Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/5

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Lalitavistara

Thông tin
GRETIL — P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1958 (Buddhist Sanskrit Texts, 1).CC BY-NC-SA 4.0

yathā nirākulo loko mahāpadmo yathodbhavaḥ / niḥsaṃśayaṃ mahātejā lokanātho bhaviṣyati // lal_7.50 //

yathā ca mṛdukā vātā divyagandhopavāsitāḥ / śamenti vyādhiṃ sattvānāṃ vaidyarājo bhaviṣyati // lal_7.51 //

vītarāgā yathā ceme rūpadhātau marucchatāḥ / kṛtāñjaliṃ namasyante dakṣiṇīyo bhaviṣyati // lal_7.52 //

yathā ca manujā devān devāḥ paśyanti mānuṣān / heṭhayanti na cānyonyaṃ sārthavāho bhaviṣyati // lal_7.53 //

yathā ca jvalanaḥ śāntaḥ sarvā nadyaśca visthitāḥ / sūkṣmaṃ ca kampate bhūmiḥ bhavitā tattvadarśakaḥ // lal_7.54 //

iti //

iti hi bhikṣavaḥ saptarātrajātasya bodhisattvasya mātā māyādevī kālamakarot / sā kālagatā trāyatriṃśati deveṣūpapadyata / syāt khalu punarbhikṣavo yuṣmākamevaṃ bodhisattvāparādhena māyādevī kālagateti? na khalvevaṃ draṣṭavyam / tatkasmāddhetoḥ? etat paramaṃ hi tasyā āyuṣpramāṇamabhūt / atītānāmapi bhikṣavo bodhisattvānāṃ saptarātrajātānāṃ janetryaḥ kālamakurvanta / tatkasmāddhetoḥ? vivṛddhasya hi bodhisattvasya paripūrṇendriyasyābhiniṣkrāmato māturhṛdayaṃ sphuṭet //

iti hi bhikṣavaḥ saptame divase yādṛśenaiva vyūhena māyādevī kapilavastuno mahānagarādudyānabhūmimabhiniṣkrāntābhūt, tataḥ koṭīśatasahasraguṇottareṇa mahāvyūhena bodhisattvaḥ kapilavastu mahānagaraṃ prāvikṣat / tasya ca praviśataḥ pañca pūrṇakumbhasahasrāṇi gandhodakaparipūrṇāni purato nīyante sma / evaṃ pañcakanyāsahasrāṇi mayūrahastakamparigṛhītāni purato gacchanti sma / pañca ca kanyāsahasrāṇi tālavṛkṣakaparigṛhītāni purato gacchanti sma / pañca sa kanyāsahasrāṇi gandhodakabhṛṅgāraparigṛhītāni purato gacchanti sma, mārgamavasiñcanti sma / pañca ca kanyāsahasrāṇi vicitrapaṭalakaparigṛhītāni purato gacchanti sma / pañca ca kanyāsahasrāṇi navavicitrapralambanamālāparigṛhītāni purato gacchanti sma / pañca ca kanyāsahasrāṇi ratnabhadrālaṃkāraparigṛhītāni purato gacchanti sma, mārgaṃ śodhayanti sma / pañca ca kanyāsahasrāṇi bhadrāsanaparigṛhītāni purato gacchanti sma / pañca ca brāhmaṇasahasrāṇi ghaṇṭāparigṛhītāni māṅgalyaśabdaṃ śrāvayantaḥ purato gacchanti sma / viṃśati nāgasahasrāṇi sarvālaṃkāravibhūṣitāni purato gacchanti sma / viṃśati hayasahasrāṇi suvarṇālaṃkārasaṃchannāni sarvālaṃkāravibhūṣitāni purato gacchanti sma / aśīti rathasahasrāṇi uchritachatradhvajapatākākiṅkiṇījālasamalaṃkṛtāni bodhisattvasya pṛṣṭhato 'nucchanti sma / cattvāriṃśatpadātisahasrāṇi śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgurūpiṇāṃ saṃnaddhadṛḍhavarmakavacānāṃ bodhisattvaṃ gacchantamanugacchanti sma /

gaganatalagatāni cāprameyāsaṃkhyeyānyabhijñātāni kāmāvacarāṇāṃ rūpāvacaradevaputrakoṭīnayutaśatasahasrāṇi nānāprakrāramanekavyūhairbodhisattvasya pūjāṃ kurvanto 'nugacchanti sma / yasmiṃśca varapravararathe bodhisattvaḥ samabhirūḍho 'bhūt, sa kāmāvacarairdevairanekairmahāvyūhaiḥ samalaṃkṛto 'bhūt / viṃśati ca devakanyāsahasrāṇi sarvālaṃkāravibhūṣitāni ratnasūtraparigṛhītāni taṃ rathaṃ vahanti sma / dvayoścāpsarasormadhye ekā mānuṣī kanyā dvayormānuṣīkanyayormadhye ekāpsarā / na cāpsaraso mānuṣīṇāmāmagandhaṃ jighranti sma / na ca mānuṣā apsarasāṃ rūpaṃ dṛṣṭvā pramādamāpadyante sma yadidaṃ bodhisattvasya tejonubhāvena //

iti hi bhikṣavaḥ kapilāhvaye puravare sarvārthasiddhāya pañcamātraiḥ śākyaśataiḥ pañcagṛhaśatāni nirmāpitānyabhūvan bodhisattvamuddiśya / te bodhisattvaṃ nagaraṃ praviśantaṃ svasvagṛhadvāramūle sthitvā kṛtāñjalipuṭā abhinatakāyāḥ sagauravā evamāhuḥ - iha bhoḥ sarvārthasiddha praviśa / iha bho devātideva praviśa / iha bhoḥ śuddhasattva praviśa / iha bhoḥ sārathivara praviśa / iha bhoḥ prītiprāmodyakara praviśa / iha bho aninditayaśaḥ praviśa / iha bhoḥ samantacakṣu praviśa / iha bho asamasama praviśa / iha bho asadṛśaguṇatejodhara lakṣaṇānuvyañjanasvalaṃkṛtakāya praviśeti / tataścopādāya kumārasyeha sarvārthasiddhaḥ sarvārthasiddha iti saṃjñāmagamat //

tatra rājā śuddhodanasteṣāṃ sarveṣāmanuvartanārthaṃ bodhisattvaṃ sarvagṛheṣu praveśya caturṇāṃ māsānāmatyayādbodhisattvaṃ svagṛhe praveśayati sma / tatra ca nānāratnavyūho nāma (vaidya 72) mahāprāsādastaṃ bodhisattvaḥ samārūḍho 'bhūt / tatra te bṛddhavṛddhāḥ śākyāḥ saṃnipatyaivaṃ mataṃ cārayanti sma - kā nu khalu samarthā bodhisattvaṃ gopāyituṃ kelayituṃ mamāyituṃ hitacittatayā maitracittatayā guṇacittatayā saumyacittatayā ceti / tatra pañcamātrāṇi śākyavadhūśatāni / ekaikā evamāhūḥ - ahaṃ kumāramupasthāsya iti / tatra mahallakamahallikāḥ śākyā evamāhuḥ - sarvā etā vadhūkā navā dahnāstaruṇyaḥ rūpayauvanamadamattāḥ / naitāḥ samarthā bodhisattvaṃ kālena kālamupasthāpayitum / atha ca punariyaṃ mahāprajāpatī gautamī kumārasya mātṛsvasā / eṣā samarthā kumāraṃ samyaksukhena saṃvardhayitum, rājānaṃ ca śuddhodanamabhidhārayitum / iti hi te sarve samagrā bhūtvā mahāprajāpatīṃ gautamīmutsāhayanti sma / iti hi mahāprajāpatī gautamī kumāraṃ saṃvardhayati sma / tatra bodhisattvasyārthe dvātriṃśaddhātryaḥ saṃsthāpitā abhuvan aṣṭāvaṅgadhātryaḥ, aṣṭau kṣīradhātryaḥ, aṣṭau maladhātryaḥ, aṣṭau krīḍādhātryaḥ //

tato rājā śuddhodanaḥ sarvaṃ śākyagaṇaṃ saṃnipātyaivaṃ mīmāṃsate sma - kiṃ nu khalvayaṃ kumāro rājā bhaviṣyati cakravartī, āhosvidabhiniṣkramiṣyati pravrajyāyai?

tena ca samayena himavataḥ parvatarājasya pārśve asito nāma maharṣiḥ prativasati sma pañcābhijñaḥ sārdhaṃ naradattena bhāgineyena / sa bodhisattvasya jātamātrasya bahūnyāścaryādbhutaprātihāryāṇyadrākṣīt / gaganatalagatāṃśca devaputrān buddhaśabdamanuśrāvayato 'mbarāṇi ca bhrāmayata itastataḥ pramuditān bhramato 'drākṣīt / tasyaitadabhūt - yannvahaṃ vyavalokayeyamiti / sa divyena cakṣuṣā sarvaṃ jambudvīpamanuvilokayannadrākṣīt kapilāhvaye mahāpuravare rājñaḥ śuddhodanasya gṛhe kumāraṃ jātaṃ śatapuṇyatejastejitaṃ sarvalokamahitaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtagātram / dṛṣṭvā ca punarnaradattaṃ māṇavakamāmantrayate sma - yat khalu māṇavaka jānīyā jambudvīpe mahāratnamutpannam / kapilavastuni mahānagare rājñaḥ śuddhodanasya gṛhe kumāro jātaḥ śatapuṇyatejastejitaḥ sarvalokamahito dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samanvāgataḥ / sacetso 'gāramadhyāvasiṣyati, rājā bhaviṣyati caturaṅgaścakravartī vijitavān dhārmiko dharmarājo jānapadasthāmavīryaprāptaḥ saptaratnasamanvāgataḥ / tasyemāni sapta ratnāni bhavanti / tadyathā - cakraratnaṃ hastiratnaṃ aśvaratnaṃ maṇiratnaṃ strīratnaṃ gṛhapatiratnaṃ pariṇāyakaratnam / evaṃ saptaratnasaṃpūrṇaśca / asya putrasahasraṃ bhaviṣyati śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānām / sa imaṃ mahāpṛthivīmaṇḍalaṃ samudraparikhamadaṇḍenāśastreṇa svena (dharmeṇa) balenābhibhūyābhinirjitya rājyaṃ kariṣyatyaiśvaryādhipatyena / sacetpunaragārādanagārikāṃ pravrajiṣyati, tathāgato bhaviṣyati arhan samyaksaṃbuddho netā ananyaneyaḥ śāstā loke saṃbuddhaḥ / tadetarhyupasaṃkramiṣyāvastad draṣṭumiti //

atha khalvasito maharṣiḥ sārdhaṃ naradattena bhāgineyena rājahaṃsa iva gaganatalādabhyudgamya samutplutya yena kapilavastu mahānagaraṃ tenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya ṛddhiṃ pratisaṃhṛtya padbhyāmeva kapilavastu mahānagaraṃ praviśya yena rājñaḥ śuddhodanasya niveśanaṃ tenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya rājñaḥ śuddhodanasya gṛhadvāre 'sthāt //

iti hi bhikṣavo 'sito maharṣiḥ paśyati sma rājñaḥ śuddhodanasya gṛhadvāre 'nekāni prāṇiśatasahasrāṇi saṃnipatitāni / atha khalvasito maharṣirdauvārikamupasaṃkramyaivamāha - gaccha tvaṃ bhoḥ puruṣa rājñaḥ śuddhodanasya, nivedaya dvāre ṛṣirvyavasthita iti / parameti dauvāriko 'sitasya maharṣeḥ pratiśrutya yena rājā śuddhodanastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya kṛtāñjalipuṭo rājānaṃ śuddhodanamevamāha - yat khalu deva jānīyā ṛṣirjīrṇo vṛddho mahallako dvāre sthitaḥ / evaṃ ca vadati - rājānamahaṃ draṣṭukāma iti / atha rājā śuddhodano 'sitasya maharṣerāsanaṃ prajñāpya taṃ puruṣamevamāha - praviśatu ṛṣiriti / atha sa puruṣo rājakulānniṣkramyāsitaṃ maharṣimevamāha - praviśeti //

atha khalvasito maharṣiryena rājā śuddhodanastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya purataḥ sthitvā rājānaṃ śuddhodanamevamāha - jaya jaya mahārāja, ciramāyuḥ pālaya, dharmeṇa rājyaṃ kārayeti //

atha sa rājā śuddhodano 'sitasya maharṣerarghapādyamarcanaṃ ca kṛtvā sādhu suṣṭhu ca parigṛhya āsanenopanimantrayate sma / sukhopaviṣṭaṃ cainaṃ jñātvā sagauravaḥ supratīta evamāha - na smarāmyahaṃ tava ṛṣe darśanam / tatkenārthenehābhyāgato 'si, kiṃ prayojanam?

evamukte 'sito maharṣī rājānaṃ śuddhodanametadavocat - putraste mahārāja jātastamahaṃ draṣṭukāma ihāgata iti //

rājā āha - svapiti maharṣe kumāraḥ / muhūrtamāgamaya yāvadutthāsyatīti //

ṛṣiravocat - na mahārāja tādṛśā mahāpuruṣāściraṃ svapanti / jāgaraśīlāstādṛśāḥ satpuruṣā bhavanti //

iti hi bhikṣavo bodhasattvo 'sitasya maharṣeranukampayā jāgaraṇanimittamakarot / atha khalu rājā śuddhodanaḥ sarvārthasiddhaṃ kumāramubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ sādhu ca suṣṭhu cānuparigṛhya asitasya maharṣerantikamupanāmayati sma //

iti hi asito maharṣirbodhisattvamavalokya dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samanvāgatamaśītyanuvyañjanasuvicitragātraṃ śakrabrahmalokapālātirekavapuṣaṃ dinakaraśatasahasrātirekatejasaṃ sarvāṅgasundaraṃ dṛṣṭvā codānamudānayati sma - āścaryapudgalo batāyaṃ loke prādurbhūta, mahāścaryapudgalo batāyaṃ loke prādurbhūtaḥ ityutthāyāsanātkṛtāñjalipuṭo bodhisattvasya caraṇayoḥ praṇipatya pradakṣiṇīkṛtya ca bodhisattvamaṅkena parigṛhya nidhyāyannavasthito 'bhūt / so 'drākṣīdbodhisattvasya dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni yaiḥ samanvāgatasya puruṣapudgalasya dve gatī bhavato nānyā / sacedagāramadhyāvasati rājā bhavati caturaṅgaścakravartī pūrvavadyāvadevaiśvaryādhipatyena / sacetpunaragārādanagārikāṃ pravrajati tathāgato bhaviṣyati vighuṣṭaśabdaḥ samyaksaṃbuddhaḥ / sa taṃ dṛṣṭvā prārodīdaśrūṇi ca pravartayan gambhīraṃ ca niśvasati sma //

adrākṣīdrājā śuddhodano 'sitaṃ maharṣiṃ rudantamaśrūṇi ca pravartayamānaṃ gambhīraṃ ca niśvasantam / dṛṣṭvā ca saṃharṣitaromakūpajātastvaritatvaritaṃ dīnamanā asitaṃ maharṣimetadavocat - kimidamṛṣe rodasi aśrūṇi ca pravartayasi gambhīraṃ ca niśvasasi? mā khalu kumārasya kācidvipratipattiḥ //

evamukte 'sito maharṣī rājānaṃ śuddhodanamevamāha - nāhaṃ mahārāja kumārasyārthena rodimi, nāpyasya kācidvipratipattiḥ / kiṃ tvātmānamahaṃ rodimi / tatkasmāddhetoḥ? ahaṃ ca mahārāja jīrṇo vṛddho mahallakaḥ / ayaṃ ca sarvārthasiddhaḥ kumāro 'vaśyamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyati / abhisaṃbudhya cānuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayiṣyati apravartitaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā anyena vā punaḥ kenacilloke sahadharmeṇa / sadevakasya lokasya hitāya sukhāya dharmaṃ deśayiṣyati ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇaṃ paryavasāne kalyāṇam / svarthaṃ suvyañjanaṃ kevalaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ sattvānāṃ saṃprakāśayiṣyati / asmāttaṃ dharmaṃ śratvā jātidharmāṇaḥ sattvā jātyā parimokṣante / evaṃ jarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimokṣante / rāgadveṣamohāgnisaṃtaptānāṃ sattvānāṃ saddharmajalavarṣeṇa prahlādanaṃ kariṣyati / nānākudṛṣṭigrahaṇapraskandhānāṃ sattvānāṃ kupathaprayātānāmṛjumārgeṇa nirvāṇapathamupaneṣyati / saṃsārapañjaracārakāvaruddhānāṃ kleśabandhanabaddhānāṃ bandhananirmokṣaṃ kariṣyati / ajñānatamastimirapaṭalaparyavanaddhanayanānāṃ sattvānāṃ prajñācakṣurutpādayiṣyati / kleśaśalyaviddhānāṃ sattvānāṃ śalyoddharaṇaṃ kariṣyati / tadyathā mahārāja audumbarapuṣpaṃ kadācitkarhicilloke utpadyate, evameva mahārāja kadācitkarhicidbahubhiḥ kalpakoṭinayutairbuddhā bhagavanto loke utpadyante / so 'yaṃ kumāro 'vaśyamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate / abhisaṃbudhya ca sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi saṃsārasāgarāt pāramuttārayiṣyati, amṛte ca pratiṣṭhāpayiṣyati / vayaṃ ca taṃ buddharatnaṃ na drakṣyāmaḥ / ityeva tadahaṃ mahārāja rodimi paridīnamanā dīrghaṃ ca niśvasāmi yadahamimaṃ nārogye 'pi rādhayiṣyāmi //

yathā hyasmākaṃ mahārāja mantravedaśāstreṣvāgacchati - nārhati sarvārthasiddhaḥ kumāro 'gāramadhyāvasitum / tatkasya hetoḥ? tathā hi mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāro dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samānvāgataḥ / katamairdvātriṃśatā? tadyathā / uṣṇīṣaśīrṣo mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / anena mahārāja prathamena mahāpuruṣalakṣaṇena samanvāgataḥ sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / bhinnāñjanamayūrakalāpābhinīlavallitapradakṣiṇāvartakeśaḥ / samavipulalalāṭaḥ / ūrṇā mahārāja sarvārthasiddhasya kumārasya bhruvo rmadhye jātā himarajataprakāśā / gopakṣmanetraḥ / abhinīlanetraḥ / samacattvāriṃśaddantaḥ / aviraladantaḥ / śukladantaḥ / brahmasvaro mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / rasarasāgravān / prabhūtatanujihvaḥ / siṃhahanuḥ / susaṃvṛttaskandhaḥ / saptotsadaḥ / citāntarāṃsaḥ / sūkṣmasuvarṇavarṇacchaviḥ / sthito 'navanatapralambabāhu / siṃhapūrvārdhakāyaḥ / nyagrodhaparimaṇḍalo mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / ekaikaromā / ūrdhvāgrābhipradakṣiṇāvartaromāḥ / (vaidya 75) kośopagatabastiguhyaḥ / suvivartitoruḥ / eṇeyamṛgarājajaṅghaḥ / dīrghāṅguliḥ / āyatapārṣṇipādaḥ / utsaṅgapādaḥ / mṛdutaruṇahastapādaḥ / jālāṅgulihastapādaḥ / dīrghāṅguliradhaḥkramatalayormahārāja sarvārthasiddhasya kumārasya cakre jāte ci (arciṣmatī prabhāsvare site) sahasrāre sanemike sanābhike / supratiṣṭhitasamapādo mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / anena mahārāja dvātriṃśattamena mahāpuruṣalakṣaṇena samanvāgataḥ sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / na ca mahārāja cakravartināmevaṃvidhāni lakṣaṇāni bhavanti / bodhisattvānāṃ ca tādṛśāni lakṣaṇāni bhavanti //

