāni kṛtvā na śocati // lal_18.4 //

kṛśo vivarṇo dīnastvaṃ antike maraṇaṃ tava / sahasrabhāge maraṇaṃ ekabhāge ca jīvitam // lal_18.5 //

dadataḥ satataṃ dānaṃ agnihotraṃ ca juhvataḥ / bhaviṣyati mahatpuṇyaṃ kiṃ prahāṇe kariṣyasi // lal_18.6 //

duḥkhaṃ mārgaṃ prahāṇasya duṣkaraṃ cittanigraham / imāṃ vācaṃ tadā māro bodhisattvamathābravīt // lal_18.7 //

taṃ tathāvādinaṃ māraṃ bodhisattvastato 'bravīt / pramattabandho pāpīya svenārthena tvamāgataḥ // lal_18.8 //

aṇumātraṃ hi me puṇyairartho māra na vidyate / artho yeṣāṃ tu puṇyena tānevaṃ vaktumarhasi // lal_18.9 //

naivāhaṃ maraṇaṃ manye maraṇāntaṃ hi jīvitam / anivartī bhaviṣyāmi brahmacaryaparāyaṇaḥ // lal_18.10 //

srotāṃsyapi nadīnāṃ hi vāyureṣa viśoṣayet / kiṃ punaḥ śoṣayetkāyaṃ śoṇitaṃ prahitātmanām // lal_18.11 //

śoṇite tu viśuṣke vai tato māṃsaṃ viśuṣyati / māṃseṣu kṣīyamāṇeṣu bhūyaścittaṃ prasīdati / bhūyaśchandaśca vīryaṃ ca samādhiścāvatiṣṭhate // lal_18.12 //

tasyaiva me viharataḥ prāptasyottamacetanām / cittaṃ nāvekṣate kāyaṃ paśya sattvasya śuddhatām // lal_18.13 //

asti chandaṃ tathā vīryaṃ prajñāpi mama vidyate / taṃ na paśyāmyahaṃ loke vīryādyo māṃ vicālayet // lal_18.14 //

varaṃ mṛtyuḥ prāṇaharo dhiggrāmyaṃ nopajīvitam / saṃgrāme maraṇaṃ śreyo yacca jīvetparājitaḥ // lal_18.15 //

nāśūro jayate senāṃ jitvā caināṃ na manyate / śūrastu jayate senāṃ laghu māra jayāmi te // lal_18.16 //

kāmāste prathamā senā dvitīyā aratistathā / tṛtīyā kṣutpipāsā te tṛṣṇā senā caturthikā // lal_18.17 //

pañcamī styānamiddhaṃ te bhayaṃ ṣaṣṭī nirucyate / saptamī vicikitsā te krodhamrakṣau tathāṣṭamī // lal_18.18 //

lobhaślokau ca saṃskārau mithyālabdhaṃ ca yadyaśaḥ / ātmānaṃ yaśca utkarṣedyaśca vai dhvaṃsayetparāṃ // lal_18.19 //

eṣā hi namuceḥ senā kṛṣṇabandhoḥ pratāpinaḥ / atrāvagāḍhā dṛśyante ete śramaṇabrāhmaṇāḥ // lal_18.20 //

yā te senā dharṣayati lokamenaṃ sadevakam / bhetsyāmi prajñayā tāṃ te āmapātramivāmbunā // lal_18.21 //

smṛtiṃ sūpasthitāṃ kṛtvā prajñāṃ caiva subhāvitām / saṃprajānaṃ cariṣyāmi kiṃ kariṣyasi durmate // lal_18.22 //

evamukte māraḥ pāpīyān duḥkhī durmanā anāttamanā vipratisārī tatraivāntaradhāt //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvasyaitadabhūt - ye kecicchramaṇā brāhmaṇā vā atītānāgatapratyutpanneṣvadhvasvātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukāmamanāpāṃ vedanāṃ vedayanti etāvatparamaṃ te duḥkhamanubhavanti //

tasya me bhikṣava etadabhūt - anayāpi khalu mayā caryayā anayāpi pratipadā na kaściduttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaḥ sākṣātkṛtaḥ / nāyaṃ mārgo bodheḥ / nāyaṃ mārga āyatyāṃ jātijarāmaraṇasaṃbhavānāmastaṃgamāya / syāttadanyo mārgo bodherāyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayānāmastaṃgamāyeti //

tasya me bhikṣava etadabhavat - yadahaṃ piturudyāne jambucchāyāyāṃ niṣaṇṇo viviktaṃ kāmairviviktaṃ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya vyāhārṣaṃ yāvaccaturthadhyānamupasaṃpadya vyāhārṣam, syātsa mārgo bodherjātijarāmaraṇaduḥkhasamudāyānāmasaṃbhavāyāstaṃgamāyeti / tadanusāri ca me vijñānamabhūt / sa mārgo bodheriti //

tasya mamaitadabhūt - nāsau mārgaḥ śakyaḥ evaṃ daurbalyaprāptenābhisaṃboddhum / sacetpunarahamabhijñājñānabalenaiva lūhaṃ durbalakāya eva bodhimaṇḍamupasaṃkrameyam, na me paścimā janatā anukampitā syāt / na caiṣa mārgo bodheḥ / yannvahamaudārikamāhāramāhṛtya kāyabalasthāmaṃ saṃjanayya paścādbodhimaṇḍamupasaṃkrameyam //

tatra bhikṣavo ye te lūhādhimuktā devaputrāste mama cetasaścetasaiva parivitarkamājñāya yenāhaṃ tenopasaṃkramya māmevamāhuḥ - mā sma tvaṃ satpuruṣa audārikamāhāramāhareḥ / vayaṃ te romakūpairojaḥ prakṣepsyāma iti //

tasya me bhikṣava etadabhūt - ahaṃ khalvanaśana ityātmānaṃ pratijāne, sāmantāśca me gocaragrāmavāsino janā evaṃ saṃjānante sma yathānaśanaḥ śramaṇo gautamaḥ / itīva me khalu lūhādhimuktā devaputrā romakūpairojaḥ prakṣipanti / sa mama paramo mṛṣāvādaḥ syāt / tato bodhisattvo mṛṣāvādaparihārārthaṃ tān devaputrān pratikṣipyaudārikamāhāramāhartu cittaṃ nāmayati sma //

iti hi bhikṣavaḥ ṣaḍvarṣavratatapaḥsamuttīrṇo bodhisattvo 'smādāsanādutthāyaudārikamāhāramāhariṣyāmīti vācaṃ niścārayati sma / tadyathā phāṇīkṛtaṃ mudgayūṣaṃ hareṇukayūṣaṃ mathyodanakulmāṣamiti //

atha khalu bhikṣavaḥ pañcānāṃ bhadravargīyānāmetadabhūt - tayāpi tāvaccaryayā tayāpi tāvatpratipadā śramaṇena gautamena na śakitaṃ kiṃciduttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum, kiṃ punaretarhi audārikamāhāramāharan sukhallikānuyogamanuyukto viharan / avyakto bālo 'yamiti ca manyamānā bodhisattvasyāntikātprakrāman / te vārāṇasīṃ gatvā ṛṣipatane mṛgadāve vyāhārṣuḥ //

tatra bodhisattvamādita eva duṣkaracaryāṃ carantaṃ daśa grāmikaduhitaraḥ kumārya upagacchan darśanāya vandanāya paryupāsanāya ca / tairapi pañcakairbhadravargīyairupasthito 'bhūt / ekakolatilataṇḍulapradānena (vaidya 194) ca pratipādito 'bhūt / balā ca nāma dārikā balaguptā ca supriyā ca vijayasenā ca atimuktakamalā ca sundarī ca kumbhakārī ca uluvillikā ca jaṭilikā ca sujātā ca nāma grāmikaduhitāḥ / ābhiḥ kumārikābhirbodhisattvāya sarvāstā yūṣavidhāḥ kṛtvopanāmitā abhūvan / tāścābhyavahṛtya bodhisattvaḥ krameṇa gocaragrāme piṇḍāya caran varṇarūpabalavānabhūt / tadagreṇa bodhisattvaḥ sundaraḥ śramaṇo mahāśramaṇa ityācakṣate //

tatra ca bhikṣavaḥ sujātā grāmikaduhitā bodhisattvasya duṣkaracaryāṃ carataḥ ādita eva bodhisattvasya vratatapaḥsamuttāraṇārthaṃ śarīrasyāpyāyanahetośca pratidivasamaṣṭaśataṃ brāhmaṇānāṃ bhojayati sma / evaṃ ca praṇidadhāti sma - mama bhojanaṃ bhuktvā bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeteti //

tasya me bhikṣavaḥ ṣaḍvarṣavyativṛttasya kāṣāyāṇi vastrāṇi parijīrṇānyabhūvan / tasya me bhikṣava etadabhūt - sacedahaṃ kaupīnapracchādanaṃ labheyam, śobhanaṃ syāt //

tena khalu punarbhikṣavaḥ samayena sujātāyā grāmikaduhiturdāsī rādhā nāma kālagatābhūt / sā śāṇakaiḥ pariveṣṭya śmaśānamapakṛṣya parityaktābhut / tadahamevādrākṣīt pāṃśukūlam / tato 'haṃ tatpāṃśukūlaṃ vāmena pādenākramya dakṣiṇaṃ hastaṃ prasāryāvanato 'bhūttadrahītum /

atha bhaumā devā antarīkṣāṇāṃ devānāṃ ghoṣamanuśrāvayanti sma - āścaryaṃ mārṣā adbhutamidaṃ mārṣāḥ / yatra hi nāmaivaṃ mahārājakulaprasūtasya cakravartirājyaparityāginaḥ pāṃśukūle cittaṃ natamiti / antarīkṣā devā bhaumānāṃ devānāṃ śabdaṃ śratvā cāturmahārājikānāṃ devānāṃ ghoṣamudīrayanti sma / cāturmahārājikā devāstrāyatriṃśataḥ / trāyatriṃśā yāmānām / yāmāstuṣitānām / tuṣitā nirmāṇaratīnām / nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartinām / paranirmitavaśavartino yāvad brahmakāyikānām / iti hi bhikṣavastatkṣaṇaṃ tallavaṃ tanmuhūrtaṃ yāvadakaniṣṭhabhuvanādekaghoṣa ekasaṃnirnādo 'bhyudgato 'bhūt āścaryamidaṃ mārṣā adbhutamidam / yatra hi nāmaivaṃ mahārājakulaprasūtasya cakravartirājyaparityāginaḥ pāṃśukūle cittaṃ natamiti //

atha bodhisattvasya punarapyetadabhavat - labdhaṃ mayā pāṃśukūlam / sacedudakaṃ labheyam, śobhanaṃ syāditi / tatastatraiva devatā pāṇinā mahīṃ parāhanti sma / tatra puṣkariṇī prādurabhūt / adyāpi sā pāṇihateti puṣkariṇī saṃjñāyate //

punarapi bodhisattvasyaitadabhavat - labdhaṃ mayā pānīyam / sacecchilāṃ labheyam, yatredaṃ pāṃśukūlaṃ prakṣālayeyam, śobhanaṃ syāt / atha tatraiva śakreṇa śilā tatkṣaṇamevopanikṣiptābhūt / tato bodhisattvastatpāṃśukūlaṃ prakṣālayati sma //

atha śakro devarājo bodhisattvamevamāha - dadasvedaṃ satpuruṣa mahyam / ahaṃ prakṣālayiṣyāmīti / tato bodhisattvaḥ svayaṃkāritāṃ pravrajyāyāḥ saṃdarśayituṃ tatpāṃśukūlaṃ śakrasyādatvā svayameva prakṣālayati sma / sa śrāntaḥ klāntakāyo 'vatīrya puṣkariṇīmuttariṣyāmīti / māreṇa ca pāpīyasā (vaidya 195) īrṣyādharmaparītena puṣkariṇyā atyucchritāni taṭāni nirmitānyabhūvan / tasyāśca puṣkariṇyāstīre mahān kukubhapādapaḥ / tatra devatāṃ bodhisattvo lokānuvṛttyā devatānugrahārthaṃ cābravīt - āhara devate vṛkṣaśākhāmiti / tayā vṛkṣaśākhāvanāmitābhūt / tāṃ bodhisattvo 'balambyottarati sma / uttīrya ca tasya kakubhapādapasyādhastāttatpāṃśukūlaṃ saṃghāṭīkṛtya āsīvyati sma / adyāpi tat pāṃśukūlaṃ sīvanamityevaṃ saṃjñāyate sma //

atha vimalaprabho nāma śuddhāvāsakāyiko devaputraḥ, sa divyāni cīvarāṇi kāṣāyaraṅgaraktāni kalpikāni śramaṇasārūpyāṇi bodhisattvāyopanāmayati sma / bodhisattvaśca tāni gṛhītvā pūrvāhṇe nivāsya saṃghāṭīprāvṛtya gocaragrāmābhimukho 'bhut //

tatra devatābhirurubilvāsenāpatigrāmake nandikagrāmikaduhituḥ sujātāyā ārocitamabhūdardharātrasamaye - yadarthaṃ tvaṃ mahāyajñaṃ yajase tasmādvratāduttīrṇaḥ saḥ / subhagamaudārikamāhāramāhariṣyati / tvayā ca pūrve praṇidhānaṃ kṛtam - mama bhojanaṃ bhuktvā bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeta iti / yatte karaṇīyaṃ tatkuruṣveti //

atha khalu bhikṣavaḥ sujātā nandikagrāmaduhitā teṣāṃ devatānāṃ tadvacanaṃ śrutvā śīghraṃ gosahasrasya kṣīrātsaptakṛtsāroddhṛtādagryamojomaṇḍaṃ gṛhṇīte sma / gṛhītvā ca sā tatkṣīra(mabhinavama)bhinavaistaṇḍulairabhinavāyāṃ sthālyāmabhinavāṃ cullīmupalipya tadbhojanaṃ sādhayati sma / tasmiṃśca sādhyamāne imāni pūrvanimittāni saṃdṛśyante sma - tasmin khalvapi kṣīre śrīvatsasvastikanandyāvartapadmavardhamānādīni maṅgalyāni saṃdṛśyante sma / tatastasyā etadabhūt - yādṛśānīmāni pūrvanimittāni saṃdṛśyante, niḥsaṃśayamidaṃ bhojanaṃ bhuktvā bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prāpsyati / sāmudrajñānavidhijñaśca naimittikastaṃ pradeśaṃ prāpto 'bhūt / so 'pi tathaivāmṛtādhigamanameva vyākṛtavān / tataḥ sujātā taṃ pāyasaṃ pakvaṃ sthaṇḍilamupalipya puṣpairavakīrya gandhodakenābhyukṣya āsanaṃ prajñāpya satkṛtyottarāṃ nāma ceṭīmāmantrayate sma - gacchottare brāhmaṇamānaya / ahamidaṃ madhupāyasamavalokayāmi / sādhvārya iti pratiśrutya uttarā pūrvāṃ diśamagamat / sā tatra bodhisattvaṃ paśyati sma / tathaiva dakṣiṇām / bodhisattvameva paśyati sma / evaṃ paścimāmuttarāmeva diśaṃ gacchati sma, tatra tatra bodhisattvamevādrākṣīt / tena khalu punaḥ samayena śuddhāvāsakāyikairdevaputraiḥ sarve 'nyatīrthikā nigṛhītā abhūvan / na kaścit saṃdṛśyate sma / tataḥ sā āgatvā svāminīmevamāha - na khalvārye anyaḥ kaścid dṛśyate śramaṇo vā brāhmaṇo vā, anyatra yato yata eva gacchāmi, tatra tatra śramaṇameva sundaraṃ paśyāmi / sujātā āha - gacchottare sa eva brāhmaṇaḥ, sa eva śramaṇaḥ / tasyaivārthe 'yamārambhaḥ / tamevānayeti / sādhvārye ityuttarā gatvā bodhisattvasya caraṇayoḥ praṇipatya sujātāyā (vaidya 196) nāmnopanimantrayate sma / tato bhikṣavo bodhisattvaḥ sujātāyā grāmikaduhiturniveśanaṃ gatvā prajñapta evāsane nyaṣīdat / atha khalu bhikṣavaḥ sujātā grāmikaduhitā suvarṇamayīṃ pātrīṃ madhupāyasapūrṇāṃ bodhisattvasyopanāmayati sma //

atha bodhisattvasyaitadabhavat - yādṛśamidaṃ sujātayā bhojanamupanāmitam, niḥsaṃśayamahamadyainaṃ bhojanaṃ bhuktvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate //

atha bodhisattvastadbhojanaṃ pratigṛhya sujātāṃ grāmikaduhitarametadavocat - iyaṃ bhagini suvarṇapātrī / kiṃ kriyatām? sā āha - tavaiva bhavatviti / bodhisattva āha - na mamedṛśena bhājanena prayojanam / sujātā āha - yatheṣṭaṃ kriyatām / nāhaṃ vinā bhājanena kasyacidbhojanaṃ prayacchāmi //

atha bodhisattvastaṃ piṇḍapātramādāyorubilvāyā niṣkramya nāganadīṃ pūrvāhṇakālasamaye nadīṃ nairañjanāmupasaṃkramya taṃ piṇḍapātraṃ cīvarāṇi caikānte nikṣipya nadīṃ nairañjanāmavatarati sma gātrāṇi śītalīkartum //

bodhisattvasya khalu punarbhikṣavaḥ snāyato 'nekāni devaputraśatasahasrāṇi divyāgurucandanacūrṇavilepanairnadīmāloḍayanti sma / divyāni ca nānāvarṇāni kusumāni jale kṣipanti sma yaduta bodhisattvasya pūjākarmaṇe //

tena khalu punaḥ samayena nairañjanā nadī divyairgandhaiḥ puṣpaiśca samākulā vahati sma / yena ca gandhodakena bodhisattvaḥ snāto 'bhūt, taṃ devaputrakoṭīniyutaśatasahasrāṇyabhyutkṣipya svakasvakāni bhavanāni nayanti sma caityārthaṃ pūjārthaṃ ca //

yāni ca bodhisattvasya keśaśmaśrūṇyabhūvan, tāni sarvāṇi sujātā grāmikaduhitā maṅgalyānīti kṛtvā caityārthaṃ pūjārthaṃ ca parigṛhṇīte sma //

nadyuttīrṇaśca bodhisattvaḥ pulinaṃ nirīkṣate sma upaveṣṭukāmaḥ / atha yā nairañjanāyāṃ nadyāṃ nāgakanyā sā dharaṇitalādabhyudgabhya maṇimayaṃ (manoramaṃ) bhadrāsanaṃ bodhisattvāyopanāmayati sma / tatra bodhisattvo niṣadya yāvadarthaṃ taṃ madhupāyasaṃ paribhuṅkte sma sujātāyā grāmikaduhituranukampāmupādāya / paribhujya ca tāṃ suvarṇapātrīmanapekṣo vāriṇi prākṣipati sma / kṣiptamātrāṃ ca tāṃ sāgaro nāgarājaścittikārabahumānajāto gṛhītvā svabhavanābhimukhaḥ prasthito 'bhut pūjārheti kṛtvā / atha daśaśatanayanaḥ puraṃdaro garuḍarūpamabhinirmāya vajratuṇḍo bhūtvā sāgarasya nāgarājasyāntikāttāṃ suvarṇapātrīṃ hartumārabdhaḥ / yadā na śaknoti sma, tadā svarūpeṇādareṇa yācitvā trāyatriṃśadbhavanaṃ nītavān pūjārthaṃ caityārthaṃ ca / nītvā pātrīyātrāṃ nāma parvaṇi pravartitavān / adyāpi ca trāyatriṃśeṣu deveṣu pratisaṃvatsaraṃ pātrīmaho vartate / tacca bhadrāsanaṃ tayaiva nāgakanyayā parigṛhītaṃ caityārthaṃ pūjārthaṃ ca //

samantaparibhuktaśca bhikṣavo bodhisattvenaudārika āhāraḥ / atha tatkṣaṇameva bodhisattvasya puṇyabalena prajñābalena pūrvikā kāye śubhavarṇapuṣkaratā prādurabhūt / dvātriṃśacca mahāpuruṣalakṣaṇāni aśītiścānuvyañjanāni vyāmaprabhatā ca / tatredamucyate -

ṣaḍvarṣa vrata uttaritva bhagavān evaṃ matiṃ cintayan so 'haṃ dhyānaabhijñajñānabalavānevaṃ kṛśāṅgo 'pi san / gaccheyaṃ drumarājamūlaviṭapaṃ sarvajñatāṃ buddhituṃ no me syādanukampitā hi janatā evaṃ bhavet paścimā // lal_18.23 //

yattvaudārika bhuktva bhojanavaraṃ kāye balaṃ kṛtvanā gaccheyaṃ drumarājamūlaviṭapaṃ sarvajñatāṃ budhyitum / mā haivetvarapuṇya devamanujā lūhena jñānekṣiṇo no śaktā siya budhyanāya amṛtaṃ kāyena te durbalāḥ // lal_18.24 //

sā ca grāmikadhīta pūrvacaritā nāmnā sujātā iti yajñā nityu yajāti evamanasā siddhe vrataṃ nāyake / sā devāna niśāmya codana tadā gṛhyā madhūpāyasaṃ upagamyā naditīri hṛṣṭamanasā nairañjanāyāḥ sthitā // lal_18.25 //

so cākalpasahasracīrṇacarito śāntapraśāntendriyo devairnāgagaṇairṛṣī parivṛto āgatya nairañjanām / tīrṇastāraku pārasattva matimāṃ snāne matiṃ cintayan oruhyā nadi snāpi śuddhavimalo lokānukampī muniḥ // lal_18.26 //

devā koṭisahasra hṛṣṭamanasā gandhāmbu cūrṇāni ca oruhyā nadi loḍayanti salilaṃ snānārtha sattvottame / snānā snātvana bodhisattva vimalastīre sthitaḥ sūrataḥ harṣurdevasahasra snānasalilaṃ pūjārtha sattvottame // lal_18.27 //

kāṣāyāni ca vastra nirmala śubhā tā devaputro dade kalpīyāni ca saṃnivāsya bhagavāṃstīre hi nadyāḥ sthitaḥ / nāgākanya udagra hṛṣṭamanasā bhadrāsanaṃ sā nyaṣīt yatrāsau niṣasāda śāntamanaso lokasya cakṣuṣkaraḥ // lal_18.28 //

dattvā bhojanu sā sujāta matimāṃ svarṇāmaye bhājane vanditvā caraṇāni sā pramuditā paribhuṅkṣva me sārathe / bhuktvā bhojanu yāvadartha matimān pātrīṃ jale prākṣipat tāṃ jagrāha puraṃdaraḥ suraguruḥ pūjāṃ kariṣyāmyaham // lal_18.29 //

yada bhuktaṃ ca jinena bhojanavaraṃ odārikaṃ tatkṣaṇe tasyā kāyabalaṃ ca tejaśiriyā pūrvaṃ yathā saṃsthitam / dharmā kṛtva kathā sujāta maruṇāṃ kṛtvā ca arthaṃ bahuṃ siṃho haṃsagatirgajendragamano bodhidrumaṃ saṃsthitaḥ // lal_18.30 //