saṃvidyante khalu punarmahārāja sarvārthasiddhasya kumārasya kāye 'śītyanuvyañjanāni, yaiḥ samanvāgataḥ sarvārthasiddhaḥ kumāro nārhatyagāramadhyāvasitum / avaśyamabhiniṣkramiṣyati pravrajyāyai / katamāni ca mahārāja tānyaśītyanuvyañjanāni? tadyathā - tuṅganakhaśca mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / tāmranakhaśca snigdhanakhaśca vṛttāṅguliśca anupūrvacitrāṅguliśca gūḍhaśiraśca gūḍhagulphaśca ghanasaṃdhiśca aviṣamasamapādaśca āyatapārṣṇiśca mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / snigdhapāṇilekhaśca tulyapāṇilekhaśca gambhīrapāṇilekhaśca ajihmapāṇilekhaśca anupūrvapāṇilekhaśca bimboṣṭhaśca noccavacanaśabdaśca mṛdutaruṇatāmrajihvaśca gajagarjitābhistanitameghasvaramadhuramañjughoṣaśca paripūrṇavyañjanaśca mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / pralambabāhuśca śucigātravastusaṃpannaśca mṛdugātraśca viśālagātraśca adīnagātraśca anupūrvonnatagātraśca susamāhitagātraśca suvibhaktagātraśca pṛthuvipulasuparipūrṇajānumaṇḍalaśca vṛttagātraśca mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / suparimṛṣṭagātraśca ajihmavṛṣabhagātraśca anupūrvagātraśca gambhīranābhiśca ajihmanābhiśca anupūrvanābhiśca śucyācāraśca ṛṣabhavatsamantaprāsādikaśca paramasuviśuddhavitimirālokasamantaprabhaśca nāgavilambitagatiśca mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / siṃhavikrāntagatiśca ṛṣabhavikrāntagatiśca haṃsavikrāntagatiśca abhipradakṣiṇāvartagatiśca vṛttakukṣiśca mṛṣṭakukṣiśca ajihmakukṣiśca cāpodaraśca vyapagatachandadoṣanīlakālakāduṣṭaśarīraśca vṛttadaṃṣṭraśca mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ /

tīkṣṇadaṃṣṭraśca anupūrvadaṃṣṭraśca tuṅganāsaśca śucinayanaśca vimalanayanaśca prahasitanayanaśca āyatanayanaśca viśālanayanaśca nīlakuvalayadalasadṛśanayanaśca sahitabhrūśca mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / citrabhrūśca asitabhrūśca saṃgatabhrūśca anupūrvabhrūśca pīnagaṇḍaśca aviṣamagaṇḍaśca vyapagatagaṇḍadoṣaśca anupahatakruṣṭaśca suviditendriyaśca suparipūrṇendriyaśca mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / saṃgatamukhalalāṭaśca paripūrṇottamāṅgaśca asitakeśaśca sahitakeśaśca (susaṃgatakeśaśca) surabhikeśaśca aparuṣakeśaśca anākulakeśaśca anupūrvakeśaśca sukuñcitakeśaśca śrīvatsasvastikanandyāvartavardhamānasaṃsthānakeśaśca mahārāja sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / imāni tāni mahārāja sarvārthasiddhasya kumārasyāśītyanuvyañjanāni, (vaidya 76) yaiḥ samanvāgataḥ sarvārthasiddhaḥ kumāro nārhatyagāramadhyāvasitum / avaśyamabhiniṣkramiṣyati pravrajyāyai //

atha khalu rājā śuddhodano 'sitasya maharṣeḥ sakāśātkumārasyedaṃ vyākaraṇaṃ śrutvā saṃtuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāta utthāyāsanādbodhisattvasya caraṇayoḥ praṇipatyemāṃ gāthāmabhāṣata -

vanditastvaṃ suraiḥ sendraiḥ ṛṣibhiścāsi pūjitaḥ / vaidya sarvasya lokasya vande 'hamapi tvāṃ vibho // lal_7.55 //

iti hi bhikṣavo rājā śuddhodano 'sitaṃ maharṣi sārdhaṃ naradattena bhāgineyenānurūpeṇa bhaktena saṃtarpayati sma / saṃtarpyābhicchādya pradakṣiṇamakarot / atha khalvasito maharṣistata evarddhyā vihāyasā prākramat, yena svāśramastenopāsaṃkrāmat //

atha khalu dvayaṃ saṃkramya tatra khalvasito maharṣirnaradattaṃ māṇavakametadavocat - yadā tvaṃ naradatta śṛṇuyā buddho loke utpanna iti, tadā tva gatvā tasya śāsane pravrajeḥ / tatte bhaviṣyati dīrgharātramarthāya hitāya sukhāyeti //

tatredamucyate - dṛṣṭvā devagaṇānnabhastalagatān buddhaśravodgāriṇo devarṣīrasito 'drikandaragataḥ prītiṃ parāṃ prāptavān / buddho nāma padaṃ kimetadiha bho harṣāvahaṃ prāṇināṃ prahlāda mama kāya eti sukhitaṃ śāntaṃ ca cittaṃ param // lal_7.56 //

kiṃ devo tvasuro 'thavāpi sa bhaved garuḍo 'thavā kinnaraḥ buddho nāma kimetadaśrutapadaṃ prītikaraṃ modanam / divyā cakṣuṣa prekṣate daśa diśaḥ śailān mahīṃ sāgarān bhūyaḥ paśyati cādbhutaṃ bahuvidhaṃ bhūmau girau sāgare // lal_7.57 //

ābheyaṃ pravirājate surucirā prahlādayantī tanuṃ jātāścaiva yathā hi śailaśikhare snigdhāḥ pravālāṅkurāḥ / vṛkṣāścaiva yathā supuṣpabharitā nānāphalairmaṇḍitāḥ suvyaktaṃ tribhave bhaviṣyati laghu ratnodbhavaḥ śobhanaḥ // lal_7.58 //

bhūmirbhāti yathā ca pāṇisadṛśā sarvā samā nirmalā devāścaiva yathā prahṛṣṭamanasaḥ khe bhrāmayantyambarān / yadvat sāgaranāgarājanilaye ratnāḥ plavante 'dbhutāḥ suvyaktaṃ jinaratna jambunilaye dharmākarasyodbhavaḥ // lal_7.59 //

yadvacchānta apāya duḥkhavigatāḥ sattvāśca saukhyānvitāḥ yadvaddevagaṇā nabhastalagatā gacchanti harṣānvitāḥ / yatha ca snigdharavaṃ manojña śṛṇuyā divyāna saṃgītināṃ ratanasyā iva prādurbhāvu tribhave yasyā nimittā ime // lal_7.60 //

asitaḥ prekṣati jambusāhvayamidaṃ divyena vai cakṣuṣā so 'drākṣīt kapilāhvaye puravare śuddhodanasyālaye / jāto lakṣaṇapuṇyatejabharito nārāyaṇasthāmavān dṛṣṭvā cāttamanā udagramanasaḥ sthāmāsya saṃvardhitaḥ // lal_7.61 //

udyuktastvarito 'tivismitamanā cāsau svaśiṣyānvitaḥ āgatvā kapilāhvayaṃ puravaraṃ dvāri sthito bhūpateḥ / anubaddhā bahuprāṇikoṭinayutā dṛṣṭvā ṛṣirjīrṇakaḥ avacī sārathi rājña vedaya laghuṃ dvāre ṛṣistiṣṭhati // lal_7.62 //

śrutvā cāśu praviśya rājabhavanaṃ rājñastamākhyātavān dvāre deva tapasvi tiṣṭhati mahān jīrṇo ṛṣirjarjaraḥ / so cāpī abhinandate ṛṣivaraḥ prāveṣṭu rājño gṛhaṃ ājñā dīyatu tāva pārthivavarā demi praveśaṃ tesā // lal_7.63 //

sthāpyā cāsanamasya cāha nṛpatiḥ gaccha praveśaṃ dada asitaḥ sārathivākya śrutva muditaḥ prītyā sukhenānvitaḥ / śītaṃ vāri yathābhikāṅkṣi tṛṣito bhuktvādito cāśanaṃ tadvatsukhyabhinandito ṛṣivaraḥ taṃ draṣṭu sattvottamam // lal_7.64 //

jaya bhoḥ pārthiva ityuvāca mudito cāyuṃ ciraṃ pālaya vṛddhiṃ kṛtva niṣaṇṇa dāntamanasaḥ śāntendriyaḥ sūrataḥ / rājā vai abhivādya taṃ sunibhṛtaṃ provāca kiṃ kāraṇaṃ āgāmastava pārthivendra nilaye tad brūhi śīghraṃ mune // lal_7.65 //

putraste vararūpa pāramigato jāto mahātejavān dvātriṃśadvaralakṣaṇaiḥ kavacito nārāyaṇasthāmavān / taṃ draṣṭuṃ hi mamepsitaṃ narapate sarvārthasiddhaṃ śiśum ityarthaṃ samupāgato 'smi nṛpate nāstyanyakāryaṃ mama // lal_7.66 //

sādhu svāgatu yācase kilamitaḥ prīto 'smi te darśanāt eṣo 'sau śayitaḥ kumāra varado draṣṭuṃ na śakyo 'dhunā / sādhū tāva mūhūrtamāgama ihā yad drakṣyase nirmalaṃ candraṃ vā yatha pūrṇamāsi vimalaṃ tārāgaṇairmaṇḍitam // lal_7.67 //

yada cāsau pratibuddha sārathivaraḥ paripūrṇacandraprabhaḥ tada rājā pratigṛhya vahnivapuṣaṃ sūryātirekaprabham / hantā paśya ṛṣe nṛdevamahitaṃ hemāgrabimbopamam asito dṛṣṭva ca tasya tau sucaraṇau cakrāṅkitau śobhanau // lal_7.68 //

pratyutthāya tataḥ kṛtāñjalipuṭo caraṇāni so vandate aṅke gṛhya mahātmaśāstrakuśalo nidhyāyato prekṣate / so 'paśyadvaralakṣaṇaiḥ kavacitaṃ nārāyaṇasthāmavaṃ śīrṣaṃ kampya sa vedaśāstrakuśalo dve tasya paśyadgatī // lal_7.69 //

rājā vā bhavi cakravarti balavān buddho va lokottamaḥ bāṣpaṃ tyakta sudīnakāyamanaso gambhīra niśvasya ca / udvignaśca babhūva pārthivavaraḥ kiṃ brāhmaṇo roditī mā vighnaṃ khalu paśyate 'yamasitaḥ sarvārthasiddhasya me // lal_7.70 //

bhūtaṃ vyāhara kiṃ tu rodiṣi ṛṣe śreyo 'tha kiṃ pāpakaṃ pāpaṃ nāsti na cāntarāyamiha bhoḥ sarvārthasiddhasya te / ātmānaṃ bahu śocamī narapate jīrṇo 'smi yajjarjaraḥ yadayaṃ bheṣyati buddha lokamahito dharmaṃ yadā vakṣyate // lal_7.71 //

na drakṣe ahu labdhaprītimanaso ityartha rodāmyahaṃ yasyā kāyi bhavanti lakṣaṇavarā dvātriṃśati nirmalā / dve tasyā gatayo na anya tṛtiyā jānīṣva evaṃ nṛpa rājā vā bhavi cakravarti balavān buddho 'tha lokottamaḥ // lal_7.72 //

nāyaṃ kāmaguṇebhirarthiku punaḥ buddho ayaṃ bheṣyati śrutvā vyākaraṇaṃ ṛṣeḥ sa nṛpatiḥ prītiṃ sukhaṃ labdhavān / pratyutthāya tataḥ kṛtāñjalipuṭo caraṇāvasau vandate devaistvaṃ svabhipūjitaḥ subalavān ṛṣibhiśca saṃvarṇitaḥ // lal_7.73 //

vande tvāṃ varasārthavāha tribhave sarve jage pūjitaṃ asitaḥ prāha ca bhāgineya muditaḥ saṃśrūyatāṃ bhāṣato / buddhā bodhi yadā śṛṇoṣi jagato varteti cakraṃ hyayaṃ śīghraṃ pravraja śāsane 'sya munaye tatprāpsyase nirvṛtim // lal_7.74 //

vanditvā caraṇau hyasau munivaraḥ kṛtvā ca prādakṣiṇaṃ lābhā te nṛpate sulabdha vipulā yasyedṛśaste sutaḥ / eṣo loka sadevakaṃ samanujaṃ dharmeṇa tarpeṣyati niṣkrāmaṃ kapilāhvayādṛṣivaro 'raṇye sthitaḥ svāśrame // lal_7.75 //

iti //

iti hi bhikṣavo jātamātrasya bodhisattvasya maheśvaro devaputraḥ śuddhāvāsakāyikān devaputrānāmantryaivamāha - yo 'sau mārṣā asaṃkhyeyakalpakoṭiniyutaśatasahasrasukṛtakarmadānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñopāyaśratacaraṇavratatapaḥsucaritacaraṇaḥ mahāmaitrīmahākaruṇāmahāmuditāsamanvāgataḥ upekṣāsamudgatacittaḥ sarvasattvahitasukhodyataḥ dṛḍhavīryakavacasusaṃnāhasaṃnaddhaḥ pūrvajinakṛtakuśalamūloditaḥ śatapuṇyalakṣaṇasamalaṃkṛtaḥ sukṛtaniścayaparākramaḥ paracakrapramathanaḥ suvimalaśuddhāśayasaṃpannaḥ sucaritacaraṇo mahājñānaketudhvajaḥ mārabalāntakaraṇaḥ trisāhasramahāsāhasrasārthavāhaḥ devamanuṣyapūjitamahāyajñayaṣṭaḥ susamṛddhapuṇyanicayaniḥsaraṇābhiprāyo jātijarāmaraṇāntakaraḥ sujātajātaḥ ikṣvākurājakulasaṃbhūto jagadvibodhayitā bodhisattvo mahāsattvo manuṣyaloka upapannaḥ / na cirādasāvanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate / hanta gacchāmastamabhivandituṃ mānayituṃ pūjayitumabhistotumanyeṣāṃ ca mānābhibhūtānāṃ devaputrāṇāṃ mānamadadarpacchedanārtham / te 'smānabhivandamānān dṛṣṭvā te 'pi bodhisattvaṃ vandiṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti ca / tatteṣāṃ bhaviṣyati dīrgharātramarthāya hitāya sukhāya yāvadamṛtādhigamāya / rājñaśca śuddhodanasya jayavṛddhiranuśrāvitā bhaviṣyati / tattvavyākaraṇena ca bodhisattvaṃ vyākṛtya punarapyāgamiṣyāma iti //

atha khalu maheśvaro devaputro dvādaśabhirdevaputraśatasahasraiḥ parivṛtaḥ puraskṛtaḥ sarvakapilavastumahānagaramavabhāsena sphurayitvā yena rājñaḥ śuddhodanasya niveśanaṃ tenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya dauvārike nivedya rājñābhyanujñāto rājakulaṃ praviśya bodhisattvasya pādau śirasābhivandyaikāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvāṃ anekaśatasahasrakṛtvaḥ pradakṣiṇīkṛtya bodhisattvamaṅke samāropya rājānaṃ śuddhodanamāśvāsayati sma - tuṣṭo mahārāja bhava paramaprītaśca / tatkasmāddhetoḥ? yathā mahārāja bodhisattvasya lakṣaṇairanuvyañjanaiśca kāyaḥ samalaṃkṛtaḥ, yathā ca kumāro 'bhibhavati sadevamānuṣāsuralokaṃ varṇena tejasā ca yaśasā lakṣmyā ca, niḥsaṃśayaṃ mahārāja bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate //

iti hi bhikṣavo maheśvaro devaputraḥ sārdhaṃ śuddhāvāsakāyikairdevaputrairbodhisattvasya mahatpūjopasthānaṃ kṛtvā bodhisattvaṃ tattvavyākaraṇena vyākṛtya punarapi svabhavanaṃ prākrāmat //

tatredamucyate -

jātasya tasya guṇasāgarasāgarasya jñātvā sureśvaramarud bruvate udagraḥ / yasyā sudurlabhaśravo bahukalpakoṭyā hantetha taṃ vrajama pūjayituṃ munīndram // lal_7.76 //

paripūrṇadvādaśasahasra marudviśuddhā maṇiratnacūḍasamalaṃkṛta iryavantaḥ / kapilāhvayaṃ puravaraṃ samupetya śīghraṃ dvāri sthitā narapateḥ suvilambacūḍāḥ // lal_7.77 //

te dvārapālamavadan sumanojñaghoṣāḥ prativedayasva nṛpate bhavanaṃ praviśya / dauvāriko vacana śrutva gṛhaṃ praviṣṭaḥ prahvaḥ kṛtāñjalipuṭo nṛpatiṃ babhāṣe // lal_7.78 //

jaya deva nityamanupālaya dīrghamāyuḥ dvāre sthitā vipulapuṇyaviśuddhabhāsaḥ / maṇiratnacūḍasuvibhūṣita iryavantaḥ paripūrṇacandravadanā śaśinirmalābhāḥ // lal_7.79 //

chāyāṃ na teṣa nṛpate kvacidapyapaśyan śabdaṃ na caiva caraṇotkṣipaṇe śṛṇomi / na ca medinīṃ vicarato rajamutkṣipanti tṛptiṃ na yānti ca janāḥ samudīkṣatāṃ vai // lal_7.80 //

kāyaprabhā suvipulā ca vibhāti teṣāṃ vācā manojña yatha nāsti ha mānuṣāṇām / gambhiraślakṣṇasuśilā ca suākarā ca śaṅkā hi me suragaṇā na hi te manuṣyāḥ // lal_7.81 //

varapuṣpamālyaanulepanapaṭṭadāmā pāṇī gṛhītvana udīkṣiṣu gauraveṇa / niḥsaṃśayaṃ nṛpati draṣṭu kumāramete devādhideva marutāgata pūjanārtham // lal_7.82 //

rājā niśāmya vacanaṃ paramaṃ udagro gacchā bhaṇāhi praviśantu gṛhaṃ bhavantaḥ / na hi mānuṣāṇa iyamīdṛśa ṛddhi kāci yatha bhāṣase ca guṇa teṣa yathā ca iryā // lal_7.83 //

dauvārikaḥ kṛtapuṭo marutaivamāha praviśī bhavanta anujñātu narādhipena / te hṛṣṭatuṣṭamanaso varamālyahastā gehaṃ praviṣṭa nṛpateramarālayaṃ vā // lal_7.84 //

dṛṣṭvā ca tāṃ suravarāṃ praviśanta gehaṃ pratyutthito nṛpatirañjali saṃpragṛhya / saṃvidyayanta ima āsana ratnapādā atrā niṣīdata bhavannanukampya buddhyā // lal_7.85 //

te mānadarpavigatā sthita āsaneṣu yasyārthi āgata ihā nṛpate śṛṇuṣva / putrastavātipṛthupuṇyaviśuddhakāyo jātaḥ sujātacaraṇaṃ vaya draṣṭukāmāḥ // lal_7.86 //

asmo vidhijña varalakṣaṇalakṣaṇajñā yeṣāṃ tathā bhavati yā gati yaḥ prayogaḥ / tatsādhu pārthivavara prajahasva khedaṃ paśyāma lakṣaṇavicitravibhūṣitāṅgam // lal_7.87 //

sa strīgaṇaiḥ parivṛto nṛpatiḥ prahṛṣṭo gṛhya kumāramasamaṃ jvalanārcivarṇam / upanāmayan suravarāṃ suvilambacūḍāṃ dvārāttu niṣkramatu kampita trisahasrāḥ // lal_7.88 //

dṛṣṭvaiva te suravarā krama nāyakasya tāmrā nakhāṃ vimalapatraviśuddhatejā / te utthitā tvarita rūpavilambacūḍā mūrdhnābhivandiṣu kramāṃ vimalaprabhasya // lal_7.89 //

yatha lakṣaṇā yatha ca darśita lakṣitā ca yatha puṇyateji śiri mūrdha vilokitaṃ ca / yatha irya netra vimalāprabha ūrṇakośā niḥsaṃśayaṃ spṛśati bodhi vijitya māram // lal_7.90 //

te taṃ stuvanti guṇabhūta yathārthadarśī dhyāyī guṇāṃ vigatakleśatamonudasya / sucireṇa sattvaratanasya hi prādurbhāvo jātījarāmaraṇakleśaraṇaṃjahasya // lal_7.91 //