// iti śrīlalitavistare nairañjanāparivarto nāmāṣṭādaśamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 19

bodhimaṇḍagamanaparivarta ekonaviṃśaḥ /

iti hi bhikṣavo bodhisattvo nadyāṃ nairañjanāyāṃ snātvā ca bhuktvā kāyabalasthāma saṃjanayya yena ṣoḍaśākārasaṃpannapṛthivipradeśe mahābodhidrumarājamūlaṃ tena pratasthe vijayayā tayā ca gatyā, yāsau mahāpuruṣāṇāṃ gatiranuccalitagatirindriyeṣṭigatiḥ susaṃsthitagatiḥ merurājagatirajihmagatirakuṭilagatiranupadrutagatiravilambitagatiraluḍitagatiraskhalitagatirasaṃghaṭitagatiralīnagatiracapalagatiḥ salīlagatiḥ vimalagatiḥ śubhagatiradoṣagatiramohagatiraraktagatiḥ siṃhagatiḥ haṃsarājagatirnāgarājagatirnārāyaṇagatiḥ dharaṇitalāsaṃsṛṣṭagatiḥ sahasrāracakradharaṇītalacitragatiḥ jālāṅgulitāmranakhagatiḥ dharaṇītalanirnādagatiḥ śailarājasaṃghaṭanagatiḥ utkūlanikūlasamakaracaraṇagatiḥ jālāntarābhāraśmyutsarjanasattvasaṃspṛśanasugatigamanagatiḥ vimalapadmakramanikṣipaṇagatiḥ pūrvaśubhasucaritagamanagatiḥ pūrvabuddhasiṃhābhigamanagatiḥ vajradṛḍhābhedyāśayagatiḥ (sarvopāyagatiḥ) sarvāpāyadurgatipithitagatiḥ sarvasattvasukhasaṃjananagatiḥ mokṣapathasaṃdarśanagatiḥ mārabalābalakaraṇagatiḥ kugaṇigaṇaparapravādisahadharmanigrahaṇagatiḥ / tamaḥpaṭalakleśavidhamanagatiḥ saṃsārapakṣāpakṣakaraṇagatiḥ śakrabrahmamaheśvaralokapālābhibhavagatiḥ / trisāhasramahāsāhasraikaśūragatiḥ svayaṃbhvanabhibhūtagatiḥ sarvajñajñānābhigamanagatiḥ smṛtimatigatiḥ sugatigamanagatiḥ jarāmaraṇapraśamanagatiḥ śivavirajāmalābhayanirvāṇapuragamanagatiḥ / īdṛśyā gatyā bodhisattvo bodhimaṇḍaṃ saṃprasthito 'bhūt //

iti hi bhikṣavo yāvacca nadyā nairañjanāyā yāvacca bodhimaṇḍādestasminnantare vātabalāhakairdevaputraiḥ saṃmṛṣṭamabhūt / varṣabalāhakairdevaputrairgandhodakena siktamabhūt puṣpaiścāvakīrṇamabhūt / yāvadeva trisāhasramahāsāhasralokadhātau vṛkṣāste sarve yena bodhimaṇḍastenābhinatāgrā abhūvan / ye 'pi ca tadahojātā bāladārikāste 'pi bodhimaṇḍaśīrṣakāḥ svapanti sma / ye 'pi ceha trisāhasramahāsāhasralokadhātau sumerupramukhāḥ parvatāste 'pi sarve yena bodhimaṇḍastena praṇatā abhūvan / nadīṃ ca nairañjanāmupādāya yāvadbodhimaṇḍo 'sminnantare kāmāvacarairdevaputraiḥ krośavistāraikapramāṇo mārgo 'bhivyūhito 'bhūt / tasya ca mārgasya vāmadakṣiṇayoḥ pārśvayoḥ saptaratnamayī vedikā abhinirmitā 'bhūt / saptatālānuccaistvena upariṣṭādratnajālasaṃchannā divyachatradhvajapatākāsamalaṃkṛtā iṣukṣepe saptaratnamayāstālā abhinirmitā abhūvan tasyā vedikāyā abhyudgatāḥ / sarvasmācca tālādratnasūtrā dvitīye tālamavasaktamabhūt / dvayośca tālayormadhye puṣkariṇī māpitābhūt gandhodakaparipūrṇā suvarṇavālikrāsaṃstṛtā utpalapadmakumudapuṇḍarīkasaṃchannā ratnavedikāparivṛtā vaidūryamaṇiratnasopānapratyuptā (vaidya 200) āḍibalākāhaṃsacakravākamayūropakūjitā / taṃ ca mārgamaśītyapsaraḥsahasrāṇi gandhodakena siñcanti sma / aśītyapsaraḥsahasrāṇi muktakusumairabhyavakiranti sma divyairgandhavadbhiḥ / sarvasya ca tālavṛkṣasya purato ratnavyomakaḥ saṃsthito 'bhūt / sarvasmiṃśca ratnavyomake aśītyapsaraḥ sahasrāṇi candanāgurucūrṇakapuṭāparigṛhītāni kārānusāridhūpaghaṭikāparigṛhītāni sthitānyabhūvan / sarvasmiṃśca ratnavyomake pañcapañcāpsaraḥsahasrāṇi divyasaṃgītisaṃpravāditena sthitānyabhūvan //

iti hi bhikṣavo bodhisattvaḥ prakampyamānaiḥ kṣetrai raśmikoṭīniyutaśatasahasrāṇi niścārayaṃstūryaśatasahasraiḥ pravādyamānaiḥ, mahatā puṣpāḍhyena pravarṣatā, ambaraśatasahasrairbhrāmyamānaiḥ, dundubhiśatasahasraiḥ parāhanyamānaiḥ, garjadbhiḥ pragarjadbhiḥ hayagajavṛṣabhaiḥ, pradakṣiṇīkurvadbhiḥ śukasārikākokilakalaviṅkajīvaṃjīvakahaṃsakroñcamayuracakravākaśatasahasraiḥ, upanāmyamānaiḥ maṅgalyaśatasahasraiḥ / anenaivaṃrūpeṇa mārgavyūhena bodhisattvo bodhimaṇḍaṃ gacchati sma / yāṃ ca rātriṃ bodhisattvo bodhimabhisaṃboddhukāmo 'bhūt, tāmeva rātriṃ vaśavartī nāma trisāhasramahāsāhasrādhipatirbrahmā sahāpatirbrahmaparṣadamāmantryaivamāha - yatkhalu mārṣā jānīyāḥ / eṣa sa bodhisattvo mahāsattvo mahāsaṃnāhasaṃnaddho mahāpratijñānutsṛṣṭo dṛḍhasaṃnāhasaṃnaddho 'parikhinnamānasaḥ sarvabodhisattvacaryāsu nirjātaḥ sarvapāramitāsu pāraṃgataḥ sarvabodhisattvabhūmiṣu vaśitāprāptaḥ sarvabodhisattvāśayasuviśuddhaḥ sarvasattvendriyeṣvanugataḥ sarvatathāgataguhyasthāneṣu supraviṣṭaḥ sarvamārakarmapathasamatikrāntaḥ sarvakuśalamūleṣvaparapratyayaḥ sarvatathāgatairadhiṣṭhitaḥ sarvasattveṣu pramokṣamārgadeśayitā mahāsārthavāhaḥ / sarvamāramaṇḍalavidhvaṃsanakaraḥ trisāhasramahāsāhasraikaśūraḥ / sarvadharmabhaiṣajyasamudānītaḥ mahāvaidyarājaḥ / vimuktipaṭṭābaddho mahādharmarājaḥ / mahāprajñāprabhotsarjanakaraḥ mahāketurājaḥ aṣṭalokadharmānupaliptaḥ mahāpadmabhūtaḥ sarvadharmadhāraṇyasaṃpramuṣitaḥ mahāsāgarabhūtaḥ anunayapratighāpagataḥ acalo 'prakampī mahāsumerūbhūtaḥ /

sunirmalaḥ supariśuddhaḥ svavadarpitavimalabuddhirmahāmaṇiratnabhūtaḥ sarvadharmavaśavartī sarvakarmaṇyacitto mahābrahmabhūto bodhisattvo bodhimaṇḍamupasaṃkramati mārasainyapradharṣaṇārthamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmaḥ / daśabalavaiśāradyāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaparipuraṇārthaṃ mahādharmacakrapravartanārthaṃ mahāsiṃhanādanādanārthaṃ sarvasattvān dharmadānena saṃtarpaṇārthaṃ sarvasattvānāṃ dharmacakṣurviśodhanārthaṃ sarvaparapravādīnāṃ sahadharmeṇa nigrahārthaṃ pūrvapratijñāpāripūrisaṃdarśanārthaṃ sarvadharmaiśvaryavaśitāprāptyartham / tatra yuṣmābhirmārṣā sarvaireva bodhisattvasya pūjopasthānakarmaṇyutsukairbhavitavyam / atha khalu vaśavartī mahābrahmā tasyāṃ velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata -

yasyā tejatu puṇyataśca śiriye brāhmaḥ patho jñāyate maitrī vā karuṇā upekṣa muditā dhyānānyabhijñāstathā /

so 'yaṃ kalpasahasracīrṇacarito bodhidrumaṃ prasthitaḥ pūjāṃ sādhu karotha tasya munino āśivrate sādhanām // lal_19.1 //

yaṃ gatvā śaraṇaṃ na durgatibhayaṃ prāpnoti naivākṣaṇaṃ deveṣviṣṭasukhaṃ ca prāpya vipulaṃ brahmālayaṃ gacchati / ṣaḍvaṣāṇi caritva duṣkaracariṃ yātyeṣa bodhidrumaṃ sādhū sarvi udagrahṛṣṭamanasaḥ pūjāsya kurvāmahe // lal_19.2 //

rājāsau trisahasri īśvaravaro dharmeśvaraḥ pārthivaḥ śakrābrahmapure ca candrasuriye nāstyasya kaścit samaḥ / yasyā jāyata kṣetrakoṭinayutā saṃkampitā ṣaḍvidhā saiṣo 'dya vrajate mahādrumavaraṃ mārasya jetuṃ camūn // lal_19.3 //

mūrdhnaṃ yasya na śakyamīkṣitumiha brahmālaye 'pi sthitaiḥ kāyo yasya varāgralakṣaṇadharo dvātriṃśatālaṃkṛtaḥ / vāgyasyeha manojñavalgumadhurā brahmasvarā susvarā cittaṃ yasya praśānta doṣarahitaṃ gacchāma tatpūjane // lal_19.4 //

yeṣāṃ vā mati brahmaśakrabhavane nityaṃ sukha kṣepituṃ athavā sarvakileśabandhanalatāṃ chettuṃ hi tāṃ jālinīm / aśrutvā parataḥ spṛśeyamamṛtaṃ pratyekabodhiṃ śivāṃ buddhatvaṃ yadi vepsitaṃ tribhuvane pūjetvasau nāyakam // lal_19.5 //

tyaktā yena sasāgarā vasumatī ratnānyanantānyatho prāsādāśca gavākṣaharmyakalikā yugyāni yānāni ca / bhūmyālaṃkṛta puṣpadāma rucirā udyānakūpāsarāḥ hastā pādaśirottamāṅganayanā so bodhimaṇḍonmukhaḥ // lal_19.6 //

iti hi bhikṣavastrisāhasramahāsāhasriko mahābrahmā imaṃ trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ tatkṣaṇaṃ samamadhyatiṣṭhat / pāṇitalajātamapagataśarkarakaṭhallamutsadamaṇimuktivaidūryaśaṅkhaśilāpravālarajatajātarūpyaṃ nīlamṛdukuṇḍalajātapradakṣiṇanandyāvartakācilindikasukhasaṃsparśaiśca tṛṇairimaṃ trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saṃchāditamadhyatiṣṭhat / sarve ca tadā mahāsamudrā dharaṇītalasaṃsthitā abhūvan / na ca jalacarāṇāṃ sattvānāṃ kācidviheṭhābhūt / imaṃ caiva lokadhātumalaṃkṛtaṃ dṛṣṭvā ca daśasu dikṣu śakrabrahmalokapālairbodhisattvasya pūjākarmaṇe buddhakṣetraśatasahasrāṇi samalaṃkṛtānyabhūvan / bodhisattvaiśca divyamānuṣyakātikrāntaiḥ pūjāvyūhairdaśasu dikṣvaprameyāṇi buddhakṣetrāṇi pratimaṇḍitānyabhūvan (vaidya 202) bodhisattvasya pūjākarmaṇe / sarvāṇi ca tāni buddhakṣetrāṇyekamiva buddhakṣetraṃ saṃdṛśyante sma, nānāvyūhālaṃkārālaṃkṛtāni ca / na ca bhūyo lokāntarikā na ca kālaparvatā na ca cakravālamahācakravālāḥ prajñāyante sma / sarvāṇi ca tāni buddhakṣetrāṇi bodhisattvasyābhayā sphuṭāni saṃdṛśyante sma / ṣoḍaśa ca bodhimaṇḍaparipālikā devaputrāḥ / tadyathā - utkhalī ca nāma devaputraḥ sūtkhalī ca nāma prajāpatiśca śūrabalaśca keyūrabalaśca supratisthitaśca mahiṃdharaśca avabhāsakaraśca vimalaśca dharmeśvaraśca dharmaketuśca siddhapātraśca apratihatanetraśca mahāvyūhaśca śīlaviśuddhanetraśca padmaprabhaśca / itīme ṣoḍaśa bodhimaṇḍapratipālakā devaputrāḥ sarve 'vaivartyakṣāntipratilabdhāste bodhisattvasya pūjārthaṃ bodhimaṇḍaṃ maṇḍayanti sma /

samantādaśītiyojanāni saptabhī ratnavedikābhiḥ parivṛtaṃ saptabhistālapaṅktibhiḥ saptabhī ratnakiṅkiṇījālaiḥ saptabhī ratnasūtraiḥ parivṛtam, saptaratnapratyuptaiśca jāmbūnadasuvarṇapaṭaiḥ suvarṇasūtrairjāmbūnadasuvarṇapadmaiścāvakīrṇaṃ sāravaragandhanirdhūpitaṃ ratnajālasaṃchannam / ye ca daśasu dikṣu nānālokadhātuṣu vividhā vṛkṣāḥ santyabhijātā abhipūjitā divyamānuṣyakāste 'pi sarve tatra bodhimaṇḍe saṃdṛśyante sma / yāśca daśasu dikṣu nānāprakārā jalasthalajāḥ puṣpajātayastā api sarvāstatra bodhimaṇḍe saṃdṛśyante sma / ye 'pi ca daśasu dikṣu nānālokadhātuṣu bodhisattvā bodhimaṇḍālaṃkurvantyapramāṇapuṇyajñānasaṃbhāravyūhaiste 'pi tatra bodhimaṇḍe saṃdṛśyante sma //

iti hi bhikṣavo bodhimaṇḍaparipālakairdevaputraistādṛśā vyūhā bodhimaṇḍe abhinirmitā abhūvan, yān dṛṣṭvā devanāgayakṣagandharvāsurāḥ svabhavanāni śmaśānasaṃjñāmutpādayāmāsuḥ / tāṃśca vyūhān dṛṣṭvātyarthaṃ citrīkāramutpādayāmāsuḥ / evamudānaṃ codānayāmāsuḥ - sādhvaho 'cintyaḥ puṇyavipākaniṣyanda iti / catvāraśca bodhivṛkṣadevatāḥ / tadyathā - veṇuśca valguśca sumanaśca ojāpatiśca / ete catvāro bodhivṛkṣadevatā bodhisattvasya pūjārthaṃ bodhivṛkṣaṃ māpayanti sma mūlasaṃpannaṃ skandhasaṃpannaṃ śākhāpatrapuṣpaphalasaṃpannaṃ ārohapariṇāhasaṃpannaṃ prāsādikaṃ darśanīyaṃ vistīrṇamaśītistālānuccaistvena tadanurūpeṇa pariṇāhena citraṃ darśanīyaṃ manoramaṃ saptabhī ratnavedikābhiḥ parivṛtaṃ saptabhī ratnatālapaṅktibhiḥ saptabhī ratnakiṅkiṇījālaiḥ saptabhī ratnasūtraiḥ samantādanuparivṛtairanuparikṣiptaṃ pārijātakakovidāraprakāśamatṛptacakṣurdarśanam / sa ca pṛthivīpradeśastrisāhasramahāsāhasralokadhātuvajreṇābhidṛḍhaḥ sāro 'bhedyavajramayaḥ saṃsthito 'bhūt yatra bodhisattvo niṣaṇṇo 'bhūdbodhimabhisaṃboddhukāmaḥ //

iti hi bhikṣavo bodhisattvena bodhimaṇḍamupasaṃkramatā tathārūpā kāyātprabhā muktābhūt, yayā prabhayā sarve 'pāyāḥ śāntā abhūvan / sarvāṇyakṣaṇāni pithitānyabhūvan / sarvadurgativedanāścopaśoṣitā anubhavan / ye ca sattvā vikalendriyā abhūvan, te sarve paripūrṇendriyatāmanuprāpnuvan / vyādhitāśca vyādhibhyo vyamucyanta / bhayārditāścāśvāsaprāptā abhūvan / bandhanabaddhāśca bandhanebhyo vyamucyanta / daridrāśca sattvā bhogavanto 'bhūvan / kleśasaṃtaptāśca niṣparidāhā abhūvan / (vaidya 203) bubhukṣitāśca sattvāḥ pūrṇodarā abhūvan / pipāsitāśca tṛṣāpagatā abhūvan / gurviṇyaśca sukhena prasūyante sma / jīrṇadurbalāśca balasaṃpannā abhūvan / na ca kasyacitsattvasya tasmin samaye rāgo bādhate dveṣo va moho vā krodho vā lobho vā khilo vā vyāpādo vā īrṣyā vā mātsaryo vā / na kaścitsattvastasmin samaye mriyate sma, na cyavate sma, nopapadyate sma / sarvasattvāśca tasmin samaye maitracittā hitacittāḥ parasparaṃ mātāpitṛsaṃjñino 'bhūvan //

tatredamucyate -

yāvaccāvīciparyantaṃ narakā ghoradarśanāḥ / duḥkhaṃ praśāntaṃ sattvānāṃ sukhaṃ vindanti vedanām // lal_19.7 //

tiryagyoniṣu yāvantaḥ sattvā anyonyaghātakāḥ / maitracittā hite jātāḥ spṛṣṭā bhābhirmahāmune // lal_19.8 //

pretalokeṣu yāvantaḥ pretāḥ kṣuttarṣapīḍitāḥ / prāpnuvantyannapānāni bodhisattvasya tejasā // lal_19.9 //

akṣaṇāḥ pithitāḥ sarve durgatiścopaśoṣitā / sukhitāḥ sarvasattvāśca divyasaukhyasamarpitāḥ // lal_19.10 //

cakṣuśrotravihīnāśca ye cānye vikalendriyāḥ / sarvendriyaiḥ susaṃpūrṇā jātāḥ sarvāṅgaśobhanāḥ // lal_19.11 //

rāgadveṣādibhiḥ kleśaiḥ sattvā bādhyanta ye sadā / śāntakleśāstadā sarve jātāḥ sukhasamarpitāḥ // lal_19.12 //

unmattāḥ smṛtimantaśca daridrā dhaninastathā / vyādhitā roganirmuktā muktā bandhanabaddhakāḥ // lal_19.13 //

na khilaṃ na ca mātsaryaṃ vyāpādo na ca vigrahaḥ / anyonyaṃ saṃprakurvanti maitracittāḥ sthitāstadā // lal_19.14 //

mātuḥ pituścaikaputre yathā prema pravartate / tathānyonyena sattvānāṃ putraprema tadābhavat // lal_19.15 //

bodhisattvaprabhājālaiḥ sphuṭāḥ kṣetrā hyacintiyāḥ / gaṅgāvālikasaṃkhyātāḥ samantādvai diśo daśaḥ // lal_19.16 //

na bhūyaścakravālāśca dṛśyante kālaparvatāḥ / sarve te vipulāḥ kṣetrāḥ dṛśyantyekaṃ yathā tathā // lal_19.17 //

pāṇitalaprakāśāśca dṛśyante sarvaratnikāḥ / bodhisattvasya pūjārthaṃ sarvakṣetrā alaṃkṛtāḥ // lal_19.18 //

devāśca ṣoḍaśa tathā bodhimaṇḍopacārakāḥ / alaṃcakrurbodhimaṇḍaṃ aśītiryojanāvṛtam // lal_19.19 //

ye ca kecinmahāvyūhāḥ kṣetrakoṭīṣvanantakāḥ / te sarve tatra dṛśyante bodhisattvasya tejasā // lal_19.20 //

devā nāgāstathā yakṣāḥ kinnarāśca mahoragāḥ / svāni svāni vimānāni śmaśānānīva menire // lal_19.21 //

tān vyūhān saṃnirīkṣyeha vismitāḥ suramānuṣāḥ / sādhuḥ puṇyasya nisyandaḥ saṃpadyasyeyamīdṛśī // lal_19.22 //

karoti naiva codyogaṃ kāyavāṅbhanasā tathā / sarvārthāścāsya sidhyanti ye 'bhipretā manorathāḥ // lal_19.23 //

abhiprāyā yathānyeṣāṃ pūritāścaratā purā / vipākāḥ karmaṇastasya saṃpadyāteyamīdṛśī // lal_19.24 //

alaṃkṛto bodhimaṇḍaścaturbhirbodhidevataiḥ / pārijāto divi yathā tasmādapi viśiṣyate // lal_19.25 //

guṇāḥ śakyā na te vācā sarve saṃparikīrtitum / ye vyūhā bodhimaṇḍasya devatairabhisaṃskṛtāḥ // lal_19.26 //

iti hi bhikṣavastayā bodhisattvasya kāyapramuktayā prabhayā kālikasya nāgarājasya bhavanamavabhāsitamabhūt viśuddhayā vimalayā kāyacittaprahlādaudvilyajananyā sarvakleśāpakarṣiṇyā sarvasattvasukhaprītiprasādaprāmodyajananyā / dṛṣṭvā ca punaḥ kāliko nāgarājastasyāṃ velāyāṃ svasya parivārasya purataḥ sthitvemā gāthā abhāṣat -

krakuchande yatha ābha dṛṣṭa rucirā dṛṣṭā ca kanakāhvaye yadvatkāśyapi dharmarājamanaghe dṛṣṭā prabhā nirmalā / niḥsaṃśayaṃ varalakṣaṇo hitakaro utpanna jñānaprabho yenedaṃ bhavanaṃ virocati hi me svarṇaprabhālaṃkṛtam // lal_19.27 //

nāsmiṃ candraraviprabhā suvipulā saṃdṛśyate veśmani no cāgnerna maṇerna vidyudamalā no ca prabhā jyotiṣām / no vā śakraprabhā na brahmaṇa prabhā no ca prabhā āsurī ekāntaṃ tamasākulaṃ mama gṛhaṃ prāgduṣkṛtaiḥ karmabhiḥ // lal_19.28 //

adyedaṃ bhavanaṃ virājati śubhaṃ madhye raviṃdīptivat cittaṃ prīti janeti kāyu sukhito gātrādbhutā śītalā / taptā vālika yā śarīri nipatī jātā sa me śītalā suvyaktaṃ bahukalpakoṭicarito bodhidramaṃ gacchati // lal_19.29 //