ādīpta sarvatribhavaṃ tribhiragnitaptaṃ saṃkalparāgaviṣayāraṇiucchritena / tvaṃ dharmamegha trisahasra spharitva dhīrā amṛtodakena praśameṣyasi kleśatāpam // lal_7.92 //

tvaṃ maitravākya karuṇānvita ślakṣṇavākya brahmasvarāracitaghoṣa manojñavāṇi / trisahasra ājñaparivijñapanī jagasya kṣipraṃ pramuñca bhagavan mahabuddhaghoṣam // lal_7.93 //

bhagnā kutīrthikagaṇā viparītadṛṣṭiḥ bhavarāgabandhananimagna sthitā bhavāgre / hetu pratītya bhava śūnya śruṇitva dharmā siṃhasya kroṣṭukagaṇaiva palāyināste // lal_7.94 //

bhittvā avidyapaṭalaṃ mahakleśadhūmaṃ paryutthitā janataye niyataprakāśe / jñānārciprajñaprabhavidyuvilokitena sarvaṃ jage vidhamaye mahadandhakāram // lal_7.95 //

lābhā sulabdha vipulā marumānuṣāṇāṃ yatrodbhavā 'dbhuta ihedṛśi śuddhasattve / pithitā apāyapatha sphīta marutpathāni bheṣyanti sattvaratanena vibodhakena // lal_7.96 //

varṣitva divyakusumāṃ kapilāhvaye 'smin kṛtvā pradakṣiṇa stavitva ca gauraveṇa / buddha subuddha iti vākyamudīrayantaḥ prakrānta te suragaṇā gagane salīlāḥ // lal_7.97 //

iti //

iti śrīlalitavistare janmaparivarto nāma saptamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 8

devakulopanayanaparivarto 'ṣṭamaḥ /

iti hi bhikṣavo yāmeva rātriṃ bodhisattvo jātastasyāmeva rātryāṃ viṃśati kanyāsahasrāṇi kṣatriyabrāhmaṇanaigamagṛhapatimahāśālakuleṣu jātāḥ / tāśca sarvā mātāpitṛbhirbodhisattvāya dattā upasthānaparicaryāyai / viṃśati ca kanyāsahasrāṇi rājñā śuddhodanena dattāni bodhisattvasyopasthānaparicaryāyai / viṃśati ca kanyāsahasrāṇi mitrāmātyātmajñātisālohitairdattāni bodhisattvasyopasthānaparicaryāyai / viṃśati ca kanyāsahasrāṇi amātyapārṣadyairdattāni bodhisattvasyopasthānaparicaryāyai //

tadā ca bhikṣavo mahallakamahallikāḥ śākyāḥ saṃnipatya rājānaṃ śuddhodanamupasaṃkramyaivamāhuḥ - yatkhalu deva jānīyāḥ - devakulaṃ kumāra upanīyatāmiti / rājā āha - sādhu, upanīyatāṃ kumāraḥ / tena hi maṇḍyatāṃ nagaram / upaśobhyantāṃ vīthicatvaraśṛṅgāṭakāntarāpaṇarathyāmukhāni / apanīyantāmamaṅgalyāḥ kāṇakubjabadhirāndhamūkavisaṃsthitavirūparūpā aparipūrṇendriyāḥ / upanāmyantāṃ maṅgalāni / ghuṣyantāṃ puṇyabheryaḥ / tāḍyantāṃ maṅgalyaghaṇṭāḥ / samalaṃkriyantāṃ puravaradvārāṇi / vādyantāṃ sumanojñatūryatālāvacarāṇi / saṃnipātyantāṃ sarvakoṭṭarājānaḥ / ekībhavantu śreṣṭhigṛhapatyamātyadauvārikapāriṣadyāḥ / yujyantāṃ kanyārathāḥ / upanāmyantāṃ pūrṇakumbhāḥ / saṃnipātyantāmadhīyānā brāhmaṇāḥ / alaṃkriyantāṃ devakulāni / iti hi bhikṣavo yathoktapūrvaṃ sarvaṃ kṛtamabhūt //

tato rājā śuddhodanaḥ svagṛhaṃ praviśya mahāprajāpatīṃ gautamīmāmantryaivamāha - alaṃkriyantāṃ kumāraḥ devakulamupaneṣyata iti / sādhviti pratiśrutya mahāprajāpatī gautamī kumāraṃ maṇḍayati sma //

tataḥ kumāro maṇḍyamānaḥ prahasitavadano vyapagatabhṛkuṭikaḥ paramamadhurayā vācā mātṛsvasāramevamāha - amba kutrāhamupaneṣyata iti / āha - devakulaṃ putreti / tataḥ kumāraḥ smitamupadarśayan prahasitavadano mātṛsvasāraṃ gāthābhiradhyabhāṣata -

jātasya mahyamiha kampita trisahasraṃ śakraśca brahma asurāśca mahoragāśca / candraśca sūrya tatha vaiśravaṇaḥ kumāro mūrdhnā krameṣu nipatitva namasyayanti // lal_8.1 //

katamo 'nyu deva mama uttari yo viśiṣṭo yasmin mama praṇayase tvamihādya amba / devātideva ahu uttamu sarvadevaiḥ devo na me 'sti sadṛśaḥ kuta uttaraṃ vā // lal_8.2 //

lokānuvartana pratī iti amba yāsye dṛṣtvā vikurvita mamā janatā udagrāḥ / adhimātru gaurava kariṣyati citrakāraḥ jñāsyanti devamanujā svaya devadevaḥ // lal_8.3 //

iti hi bhikṣavaḥ sarvairvarṇaiḥ stutimaṅgalaiḥ pratyupasthitairaparimitālaṃkārālaṃkṛteṣu vīthicatvaraśṛṅgāṭakāntarāpaṇamukheṣvantaḥpure kumārasya rathamalaṃkṛtya rājā śuddhodano brāhmaṇanaigamaśreṣṭhigṛhapatyamātyakoṭṭarājadauvārikapāriṣadyamitrajñātiparivṛtaḥ puraskṛto dhūpanadhūpitena muktapuṣpābhikīrṇena hayagajarathapattikalilenocchritachatradhvajapatākena nānātūryasaṃpravāditena mārgeṇa kumāraṃ gṛhītvā gacchati sma / devatāśatasahasrāṇi bodhisattvasya rathaṃ vahanti sma / anekāni ca devaputrāpsaraḥkoṭiniyutaśatasahasrāṇi gaganatalagatāni puṣpavarṣāṇyabhipravarṣanti sma / tūryāṇi ca pravādayanti sma / iti hi rājā śuddhodano mahatā rājavyūhena mahatā rājarddhyā mahatā rājānubhāvena kumāraṃ gṛhītvā devakulaṃ praviśati sma / samanantarapratiṣṭhāpitaśca bodhisattvena dakṣiṇaścaraṇayoḥ kramatalastasmin devakule atha tā acetanyo devapratimāḥ tadyathā - śivaskandanārāyaṇakuberacandrasūryavaiśravaṇaśakrabrahmalokapālaprabhṛtayaḥ pratimāḥ - sarvāḥ svebhyaḥ svebhyaḥ sthānebhyo vyutthāya bodhisattvasya kramatalayornipatanti sma / tatra devamanuṣyaśatasahasrāṇi hīhīkārakilakilāpramukhaiḥ prakṣveḍitaśatasahasrāṇi prāmuñcan / cailavikṣepāṇi cākārṣuḥ / sarvaṃ ca kapilavastumahānagaraṃ ṣaṅvikāraṃ prākampitam / divyāni ca kusumāni prāvarṣan / tūryaśatasahasrāṇi cāghaṭṭitāni praṇeduḥ / yeṣāṃ ca devānāṃ tāḥ pratimāḥ, te sarve svasvarūpamupadarśyemā gāthā abhāṣata -

no merū girirāja parvatavaro jātū name sarṣape no vā sāgara nāgarājanilayo jātū name goṣpade / candrāditya prabhaṃkarā prabhakarā khadyotake no name prajñāpuṇyakulodito guṇadharaḥ kasmānname devate // lal_8.4 //

yadvat sarṣapa goṣpade va salilaṃ khadyotakā vā bhavet evaṃ ca trisahasra devamanujā ye keci mānāśritāḥ / merūsāgaracandrasūryasadṛśo loke svayaṃbhūttamo yaṃ loko hyabhivandya lābha labhate svargaṃ tathā nirvṛtim // lal_8.5 //

asmin khalu punarbhikṣavo bodhisattvena mahāsattvena devakule praveśe saṃdarśyamāne dvātriṃśatāṃ devaputraśatasahasrāṇāmanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittānyutpadyante / ayaṃ bhikṣavo heturayaṃ pratyayo yenopekṣako bodhisattvo bhavati sma devakulamupanīyamāna iti //

iti śrīlalitavistare devakulopanayanaparivarto nāma aṣṭamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 9

ābharaṇaparivarto navamaḥ /

atha khalu bhikṣava udayano nāma brāhmaṇo rājñaḥ purohita udāyinaḥ pitā, sa pañcamātrairbrāhmaṇaśataiḥ parivṛto hastottare citrānakṣatre rājānaṃ śuddhodanamupasaṃkramyaivamāha - yatkhalu devo jānīyādābharaṇāni kumārāya kriyantāmiti / taṃ rājā āha - bāḍham / gāḍhaṃ kriyatāmiti //

tatra rājñā śuddhodanena pañcamātraiśca śakyaśataiḥ pañcamātrāṇyābharaṇaśatāni kāritānyabhūvan / tadyathā - hastābharaṇāni pādābharaṇāni mūrdhābharaṇāni kaṇṭhābharaṇāni mudrikābharaṇāni karṇikāyākeyūrāṇi mekhalāsuvarṇasūtrāṇi kiṅkiṇījālāni ratnajālāni maṇipratyuptāni pādukā nānāratnasamalaṃkṛtā hārāḥ kaṭakā harṣā mukuṭāni / kārayitvā ca puṣyanakṣatrayogenānuyuktena te śākyā rājānaṃ śuddhodanamupasaṃkramyaivamāhuḥ - hanta deva maṇḍyatāṃ kumāra iti / rājā āha - alamalaṃkṛtaśca pūjitaśca bhavadbhiḥ kumāraḥ / mayāpi (kumārasya) sarvābharaṇāni kāritāni / te 'vocan - saptasaptarātriṃdivānyapyasmākamābharaṇāni kumāraḥ kāya ābadhnātu / tato 'smākamamogho vyāyāmo bhaviṣyatīti //

tatra rātrau vinirgatāyāmāditya udite vimalavyūhanāmodyānaṃ tatra bodhisattvo nirgato 'bhūt / tatra mahāprajāpatyā gautamyā bodhisattvo 'ṅke gṛhīto 'bhut / aśītiśca strīsahasrāṇi pratyudgamya bodhisattvasya vadanaṃ prekṣante sma / daśa ca kanyāsahasrāṇi pratyudgamya bodhisattvasya vadanaṃ prekṣante sma / pañca ca brāhmaṇasahasrāṇi pratyudgamya bodhisattvasya vadanaṃ prekṣante sma / tatra yāni bhadrikeṇa śākyarājenābharaṇāni kāritānyabhūvan, tāni bodhisattvasya kāye ābadhyante sma / tāni samanantarābaddhāni bodhisattvasya kāyaprabhayā jihmīkṛtānyabhūvan, na bhāsante sma, na tapanti sma, na virocanti sma / tadyathāpi nāma jāmbūnadasya suvarṇasya purato masipiṇḍa upanikṣipto na bhāsati na tapati na virocate, evameva tānyābharaṇāni bodhisattvasya kāyaprabhayāspṛṣṭāni na bhāsante na tapanti na virocante sma / evaṃ yā yā ābharaṇavikṛtirbodhisattvasya kāya ābadhyate sma, sā sā jihmībhavati sma tadyathāpi nāma masipiṇḍaḥ //

tatra vimalā nāmodyānadevatā sā audārikamātmabhāvamabhisaṃdarśya purataḥ sthitvā rājānaṃ śuddhodanaṃ taṃ ca mahāntaṃ śākyagaṇaṃ gāthābhirabhibhāṣate sma -

sarveyaṃ trisahasra medinī sanagaranigamā pūrṇā kāñcanasaṃcitā bhavet surucira vimalā / ekā kākiṇi jāmbukāñcane bhavati upahatā nā bhāsī itaraḥ sa kāñcana prabhasirirahitaḥ // lal_9.1 //

jāmbūkāñcanasaṃnibhā punarbhavet sakara iya mahī rome ābha pramukta nāyake hirisiribharite / nā bhāsī na tapī na śobhate na ca prabhavati ābhāye sugatasya kāyi no bhavati yatha masiḥ // lal_9.2 //

sve tejena ayaṃ svalaṃkṛto guṇaśatabharito no tasyābharaṇā virociṣū suvimalavapuṣaḥ / candrasūryaprabhāśca jyotiṣā tatha maṇijvalanāḥ śakrabahmaprabhā na bhāsate purata śirighane // lal_9.3 //

yasyā lakṣaṇi kāyu citritaḥ purimaśubhaphalaiḥ kiṃ tasyābharaṇebhiritvaraiḥ parakṛtakaraṇaiḥ / apanethā bharaṇā ma heṭhatā abudha budhakaraṃ nāyaṃ kṛttimabhūṣaṇārthika paramamatikaraḥ // lal_9.4 //

ceṭasyābharaṇāni dethime surucira vimalā sahajāto ya subhūṣi chandako nṛpatikulaśubhe / tuṣṭā śākiya vismitāśca abhavanpramuditamanaso vṛddhiḥ śākyakulanandasya cottamā bhaviṣyati vipulā // lal_9.5 //

ityuktvā sā devatā bodhisattvaṃ divyaiḥ puṣpairabhyavakīrya tatraivāntaradhāt //

// iti śrīlalitavistare ābharaṇaparivarto nāma navamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 10

lipiśālāsaṃdarśanaparivarto daśamaḥ /

iti hi bhikṣavaḥ saṃvṛddhaḥ kumāraḥ / tadā māṅgalyaśatasahasraiḥ lipiśālāmupanīyate sma daśabhirdārakasahasraiḥ parivṛtaḥ puraskṛtaḥ, daśabhiśca rathasahasraiḥ khādanīyabhojanīyasvādanīyaparipūrṇairhiraṇyasuvarṇaparipūrṇaiśca / yena kapilavastuni mahānagare vīthicatvararathyāntarāpaṇamukheṣvabhyavakīryate sma abhiviśrāmyante / aṣṭābhiśca tūryaśatasahasraiḥ praghuṣyamāṇairmahatā ca puṣpavarṣeṇābhipravarṣatā vitardiniryūhatoraṇagavākṣaharmyakūṭāgāraprāsādataleṣu kanyāśatasahasrāṇi sarvālaṃkārabhūṣitāḥ sthitā abhūvan / bodhisattvaṃ prekṣamāṇāḥ kusumāni ca kṣipanti sma / aṣṭau ca marutkanyāsahasrāṇi vigalitālaṃkārābharaṇālaṃkṛtāni ratnabhadraṃkareṇa gṛhītāni mārgaṃ śodhayantyo bodhisattvasya purato gacchanti sma / devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragāścārdhakāyikā gaganatalātpuṣpapaṭṭadāmānyabhipralambayanti sma / sarve ca śākyagaṇāḥ śuddhodanaṃ rājānaṃ puraskṛtya bodhisattvasya purato gacchanti sma / anenaivaṃrūpeṇa vyūhena bodhisattvo lipiśālāmupanīyate sma //

samanantarapraveśitaśca bodhisattvo lipiśālām / atha viśvāmitro nāma dārakācāryo bodhisattvasya śriyaṃ tejaścāsahamāno dharaṇitale niviṣṭo 'dhomukhaḥ prapatati sma / taṃ tathā prapatitaṃ dṛṣṭvā śubhāṅgo nāma tuṣitakāyiko devaputro dakṣiṇena karatalena parigṛhyotthāpayati sma / utthāpya ca gaganatalastho rājānaṃ śuddhodanaṃ taṃ ca mahāntaṃ janakāyaṃ gāthābhirabhyabhāṣat -

śāstrāṇi yāni pracalanti manuṣyaloke saṃkhyā lipiśca gaṇanāpi ca dhātutantram / ye śilpayoga pṛthu laukika aprameyāḥ teṣveṣu śikṣitu purā bahukalpakoṭyaḥ // lal_10.1 //

kiṃ tū janasya anuvartanatāṃ karoti lipiśālamāgatu suśikṣitu śiṣyaṇārtham / paripācanārtha bahudāraka agrayāne anyāṃśca sattvanayutānamṛte vinetum // lal_10.2 //

lokottareṣu catusatyapathe vidhijño hetupratītyakuśalo yatha saṃbhavanti / yatha cānirodhakṣayu saṃsthitu śītibhāvaḥ tasminvidhijña kimatho lipiśāstramātre // lal_10.3 //

netasya ācariya uttari vā triloke sarveṣu devamanujeṣvayameva jeṣṭhaḥ / nāmāpi teṣa lipināṃ na hi vittha yūyaṃ yatreṣu śikṣitu purā bahukalpakoṭyaḥ // lal_10.4 //

so cittadhāra jagatāṃ vividhā vicitrā ekakṣaṇena ayu jānati śuddhasattvaḥ / adṛśyarūparahitasya gatiṃ ca vetti kiṃ vā puno 'tha lipino 'kṣaradṛśyarūpām // lal_10.5 //

ityuktvā sa devaputro bodhisattvaṃ divyaiḥ kusumairabhyarcya tatraivāntardadhe / tatra dhātryaśca ceṭīvargāśca sthāpitā abhūvan / pariśeṣāḥ śākyāḥ śuddhodanapramukhāḥ prakrāmantaḥ //

atha bodhisattva uragasāracandanamayaṃ lipiphalakamādāya divyārṣasuvarṇatirakaṃ samantānmaṇiratnapratyuptaṃ viśvāmitramācāryamevamāha - katamāṃ me bho upādhyāya lipiṃ śikṣāpayasi / brāhmīkharoṣṭīpuṣkarasāriṃ aṅgalipiṃ vaṅgalipiṃ magadhalipiṃ maṅgalyalipiṃ aṅgulīyalipiṃ śakārilipiṃ brahmavalilipiṃ pāruṣyalipiṃ drāviḍalipiṃ kirātalipiṃ dākṣiṇyalipiṃ ugralipiṃ saṃkhyālipiṃ anulomalipiṃ avamūrdhalipiṃ daradalipiṃ khāṣyalipiṃ cīnalipiṃ lūnalipiṃ hūṇalipiṃ madhyākṣaravistaralipiṃ puṣpalipiṃ devalipiṃ nāgalipiṃ yakṣalipiṃ gandharvalipiṃ kinnaralipiṃ mahoragalipiṃ asuralipiṃ garuḍalipiṃ mṛgacakralipiṃ vāyasarutalipiṃ bhaumadevalipiṃ antarīkṣadevalipiṃ uttarakurudvīpalipiṃ aparagoḍānīlipiṃ pūrvavidehalipiṃ utkṣepalipiṃ nikṣepalipiṃ vikṣepalipiṃ prakṣepalipiṃ sāgaralipiṃ vajralipiṃ lekhapratilekhalipiṃ anudrutalipiṃ śāstrāvartāṃ gaṇanāvartalipiṃ utkṣepāvartalipiṃ nikṣepāvartalipiṃ pādalikhitalipiṃ dviruttarapadasaṃdhilipiṃ yāvaddaśottarapadasaṃdhilipiṃ madhyāhāriṇīlipiṃ sarvarutasaṃgrahaṇīlipiṃ vidyānulomāvimiśritalipiṃ ṛṣitapastaptāṃ rocamānāṃ dharaṇīprekṣiṇīlipiṃ gaganaprekṣiṇīlipiṃ sarvauṣadhiniṣyandāṃ sarvasārasaṃgrahaṇīṃ sarvabhūtarutagrahaṇīm / āsāṃ bho upādhyāya catuṣṣaṣṭīlipīnāṃ katamāṃ tvaṃ śiṣyāpayiṣyasi?

atha viśvāmitro dārakācāryo vismitaḥ prahasitavadano nihatamānamadadarpa imāṃ gāthāmabhāṣata -

āścaryaṃ śuddhasattvasya loke lokānuvartino / śikṣitaḥ sarvaśāstreṣu lipiśālāmupāgataḥ // lal_10.6 //

yeṣāmahaṃ nāmadheyaṃ lipīnāṃ na prajānami / tatraiṣa śikṣitaḥ santo lipiśālāmupāgataḥ // lal_10.7 //

vaktraṃ cāsya na paśyāmi mūrdhānaṃ tasya naiva ca / śiṣyayiṣye kathaṃ hyenaṃ lipiprajñāya pāragam // lal_10.8 //

devadevo hyatidevaḥ sarvadevottamo vibhuḥ / asamaśca viśiṣṭaśca lokeṣvapratipudgalaḥ // lal_10.9 //

asyaiva tvanubhāvena prajñopāye viśeṣataḥ / śikṣitaṃ śiṣyayiṣyāmi sarvalokaparāyaṇam // lal_10.10 //

iti hi bhikṣavo daśa dārakasahasrāṇi bodhisattvena sārdhaṃ lipiṃ śiṣyante sma / tatra bodhisattvādhisthānena teṣāṃ dārakāṇāṃ mātṛkāṃ vācayatāṃ yadā akāraṃ parikīrtayanti sma, tadā anityaḥ sarvasaṃskāraśabdo niścarati sma / ākāre parikīrtyamāne ātmaparahitaśabdo niścarati sma / ikāre indriyavaikalyaśabdaḥ / īkāre ītibahulaṃ jagaditi / ukāre upadravabahulaṃ jagaditi / ūkāre ūnasattvaṃ jagaditi / ekāre eṣaṇāsamutthānadoṣaśabdaḥ / aikāre airyāpathaḥ śreyāniti / okāre oghottaraśabdaḥ / aukāre aupapādukaśabdaḥ / aṃkāre amoghotpattiśabdaḥ / aḥkāre astaṃgamanaśabdo niścarati sma / kakāre karmavipākāvatāraśabdaḥ / khakāre khasamasarvadharmaśabdaḥ / gakāre gambhīradharmapratītyasamutpādāvatāraśabdaḥ / ghakāre ghanapaṭalāvidyāmohāndhakāravidhamanaśabdaḥ / ṅakāre 'ṅgaviśuddhiśabdaḥ / cakāre caturāryasatyaśabdaḥ / chakāre chandarāgaprahāṇaśabdaḥ / jakāre jarāmaraṇasamatikramaṇaśabdaḥ / jhakāre jhaṣadhvajabalanigrahaṇaśabdaḥ / ñakāre jñāpanaśabdaḥ / ṭakāre paṭopacchedanaśabdaḥ / ṭhakāre ṭhapanīyapraśnaśabdaḥ / ḍakāre ḍamaramāranigrahaṇaśabdaḥ / ḍhakāre mīḍhaviṣayā iti / ṇakāre reṇukleśā iti / takāre tathatāsaṃbhedaśabdaḥ / thakāre thāmabalavegavaiśāradyaśabdaḥ / dakāre dānadamasaṃyamasaurabhyaśabdaḥ / dhakāre dhanamāryāṇāṃ saptavidhamiti / nakāre nāmarūpaparijñāśabdaḥ / pakāre paramārthaśabdaḥ / phakāre phalaprāptisākṣātkriyāśabdaḥ / bakāre bandhanamokṣaśabdaḥ / bhakāre bhavavibhavaśabdaḥ / makāre madamānopaśamanaśabdaḥ / yakāre yathāvaddharmaprativedhaśabdaḥ / rakāre ratyaratiparamārtharatiśabdaḥ / lakāre latāchedanaśabdaḥ / vakāre varayānaśabdaḥ / śakāre śamathavipaśyanāśabdaḥ / ṣakāre ṣaḍāyatananigrahaṇābhijñajñānāvāptiśabdaḥ / sakāre sarvajñajñānābhisaṃbodhanaśabdaḥ / hakāre hatakleśavirāgaśabdaḥ / kṣakāre parikīrtyamāne kṣaṇaparyantābhilāpyasarvadharmaśabdo niścarati sma //

iti hi bhikṣavasteṣāṃ dārakāṇāṃ mātṛkāṃ vācayatāṃ bodhisattvānubhāvenaiva pramukhānyasaṃkhyeyāni dharmamukhaśatasahasrāṇi niścaranti sma //

tadānupūrveṇa bodhisattvena lipiśālāsthitena dvātriṃśaddārakasahasrāṇi paripācitānyabhūvan / anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittānyutpāditāni dvātriṃśaddārikāsahasrāṇi / ayaṃ heturayaṃ pratyayo yacchikṣito 'pi bodhisattvo lipiśālāmupāgacchati sma //

// iti śrīlalitavistare lipiśālāsaṃdarśanaparivarto nāma daśamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 11

kṛṣigrāmaparivarta ekādaśaḥ /

iti hi bhikṣavo yāvadvivṛddhaḥ kumāraḥ / athāpareṇa samayena kumārastadanyaiḥ kumārairamātyaputraiḥ sārdhaṃ kṛṣigrāmavalokayituṃ gacchati sma / avalokya ca kṛṣikarmāntamanyata udyānabhūmiṃ praviśati sma / saṃvignamanāstatra bodhisattva ekākī advitīyo 'nucaṃkramyamāṇo 'nuvicaran jambuvṛkṣamapaśyat prāsādikaṃ darśanīyam / tatra bodhisattvaśchāyāyāṃ paryaṅkena niṣīdati sma / niṣaṇṇaśca bodhisattvaścittaikāgratāmāsādayati sma / āsādya ca viviktaṃ kāmairviviktaṃ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati sma / sa vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamādadhyātmasaṃprasādāccetasa ekotibhāvādavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati sma / sa prītervirāgādupekṣako viharati sma smṛtimān saṃprajānan / sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayati sma / yattadāryā ācakṣate upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī niṣprītikaṃ tṛtīyaṃ dhyānamusaṃpadya viharati sma / sa sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇāt pūrvameva ca saumanasyadaurmanasyayorastaṃgamādaduḥkhāsukhamupekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati sma //

tena ca samayena pañca ṛṣayo bāhyāḥ pañcābhijñāḥ ṛddhimanto vihāyasaṃgamā dakṣiṇāyā diśa uttarāṃ diśaṃ gacchanti sma / te tasya vanakhaṇḍasyopari gacchantaḥ pratyāhatā iva na śaknuvanti sma gantum / te saṃvignaromakūpajātā imāṃ gāthāmabhāṣanta -

vayamiha maṇivajrakūṭaṃ giriṃ merumabhyudgataṃ tiryagatyarthavaistārikaṃ gaja iva sahakāraśākhākulāṃ vṛkṣavṛndāṃ pradāritva nirdhāvitānekaśaḥ / vayamiha marūṇāṃ pure cāpyasaktā gatā yakṣagandharvaveśmani cordhvaṃ nabhe niśritā ima puna vanakhaṇḍamāsādya sīdāma bhoḥ kasya lakṣmī nivarteti ṛddherbalam // lal_11.1 //

iti //

atha yā tatra vanakhaṇḍadevatā sā tānṛṣīn gāthayādhyabhāṣat - nṛpatipatikuloditaḥ śākyarājātmajo bālasūryaprakāśaprabhaḥ sphuṭitakamalagarbhavarṇaprabhaścārucandrānano lokajyeṣṭho viduḥ / ayamiha vanamāśrito dhyānacintāparo devagandharvanāgendrayakṣārcito bhavaśataguṇakoṭisaṃvardhitastasya lakṣmī nivarteti ṛddherbalam // lal_11.2 //

iti //

tataste 'dhastādavalokayanto 'drākṣuḥ kumāraṃ śriyā tejasā ca jājvalyamānam / teṣāmetadabhūt - ko nvayaṃ niṣaṇṇaḥ? mā haiva vaiśravaṇo dhanādhipatirbhavet / āhosvinmāraḥ kāmādhipatiḥ / atha mahoragendraḥ / (vaidya 91) athendro vajradharaḥ / atha rudraḥ kumbhāṇḍādhipatiḥ / atha kṛṣṇo mahotsāhaḥ / uta candro devaputraḥ / uta sūryaḥ sahasraraśmiḥ / uta rājā cakravartī bhaviṣyati? tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣanta -

rūpaṃ vaiśravaṇātirekavapuṣaṃ vyaktaṃ kubero hyayaṃ āho vajradharasya caiva pratimā candro 'tha sūryo hyayam / kāmāgrādhipatiśca vā pratikṛtī rūdrasya kṛṣṇasya vā śrīmān lakṣaṇacitritāṅgamanagho buddho 'tha vā syādayam // lal_11.3 //

iti //

tataḥ sā vanadevatā tānṛṣīn gāthayā pratyabhāṣat -

yā śrī ca vaiśravaṇe ca vai nivasate yā vā sahasrekṣaṇe lokānāṃ paripālakeṣu catuṣū yā cāsurendraśriyā / brahme yā ca sahāpatau nivasate kṛṣṇe ca yā ca śriyā sā śrī prāpya imaṃ hi śākyatanayaṃ nopaiti kāṃcitkalām // lal_11.4 //

atha khalu te ṛṣayastasyā devatāyā vacanamupaśritya dharaṇītale pratiṣṭhante / te paśyanti sma bodhisattvaṃ dhyāyantamāniñjyamānena kāyena tejorāśimiva jvalantam / te bodhisattvamupanidhyāya gāthābhirabhituṣṭuvuḥ / tatraika āha -

loke kleśāgnisaṃtapte prādurbhūto hyayaṃ hradaḥ / ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ yajjagad hlādayiṣyati // lal_11.5 //

aparo 'pyāha -

ajñānatimire loke prādurbhūtaḥ pradīpakaḥ / ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ yajjagadbhāsayiṣyati // lal_11.6 //

aparo 'pyāha -

śokasāgarakāntāre yānaśreṣṭhamupasthitam / ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ yajjagattārayiṣyati // lal_11.7 //

aparo 'pyāha -

kleśabandhanabaddhānāṃ prādurbhūtaḥ pramocakaḥ / ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ yajjaganmocayiṣyati // lal_11.8 //

aparo 'pyāha -

jarāvyādhikiliṣṭānāṃ prādurbhūto bhiṣagvaraḥ / ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ jātimṛtyupramocakam // lal_11.9 //

atha khalu te ṛṣayo bodhisattvamābhirgāthābhirabhistutvā tripradakṣiṇīkṛtya vihāyasā prakrāntāḥ / rājāpi śuddhodano bodhisattvamapaśyan bodhisattvena vinā na ramate sma / so 'vocat - kumāraḥ kva gataḥ? nainaṃ paśyāmīti / tatra mahājanakāyo nirdhāvito 'bhūt kumāraṃ parigaveṣamāṇaḥ / tato 'nyatama amātyo bodhisattvaṃ paśyati sma jambucchāyāyāṃ paryaṅkaniṣaṇṇaṃ dhyāyantam / sarvavṛkṣāṇāṃ ca tasmin samaye chāyā parivṛttābhūt / jambucchāyā ca bodhisattvasya kāyaṃ na vijahāti sma / sa taṃ dṛṣṭvā āścaryaprāptastuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajātaḥ śīghraṃ śīghraṃ tvaramāṇarūpo rājānaṃ śuddhodanamupasaṃkramya gāthābhyāmadhyabhāṣata -

paśya deva kumāro 'yaṃ jambucchāyāhi dhyāyati / yathā śakro 'thavā brahmā śriyā tejena śobhate // lal_11.10 //

yasya vṛkṣasya chāyāyāṃ niṣaṇṇo varalakṣaṇaḥ / sainaṃ na jahate chāyā dhyāyantaṃ purūṣottamam // lal_11.11 //

atha rājā śuddhodano yena sa jambuvṛkṣastenopasaṃkrāmat / so 'drākṣīdbodhisattvaṃ śriyā tejasā ca jvalantam / dṛṣṭā caimāṃ gāthāmabhāṣat -

hutāśano vā girimūrdhni saṃsthitaḥ śaśīva nakṣatragaṇānucīrṇaḥ / vepanti gātrāṇi mi paśyato imaṃ dhyāyantu tejo nu pradīpakalpam // lal_11.12 //

sa bodhisattvasya pādāvabhivandyemāṃ gāthāmabhāṣat -

yadā cāsi mune jāto yadā dhyāyasi cārciman / ekadvirapi te nātha pādau vande vināyaka // lal_11.13 //

tatra triphalavāhakā dārakāḥ śabdaṃ kurvanti sma / tānamātyā evamāhuḥ - mā śabdaṃ mā śabdaṃ kārṣṭeti / te 'vocan - kimetaditi / amātyā āhuḥ -

vyāvṛtte timiranudasya maṇḍale 'pi vyomābhaṃ śubhavaralakṣaṇāgradhārim / dhyāyantaṃ girinicalaṃ narendraputraṃ siddhārthaṃ na jahati saiva vṛkṣachāyā // lal_11.14 //

tatredamucyate -

grīṣme vasanta samudāgata jeṣṭhamāse saṃpuṣpite kusumapallavasaṃprakīrṇe / kroñcāmayūraśukasārikasaṃpraghuṣṭe bhūyiṣṭha śākiyasutā abhiniṣkramanti // lal_11.15 //

chando 'bhyuvāca parivāritu dārikebhiḥ hantā kumāra vani gacchama locanārtham / kiṃ te gṛhe nivasato hi yathā dvijasya hanta vrajāma vaya codananārisaṃgham // lal_11.16 //

madhyāhnakālasamaye suviśuddhasattvaḥ pañcāśataiḥ parivṛtaiḥ saha ceṭakebhiḥ / na ca mātu naiva ca pituḥ prativedayitvā so 'buddha niṣkrāmiti gacchi kṛṣāṇagrāmam // lal_11.17 //

tasmiṃśca pārthivavarasya kṛṣāṇagrāme jambudrumo 'bhavadanekaviśālaśākhaḥ / dṛṣṭvā kumāra pratibuddha dukhena cotto dhiksaṃskṛteti bahuduḥkha kṛṣī karoti // lal_11.18 //

so jambuchāyamupagamya vinītacitto tṛṇakāni gṛhya svaya saṃstaru saṃstaritvā / paryaṅkamābhujiya ujju karitva kāyaṃ catvāri dhyāna śubha dhyāyi sa bodhisattvaḥ // lal_11.19 //

pañcā ṛṣī khagapathena hi gacchamānā jambūya mūrdhni na prabhonti parākrametum / te visthitā nihatamānamadāśca bhūtvā sarve samagrasahitā samudīkṣayanto // lal_11.20 //

vaya meruparvatavaraṃ tatha cakravālān nirbhidya gacchama javena asajjamānāḥ / te jambuvṛkṣa na prabhoma atikrametuṃ ko nvatra heturayamadya bhaviṣyatīha // lal_11.21 //

avatīrya medinitale ca pratiṣṭhihitvā paśyanti śākyatanayaṃ tahi jambumūle / jambunadārcisadṛśaṃ prabhatejaraśmiṃ paryaṅkabandhu tada dhyāyatu bodhisattvam // lal_11.22 //

te vismitā daśanakhā kariyāna mūrdhni praṇatā kṛtāñjalipuṭā nipatan krameṣu / sādho sujāta sumukhaṃ karuṇā jagasya śīghraṃ vibuddha amṛte vinayasva sattvān // lal_11.23 //

parivṛtta sūrya na jahī sugatasya chāyā olambate drumavaraṃ yatha padmapatram / devā sahasra bahavaḥ sthita añjalībhiḥ vandanti tasya caraṇau kṛtaniścayasya // lal_11.24 //