śīghraṃ gṛhṇata nāgapuṣpa rucirā vastrāṃ sugandhāṃ śubhāṃ muktāhārapinaddhatāṃśca valayāṃścūrṇāni dhūpottamā / saṃgītiṃ prakṛrudhva vādya vividhā bherīmṛdaṅgaiḥ śubhaiḥ hantā gacchatha pūjanā hitakaraṃ pūjārha sarve jage // lal_19.30 //

so 'bhyutthāya ca nāgakanyasahitaścaturo diśaḥ prekṣate adrākṣīdatha meruparvatanibhaṃ svālaṃkṛtaṃ tejasā / devairdānavakoṭibhiḥ parivṛtaṃ brahmendrayakṣaistathā pūjāṃ tasya karonti hṛṣṭamanaso darśenti mārgo hyayam // lal_19.31 //

saṃhṛṣṭaḥ sa hi nāgarāṭ sumuditaścābhyarcya lokottamaṃ vanditvā caraṇau ca gauravakṛtastasthau muneragrataḥ / nāgākanya udagra hṛṣṭamanasaḥ kurvanti pūjāṃ muneḥ puṣpaṃ gandhavilepanā ca kṣipiṣustūryāṇi nirnādayan // lal_19.32 //

kṛtvā cāñjali nāgarāṭ sumuditastuṣṭāva tathyairguṇaiḥ sādhurdarśitu pūrṇacandravadane lokottame nāyake / yatha me dṛṣṭa nimitta pūrvaṛṣiṇāṃ paśyāmi tāneva te adya tvaṃ vinihatya mārabalavāniṣṭaṃ padaṃ lapsyase // lal_19.33 //

yasyārthe damadānasaṃyama pure sarvā ti tyāgī abhūt yasyārthe damaśīlamaitrakaruṇākṣāntibalaṃ bhāvitam / yasyārthe damavīryadhyānanirataḥ prajñāpradīpaḥ kṛtaḥ saiṣā te paripūrṇa sarva praṇidhī adyā jino bheṣyase // lal_19.34 //

yadvadvṛkṣa sapatrapuṣpa saphalā bodhidrumaṃ saṃnatāḥ yadvatkumbhasahasra pūrṇasalilā kurvanti prādakṣiṇam / yadvaccāpsaragaṇāśca saṃpramuditā snigdhaṃ rutaṃ kurvate haṃsā kroñcagaṇā yathā ca gagane gacchanti līlānvitaṃ kurvante sumanāḥ pradakṣiṇamṛṣiṃ bhāvi tvamadyārhavān // lal_19.35 //

yatha vā kāñcanavarṇa ābha rucirā kṣatrāśatā gacchate śāntāścāpi yathā apāya nikhilā duḥkhairvimuktā prajāḥ / yadvadvṛṣṭita candrasūryabhavanā vāyurmṛdurvāyate adyā bheṣyasi sārthavāhu tribhave jātījarāmocako // lal_19.36 //

yadvatkāmaratī vihāya ca surāstvatpūjane 'bhyāgatāḥ brahmā brahmapurohitāśca amarā utsṛjya dhyānaṃ sukham / ye kecittribhave tathaiva ca pure sarve ihābhyāgatāḥ adyā bheṣyasi vaidyarāju tribhave jāṭījaramocako // lal_19.37 //

mārgaścāpi yathā viśodhitu surairyenādya tvaṃ gacchase etenāgatu krakucchandu bhagavān kanakāhvayaḥ kāśyapaḥ / yatha vā padma viśuddha nirmala śubhā bhittvā mahīmudgatāḥ yasmiṃ nikṣipase kramānatibalāṃ bhāvi tvamadyārhavān // lal_19.38 //

mārāḥ koṭisahasra nekanayutā gaṅgā yathā vālikāḥ te tubhyaṃ na samartha bodhiviṭapāccāletu kampetu vā / yajñā naikavidhāḥ sahasranayutā gaṅgā yathā vālikāḥ yaṣṭāste caratā hitāya jagatasteneha vibhrājase // lal_19.39 //

nakṣatrā saśaśī satārakaravī bhūmau patedambarāt svasthānācca calenmahāgirivaraḥ śuṣyedatho sāgaraḥ / caturo dhātava kaści vijñapuruṣo darśeya ekaikaśaḥ naiva tvaṃ drumarājamūlupagato aprāpya bodhyutthihet // lal_19.40 //

lābhā mahya sulabdha vṛddhi vipulā dṛṣṭo 'si yatsārathe pūjā caiva kṛtā guṇāśca kathitā bodhāya cotsāhitaḥ / sarvā nāgavadhū ahaṃ ca sasutā mucyemito yonitaḥ tvaṃ yāsī yatha mattavāraṇagate gacchema evaṃ vayam // lal_19.41 //

iti //

iti hi bhikṣavaḥ kālikasya nāgarājasyāgramahiṣī suvarṇaprabhāsā nāma, sā saṃbahulābhirnāgakanyābhiḥ parivṛtā puraskṛtā nānāratnachatraparigṛhītābhiḥ nānādūṣyaparigṛhītābhirnānāmuktāhāraparigṛhītābhiḥ nānāmaṇiratnaparigṛhītābhiḥ divyamānuṣyakamālyavilepanaguṇṭhaparigṛhītābhiḥ nānāgandhaghaṭikāparigṛhītābhiḥ nānātūryasaṃgītisaṃpravāditairnānāratnapuṣpavarṣairbodhisattvaṃ gacchantamabhyavakiranti sma //

ābhiśca gāthābhistuṣṭuvuḥ -

abhrāntā atrastā abhīrū achambhī alīnā adīnā prahṛṣṭā dudharṣā / araktā aduṣṭā amūḍhā alubdhā viraktā vimuktā namaste maharṣe // lal_19.42 //

bhiṣaṅkā viśalyā vineyā vineṣī suvaidyā jagasyā dukhebhyaḥ pramocī / alenā atrāṇā ahīnā viditvā bhavā lenu trāṇo trilokesmi jātaḥ // lal_19.43 //

prasannā prahṛṣṭā yathā devasaṃghāḥ pravarṣī nabhasthā mahatpuṣpavarṣam / mahācailakṣepaṃ karontī yatheme jino bheṣyase 'dyā kuruṣva praharṣam // lal_19.44 //

upehi drumendraṃ niṣīdā achambhī jinā mārasenāṃ dhuna kleśajālam / vibuddhya praśāntāṃ varāmagrabodhiṃ yathā paurvakaistairvibuddhā jinendraiḥ // lal_19.45 //

tvayā yasya arthe bahūkalpakoṭyaḥ kṛtā duṣkarāṇī jaganmocanārtham / prapūrṇā ti āśā ayaṃ prāptu kālo upehi drumendraṃ spṛśasvāgrabodhim // lal_19.46 //

iti //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvasyaitadabhavat - kutra niṣaṇṇaistaiḥ pūrvakaistathāgatairanuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃbuddhā iti / tato 'syaitadabhūt - tṛṇasaṃstare niṣaṇṇairiti //

atha khalvantarīkṣagatāni śuddhāvāsakāyikadevaśatasahasrāṇi bodhisattvasya cetobhireva cetaḥparivitarkamājñāyaivaṃ vāco bhāṣante sma - evametat satpuruṣa, evametat / tṛṇasaṃstare satpuruṣa niṣadya taiḥ pūrvakaistathāgatairanuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃbuddhā iti //

adrākṣītkhalvapi bhikṣavo bodhisattvo mārgasya dakṣiṇe pārśve svastikaṃ yāvasikam tṛṇāni lūnāti sma nīlāni mṛdukāni sukumārāṇi ramaṇīyāni kuṇḍalajātāni pradakṣiṇāvartāni / mayūragrīvasaṃnibhāni kācilindikasukhasaṃsparśāni sugandhīni varṇavanti manoramāṇi / dṛṣṭvā ca (vaidya 208) punarbodhisattvo mārgādapakramya yena svastiko yāvasikastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya svastikaṃ yāvasikaṃ madhurayā vācā samālapati sma / yāsau vāgājñāpanī vijñāpanī vispaṣṭā anekalokaikavarṇasukhā valguḥ śravaṇīyā snigdhā smaraṇīyā codanī toṣaṇī premaṇī akarkaśā agadgadā aparuṣā acapalā ślakṣṇā madhurā karṇasukhā kāyacittodbilyakaraṇī rāgadoṣamohakalikaluṣavinodanī kalaviṅkarutasvarā kuṇālajīvaṃjīvakābhinaditaghoṣā dundubhisaṃgītirutaravitanirghoṣavatī anapahatā satyā acchā bhūtā brahmasvarutaravitanirghoṣā samudrasvaraveganibhā śailasaṃghaṭṭanavatī devendrāsurendrābhiṣṭutā gambhīrā duravagāhā namucibalābalakaraṇī parapravādamathanī siṃhasvaravegā hayagajagarjitaghoṣā nāganirnādanī meghastanitābhigarjitasvarā daśadiksarvabuddhakṣetraspharaṇī vineyasattvasaṃcodanī adrutā anupahatā avilambitā sahitā yuktā kālavādinī samayānatikramaṇī dharmaśatasahasrasugrathitā saumyā asaktā adhiṣṭhitapratibhānā ekarutā sarvarutaracanī sarvābhiprāyajñāpanī sarvasukhasaṃjananī mokṣapathasaṃdarśikā mārgasaṃbhāravādinī parṣadanatikramaṇī sarvaparṣatsaṃtoṣaṇī sarvabuddhabhāṣitānukūlā / īdṛśyā vācā bodhisattvaḥ svastikaṃ yāvasikaṃ gāthābhirabhyabhāṣata -

tṛṇu dehi mi svastika śīghraṃ adya mamārthu tṛṇaiḥ sumahāntaḥ / sabalaṃ namuciṃ nihanitvā bodhimanuttaraśānti spṛśiṣye // lal_19.47 //

yasya kṛte mayi kalpasahasrā dānu damo 'pi ca saṃyama tyāgo / śīlavrataṃ ca tapaśca sucīrṇā tasya mi niṣpadi bheṣyati adya // lal_19.48 //

kṣāntibalaṃ tatha vīryabalaṃ ca dhyānabalaṃ tatha jñānabalaṃ ca / puṇyaabhijñavimokṣabalaṃ ca tasya mi niṣpadi bheṣyati adya // lal_19.49 //

prajñabalaṃ ca upāyabalaṃ ca ṛddhima saṃgatamaitrabalaṃ ca / pratisaṃvidaparisatyabalaṃ ca teṣa mi niṣpadi bheṣyati adya // lal_19.50 //

puṇyabalaṃ ca tavāpi anantaṃ yanmama dāsyasi adya tṛṇāni / na hyaparaṃ tava etu nimittaṃ tvaṃ pi anuttaru bheṣyasi śāstā // lal_19.51 //