śuddhodanaśca svagṛhe parimārgamāṇaḥ saṃpṛcchate kva nu gataḥ sa hi me kumāraḥ / mātṛsvasā avaci mārgata no labhāmi saṃpṛcchatā narapate kva gataḥ kumāraḥ // lal_11.25 //

śuddhodanastvaritu pṛcchati kāñcukīyaṃ dauvārikaṃ tathapi cāntajanaṃ samantāt / dṛṣṭaṃ kumāra mama kenaci niṣkramanto śṛṇute varūpagatu deva kṛṣāṇagrāmam // lal_11.26 //

so śīghrameva tvaritaṃ saha śākiyebhiḥ niṣkrāntu prekṣi kṛṣigrāmagiriṃ praviṣṭam / yatha sūryakoṭiniyutāni samudgatāni tatha prekṣate hitakaraṃ śiriyā jvalantam // lal_11.27 //

mukuṭaṃ ca khaṅga tatha pāduka chorayitvā kṛtvā daśāṅguli śire abhivandite tam / sādhū subhūtavacanā ṛṣayo mahātmā vyaktaṃ kumāra abhiniṣkrami bodhihetoḥ // lal_11.28 //

paripūrṇa dvādaśaśatā suprasannadevāḥ paccāśatā upagatā yatha śākiyānām / dṛṣṭvā ca ṛddhi sugate guṇasāgarasya saṃbodhicittu janayaṃ dṛḍhaāśayena // lal_11.29 //

so kampayitva trisahasra aśeṣabhūmiṃ smṛtu saṃprajānu pratibuddha tataḥ samādheḥ / brahmasvaraḥ pitaramālapate dyutīmān utsṛjya tāta kṛṣigrāmabhato gaveṣa // lal_11.30 //

yadi svarṇakāryu ahu svarṇa pravarṣayiṣye yadi vastrakāryu ahameva pradāsyi vastrāṃ / atha dhānyakāryu ahameva pravarṣayiṣye samyakprayukta bhava sarvajage narendra // lal_11.31 //

anuśāsayitva pitaraṃ janapāriṣadyāṃ tasmin kṣaṇe puravaraṃ puna so pravekṣī / anuvartamāna jagataḥ sthihate puresmiṃ naiṣmkramyayuktamanasaḥ suviśuddhasattvaḥ // lal_11.32 //

iti //

// iti śrīlalitavistare kṛṣigrāmaparivarto nāma ekādaśo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 12

śilpasaṃdarśanaparivarto dvādaśaḥ /

iti hi bhikṣavaḥ saṃvṛddhe kumāre rājā śuddhodano 'pareṇa samayena śākyagaṇena sārdhaṃ saṃsthāgāre niṣaṇṇo 'bhūt / tatra te mahallakamahallakāḥ śākyā rājānaṃ śuddhodanamevamāhuḥ - yatkhalu devo jānīyāt / ayaṃ sarvārthasiddhakumāro naimittikairbrāhmaṇaiḥ kṛtaniścayaiśca devairyadbhūyasaivaṃ nirdiṣṭo yadi kumāro 'bhiniṣkramiṣyati, tathāgato bhaviṣyatyarhan samyaksaṃbuddhaḥ / uta nābhiniṣkramiṣyati rājā bhaviṣyati cakravartī caturaṅgo vijitavān dhārmiko dharmarājaḥ saptaratnasamanvāgataḥ / tasyemāni sapta ratnāni bhaviṣyanti / tadyathā - cakraratnaṃ hastiratnaṃ aśvaratnaṃ maṇiratnaṃ strīratnaṃ gṛhapatiratnaṃ pariṇāyakaratnam / evaṃ saptaratnam / saṃpūrṇaṃ cāsya putrasahasraṃ bhaviṣyati śūrāṇāṃ varāṅgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānām / sa imaṃ pṛthivīmaṇḍalamadaṇḍenāśastreṇābhinirjityādhyāvasiṣyati saha dharmeṇeti / tasmānniveśanaṃ kumārasya kriyatāmiti / tatra strīgaṇaparivṛto ratiṃ vetsyati, nābhiniṣkramiṣyati / evamasmākaṃ cakravartivaṃśasya cānupacchedo bhaviṣyati / mānitāśca bhaviṣyāmo 'navadyāśca sarvakoṭarājabhiḥ //

tato rājā śuddhodana evamāha - yadyevaṃ tena hi vyavalokayata kamatā kanyā kumārasyānurūpā syāt /

tatra pañcamātrāṇi śākyaśatāni / ekaika evamāha - mama duhitā anurūpā syāt kumārasya / surūpā mama duhiteti /

rājā prāha - durāsadaḥ kumāraḥ / tat prativedayiṣyāmastāvat kumārasya, katamā te kanyā rocata iti /

tataśca te sarve saṃnipatya kumārasyaināṃ prakṛtimārocayanti sma / tān kumāra uvāca - saptame divase prativacanaṃ śroṣyatheti //

tato bodhisattvasyaitadabhavat -

vidita mama ananta kāmadoṣāḥ saraṇasarvairasaśokaduḥkhamūlāḥ / bhayakara viṣapatrasaṃnikāśāḥ jvalananibhā asidhāratulyarūpāḥ // lal_12.1 //

kāmaguṇi na me 'sti chandarāgo na ca ahu śobhami istrigāramadhye / yannu ahu vane vaseya tūṣṇīṃ dhyānasamādhisukhena śāntacittaḥ // lal_12.2 //

iti //

sa punarapi mīmāṃsopāyakauśalyamāmukhīkṛtya sattvaparipākamavekṣamāṇo mahākarūṇāṃ saṃjanayya tasyāṃ velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata -

saṃkīrṇi paṅki padumāni vivṛddhimanti ākīrṇa rāja naramadhyi labhāti pūjām / yada bodhisattva parivārabalaṃ labhante tada sattvakoṭinayutānyamṛte vinenti // lal_12.3 //

ye cāpi pūrvaka abhūdvidu bodhisattvāḥ sarvebhi bhārya suta darśita istrigārāḥ / na ca rāgarakta na ca dhyānasukhebhi bhraṣṭāḥ hantānuśikṣayi ahaṃ pi guṇeṣu teṣām // lal_12.4 //

na ca prākṛtā mama vadhū anukūla yā syād yasyā na iṣyatu guṇā sada satyavākyam / yā cinti mahyamabhirādhayate 'pramattā rūpeṇa janmakulagotratayā suśuddhā // lal_12.5 //

so gāthalekha likhite guṇaarthayuktā yā kanya īdṛśa bhave mama tāṃ varethā / na mamārthu prākṛtajanena asaṃvṛtena yasyā guṇā kathayamī mama tāṃ varethā // lal_12.6 //

yā rūpayauvanavarā na ca rūpamattā mātā svasā va yatha vartati maitracittā / tyāge ratā śramaṇabrāhmaṇadānaśīlā tāṃ tādṛśāṃ mama vadhūṃ varayasva tāta // lal_12.7 //

yasyā na mānu na khilo na ca doṣamasti na ca śāṭhya īrṣya na ca māya na ujjubhraṣṭā / svapnāntare 'pi purūṣe na pare 'bhiraktā tuṣṭā svakena patinā śayate 'pramattā // lal_12.8 //

na ca garvitā na pi ca uddhata na pragalbhā nirmāna mānavigatāpi ca ceṭibhūtā / na ca pānagṛddha na raseṣu na śabdagandhe nirlobhabhidhyavigatā svadhanena tuṣṭā // lal_12.9 //

satye sthitā na pi ca cañcala naiva bhrāntā na ca uddhatonnatasthitā hirivastrachannā / na ca dṛṣṭimaṅgalaratā sada dharmayuktā kāyena vāca manasā sada śuddhabhāvā // lal_12.10 //

na ca styānamiddhabahulā na ca mānamūḍhā mīmāṃsayukta sukṛtā sada dharmacārī / śvaśrau ca tasya śvaśure yatha śāstṛpremā dāsī kalatra jani yādṛśamātmaprema // lal_12.11 //

śāstre vidhijña kuśalā gaṇikā yathaiva paścāt svapet prathamamutthihate ca śayyāta / maitrānuvarti akuhāpi ca mātṛbhūtā etādṛśīṃ mi nṛpate vadhukāṃ vṛṇīṣva // lal_12.12 //

iti //

atha khalu bhikṣavo rājā śuddhodana imā gāthā vācayitvā purohitamāmantrayate sma - gaccha tvaṃ mahābrāhmaṇa kapilavastumahānagare / sarvagṛhāṇyanupraviśya kanyā vyavalokaya / yasyā ete guṇāḥ saṃvidyante kṣatriyakanyāyā vā brāhmaṇakanyāyā vā vaiśyakanyāyā vā śūdrakanyāyā vā tāṃ kanyāmasmākaṃ prativedaya / tatkasmāddhetoḥ? na hi kumāraḥ kulārthiko na gotrārthikaḥ / guṇārthika eva kumāraḥ //

tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata -

brāhmaṇīṃ kṣatriyāṃ kanyāṃ veśyāṃ śūdrīṃ tathaiva ca / yasyā ete guṇāḥ santi tāṃ me kanyāṃ pravedaya // lal_12.13 //

na kulena na gotreṇa kumāro mama vismitaḥ / guṇe satye ca dharme ca tatrāsya ramate manaḥ // lal_12.14 //

iti //

atha khalu bhikṣavaḥ sa purohitastaṃ gāthālekhaṃ gṛhītvā kapilavastuni mahānagare gṛhādgṛhaṃ vyavalokayan gatvā hiṇḍan kanyāṃ paryeṣate sma / evaṃguṇayuktāmapaśyan (na caiva guṇayuktāṃ kanyāṃ) / so 'nupūrveṇa vicaran yena daṇḍapāṇeḥ śākyasya niveśanaṃ tenopasaṃkrāmat / sa taṃ niveśanaṃ praviṣṭo 'drākṣīt kanyāmabhirūpāṃ prāsādikāṃ darśanīyāṃ paramayā śubhavarṇapuṣkaratayā samanvāgatāṃ nātidīrghāṃ nātihrasvāṃ nātisthūlāṃ nātikṛśāṃ nātigaurāṃ nātikṛṣṇāṃ prathamayauvanāvasthāṃ strīratnamiva khyāyamānām /

atha sā dārikā purohitasya caraṇau gṛhītvā evamāha - kena te mahābrāhmaṇa kāryam?

purohita āha -

śuddhodanasya tanayaḥ paramābhirūpo dvātriṃśalakṣaṇadharo guṇatejayuktaḥ / teneti gātha likhitā guṇaye vadhūnāṃ yasyā guṇāsti hi ime sa hi tasya patnī // lal_12.15 //

sa tasyāstaṃ lekhamupanāmayati sma //

atha sā dārikā taṃ gāthālekhaṃ vācayitvā smitamupadarśya taṃ purohitaṃ gāthayādhyabhāṣat -

mahyeti brāhmaṇa guṇā anurūpa sarve so me patirbhavatu saumya surūparūpaḥ / bhaṇahi kumāru yadi kārya ma hū vilamba mā hīnaprākṛtajanena bhaveya vāsaḥ // lal_12.16 //

iti //

atha sa khalu purohito rājānaṃ śuddhodanamupasaṃkramyaiva tamarthamārocayati sma - dṛṣṭā mayā deva kanyā yā kumārasyānurūpā syāt / āha - kasyāsau? āha - daṇḍapāṇerdeva śākyasya duhitā //

atha rājñaḥ śuddhodanasyaitadabhavat - durāsadaḥ kumāraḥ śubhādhimuktaśca / prāyeṇa ca mātṛgrāmo 'saṃvidyamānaguṇo 'pi guṇānāmātmani prajānīte / yannvahamaśokabhāṇḍakāni kārayeyam, yāni kumāraḥ sarvadārikābhyo 'nuprayacchet / tatra yasyāṃ dārikāyāṃ kumārasya cakṣurabhiniveśyati, tāṃ kumārasya varayiṣyāmīti //

atha khalu rājā śuddhodano 'śokabhāṇḍāni kārayati sma suvarṇamayāni rūpyamayāni nānāratnamayāni / kārayitvā ca kapilavastuni mahānagare ghaṇṭāghoṣaṇāṃ kārayāmāsa - saptame divase kumāro darśanaṃ dāsyati, aśokabhāṇḍakāni ca dārikābhyo viśrāṇayiṣyati / tatra sarvadārikābhiḥ saṃsthāgāre saṃnipatitavyamiti //

iti hi bhikṣavaḥ saptame divase bodhisattvaḥ saṃsthāgāramupasaṃkramya bhadrāsane nyaṣīdat / rājāpi śuddhodano 'dṛśyapuruṣān sthāpayati sma - yasyāṃ dārikāyāṃ kumārasya cakṣuḥ saṃniviśet, tāṃ mamārocayadhvamiti //

iti hi bhikṣavo yāvantyaḥ kapilavastuni mahānagare dārikāstāḥ sarvā yena saṃsthāgāro yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāman bodhisattvasya darśanāya aśokabhāṇḍakāni ca pratigṛhītum //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo yathāgatābhyastābhyo dārikābhyo 'śokabhāṇḍakānyanuprayacchati sma / tāśca dārikā na śaknuvanti sma bodhisattvasya śriyaṃ tejaśca soḍhum / tā aśokabhāṇḍakāni gṛhītvā śīghraṃ śīghrameva prakrāmanti sma //

atha daṇḍapāṇeḥ śākyasya duhitā gopā nāma śākyakanyā, sā dāsīgaṇaparivṛtā puraskṛtā yena saṃsthāgāro yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramyaikānte 'sthāt bodhisattvamanimeṣābhyāṃ nayanābhyāṃ prekṣamāṇā / tadyadā bodhisattvena sarvāṇyaśokabhāṇḍāni dattāni, tadā sā bodhisattvamupasaṃkramya prahasitavadanā bodhisattvamevamāha - kumāra kiṃ te mayāpanītaṃ yastvaṃ māṃ vimānayasi?

āha - nāhaṃ tvāṃ vimānayāmi, api tu khalu punastvamabhipaścādāgateti / sa tasyai cānekaśatasahasramūlyamaṅgulīyakaṃ nirmucya prādāt //

sā prāha - idamahaṃ kumāra tavāntikādarhāmi? āha - imāni madīyānyābharaṇāni, gṛhyatām / sā āha - na vayaṃ kumāraṃ vyalaṃkariṣyāmaḥ? alaṃkariṣyāmo vayaṃ kumāram / ityuktvā sā kanyā prakrāmat //

tatastairguhyapuruṣai rājānaṃ śuddhodanamupasaṃkramyaiṣa vṛttānto nivedito 'bhūt - deva daṇḍapāṇeḥ śākyasya duhitā gopā nāma śākyakanyā, tasyāṃ kumārasya cakṣurniviṣṭam, muhūrtaṃ ca tayoḥ saṃlāpo 'bhūt //

ityetatkhalu vacanaṃ śrutvā rājā śuddhodano daṇḍapāṇeḥ śākyasya purohitaṃ dautyena preṣayati sma - yā te duhitā, sā mama kumārasya pradīyatāmiti //

daṇḍapāṇirāha - ārya kumāro gṛhe sukhasaṃvṛddhaḥ / asmākaṃ cāyaṃ kuladharmaḥ śilpajñasya kanyā dātavyā nāśilpajñasyeti / kumāraśca na śilpajño nāsidhanuṣkalāpayuddhasālambhavidhijñaḥ / tatkathamaśilpajñāyāhaṃ duhitaraṃ dāsyāmi?

ityetacca rājñaḥ prativeditam / tato rājña etadabhavat - dvirapīdamahaṃ sahadharmeṇa coditaḥ / yadāpi mayoktaṃ kasmācchākyakumārāḥ kumārasyopasthānāya nāgacchantīti tadāpyahamabhihitaḥ - kiṃ vayaṃ maṇḍakasyopasthānaṃ kariṣyāma iti / etarhyapyevamiti pradhyāyanniṣaṇṇo 'bhūt //

bodhisattvaścainaṃ vṛttāntamaśroṣīt / śrutvā ca yena rājā śuddhodanastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramyaivamāha - deva kimidaṃ dīnamanāstiṣṭhasi?

rājā āha - alaṃ te kumāra anena /

kumāra āha - deva sarvathā tāvadavaśyabhevamākhyātavyam / yāvattrirapi bodhisattvo rājānaṃ śuddhodanaṃ paripṛcchati sma //

tato rājā śuddhodano bodhisattvāya tāṃ prakṛtimārocayati sma / tāṃ śrutvā bodhisattva āha - deva asti punariha nagare kaścidyo mayā sārdhaṃ samarthaḥ śilpena śilapamupadarśayitum?

tato rājā śuddhodanaḥ prahasitavadano bodhisattvamevamāha - śakyasi punastvaṃ putra śilpamupadarśayitum? sa āha - bāḍhaṃ śakyāmi deva / tena hi saṃnipātyantāṃ sarvaśilpajñāḥ, yeṣāṃ purataḥ svaṃ śilpamupadarśayiṣyāmi //

tato rājā śuddhodanaḥ kapilavastuni mahānagaravare ghaṇṭāghoṣaṇāṃ kārayati sma - saptame divase kumāraḥ svaṃ śilpamupadarśayati / tatra sarvaśilpajñaiḥ saṃnipatitavyam //

tatra saptame divase pañcamātrāṇi śākyakumāraśatāni saṃnipatitānyabhūvan / daṇḍapāṇeśca śākyasya duhitā gopā nāma śākyakanyā jayapatākā sthāpitābhūt - yo vā atra asidhanuṣkalāpayuddhasālambheṣu jeṣyati, tasyaiṣā bhaviṣyatīti //

tatra sarvapurato devadattaḥ kumāro nagarādabhiniṣkrāmati sma / śvetaśca hastī mahāpramāṇo bodhisattvasyārthe nagaraṃ praveśyate sma / tatra devadattaḥ kumāra īrṣyayā ca śākyabalamadena ca mattaḥ / sa taṃ hastināgaṃ vāmena pāṇinā śuṇḍāyāṃ gṛhītvā dakṣiṇena pāṇinā capeṭayā ekaprahāreṇaiva hato 'bhūt //

tasyānantaraṃ sundaranandakumāro 'bhiniṣkrāmati sma / so 'drākṣīttaṃ hastināgaṃ nagaradvāre hatam / dṛṣṭvā ca paryapṛcchat - kenāyaṃ hata iti / tatra mahājanakāya āha - devadatteneti / sa āha - aśobhanamidaṃ devadattasya / sa taṃ hastināgaṃ lāṅgūle gṛhītvā nagaradvārādapakarṣati sma //

tadanantaraṃ bodhisattvo rathābhirūḍho 'bhiniṣkrāmati sma / adrākṣīdbodhisattvastaṃ hastinaṃ hatam / dṛṣṭvā ca paryapṛcchat - kenāyaṃ hata iti / āhuḥ - devadatteneti / āha - aśobhanaṃ devadattasya / kena punarasmānnagaradvārādapakarṣita iti / āhuḥ - sundaranandeneti / āha - śobhanamidaṃ sundaranandasya / kiṃ tu mahākāyo 'yaṃ sattvaḥ / so 'yaṃ klinnaḥ sarvanagaraṃ daurgandhena sphuriṣyatīti //

tataḥ kumāro rathasya evaikaṃ pādaṃ bhūmau prasārya pādāṅguṣṭhena taṃ hastināgaṃ lāṅgūle gṛhitvā sapta prākārān sapta ca parikhānatikramya bahirnagarasya krośamātre prakṣipati sma / yatra va pradeśe sa hastī patitastasmin pradeśe mahadbilaṃ saṃvṛttaṃ yatsāṃprataṃ hastigartetyabhidhīyate //

tatra devamanujāḥ śatasahasrāṇi hāhākārakilakilāprakṣveḍitaśatasahasrāṇi prāmuñcan / cailavikṣepāṃścākārṣuḥ / gaganatalagatāśca devaputrā ime gāthe 'bhāṣanta -

yatha mattagajendragatīnāṃ pādāṅguṣṭhatalena gajendram / sapta purāparikhā atikramya kṣiptu bahiḥ svapurātu ayaṃ hi // lal_12.17 //

niḥsaṃśayameṣa sumedhā mānabalena samucchritakāyān / saṃsārapurātu bahirdhā eka kṣapiṣyati prajñabalena // lal_12.18 //

iti hi pañcamātrāṇi śākyakumāraśatāni nagarānniṣkamya yenānyatamaḥ pṛthivīpradeśo yatra śākyakumārāḥ śilpamupadarśayanti sma tenopasaṃkrāman / rājāpi śuddhodano mahallakamahallakāśca śākyā mahāṃśca janakāyo yenāsau pṛthivīpradeśastenopasaṃkrāman bodhisattvasya cānyeṣāṃ ca śākyakumārāṇāṃ śilpaviśeṣaṃ draṣṭukāmāḥ //

tatra ādita eva ye śākyakumārā lipyāṃ paṭuvidhijñāste bodhisattvena sārdhaṃ lipiṃ viśeṣayanti sma / tatra taiḥ śākyairviśvāmitra ācāryaḥ sākṣī sthāpito 'bhūt - sa tvaṃ vyavalokaya katamo 'tra kumāro lipijñāne viśiṣyate yadi vā lekhyato yadi vā bahulipiniryāṇataḥ / atha viśvāmitra ācāryaḥ pratyakṣo bodhisattvasya lipijñāne smitamupadarśayannime gāthe 'bhāṣata -

manuṣyaloke 'tha ca devaloke gandharvaloke 'pyasurendraloke / yāvanti kecillipi sarvaloke tatraiṣa pāraṃgatu śuddhasattvaḥ // lal_12.19 //

nāmāpi yūyaṃ ca ahaṃ ca teṣāṃ lipīna jānāma na cākṣarāṇām / yānyeṣa jānāti manuṣyacandro ahamatra pratyakṣu vijeṣyate 'yam // lal_12.20 //

śākyā āhuḥ - viśiṣyatāṃ tāvatkumāro lipijñāne / saṃkhyājñāne kumāro viśeṣayitavyo jijñāsyaśca / tatrārjuno nāma śākyagaṇako mahāmātraḥ saṃkhyāgaṇanāsu pāraṃgataḥ, sa sākṣī sthāpito 'bhūt - sa tvaṃ vyavalokaya katamo 'tra kumāro viśiṣyate saṃkhyājñānata iti / tatra bodhisattvaścoddiśati sma, ekaśca śākyakumāro nikṣipati sma, na ca pariprāpayati sma / bodhisattvasyaika dvau trayaścatvāraḥ pañcadaśa viṃśattriṃśaccatvāriṃśatpañcāśacchataṃ yāvatpañcāpi śākyakumāraśatāni yugapatkāle nikṣipanti sma, na ca pariprāpayanti sma / tato bodhisattva āha - uddiśata yūyam, ahaṃ nikṣepsyāmīti / tatraikaśākyakumāro bodhisattvasyoddiśati sma, na ca pariprāpayati sma / dvāvapi trayo 'pi pañcāpi daśāpi viṃśatyapi triṃśadapi catvāriṃśadapi pañcāśadapi yāvatpañcāpi śākyakumāraśatāni yugapaduddiśanti sma / na ca pariprāpayanti sma bodhisattvasya nikṣipataḥ //

bodhisattva āha - alamalamanena vivādena / sarva idānīmekībhūtvā mamoddiśata, ahaṃ nikṣepsyāmīti / tatra pañcamātrāṇi śākyakumāraśatānyekavacanodāhāreṇāpūrvacaritaṃ samuddiśanti sma, bodhisattvaścāsaṃmūḍho nikṣipati sma / evamaparyantāḥ sarvaśākyakumārāḥ, atha paryantaśca bodhisattvaḥ //

tato 'rjuno gaṇakamahāmātra āścaryaprāpta ime gāthe 'bhāṣata -

jñānasya śīghratā sādhu buddhe saṃparipṛcchatā / pañcamātraśatānyete dhiṣṭhitā gaṇanāpathe // lal_12.21 //

īdṛśī ca iyaṃ prajñā buddhirjñānaṃ smṛtirmatiḥ / adyāpi śikṣate cāyaṃ gaṇitaṃ jñānasāgaraḥ // lal_12.22 //

tataḥ sarvaśākyagaṇa āścaryaprāptaḥ paramavismayāpanno 'bhūt / ekakaṇṭhāścemāṃ vācamabhāṣanta - jayati jayati bhoḥ sarvārthasiddhaḥ kumāraḥ / sarve cāsanebhya utthāya kṛtāñjalipuṭā bhūtvā bodhisattvaṃ namaskṛtya rājānaṃ śuddhodanametadavocan - lābhāste mahārāja paramasulabdhāḥ, yasya te putra evaṃ śīghralaghujavacapalaparipṛcchāpratibhāna iti //

atha sa rājā śuddhodano bodhisattvamevamāha - śakyasi putra arjunena gaṇakamahāmātreṇa sārdhaṃ saṃkhyājñānakauśalyagaṇanāgatimanupraveṣṭum? tena hi gaṇyatām / athārjuno gaṇakamahāmātro bodhisattvamevamāha - jānīṣe tvaṃ kumāra koṭiśatottarāṃ nāma gaṇanāgatim? bodhisattva āha - śakyāmi deva / āha - jānāmyaham / āha - kathaṃ punaḥ koṭiśatottarā gaṇanāgatiranupraveṣṭavyā? bodhisattva āha - śataṃ koṭīnāmayutaṃ nāmocyate / śatamayutānāṃ niyuto nāmocyate / śataṃ niyutānāṃ kaṅkaraṃ nāmocyate / śataṃ kaṅkarāṇāṃ vivaraṃ nāmocyate / śataṃ vivarāṇāmakṣobhyaṃ nāmocyate / śatamakṣobhyāṇāṃ vivāhaṃ nāmocyate / śataṃ vivāhānāmutsaṅgaṃ nāmocyate / śatamutsaṅgānāṃ bahulaṃ nāmocyate / śataṃ bahulānāṃ nāgabalaṃ nāmocyate / śataṃ nāgabalānāṃ tiṭilambhaṃ nāmocyate / śataṃ tiṭilambhānāṃ vyavasthānaprajñaptirnāmocyate / śataṃ vyavasthānaprajñaptīnāṃ hetuhilaṃ nāmocyate / śataṃ hetuhilānāṃ karakurnāmocyate / śataṃ karakūṇāṃ hetvindriyaṃ nāmocyate / śataṃ hetvindriyāṇāṃ samāptalambhaṃ nāmocyate / śataṃ samāptalambhānāṃ gaṇanāgatirnāmocyate / śataṃ gaṇanāgatīnāṃ niravadyaṃ nāmocyate / śataṃ niravadyānāṃ mudrābalaṃ nāmocyate / śataṃ mudrābalānāṃ sarvabalaṃ nāmocyate / śataṃ sarvabalānāṃ visaṃjñāgatī nāmocyate / śataṃ visaṃjñāgatīnāṃ sarvasaṃjñā nāmocyate / śataṃ sarvasaṃjñānāṃ vibhūtaṃgamā nāmocyate / śataṃ vibhūtaṃgamānāṃ tallakṣaṇaṃ nāmocyate / iti hi tallakṣaṇagaṇanayā sumerūparvatarājo lakṣanikṣepakriyayā parikṣayaṃ gacchet /

ato 'pyuttari dhvajāgravatī nāma gaṇanā, yasyāṃ gaṇanāyāṃ gaṅgānadīvālikāsamā lakṣanikṣepakriyayā parikṣayaṃ gaccheyuḥ / ato 'pyuttari dhvajāgraniśāmaṇī nāma gaṇanā / ato 'pyuttari vāhanaprajñaptirnāma / ato 'pyuttari iṅgā nāma / ato 'pyuttari kuruṭu nāma / ato 'pyuttari kuruṭāvi nāma / ato 'pyuttari sarvanikṣepā nāma gaṇanā, yasyāṃ gaṇanāyāṃ daśa gaṅgānadīvālikāsamā lakṣanikṣepakriyayā parikṣayaṃ gaccheyuḥ / ato 'pyuttari agrasārā nāma gaṇanā, yatra koṭīśataṃ gaṅgānadīvālikāsamā lakṣanikṣepāḥ parikṣayaṃ gaccheyuḥ / ato 'pyuttari paramāṇurajaḥpraveśānugatānāṃ gaṇanā, yatra tathāgataṃ sthāpayitvā bodhimaṇḍavarāgragataṃ ca sarvaṃdharmābhiṣekābhimukhaṃ bodhisattvaṃ nānyaḥ kaścitsattvaḥ sattvanikāye saṃvidyate ya etāṃ gaṇanāṃ prajānāti anyatrāhaṃ vā yo vā syānmādṛśaḥ / evaṃ caramabhāviko viniṣkrāntagṛhavāso bodhisattvaḥ //

arjuno 'vocat - kathaṃ kumāra paramāṇurajaḥpraveśagaṇanānupraveṣṭavyā? bodhisattva āha - sapta paramāṇurajāṃsyaṇuḥ / saptāṇavastrutiḥ / saptatruterekaṃ vātāyanarajaḥ / sapta vātāyanarajāṃsyekaṃ śaśarajaḥ / sapta śaśarajāṃsyekameḍakarajaḥ / saptaiḍakarajāṃsyekaṃ gorajaḥ / sapta gorajāṃsyekaṃ likṣārajaḥ / sapta likṣāḥ sarṣapaḥ / saptasarṣapādyavaḥ / saptayavādaṅgulīparva / dvādaśāṅgulīparvāṇi vitastiḥ / dve vitastī hastaḥ / catvāro hastā dhanuḥ / dhanuḥsahasraṃ mārgadhvajākrośaḥ / catvāraḥ krośā yojanam / tatra ko yuṣmākaṃ yojanapiṇḍaṃ prajānāti? kiyanti tāni paramāṇurajāṃsi bhavanti? arjuno 'vocat - ahameva tāvatkumāra saṃmohamāpannaḥ, kimaṅga punarye cānye 'lpabuddhayaḥ / nirdiśatu kumāro yojanapiṇḍaṃ kiyanti tāni paramāṇurajāṃsi bhavantīti / bodhisattvo 'vocat - tatra yojanapiṇḍaḥ paramāṇurajasāṃ paripūrṇamakṣobhyanayutamekaṃ triṃśacca koṭīnayutaśatasahasrāṇi ṣaṣṭiśca koṭīśatāni dvātriṃśatiśca koṭyaḥ pañca ca daśaśatasahasrāṇi dvādaśa ca sahasrāṇi etāvān yojanapiṇḍaḥ paramāṇurajonikṣepasya / anena praveśenāyaṃ jambudvīpaḥ saptayojanasahasrāṇi / godānīyo 'ṣṭau yojanasahasrāṇi / pūrvavideho nava yojanasahasrāṇi / uttarakurudvīpo daśayojanasahasrāṇi /

anena praveśenemaṃ cāturdvīpakaṃ lokadhātūṃ pramukhaṃ kṛtvā paripūrṇakoṭīśataṃ cāturdvīpakānāṃ lokadhātūnāṃ yatra koṭīśataṃ mahāsamudrāṇām, koṭīśataṃ cakravālamahācakravālānām, koṭīśataṃ sumerūṇāṃ parvatarajānām, koṭīśataṃ caturmahārājikānāṃ devānām, koṭīśataṃ trayatriṃśānām, koṭīśataṃ yāmānām, koṭīśataṃ tuṣitānām, koṭīśataṃ nirmāṇaratīnām, koṭīśataṃ paranirmitavaśavartīnām, koṭīśataṃ brahmakāyikānām, koṭīśataṃ brahmapurohitānām, koṭīśataṃ brahmapārṣadyānām, koṭīśataṃ mahābrahmāṇām, koṭīśataṃ parīttābhānām, koṭīśataṃ apramāṇābhānām, koṭīśataṃ ābhāsvarāṇām, koṭīśataṃ parīttaśubhānām, koṭīśataṃ apramāṇaśubhānām, koṭīśataṃ śubhakṛtsnānām, koṭīśataṃ anabhrakāṇām, koṭīśataṃ puṇyaprasavānām, koṭīśataṃ bṛhatphalānām, kīṭīśataṃ asaṃjñisattvānām, koṭīśataṃ abṛhānām, koṭīśataṃ atapānām , koṭīśataṃ sudṛśānām, koṭīśataṃ sudarśanānām, koṭīśataṃ akaniṣṭhānāṃ devānām / ayamucyate trisāhasramahāsāhasralokadhāturvipulaśca vistīrṇaśca / sa yāvanti yojanaśatāni (paramāṇurajāṃsi trisāhasramahāsāhasralokadhātau) yāvanti yojanasahasrāṇi, yāvanti yojanakoṭayaḥ, yāvanti yojananayutāni ........peyālaṃ.............yāvadyāvanto yojanāgrasārā gaṇanāḥ / kiyantyetāni paramāṇurajāṃsi ityāha / saṃkhyāgaṇanā vyativṛttā hyeṣāṃ gaṇanānāṃ taducyate 'saṃkhyeyamiti / ato 'saṃkhyeyatamāni paramāṇurajāṃsi yāni trisāhasramahāsāhasralokadhātau bhavanti //

asmin khalu punargaṇanāparivarte bodhisattvena nirdiśyamāne arjuno gaṇakamahāmātraḥ sarvaśca śākyagaṇastuṣṭa udagra āttamanāḥ pramudita āścaryādbhutaprāpto 'bhūt / te sarva ekaikairvastraiḥ sthitā abhūvan / pariśiṣṭairvastrābharaṇairbodhisattvamabhichādayanti sma //

atha khalvarjuno gaṇakamahāmātra ime gāthe 'bhāṣata -

koṭīśataṃ ca ayutā nayutāstathaiva niyutānu kaṅkaragatī tatha bimbarāśca / akṣobhiṇī paramajñānu na me 'styato 'rtha - mata uttare gaṇanamapratimasya jñānam // lal_12.23 //

api ca bhoḥ śākyāḥ -

trisāhasri rajāśrayantakā tṛṇavana oṣadhiyo jalasya bindūn / huṃkāreṇa nyaseya ekinaiṣo ko puni vismayu pañcabhiḥ śatebhiḥ // lal_12.24 //

tatra devamanujāḥ śatasahasrāṇi hāhākārakilikilāprakṣveḍitaśatasahasrāṇi prāmuñcan / gaganatalagatāśca devaputrā imā gāthā abhāṣanta -

yāvanta sattva nikhilena triyadhvayuktāḥ cittāni caitasikasaṃjñi vitarkitāni / hīnāḥ praṇīta tatha saṃkṣipavikṣipā ye ekasmi cittaparivarti prajāni sarvān // lal_12.25 //

iti hi bhikṣavo 'bhibhūtāḥ sarve śākyakumārā abhūvan / bodhisattva eva viśiṣyate / tadanantaraṃ laṅghite plavite javite sarvatra bodhisattva eva viśiṣyate sma / gaganatalagatāśca devaputrā imāṃ gāthāmabhāṣanta -

vratatapasaguṇena saṃyamena kṣamadamamaitrabalena kalpakoṭyaḥ / atha kṛtulaghukāyacittanetā tasya javasya viśeṣatāṃ śṛṇotha // lal_12.26 //

iha gṛhagata yuṣme paśyathā sattvasāram api ca daśasu dikṣū gacchate 'yaṃ kṣaṇena / aparimitajinānāṃ pūjanāmeṣa kurvan maṇikanakavicitrairlokadhātuṣvanantā // lal_12.27 //

na ca puna gati āgatiṃ ca asyā yūyaṃ prajānatha tāvadṛddhiprāpto / ko 'tra javiti vismayo janeyā asadṛśa eṣa karotha gauravo 'smin // lal_12.28 //

evaṃ kṛtvā bodhisattva eva viśiṣyate sma //

tatra śākyā āhuḥ - yuddheṣu tāvatkumāro viśeṣayitavyo jijñāsyaśca / tatra bodhisattva ekānte sthito 'bhūt / tāni ca pañcamātrāṇi śākyakumāraśatāni yugapadyudhyanti sma //