śrutvā svastiku vāca nāyake suruciramadhurāṃ tuṣṭo āttamanāśca harṣitaḥ pramuditamanasaḥ / gṛhṇītvā tṛṇamuṣṭi sparśanavatī mṛdutaruṇaśubhāṃ purataḥ sthitvana vāca bhāṣate pramuditahṛdayaḥ // lal_19.52 //

yadi tāva ṇṛkebhi labhyate padavaramamṛtaṃ bodhī uttama śānta durdṛśā purimajinapathaḥ / tiṣṭhatu tāva mahāguṇodadhe aparimitayaśā ahameva prathame nu budhyami padavaramṛtam // lal_19.53 //

naiṣā svastika bodhi labhyate tṛṇavaraśayanaiḥ acaritvā bahukalpa duṣkarī vratatapa vividhā / prajñāpuṇyaupāyaudgato yada bhavi matimāṃ tada paścājjina vyākaronti munayo bhaviṣyasi virajaḥ // lal_19.54 //

yadi bodhi iya śakyu svastikā parajani dadituṃ piṇḍīkṛtya dadeya prāṇināṃ ma bhavatu vimatiḥ / yada bodhī maya prāpta jānasī vibhajami amṛtaṃ āgatvā śṛṇu dharmayukta tvaṃ bhaviṣyasi virajaḥ // lal_19.55 //

gṛhṇītvā tṛṇamuṣṭi nāyakaḥ paramasumṛdukāṃ siṃhāhaṃsagatiśca prasthitaḥ pracalita dharaṇī / devā nāgagaṇāḥ kṛtāñjalī pramuditamanasaḥ adyā mārabalaṃ nihatyayaṃ spṛśiṣyati amṛtam // lal_19.56 //

iti hi bhikṣavo bodhisattvasya bodhivṛkṣamupasaṃkrāmato 'śītibodhivṛkṣasahasrāṇi devaputraiśca bodhisattvaiśca maṇḍitānyabhūvan - iha niṣadya bodhisattvo bodhiṃ prāpsyatyabhisaṃbhotsyata iti / santi tatra kecidbodhivṛkṣāḥ puṣpamayā yojanaśatasahasrodviddhāḥ / kecid bodhivṛkṣā (vaidya 210) gandhamayā dviyojanaśatasahasrodviddhāḥ / kecidbodhivṛkṣāścandanamayāstriyojanaśatasahasrodviddhāḥ / kecidbodhivṛkṣā vastramayāḥ pañcayojanaśatasahasrāṇyuccaistvena / kecidbodhivṛkṣā ratnamayā daśayojanaśatasahasrāṇyuccaistvena / kecidbodhivṛkṣāḥ sarvaratnamayā daśayojanakoṭinayutaśatasahasrāṇyuccaistvena / kecidbodhivṛkṣā ratnamayāḥ koṭinayutaśatasahasramudviddhāḥ / sarveṣu teṣu bodhivṛkṣamūleṣu yathānurūpāṇi siṃhāsanāni prajñaptānyabhūvan nānādivyadūṣyasaṃstṛtāni / kvacidbodhivṛkṣe padmāsanaṃ prajñaptamabhūt, kvacidgandhāsanam, kvacinnānāvidharatnāsanam / bodhisattvaśca lalitavyūhaṃ nāma samādhiṃ samāpadyate sma / samanantarasamāpannasya ca bodhisattvasyemaṃ lalitavyūhaṃ nāma bodhisattvasamādhim, atha tatkṣaṇameva bodhisattvaḥ sarveṣu ca teṣu bodhivṛkṣamūleṣu siṃhāsane saṃniṣaṇṇaḥ saṃdṛśyate sma lakṣaṇānuvyañjanasamalaṃkṛtena kāyena / ekaikaśca bodhisattvo devaputraiścaivaṃ saṃjānīte sma - mamaiva siṃhāsane bodhisattvo niṣaṇṇo nānyeṣāmiti / yathā ca te saṃjānate sma - tathāsyaiva lalitavyūhasya bodhisattvasamādheranubhāvena sarvanirayatiryagyoniyamalokikāḥ sarve devamanuṣyāśca sarve gatyupapannāḥ sarvasattvā bodhisattvaṃ paśyanti sma bodhivṛkṣamūle siṃhāsane niṣaṇṇam //

atha ca punarhīnādhimuktikānāṃ sattvānāṃ matiparitoṣaṇārthaṃ bodhisattvastṛṇamuṣṭimādāya yena bodhivṛkṣastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya bodhivṛkṣaṃ saptakṛtvaḥ pradakṣiṇīkṛtya svayamevābhyantarāgraṃ bahirmūlaṃ samantabhadraṃ tṛṇasaṃstaraṇaṃ saṃstīrya siṃhavacchūravadbalavaddṛḍhavīryavatsthāmavannāgavadaiśvaryavatsvayaṃbhūvajjñānivadanuttaravadviśeṣavadabhyudratavadyaśovatkīrtivaddānavacchīlavatkṣāntivadvīryavaddhyānavatprajñāvajjñānavatpuṇyavannihatamārapratyarthikavatsaṃbhāravatparyaṅkamābhujya tasmiṃstṛṇasaṃstare nyaṣīdat prāṅmukha ṛjukāyaṃ praṇidhāya abhimukhāṃ smṛtimupasthāpya / īdṛśaṃ ca dṛḍhaṃ samādānamakarot -

ihāsane śuṣyatu me śarīraṃ tvagasthimāṃsaṃ pralayaṃ ca yātu / aprāpya bodhiṃ bahukalpadurlabhāṃ naivāsanātkāyamataścaliṣyate // lal_19.57 //

iti //

// iti śrīlalitavistare bodhimaṇḍagamanaparivarto nāma ekonaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 20

bodhimaṇḍavyūhaparivarto viṃśatitamaḥ /

iti hi bhikṣavo bodhisattvasya bodhimaṇḍaniṣaṇṇasyaṃ pūrvasyāṃ diśi ṣaṭ kāmāvacarā devāḥ sthitā abhūvan - mā bodhisattvasya kaścidantarāyaṃ kārṣīditi / evaṃ dakṣiṇapaścimottarā diśo devaiḥ parigṛhītā abhūvan //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo bodhimaṇḍaniṣaṇṇastasyāṃ velāyāṃ bodhisattvasaṃcodanīṃ nāma raśmiṃ prāmuñcat, yayā raśmyā samantāddaśasu dikṣvaprameyāsaṃkhyeyāni dharmadhātuparamāṇyākāśadhātuparyavasānāni sarvabuddhakṣetrāṇyavabhāsitānyabhūvan //

atha khalu pūrvasyāṃ diśi vimalāyāṃ lokadhātau vimalaprabhāsasya tathāgatasya buddhakṣetrāllalitavyūho nāma bodhisattvo mahāsattvastayā prabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntaiśca bodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya ca tasyāṃ velāyāṃ bodhisattvasya pūjākarmaṇe tathārūpamṛddhyabhisaṃskāramabhisamakarod yenaddharyabhisaṃskāreṇābhisaṃskṛtena daśasu dikṣvākāśadhātuparyavasānāni sarvabuddhakṣetrāṇyekaṃ maṇḍalamātramādarśayati sma śuddhasya nīlavaiḍūryasya / pañcagatyupapannānāṃ sarvasattvānāṃ purato bodhimaṇḍe niṣaṇṇaṃ bodhisattvamupadarśayati sma / te ca sattvāḥ parasparamekāṅgulikābhirbodhisattvamupadarśayanti sma - ko 'yamevaṃrūpaḥ sattvo lalitaḥ, ko 'yamevaṃrūpaḥ sattvo virājata iti / teṣāṃ ca sattvānāṃ purato bodhisattvo bodhisattvānnirmimīte sma / tatra te bodhisattvavigrahā imā gāthā abhāṣanta -

yasyā kiṃcana rāgadoṣakaluṣā sā vāsanā uddhṛtā yasyā kāyaprabhākṛtā daśadiśe sarve prabhā niṣprabhāḥ / yasyā puṇyasamādhijñānanicayaḥ kalpaughasaṃvardhiṃtaḥ so 'yaṃ śākyamunirmahāmunivaraḥ sarvā diśo bhrājate // lal_20.1 //

iti //

atha khalu bhikṣavo dakṣiṇasyāṃ diśi ratnavyūhāyā lokadhāto ratnārciṣastathāgatasya buddhakṣetrādratnacchatrakūṭasaṃdarśano nāma bodhisattvo mahāsattvastayā prabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntairbodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya bodhisattvasya pūjākarmaṇe ekaratnachatreṇa taṃ sarvāvantaṃ maṇḍalamātraṃ saṃchādayati sma / tatra śakrabrahmalokapālāḥ parasparametadavocan - kasyedaṃ phalam, kenāyamevaṃrūpo ratnachatravyūhaḥ saṃdṛśyata iti / atha tasmādratnachatrādiyaṃ gāthā niścarati sma -

yena cchatrasahasrakoṭinayutā gandhāna ratnāna ca dattā apratimeṣu maitramanasā tiṣṭhanti ke nirvṛte / so eṣo varalakṣaṇo hitakaro nārāyaṇasthāmavān bodhermūlamupāgato guṇadharastasyaiṣa pūjā kṛtā // lal_20.2 //

iti //

atha khalu paścimāyā diśaścampakavarṇāyā lokadhātoḥ puṣpāvalivanarājikusumitābhijñasya tathāgatasya buddhakṣetrādindrajālī nāma bodhisattvo mahāsattvastayā prabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntairbodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopajagāma / upetya ca bodhisattvasya pūjākarmaṇe sarvāvantaṃ maṇḍalamātramekaratnajālena saṃchādayati sma / tatra daśasu dikṣu devanāgayakṣagandharvāḥ parasparamevamāhuḥ - kasyāyamevaṃrūpo prabhāvyūha iti / atha tasmādratnajālādiyaṃ gāthā niścarati sma -

ratnākaro ratanaketu ratistriloke ratnottamo ratanakīrti rataḥ sudharme / ratnāni trīṇi na ca chetsyati vīryaprāptaḥ so bodhi prāpsyati varāmiya tasya pūjā // lal_20.3 //

iti //

atha khalūttarasyāṃ diśi sūryāvartāyā lokadhātoścandrasūryajihmīkaraprabhasya tathāgatasya buddhakṣetrādvyūharājo nāma bodhisattvo mahāsattvastayā prabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntairbodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛtaḥ yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya bodhisattvasya pūjākarmaṇe yāvanto daśasu dikṣu sarvalokadhātuṣu buddhakṣetraguṇavyūhāstān sarvāṃstasmin maṇḍalamātre saṃdarśayati sma / tatra kecidbodhisattvā evamāhuḥ - kasyema evaṃrūpā vyūhāḥ? atha tebhyaḥ sarvavyūhebhya iyaṃ gāthā niścarati sma -