iti hi dvātriṃśacchākyakumārāḥ sālambhāya sthitāḥ / tadā nandaścānandaśca bodhisattvamabhigatau sālambhāya / tau samanantaraṃ spṛṣṭāveva bodhisattvena pāṇinā / tau bodhisattvasya balaṃ tejaścāsahamānau dharaṇītale prapatitāvabhūtām / tadanantaraṃ devadattaḥ kumāro garvitaśca mānī ca balavāneva tabdhaḥ śākyamānena ca tabdho bodhisattvena sārdhaṃ vispardhamānaḥ sarvāvantaṃ raṅgamaṇḍalaṃ pradakṣiṇīkṛtya vikrīḍamāno bodhisattvamabhipatati sma / atha bodhisattvo 'saṃbhrānta evātvaran dakṣiṇena pāṇinā salīlaṃ devadattaṃ kumāraṃ gṛhītvā trirgaganatale parivartya mānanigrahārthamavihiṃsābuddhyā maitreṇa cittena dharaṇītale nikṣipati sma / na cāsya kāyaṃ vyābādhate sma //

tato bodhisattvo 'pyāha - alamalamanena vivādena / sarva eva ekībhūtvā idānīṃ sālambhāyāgacchateti //

atha te sarve harṣitā bhūtvā bodhisattvamabhinipatitāḥ / te samanantaraspṛṣṭā bodhisattvena bodhisattvasya śriyaṃ tejaśca kāyabalaṃ sthāmaṃ cāsahamānāḥ spṛṣṭamātrā eva bodhisattvena dharaṇitale prāpatan / tatra marūnmanujaśatasahasrāṇi hīhīkārakilakilāprakṣveḍitaśatasahasrāṇyakārṣuḥ / gaganatalagatāśca devaputrā mahāntaṃ puṣpavarṣamabhipravṛṣyaikasvareṇemāṃ gāthāmabhāṣanta -

yāvanta sattvanayutā daśasū diśāsu te duṣṭamallamahanagnasamā bhaveyuḥ / ekakṣaṇena nipateyu nararṣabhasya saṃspṛṣṭamātra nipateyu kṣitītalesmiṃ // lal_12.29 //

merūḥ sumeru tatha vajrakacakravālāḥ ye cānya parvata kvaciddaśasū diśāsu / pāṇibhya gṛhya masicūrṇanibhāṃ prakuryāt ko vismayo manujaāśrayake asāre // lal_12.30 //

eṣo drumendrapravare mahaduṣṭamallaṃ māraṃ sasainyasabalaṃ sahayaṃ dhvajāgre / maitrībalena vinihatya hi kṛṣṇabandhuṃ yāvat spṛśiṣyati anuttarabodhi sāntam // lal_12.31 //

iti //

evaṃ kṛtvā bodhisattva eva viśiṣyate sma //

atha daṇḍapāṇiḥ śākyakumārānetadavocat - jijñāsitamidaṃ dṛṣṭaṃ ca / hantedānīmiṣukṣepamupadarśayateti / tatra ānandasya dvayoḥ krośayorayasmayī bherī lakṣaṃ sthāpitābhūt / asyānantaraṃ devadattasya caturṣu krośeṣvayasmayī bherī sthāpitābhūt / daṇḍapāṇeryojanadvaye 'yasmayī bherī sthāpitābhūt / (vaidya 107) bodhisattvasya daśasu krośeṣvayasmayī bherī sthāpitābhūt / tasyānantaraṃ sapta tālā ayasmayī varāhapratimā yantrayuktā sthāpitābhūt / tatrānandena dvābhyāṃ krośābhyāṃ bheryāhatābhūt, tatottari na śaknoti sma / devadattena catuḥkrośasthā bheryāhatābhūt, nottari śaknoti sma / sundaranandena ṣaṭkrośasthā bheryāhatābhūt, nottari śaknoti sma / daṇḍapāṇinā dviyojanasthā bheryāhatābhūt, nirviddhā ca nottari śaknoti sma / tatra bodhisattvasya yadyadeva dhanurupānamyate sma, tattadeva vicchidyate sma / tato bodhisattva āha - astīha deva nagare kiṃcidanyaddhanuryanmamāropaṇaṃ saheta kāyabalasthāmaṃ ca? rājā āha - asti putra / kumāra āha - kva taddeva? rājā āha - tava putra pitāmahaḥ siṃhahanurnāmābhūt, tasya yaddhanustadeva tarhi devakule gandhamālyairmahīyate / na punastatkaścicchaknoti sma taddhanurāropayituṃ prāgeva pūrayitum / bodhisattva āha - ānīyatāṃ deva taddhanuḥ / jijñāsiṣyāmahe //

tāvadyāvattaddhanurupanāmitamabhūt / tatra sarve śākyakumārāḥ parameṇāpi prayatnena vyāyacchamānā na śaknuvanti sma taddhanurāropayituṃ prāgeva pūravitum / tatastaddhanurdaṇḍapāṇeḥ śākyasyopanāmitamabhūt / atha daṇḍapāṇiḥ śākyaḥ sarvaṃ kāyabalasthāma saṃjanayya taddhanurāropayitumārabdho 'bhūt / na ca śaknoti sma / yāvadbodhisattvasyopanāmitamabhūt / tadbodhisattvo gṛhītvā āsanādanuttiṣṭhannevārdhaparyaṅkaṃ kṛtvā vāmena pāṇinā(gṛhītvā) dakṣiṇena pāṇinā ekāṅgulyagreṇāropitavānabhūt / tasya dhanuṣa āropyamāṇasya sarvaṃ kapilavastu mahānagaraṃ śabdenābhivijñaptamabhūt / sarvanagarajanaśca vihvalībhūto 'nyonyamapṛcchat - kasyāyamevaṃvidhaḥ śabda iti / anye tadavocan - siddhārthena kila kumāreṇa paitāmahadhanurāropitam, tasyāyaṃ śabda iti / tatra devamanujaśatasahasrāṇi hāhākārakilikilāprakṣveḍitaśatasahasrāṇi prāmuñcan / gaganatalagatāśca devaputrā rājānaṃ śuddhodanaṃ taṃ ca mahāntaṃ janakāyaṃ gāthayādhyabhāṣanta -

yatha pūrita eṣa dhanurmuninā na ca utthitu āsani no ca bhūmī / niḥsaṃśayu pūrṇamabhiprāyu munirlaghu bheṣyati jitva ca māracamūm // lal_12.32 //

iti hi bhikṣavo bodhisattvastaddhanuḥ pūrayitveṣuṃ gṛhītvā tādṛśena balasthāmnā tamiṣuṃ kṣipati sma, yena yā cānandasya bherī yā ca devadattasya yāvatsunddaranandasya yāvaddaṇḍapāṇetāḥ sarvā abhinirbhidya tāṃ ca daśakrośasthāṃ svakāmayasmayīṃ bherīṃ saptatālāṃ yantrayuktavarāhapratimāmabhinirbhidya sa iṣurdharaṇītalaṃ praviśya adarśanābhāso 'bhūt / yatra ca pradeśe sa iṣurbhūmitalaṃ bhittvā praviṣṭastasmin pradeśe kūpaḥ saṃvṛttaḥ, yadadyatve 'pi śarakūpa ityabhidhīyate / tatra devamanuṣyaśatasahasrāṇi hīhīkārakilikilāprakṣveḍitaśatasahasrāṇi prāmuñcan / sarvaśca śākyagaṇo vismito 'bhūt āścaryaprāptaḥ - (vaidya 108) āścaryaṃ bhoḥ / na ca nāma anena yogyā kṛtā, idaṃ cedṛśaṃ śilpakauśalam / gaganatalagatāśca devaputrā rājānaṃ śuddhodanaṃ taṃ ca mahāntaṃ janakāyamevamāhuḥ - ko 'tra vismayo manujāḥ / tatkasmāt?

eṣa dharaṇimaṇḍe purvabuddhāsanasthaḥ śamathadhanu gṛhītvā śūnyanairātmabāṇaiḥ / kleśaripu nihatvā dṛṣṭijālaṃ ca bhittvā śivavirajamaśokāṃ prāpsyate bodhimagryām // lal_12.33 //

evamuktvā te devaputrā bodhisattvaṃ divyaiḥ puṣpairabhyavakīrya prākrāman //

evaṃ laṅghite prāgvallipimudrāgaṇanāsaṃkhyasālambhadhanurvede javite plavite taraṇe iṣvastre hastigrīvāyāmaśvapṛṣṭhe rathe dhanuṣkalāpe sthairyasthāmni suśaurye bāhuvyāyāme aṅkuśagrahe pāśagrahe udyāne niryāṇe avayāne muṣṭibandhe padabandhe śikhābandhe chedye bhedye dālane sphālane akṣuṇṇavedhitve marmavedhitve śabdavedhitve dṛḍhaprahāritve akṣakrīḍāyāṃ kāvyakaraṇe granthe citre rūpe rūpakarmaṇi dhīte agnikarmaṇi vīṇāyāṃ vādye nṛtye gīte paṭhite ākhyāne hāsye lāsye nāṭye viḍambite mālyagrathane saṃvāhite maṇirāge vastrarāge māyākṛte svapnādhyāye śakunirute strīlakṣaṇe puruṣalakṣaṇe aśvalakṣaṇe hastilakṣaṇe golakṣaṇe ajalakṣaṇe miśralakṣaṇe kauṭubheśvaralakṣaṇe nirghaṇṭe nigame purāṇe itihāse vede vyākaraṇe nirukte śikṣāyāṃ chandasvinyāṃ yajñakalpe jyotiṣe sāṃkhye yoge kriyākalpe vaiśike vaiśeṣike arthavidyāyāṃ bārhaspatye āmbhirye āsurye mṛgapakṣirute hetuvidyāyāṃ jalayantre madhūcchiṣṭakṛte sūcikarmaṇi vidalakarmaṇi patrachede gandhayuktau - ityevamādyāsu sarvakarmakalāsu laukikādiṣu divyamānuṣyakātikrāntāsu sarvatra bodhisattva eva viśiṣyate sma //

atha khalu punastena samayena daṇḍapāṇiḥ śākyaḥ svāṃ duhitaraṃ gopāṃ śākyakanyāṃ bodhisattvāya prādāt / sā ca rājñā śuddhodanenānupūrveṇa bodhisattvasya vṛtābhūt //

tatra khalvapi bodhisattvaścaturaśītistrīsahasrāṇāṃ madhye prāpto lokānubhavanatayā ramamāṇaṃ krīḍayantaṃ paricārayantamātmānamupadarśayati sma / tāsāṃ caturaśīte strīsahasrāṇāṃ gopā śākyakanyā sarvāsāmagramahiṣyabhiṣiktābhūt //

tatra khalvapi gopā śākyakanyā na kaṃcid dṛṣṭvā vadanaṃ chādayati sma śvaśrūṃ vā śvaśuraṃ vāntarjanaṃ vā / te tāmupadhyāyanti sma, vicārayanti sma - navavadhūkā hi nāma pratilīnā tiṣṭhati, iyaṃ punarvivṛtaiva sarvadā iti / tato gopā śākyakanyā etāṃ prakṛtiṃ śrutvā sarvasyāntarjanasya purataḥ sthitvā imā gāthā abhāṣata -

vivṛtaḥ śobhate ārya āsanasthānacaṃkrame / maṇiratnaṃ dhvajāgre vā bhāsamānaṃ prabhāsvaram // lal_12.34 //

gacchan vai śobhate ārya āgacchannapi śobhate / sthito vātha niṣaṇṇo vā āryaḥ sarvatra śobhate // lal_12.35 //

kathayaṃ śobhate āryastūṣṇībhūto 'pi śobhate / kalaviṅko yathā pakṣī darśanena svareṇa vā // lal_12.36 //

kuśacīranivasto vā mandacailaḥ kṛśaṃtanuḥ / śobhate 'sau svatejena guṇavān guṇabhūṣitaḥ // lal_12.37 //

sarveṇa śobhate āryo yasya pāpaṃ na vidyate / kiyadvibhūṣito bālaḥ pāpacārī na śobhate // lal_12.38 //

ye kilbiṣāḥ svahṛdaye madhurāsu vācaṃ kumbho viṣasmi pariṣiktu yathāmṛtena / dusparśa śailaśilavat kaṭhināntarātmā sarpasya vā virasu darśana tādṛśānām // lal_12.39 //

sarveṣu te namiṣu sarvamupaiti saumyāḥ sarveṣu tirthamiva sarvagopajīvyāḥ / dadhikṣīrapūrṇaghaṭatulya sadaiva āryā śuddhātmadarśanu sumaṅgalu tādṛśānām // lal_12.40 //

yaiḥ pāpamitra parivarjita dīrgharātraṃ kalyāṇamitraratanaiśca parigṛhītāḥ / pāpaṃ vivarjayi niveśayi buddhadharme saphalaṃ sumaṅgalu sudarśanu tādṛśānām // lal_12.41 //

ye kāyasaṃvṛta susaṃvṛtakāyadoṣāḥ ye vācasaṃvṛta sadānavakīrṇavācaḥ / guptendriyā sunibhṛtāśca manaḥprasannāḥ kiṃ tādṛśāna vadanaṃ pratichādayitvā // lal_12.42 //

vastrā sahasra yadi chādayi ātmabhāvaṃ cittaṃ ca yeṣu vivṛtaṃ na hirī na lajjā / na ca yeṣu īdṛśa guṇā napi satyavākyaṃ nagne vinagnatara te vicaranti loke // lal_12.43 //

yāścittagupta satatendriyasaṃyatāśca na ca anyasattvamanasā svapatīna tuṣṭāḥ / ādityacandrasadṛśā vivṛtaprakāśā kiṃ tādṛśāna vadanaṃ pratichādayitvā // lal_12.44 //

api ca -

jānanti āśayu mama ṛṣayo mahātmā paracittabuddhikuśalāstatha devasaṃghāḥ / yatha mahya śīlaguṇasaṃvaru apramādo vadanāvaguṇṭhanamataḥ prakaromi kiṃ me // lal_12.45 //

aśroṣīdbhikṣavo rājā śuddhodano nāma gopāyāḥ śākyakanyāyā imāmevaṃrūpāṃ sarvāṃ gāthāṃ pratibhānanirdeśam / śrutvā ca punastuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto 'nekaratnapratyuptena dūṣyayugena koṭīśatasahasramūlyena ca muktāhāreṇābhijātalohitamuktāpratyuptayā ca suvarṇamālayā gopāṃ śākyakanyāmabhicchādyainamudānamudānayati sma -

yathā ca putro mama bhūṣito guṇaiḥ tathā ca kanyā svaguṇā prabhāsate / viśuddhasattvau tadubhau samāgatau sameti sarpiryatha sarpimaṇḍe // lal_12.46 //

iti //

(anupūrveṇa yathāpūrvavadbodhisattvapramukhāḥ svapuraṃ prakrāmanta ) //

iti śrīlalitavistare śilpasaṃdarśanaparivarto nāma dvādaśamo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 13

saṃcodanāparivartastrayodaśaḥ /

iti hi bhikṣava ātmarutaharṣamudīrayanta āgatā āsan bodhisattvasyāntaḥpuramadhyagatasya anekairdevairnāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragaśakrabrahmalokapālāḥ, ye bodhisattvasya pūjākarmaṇe autsukyamāpatsyante sma //

tatra bhikṣavo apareṇa samayena saṃbahulānāṃ devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragaśakrabrahmalokapālānāmetadabhavat - aticiraṃ batāyaṃ satpuruṣo 'ntaḥpure vilambitaḥ / ye cāsyeme dīrgharātraṃ paripācitāḥ sattvāścaturbhiḥ saṃgrahavastubhirdānena priyavākyenārthakriyayā samānārthatayā, yasya bodhiprāptasya dharmadeśitamājñāsyanti, tatsahaiva ca tāni dharmabhājanāni sarvāṇyantarhitāni bhaviṣyanti / bodhisattvaśca paścādabhiniṣkramyānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate //

tataste sagauravāḥ sapratīkṣāḥ prāñjalībhūtā bodhisattvaṃ namasyanti sma / evamabhiprāyāścodīkṣamāṇāḥ sthitā abhūvan - kadā ca nāma tadbhaviṣyati yadvayaṃ varapravaraṃ śuddhasattvamabhiniṣkrāmantaṃ paśyema, abhiniṣkramya ca tasmin mahādrumarājamūle 'bhiniṣadya sabalaṃ māraṃ dharṣayitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhaṃ daśabhistathāgatabalaiḥ samanvāgataṃ caturbhiśca tathāgatavaiśāradyaiḥ samanvāgatamaṣṭādaśabhiścāveṇikairbuddhadharmaiḥ samanvāgataṃ triparivartaṃ dvādaśākāramanuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayantaṃ mahatā buddhavikrīḍitena sadevamānuṣāsuralokaṃ yathādhimuktyā subhāṣitena saṃtoṣayantamiti //

tatra bhikṣavo bodhisattvo dīrgharātramasaṃkhyeyān kalpānupādāya satataṃ samitamaparapraṇeyo 'bhūt / sarvalaukikalokottareṣu dharmeṣu svayamevācāryaḥ sarvakuśalamūladharmacaryāsu dīrghakālaṃ ca kālajño velājñaḥ samayajño 'bhūdacyuto 'bhijñaḥ pañcābhijñābhiḥ samanvāgato 'bhūt / ṛddhipādavikrīḍataḥ sarvendriyakuśalaḥ kālākālajñaḥ kālaveṣī mahāsāgara iva prāptāṃ velāṃ nātikrāmati sma / so 'bhijñajñānabalena samanvāgataḥ svayameva sarvaṃ jānāti sma / asyāyaṃ kālaḥ pragrahasya, ayaṃ kālo nigrahasya, ayaṃ kālaḥ saṃgrahasya, ayaṃ kālo 'nugrahasya, ayaṃ kāla upekṣāyāḥ, ayaṃ kālo bhāṣitasya, ayaṃ kālastūṣṇīṃbhāvasya, ayaṃ kālo niṣkramyasya, ayaṃ kālaḥ pravrajyāyāḥ, ayaṃ kālaḥ svādhyāyasya, ayaṃ kālo yoniśomanaskārasya, ayaṃ kālaḥ pravivekasya, ayaṃ kālaḥ kṣatriyaparṣadamupasaṃkramituṃ.............peyālaṃ...............yāvadayaṃ kālo brāhmaṇagṛhapatiparṣadamupasaṃkramitum, ayaṃ kālo devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragaśakrabrahmalokapālabhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikāparṣadamupasaṃkramitum, ayaṃ kālo dharmadeśanāyāḥ, ayaṃ kālaḥ pratisaṃlayanasya / sarvatra bodhisattvo nityakālaṃ kālajño bhavati sma kālaveṣī //

atha ca punarbhikṣavo dharmatāpratilambha eṣa ca caramabhāvikānāṃ bodhisattvānāṃ yadavaśyaṃ daśadiglokadhātusthitairbuddhairbhagavadbhirantaḥpuramadhyagatāḥ saṃgītitūryanirnāditairebhirevaṃrūpairdharmamukhaiḥ saṃcoditavyā bhavanti //

tatredamucyate -

ye sattvāgrā daśadigloke teṣu viśeṣāttatra ratituriyaiḥ / gāthā gītā ima ratimadhurā saṃcodentī naravarapravaram // lal_13.1 //