kāyo yena viśodhitaḥ subahuśaḥ puṇyena jñānena ca yenā vāca viśodhitā vratatapaiḥ satyena dharmeṇa ca / cittaṃ yena viśodhitaṃ hiridhṛtī kāruṇyamaitryā tathā so eṣo drumarājamūlupagataḥ śākyarṣabhaḥ pūjyate // lal_20.4 //

iti //

atha khalu pūrvadakṣiṇasyā diśo guṇākarāyā lokadhātorguṇarājaprabhāsasya tathāgatasya buddhakṣetrādruṇamatirnāma bodhisattvo mahāsattvastayā prabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntairbodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya bodhisattvasya pūjākarmaṇe sarvaguṇavyūhaṃ kūṭāgāraṃ tasmin maṇḍalamātre 'bhinirmimīte sma / tasya te parivārā evamāhuḥ - kasyāyamevaṃrūpaḥ kūṭāgāravyūhaḥ? tataśca kūṭāgārādiyaṃ gāthā niścarati sma -

yasya guṇaiḥ satataṃ guṇagandhikā bhonti surāsura yakṣa mahoragāḥ / so guṇavān guṇarājakulodito bodhiviṭape upaviṣṭu guṇodadhiḥ // lal_20.5 //

iti //

atha khalu dakṣiṇapaścimāyā diśo ratnasaṃbhavāyā lokadhāto ratnayaṣṭestathāgatasya buddhakṣetrādratnasaṃbhavo nāma bodhisattvo mahāsattvastayā prabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntairbodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya bodhisattvasya pūjākarmaṇe aprameyāsaṃkhyeyān ratnavyomakāṃstasminmaṇḍalamātre 'bhinirmimīte sma / tebhyaśca ratnavyomakebhya iyaṃ gāthā niścacāra -

tyaktā yena sasāgarā vasumatī ratnānyatho 'nekaśaḥ prāsādāśca gavākṣaharmikavarā yugyāni yānāni ca / vyomālaṃkṛta puṣpadāma rucirā udyāna kūpā sabhā hastā pāda śirottamāṅganayanāḥ so bodhimaṇḍe sthitaḥ // lal_20.6 //

iti //

atha khalu paścimottarasyā diśo meghavatyā lokadhātormegharājasya tathāgatasya buddhakṣetrānmeghakūṭābhigarjitasvaro nāma bodhisattvo mahāsattvastayā prabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntairbodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya bodhisattvasya pūjākarmaṇe kālānusāryagurumeghamabhinirmāyoragasāracandanacūrṇavarṣaṃ tasmin maṇḍalamātre 'bhipravarṣati sma / tasmācca kālānusārimeghamaṇḍalamātrādiyaṃ gāthā niścarati sma -

dharmāmegha sphuritva sarvatribhave vidyādhimuktaprabhaḥ saddharmaṃ ca virāga varṣiṃ amṛtaṃ nirvāṇasaṃprāpakam / sarvā rāgakileśabandhanalatā so vāsanā chetsyati dhyānarddhībalaindriyaiḥ kusumitaḥ śraddhākaraṃ dāsyate // lal_20.7 //

iti //

atha khalūttarapūrvasyā diśo hemajālapratichannāyā lokadhāto ratnacchatrābhyudgatāvabhāsasya tathāgatasya buddhakṣetrāddhemajālālaṃkṛto nāma bodhisattvo mahāsattvastayāprabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntairbodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya bodhisattvasya pūjākarmaṇe sarveṣu teṣu kūṭāgāreṣu ratnavyomakeṣu dvātriṃśallakṣaṇasamalaṃkṛtān bodhisattvavigrahānabhinirmimīte sma / sarve ca te bodhisattvavigrahā divyamānuṣyakapuṣpadāmaparigṛhītā yena bodhisattvastenābhinatakāyāstāni puṣpadāmānyabhipralambayanti sma / te imāṃ gāthāmabhāṣanta -

yena buddhanayutā stavita pūrva gauraveṇa mahatā janiya śraddhām / brahmaghoṣavacanaṃ madhuravāṇiṃ bodhimaṇḍopagataṃ śirasi vande // lal_20.8 //

iti //

atha khalvadhastāddiśaḥ samantavilokitāyā lokadhātoḥ samantadarśinastathāgatasya buddhakṣetrādratnagarbho nāma bodhisattvo mahāsattvastayā prabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntairbodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya bodhisattvasya pūjākarmaṇe tasmin vaidūryamayamaṇḍalamātre jāmbūnadasuvarṇapadmānyabhyudgatānyupadarśayati sma / teṣāṃ ca padmānāṃ karṇikāsvardhakāyikā nāryo varṇarūpasaṃpannāḥ sarvālaṃkārapratimaṇḍitā upadarśayati sma / vāmadakṣiṇe pāṇibhirharṣakaṭakakeyūrasuvarṇasūtramuktāhārādivividhābharaṇaparigṛhītāḥ puṣpapaṭṭadāmāni cābhipralambayantyo yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenoparyabhinatakāyāḥ / tāścemāṃ gāthāmabhāṣanta -

yo onamiṣṭa sadā gurūṇāṃ buddhaśrāvakapratyekajinānām / nirmāṇasuśīla sadojju praṣṭho tasyā onamathā guṇadharasya // lal_20.9 //

iti //

atha khalūpariṣṭāddiśo varagaganāyā lokadhātorgaṇendrasya tathāgatasya buddhakṣetrādgaganagañjo nāma bodhisattvo mahāsattvastayā prabhayā saṃcoditaḥ san gaṇanāsamatikrāntairbodhisattvaiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya bodhisattvasya pūjākarmaṇe gaganatalastha eva yāvanto daśasu dikṣu sarvabuddhakṣetreṣvadṛṣṭāśrutapūrvāḥ santi puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaravastrālaṃkārachatradhvajapatākāvaijayantiratn - amaṇikanakarajatamuktāhārahayagajarathapattivāhanapuṣpavṛkṣapatrapuṣpaphaladārakadārikā devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragaśakrabrahmalokapālamānuṣyāmānuṣyāṇāṃ sarvā gaganatalānmahāntaṃ puṣpavarṣamabhipravarṣanti sma sarvasattvaprītisukhasaṃjananaṃ ca / na ca kasyacitsattvasya bhayaṃ cotpīḍāṃ vā karoti sma //

tatredamucyate -

peyālameṣa diśatāsu jinaurasā ye saṃpūjituṃ hitakaraṃ anuprāpta bodhim / teṣāṃ viyūhakramavikramasukramāṇāṃ opamyamātra niśṛṇotha jinaurasānām // lal_20.10 //

ke cāgatā nabhasi megha iva stananto hārā sahasranayutāni pralambayantaḥ / ke cāgatā makuṭaratnavilambacūḍāḥ pauṣpaṃ vimāna gagane upadarśayantaḥ // lal_20.11 //

ke cāgatā dharaṇisiṃha ivā nadantaḥ śūnyānimittapraṇidhīravamuñcamānāḥ / ke cāgatā yatha vṛṣā abhinandamānāḥ na ca dṛṣṭapūrva rucirāṇi kṣipanti puṣpāṃ // lal_20.12 //

ke cāgatā nabhasi sāra ivā ravanto varṇāsahasra svaki ātmani darśayantaḥ / ke cāgatā śaśirivā gagane supūrṇāḥ sugatātmajasya guṇamālamudīrayantaḥ // lal_20.13 //

ke cāgatā raviriva prabha muñcamānāḥ sarvāṇi mārabhavanāni karonti jihmā / ke cāgatā vimalaketu yathendrayaṣṭyaḥ saṃbhārapuṇyanicitāstahi bodhimaṇḍe // lal_20.14 //

kecitkṣipanti gaganānmaṇiratnajālā candrā sucandra tatha bāla virocamānā / māndāravā sumanavārṣikacampadāmā saṃbodhisattva drumarājasthite kṣipanti // lal_20.15 //

ke cāgatā dharaṇi kampayamāna padbhyāṃ saṃkampitā vasudha prītikarī janasya / ke cāgatā grahiya meru karetalebhiḥ utsṛṣṭapuṣpapuṭa saṃsthita antarīkṣe // lal_20.16 //

ke cāgatāścaturi sāgara gṛhya mūrdhnā utsṛṣṭa siñci vasudhāṃ varagandhatoyaiḥ / ke cāgatā ratanayaṣṭi gṛhītva citraṃ saṃbodhisattvamupadarśaya sthitva dūre // lal_20.17 //

ke cāgatā bhaviya brahma praśāntarūpāḥ śāntā praśāntamanasaḥ sthita dhyānadhyāyī / romebhi teṣa svaru niścarate manojña maitrīupekṣakaruṇāmuditāpramāṇā // lal_20.18 //

ke cāgatā maruta śakra ivā yathaiva devaiḥ sahasranayutaiśca purākṛtāste / upagamya bodhivaṭu gṛhya kṛtāñjalībhiḥ śakrābhilagna maṇiratna kṣipanti citrā // lal_20.19 //

ke cāgatāścatudiśā ca yathaiva pālā gandharvarākṣasaparīvṛta kinnarebhiḥ / vidyutsphuṭānta kusumāni pravarṣamāṇāḥ gandharvakinnararūtena stuvanti vīram // lal_20.20 //

ke cāgatāḥ kusumitāṃ pragṛhītva vṛkṣān saphalāṃ sapuṣpavaragandha pramuñcamānāṃ / jāteṣu teṣu sthita buddha śuddhakāyāḥ avalambamāna pratimaṇḍi kṣipanti puṣpā // lal_20.21 //

ke cāgatāḥ kusumitāḥ puḍinī gṛhītvā padmotpalaiḥ kusumitaistatha puṇḍarīkaiḥ / dvātriṃśalakṣaṇadharāḥ sthita padmagarbhe staviṣṭa aliptamanasaṃ vidu bodhisattvam // lal_20.22 //

ke cāgatā vipulakāya tatheva meru sthitvāntarīkṣa svakamātmanamutsṛjanti / utsṛjyamātra bhaviyā navapuṣpadāmāḥ saṃchādayanti trisahasri jinasya kṣetram // lal_20.23 //

ke cāgatā ubhayacakṣuṣi kalpadāhaṃ saṃdarśayanta vibhavaṃ tatha saṃbhavaṃ ca / teṣāṃ śarīri bahudharmasukhā raṇanti tāṃ śrutva sattvanayutā prajahanti tṛṣṇām // lal_20.24 //

ke cāgatā ravitakinnaratulyaghoṣāḥ bimboṣṭhacāruvadanāḥ paripūrṇavaktrāḥ / kanyā yathaiva sualaṃkṛta citrahārāḥ prekṣanta yāṃ suragaṇā na labhanti tṛptim // lal_20.25 //

ke cāgatā vajirakāya ivā abhedyāḥ heṣṭhā paskandhacaraṇaiḥ pratigrāhyamāṇāḥ / ke cāgatā ravirivā śaśipūrṇavaktrāḥ jyotsnākarāḥ prabhakarā hatakleśadoṣāḥ // lal_20.26 //

ke cāgatā ratanamaṇḍita ratnapāṇī saṃchādayitva bahukṣetrasahasrakoṭyaḥ / varṣanti ratnavara puṣpa sugandhagandhā saṃtoṣaṇārthaṃ bahusattvahitaṃ sukhārtham // lal_20.27 //

ke cāgatā mahati dhāraṇi ratnakośāḥ romebhi sūtranayutāni prabhāṣamāṇāḥ / pratibhānavanta mativanta subuddhivanto mattapramattajanatāṃ pratibodhayantaḥ // lal_20.28 //

ke cāgatā grahiya bheri yathaiva meru ākoṭyamānu gagane sumanojñaghoṣām / yasyā ravaṃ daśadiśe vraji kṣetrakoṭyā adyāvaboddhumamataṃ anubuddhi śāstā // lal_20.29 //

iti //

// iti śrīlalitavistare bodhimaṇḍavyūhaparivarto nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 21

māragharṣaṇaparivarta ekaviṃśaḥ /

iti hi bhikṣavo bodhisattvaiścema evaṃrūpā vyūhā bodhisattvasya pūjākarmaṇe bodhimaṇḍe 'bhisaṃkṛtā abhūvan / svayaṃ ca bodhisattvo yāvanto daśasu dikṣvatītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ sarvabuddhakṣetreṣu bodhimaṇḍālaṃkāravyūhāstān sarvāṃstasmin bodhimaṇḍe saṃdarśayati sma //

atha khalu bhikṣavo bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya bodhisattvasyaitadabhavat - iha khalu kāmadhātau māraḥ pāpīyānadhipatirīśvaro vaśavartī / naitanmama pratirūpaṃ bhavedyadahaṃ tenāvidito 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeyam / yannvahaṃ mārasya pāpīyasaḥ saṃcodanaṃ kuryām / tasmin vijite sarve kāmāvacarā devādayo nigṛhītā bhaviṣyanti / tataśca māraparṣadaḥ pūrvāvaropitakuśalamūlā mārakāyikā devaputrāste mama siṃhavikrīḍitaṃ dṛṣṭvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayiṣyanti //

atha khalu bhikṣavo bodhisattva evamanuvicintya tasyāṃ velāyāṃ bhrūvivarāntarādūrṇākośāt sarvamāramaṇḍalavidhvaṃsanakarīṃ nāmaikāṃ raśmimudasṛjat / yayā raśmyā sarvasmiṃstrisāhasramahāsāhasralokadhātau sarvamārabhavanānyavabhāsya jihmīkṛtāni saṃprakampitāni cābhūvan / sarvaścāyaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhāturmahatāvabhāsena sphuṭo 'bhūt / tasyāśca prabhāyā māraḥ pāpīyānidamevaṃ rūpaṃ śabdamaśrauṣīt -

kalpaughacīrṇacarito hyabhiśuddhasattvaḥ śuddhodanasya tanayaḥ pravijahya rājyam / so nirgato hitakaro hyamṛtābhilāṣī bodhidrumaṃ hyupagato 'dya kuru prayatnam // lal_21.1 //

so tīrṇa ātmana parānapi tārayeyā moceṣyate sa ca parāṃ svayameva muktaḥ / āśvāsaprāpta sa parānapi cāśvaseyā nirvāpayiṣyati parāṃ parinirvṛtaśca // lal_21.2 //

śūnyāṃ kariṣyati āpāyatrayo 'pyaśeṣāṃ pūrṇāṃ kariṣyati purāṃ suramānuṣāṇām / dhyānānabhijña paramaṃ amṛtaṃ sukhaṃ ca dāsyatyasau hitakaro amṛtaṃ spṛśitvā // lal_21.3 //

śūnyaṃ kariṣyati puraṃ tava kṛṣṇabandho abalo balo balavihīnu apakṣyapakṣyo / na jñāsyase kva nu vrajāmi karomi kiṃ vā yada dharmavarṣamabhivarṣi svayaṃ svayaṃbhūḥ // lal_21.4 //

iti //

iti hi bhikṣavo māraḥ pāpīyānābhiḥ saṃcodanābhirgāthābhiḥ saṃcoditaḥ san dvātriṃśadākāraṃ svapnamapaśyat / katamad dvātriṃśadākāram? tadyathā - tamasākulaṃ ca svabhavanamapaśyat / rajasākulaṃ cākīrṇaśarkarakaṭhalyaṃ ca svabhavanamapaśyat / bhītatrastodvignaṃ diśo daśa prapalāyamānaṃ cātmānamapaśyat / vibhraṣṭamakuṭamapaviddhakuṇḍalaṃ cātmānamapaśyat / śuṣkoṣṭhagalatālukaṃ cātmānamapaśyat / saṃtaptahṛdayaṃ cātmānamapaśyat / śīrṇapatrapuṣpaphalāni codyānānyapaśyat / apagatajalāḥ pariśuṣkāśca puṣkariṇīrapaśyat / haṃsakroñcamayūrakalaviṅkakuṇālajīvaṃjīvakādīṃśca pakṣigaṇātrchīrṇapakṣānapaśyat / bherīśaṅkhamṛdaṅgapaṭahatuṇavavīṇāvallakītāḍasampādīṃśca vādyabhāṇḍāṃśchinnavichinnān bhūmau nipatitānapaśyat / priyajanaparivārāśca māramutsṛjya dīnamukhā ekānte gatvā pradhyāyantamapaśyat / agramahiṣīṃ ca māriṇīṃ śayanabhraṣṭāṃ dharaṇyāmubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ śīrṣamabhipīḍayantīmapaśyat / ye ca te māraputrā vīryavattamāśca balavattamāśca tejavattamāśca prajñāvattamāśca taṃ bodhisattvaṃ bodhimaṇḍavarāgragataṃ namasyanta evamapaśyat / ātmanīyāśca duhitrīrhā tāta hā tāteti krandantyo 'paśyat / malinacailagātraṃ cātmānamapaśyat / avakīrṇapāṃśuśiraskaṃ ca pāṇḍudurvarṇamojopahṛtaṃ cātmānamapaśyat / harmyakūṭāgāragavākṣatoraṇāṃśca rajasāvakīrṇān patato 'paśyat / ye cāsya te senāpatayo yakṣarākṣasakumbhāṇḍagandharvādhipatayaḥ, tān sarvān hastāñśirasi kṛtvā rodantaḥ krandantaḥ palāyamānāṃścāpaśyat /

ye ca te kāmāvacareṣu deveṣu devādhipatayaḥ, tadyathā - dhṛtarāṣṭravirūḍhakavirūpākṣavaiśravaṇaśakrasuyāmasaṃtuṣitasunirmitavaśavartiprabhṛtayaḥ, tān sarvāñśuśruṣamāṇān māraḥ pāpīyān sabodhisattvābhimukhānapaśyat / raṇamadhye cāsyāsirvikośo na bhavati sma / vikrośantamaśivaṃ cātmānamapaśyat / svena ca parivāreṇātmānaṃ parityaktamapaśyat / maṅgalapūrṇakumbhāṃśca patitān dvāre 'paśyat / nāradaṃ ca brāhmaṇamamaṅgalyaśabdaṃ śrāvayantamapaśyat / ānanditaṃ ca dauvārikamanānandaśabdaṃ śrāvayantamapaśyat / tamasākulaṃ ca gaganatalamapaśyat / kāmabhavananivāsinīṃ ca śriyaṃ rudantīmapaśyat / svamaiśvaryaṃ cānaiśvaryamapaśyat / svapakṣaṃ cāpakṣamapaśyat / maṇimuktājālāni ca tūṣṇībhūtāni chinnabhinnapatitānyapaśyat / sarvaṃ ca mārabhavanaṃ pracalitamapaśyat / vṛkṣāñchidyamānānniryūhāṃśca patato 'drākṣīt / sarvaṃ ca mārasenāvyūhamabhimukhaṃ pātyamānamapaśyat //

iti hi bhikṣava evaṃ dvātriṃśadākāraṃ māraḥ pāpīyān svapnamapaśyat / sa pratibuddhaḥ san bhītastrastaḥ saṃvignaḥ sarvamantarjanaṃ saṃnipātya sabalapārṣadyasenāpatidauvārikasaṃnipatitāṃśca tān viditvā ābhirgāthābhiradhyabhāṣat -

dṛṣṭvāna tāṃ sa supināṃ namucī dukhārto āmantrayāti suta ye 'pi ca pāriṣadyā / senāpatiṃ namuci siṃhahanuśca nāmnā sarveṣa teṣa paripṛcchati kṛṣṇabandhuḥ // lal_21.5 //

gāthābhi gītaracito 'dya śruto 'ntarīkṣācchākyeṣu jātu varalakṣaṇacitritāṅgaḥ / ṣaḍvarṣa duṣkaravratāni caritva ghorā bodhidrumaṃ hyupagataḥ prakuruṣva yatnam // lal_21.6 //

so cedvibuddha svayameva hi bodhisattvo bahusattvakoṭinayutāni vibodhayeta / śūnyaṃ kariṣyati sa me bhavanaṃ hyaśeṣaṃ yada lapsyate hyamṛtu sparśanaśītibhāvam // lal_21.7 //

hanta vrajāma sahitā mahatā balena ghātema taṃ śramaṇu eku drumendramūle / udyojayadhva caturaṅgiṇi śīghra senāṃ yadi icchathā mama priyaṃ ma ciraṃ karotha // lal_21.8 //

pratyekabuddhabhi ca arhabhiḥ pūrṇa loko nirvāyamāṇu na balaṃ mama durbalaṃ syāt / so bhūyu eku jinu bheṣyati dharmarājo gaṇanātivṛttu jinavaṃśu na jātu chidyet // lal_21.9 //

atha khalu bhikṣavaḥ sārthavāho nāma māraputraḥ, sa māraṃ pāpīyāṃsaṃ gāthābhiradhyabhāṣat -

kiṃ tāt bhinnavadano 'si vivarṇavaktro hṛdayaṃ samutplavati vedhati te 'ṅgamaṅgam / kiṃ te śrutaṃ athava dṛṣṭu bhaṇāhi śīghraṃ jñāsyāma tattvatu vicintya tathā prayogam // lal_21.10 //

nirmāṇu māru avacī śṛṇu mahya vatsa pāpaṃ mi dṛṣṭu supinaṃ paramaṃ sughoram / bhāṣeya sarvamiha parṣadi adya śeṣaṃ saṃmūrchitā kṣititale prapateyu yūyam // lal_21.11 //

sārthavāha āha -

raṇakāli prāpti yadi nāma jayo na doṣaḥ tatraiva yastu nihato bhavate sa doṣaḥ / svapnāntare tu yadi īdṛśa te nimittā śreyo upekṣa ma raṇe paribhāvu gacchet // lal_21.12 //

māro 'bravīt -

vyavasāyabuddhi puruṣasya raṇe prasiddhi avalambya dhairya sukṛtaṃ yadi no jayaṃ syāt / kā tasya śakti mama dṛṣṭi sapāriṣadyaṃ notthātu mahya caraṇe śirasā prapattum // lal_21.13 //

sārthavāha āha -

vistīrṇamasti hi balaṃ ca sudurbalaṃ ca astyeka śūru balavāṃśca raṇaṃjahaśca / khadyotakairyadi bhavettrisahasra pūrṇā eko ravirgrasati niṣprabhatāṃ karoti // lal_21.14 //

api ca /

yasya mānaśca mohaśca mīmāṃsā ca na vidyate / viloma yadi vidvāṃso nāsau śakyaścikitsitum // lal_21.15 //