pūrvi tubhyaṃ ayu kṛtu praṇidhī dṛṣṭvā sattvān duḥkhaśatabharitān / lenaṃ trāṇaṃ jaganijaśaraṇe bheṣye nāthu hitakaru paramaḥ // lal_13.2 //

sādho vīrā smara cari purimāṃ yā te āsījjagahitapraṇidhiḥ / kālo velā ayu tava samayo niṣkramyāhī ṛṣivarapravarā // lal_13.3 //

yasyārthe te dhanavara vividhā tyaktā pūrve śirakaracaraṇā / bheṣye buddho naramarudamako lokasyāgro guṇaśatanicitaḥ // lal_13.4 //

tvaṃ śīlena vratatapacaritaḥ tvaṃ kṣāntīye jagahitakaraṇaḥ / tvaṃ vīryeṇā śubhaguṇanicito dhyāne prajñe na tu samu tribhave // lal_13.5 //

krodhāviṣṭā khilamalabahulā te maitrīye tvayi sphuṭa sugatā / kāruṇyaṃ te bahuvidhamabudhe mithyātveṣū śubhaguṇarahite // lal_13.6 //

puṇyajñāne śubhānicitātmā dhyānābhijño pratapasi virajo / obhāsesī daśa ima diśato meghā muktaḥ śaśiriva vimalaḥ // lal_13.7 //

ete cānye bahuvidha rucirā tūryairghoṣāṃ jinarutaravanā / ye codentī suranaramahitaṃ niṣkramyāhī ayu tava samayu // lal_13.8 //

iti //

bodhisattvasya khalu punarbhikṣavastasmin gṛhavarapradhāne sarvopakaraṇasamṛddhisamudite yathābhiprāyasukhavihārānukūle amarapurabhavanaprakāśe vitardiniryūhatoraṇagavākṣaharmyakūṭāgāraprāsādavarapravare sarvaratnavicitrālaṃkāravividhabhaktisuvibhakte ucchritachatradhvajapatākānekaratnakiṅkiṇījālasamalaṃkṛte anekapaṭṭhadāmaśatasahasrābhipralambite nānāratnapratyupte muktāhārābhipralambite vicitrapaṭṭaratnasaṃkramopaśobhite avasaktapaṭṭamālyadāmakalāpe gandhaghaṭikānirdhūpite avaśyāyapaṭavitatavitānesarvartukapuṣpaparamasugandhisurucirābhiprakīrṇapuṣkariṇīpuṇḍarīkanavanalinījāla - saṃsthānaparibhogabahule patraguptaśukasārikakokilahaṃsamayūracakravākakunālakalaviṅkajīvajīvakādinānāvidhadvijagaṇamadhura svaranikūjitenīlavaiḍūryamaye dharaṇītalasaṃsthānaparibhoge sarvarūpapratibhāsasaṃdarśane atṛptanayanābhiramye (vaidya 113) paramaprītiprāmodyasaṃjanane tasmin gṛhavarapradhāne 'dhyāvasato bodhisattvasyodāravaraśaraṇabhavananivāsino 'malavimalanirmalāṅgasyāmuktamālyābharaṇasya pravarasurabhigandhānulepanānuliptagātrasya śuklaśubhavimalaviśuddhanirmalavastraprāvṛtaśarīrasya anekadivyadūṣyasūkṣmasuvinyastamṛdukācilindikasukhasaṃsparśavarāṅgaracitaśayanatalābhirūḍhasya amaravadhūbhiriva sarvato anavadyāpratikūladarśanaśubhopacāracaritasya abhirūpāntaḥpuramadhyagatasya śaṅkhabherīmṛdaṅgapaṇavatuṇavavīṇāvallakisaṃpatāḍakipalanakulasughoṣakamadhuraveṇunirnāditaghoṣarutanānātūryasaṃgītisaṃprayogapratibodhitasya ye ca nārīgaṇāḥ snigdhamadhuramanojñasvaraveṇunirnāditanirghoṣarutena bodhisattvaṃ pratisaṃbodhayanti sma, teṣāṃ daśadigavasthitānāṃ buddhānāṃ bhagavatāmadhisthānena tebhyo veṇutūryaninādanirghoṣarutebhya imā bodhisattvasya saṃcodanā gāthā niścaranti sma -

yā nāryo muditamanāḥ prasannacittā veṇubhyo madhuramanoramaṃ raṇante / āveśāddaśadiggatāṃ jinottamānāṃ gāthemā vividhavicitracitrarūpāḥ // lal_13.9 //

pūrve te ayu (kṛtu) praṇidhī abhūṣi vīrā dṛṣṭvemāṃ janata sadā anāthabhūtām / śociṣye jaramaraṇāttathānyaduḥkhād buddhitvā padamajaraṃ paraṃ aśokam // lal_13.10 //

tatsādho puravara ita śīghraṃ niṣkramyā purimaṛṣibhi cīrṇam / ākramyā dharaṇitalapradeśaṃ saṃbuddhyā asadṛśajinajñānam // lal_13.11 //

pūrve te dhanaratana vicitrā tyaktābhūt karacaraṇapriyātmā / eṣo 'dyā tava samayu maharṣe dharmaughaṃ jagi vibhaja anantam // lal_13.12 //

śīlaṃ te śubha vimalakhaṇḍaṃ pūrvānte vara satatamabhūṣī / śīlenānatisadṛśu maharṣe śocehī jagu vividhakileśaiḥ // lal_13.13 //

kṣāntīye bhava śatacaritastvaṃ kṣāntāste jagi vividha duruktāḥ / kṣāntāye kṣamadamaniratātma naiṣkramye mati kuru dvipadendrā // lal_13.14 //

vīryaṃ te dṛḍhamacalamakampyaṃ pūrvānte pṛthu sugata abhūvan / dharṣitvā namuci śaṭhaṃ sasainyaṃ śoṣiṣye traya sakalaapāyāt // lal_13.15 //

yasyārthe vratatapa caritastvaṃ dhyāyitvā kalikaluṣakileśāṃ / tvaṃ varṣā amṛtajalamoghaṃ tarpehī ciratṛṣita anāthāṃ // lal_13.16 //

tāṃ pūrvāṃ giravaramanucintyā niṣkramyā puravara ita śīghram / buddhitvā padamamṛtamaśokaṃ tarpiṣye amṛtarasi tṛṣārtāṃ // lal_13.17 //

prajñāyā paricarikuśala tvaṃ jñānaṃ te pṛthu vipulamanantam / mūḍhānāṃ vimatipathasthitānāṃ prajñābhāṃ śubharucira kuru tvam // lal_13.18 //

maitrāyāṃ bhava śatacaritastvaṃ kārūṇye vara mudita upekṣe / yāmevā varacari caritastvaṃ tāmevā cariṃ vibhaja jagasya // lal_13.19 //

evaṃ daśa diśa jinatejairgāthā vai guṇakusumavicitrāḥ / tūryebhyo vividhamanuravante codentī śayanagatakumāram // lal_13.20 //

yada puna pramudita ratikara pramadā surucira sumadhura prabhaṇiṣu turiyaiḥ / atha jina daśadiśi suranaradamakāḥ giravaramanuravi tatu ravi turiyaiḥ // lal_13.21 //

kṛta tvayi hitakara bahuguṇa janato nijinitu nijaguṇa vicarati gatiṣū / smara smara purimaka bratatapacaraṇa laghu vraja drumavaru spṛśa padamamṛtam // lal_13.22 //

sutṛṣita naramaru jinaguṇarahitā tvayi mati pratibalu amṛtarasadadā / daśabalaguṇadhara budhajanamahitaṃ laghu tvayi narapati vibhajahi amṛtam // lal_13.23 //

tyaji tvayi puri bhavi dhanamaṇikanakā sakhi priya suta mahi sanagaranigamā / śiramapi tyaji svaku karacaranayanā jagati ya hitakaru jinaguṇaniratā // lal_13.24 //

puri tuma naravarasutu nṛpu yadabhū naru tava abhimukha ima giramavacī / dada mama ima mahi sanagaranigamāṃ tyaji tada pramuditu na ca manu kṣubhito // lal_13.25 //

puri tuma narapati svaku dvija yadabhū gurujani paricari na ca druhi parato / sthapayisu dvijavara bahujana kuśale cyutu tatu bhavagatu marupuranilayam // lal_13.26 //

puri tuma nṛpasuta ṛṣivaru yadabhū chini tava tanuruha kalinṛpu ruṣito / kṛta tvayi kulakriya na ca manu kṣubhito payu tava sravi tada karatalacaraṇaiḥ // lal_13.27 //

syamu puna ṛṣisuta tvayi puri yadabhū vrataratu gurubharu girivaranilaye / hata bhava nṛpatina viṣakṛta īṣuṇā kṛpa tava tahi nṛpa na ca manu kṣubhito // lal_13.28 //

puri tuma guṇadhara mṛgapati yadabhū girinadibahujali duyamanu puruṣo / hita bhava tvayi naru sthalapathi sthapito upanayi tava ari na ca manu kṣubhito // lal_13.29 //

puri tuma naravara tyaji sutu yadabhū maṇi tava prapatitu jaladhari vipule / cyavayitu kṣapayitu tvaya mahaudadhiṃ labhi tada dhanamaṇi dṛḍhabala vaṣabhī // lal_13.30 //

puri tuma supuruṣa ṛṣivaru yadabhū dvija tava upagatu bhava mama śaraṇam / bhaṇi ṛṣi dvijavara mama ripuupane tyaji tvaya svaki tanu na ca dvija tyajase // lal_13.31 //

syamu ṛṣi upagatu puri drumanilaye ruci bhaṇi taruruha kati ima gaṇaye / suvidita sugaṇita yatha tahi kiśalā tatha tava avitatha samagira racitā // lal_13.32 //

sukula suguṇadhara puri drumi vasato kṣayagatu na ca tyaji kṛtu smari purimam / marupati pramuditu tava guṇa smarato śriyakari drumavari yathariva purimā // lal_13.33 //

iti tava asadṛśa vratatapacaraṇā bahuguṇa guṇadhara guṇapathi carato / tyaji mahi sanagari ayu tava samayo laghu jagu sthapayahi jinaguṇacaraṇe // lal_13.34 //

yada pramadaratanā śubhavastrā bhūṣitagātrā varapravaru turiyā sumanojñā saṃprabhaṇīṣu / atha daśasū diśato jinatejairgātha vicitrā iti raviṣū madhurā rutaghoṣā tūryasvarebhyaḥ // lal_13.35 //

tava praṇidhī purime bahukalpāṃ lokapradīpā jaramaraṇagrasite ahu loke trāṇu bhaviṣye / smara purimapraṇidhiṃ narasiṃhā yā ti abhūṣī ayu samayo tvamihā dvipadendrā niṣkramaṇāya // lal_13.36 //

bhavanayute tvamihā bahudānaṃ dattamanekaṃ dhanakanakā ratanā śubhavastrā ratnavicitrā / karacaraṇā nayanā priyaputrā rājya samṛddhaṃ tvayi tyajitaṃ na ca te khiladoṣā yācanakeṣu // lal_13.37 //

śiśunṛpati tvamihā śaśiketo āsi sudaṃṣṭro kṛpa karuṇāmanaso maṇicūḍo candrapradīpaḥ / iti pramukhā kariyā dṛḍhaśūro rājasunetro bahu nṛpati nayutā rata dāne tvaṃ savikurvan // lal_13.38 //

tava sugatā carito bahukalpāṃ śīlacarīye maṇiratnā vimalā sadṛśābhūcchīlaviśuddhiḥ / tvayi caratā camarī yatha bālaṃ rakṣitu śīlaṃ kṛtu tvamihā jagati vipulārthaṃ śīlaratenā // lal_13.39 //

gajavaru tvamihā ripulubdhe viddhu iṣūṇā kṛpa karuṇā janiyā atiraudre chāditu śobhe / parityaji te rucirā śubhadantā na ca tyaji śīlaṃ iti pramukhā kariyā bahu tubhyaṃ śīlavikurvī // lal_13.40 //

tvayi sahitā jagato 'hita anekā duḥkhasahasrā bahukaṭukāvacanaṃ vadhabandhā kṣāntiratenā / paricārita purime nara ye te sarvasukhenā puna vadhakāstava teha abhūvan tacca ti kṣāntam // lal_13.41 //

giripravarānilaye tuma nāthā ṛkṣu yadāsī himakiraṇā salilā bhayabhītaṃ tvaṃ naru gṛhya / paricarasi vividhā phalamūlaiḥ sarvasukhenā laghu vadhakāṃ sa tavā upanetrī taṃ ca ti kṣāntam // lal_13.42 //

dṛḍhu saṃsthitamacalamakampyaṃ vīryu tavāsīt vratatapasā vividhā guṇajñānaṃ eṣata bodhim / kṛtu abalo namucī vaśavartī vīyabalenā ayu samayo tvamihā narasiṃhā niṣkramaṇāya // lal_13.43 //

hayapravarū tvamihā puri āsī hemasuvarṇo laghu gagane vajrase kṛpajāto rākṣasidvīpam / vyasanagata manujāṃ tada gṛhyā kṣemi thapesī iti pramukhā kariyā bahu tubhyaṃ vīryavikurvā // lal_13.44 //

damaśamatheḥ niyamāhatakleśā dhyāyina agrā laghu capalaṃ viṣayai ratilolaṃ cittu damitvā / kṛtu svaguṇo tvamihā jagato 'rthe dhyānaratenā ayu samayo tvamihā varasattvā dhyānavikurvā // lal_13.45 //

tvaṃ purime ṛṣi susthitu āsī dhyānaratīye nṛparahitā manujā tvamu gṛhyā rājyabhiṣiñcī / daśakuśalī janitā thapitā te brahmapatheṣu cyuta manujā vrajiṣū tada sarve brahmaniketam // lal_13.46 //

diśividiśi vividhāgatijñāne tvaṃ suvidhijño paracaritā jagati rutajñāne indriyajñāne / nayavinaye vividhāmatidhāre pāragatastvaṃ ayu samayo tvamihā nṛpasūno niṣkramaṇāya // lal_13.47 //

tvayi purimā janatā ima dṛṣṭvā dṛṣṭivipannā jaramaraṇā vividhā bahuduḥkhe kṛchragatā hi / bhavavibhavaṃkaraṇo ṛjumārge svāmanubaddhā hatatamasa tvamihā kṛtu loke arthu mahanto // lal_13.48 //

iti vividhā rucirā guṇayuktā gātha vicitrā tatu raviṣu turiyebhī jinatejā codayi vīram / duḥkhabharitajanate iha dṛṣṭvā mā tvamupekṣā ayu samayo tvamihā varabuddhe niṣkramaṇāya // lal_13.49 //

vicitravastraratnahāragandhamālyabhūṣitā prasannacitta premajāta nāriyo praharṣitā / prabodhayanti ye 'grasattva tūryasaṃpravāditaiḥ jinānubhāvi ekarūpa gātha tūrya niścarī // lal_13.50 //

yasyārthi tubhya kalpa naika tyaktu tyāga dustyajā sucīrṇa śīlu kṣānti vīrya dhyāna prajña bhāvitā / jagaddhitārtha so ti kālu sāṃprataṃ upasthito naiṣkramyabuddhi cintayāśu mā vilamba nāyaka // lal_13.51 //

tyuktu pūrvi ratnakośa svarṇarūpyabhūṣaṇā yaṣṭā ti yajña naikarūpa tāsu tāsu jātiṣu / tyakta bhārya putra dhīta kāyu rājyu jīvitaṃ bodhiheturaprameya tyaktuḥdustyajā tvayā // lal_13.52 //

abhūṣi tvaṃ adīnapuṇya rāja viśrutaśriyo nimiṃdharo nimiśca kṛṣṇa(bandhu) brahmadatta kesarī / sahasrayajña dharmacinti arcimān dṛḍhadhanu sucintitārtha dīnasattva yeḥti tyakta dustyajā // lal_13.53 //

sutasoma dīptavīrya puṇyaraśmi yo so 'bhū mahatyāgavantu sthāmavantu yaḥ kṛtajña tvaṃ abhūḥ / rājarṣi candrarūpavantu śūra satyavardhano subhāṣitaṃgaveṣi rāji asi sumatiṃ ca sūrato // lal_13.54 //

candraprabho viśeṣagāmi reṇubhū diśāṃpati pradānaśūra kāśirāju ratnacūḍa śāntagaḥ / eti cānyi pārthivendra yebhi tyakta dustyajā yathā ti vṛṣṭa tyāgavṛṣṭi eṣa dharma varṣahī // lal_13.55 //

dṛṣṭā ti pūrviṃ sattvasāra gaṅgavālukopamā kṛtā ti teṣa buddhapūja aprameyacintiyā / varāgrabodhi eṣamāṇa sattvamokṣakāraṇādū ayaṃ sa kālu prāptu sūru niṣkramā purottamāt // lal_13.56 //

prathamena te amoghadarśi śālapuṣpapūjito virocanaḥ prasannacitta prekṣitaḥ kṣaṇāntaram / harītakī ca eka datta dundubhisvarāya te tṛṇottha gṛhya dhāritā ti dṛṣṭa candanaṃ gṛham // lal_13.57 //

purapraveśi reṇu dṛṣṭa kṣiptu cūrṇamuṣṭikā dharmeśvarāya sādhukāru dattu dharma bhāṣato / namo namaḥ samantadarśi dṛṣṭa vāca bhāṣitā mahārciskandhi svarṇamāla kṣipta harṣitena te // lal_13.58 //

dharmadhvajo daśāpradāni rodhu muṅga muṣṭinā aśokapuṣpi jñānaketu yvāgupāna sārathiḥ / ratnaśikhī ca dīpadāni padmayoni oṣadhī sarvābhibhūśca muktahāri padmadāni sāgaro // lal_13.59 //

vitānadāni padmagarbhi siṃhu varṣasaṃstare śālendrarāja sarpidāni kṣīratyāgi puṣpitī / yaśodattu kuruṇṭapuṣpi satyadarśi bhojane kāyu praṇāmi jñānameru nāgadattu cīvare // lal_13.60 //

atyuccagāmi candanāgri tīkṣṇalohamuṣṭinā mahāviyūha padmadāni raśmirāja ratnabhiḥ / śākyamuni ca suvarṇamuṣṭi indraketu saṃstuto sūryānano vataṃsake hi svarṇapaṭṭi sūmatī // lal_13.61 //

nāgābhibhū maṇipradāni puṣya dūṣyasaṃstare bhaiṣajyarāju ratnachatri siṃhaketu āsane / guṇāgradhāri ratnajāli sarvavādi kāśyapo gandhāgri cūrṇi mukta arciketu puṣpacaityake // lal_13.62 //

akṣobhyarāja kūṭāgāri mālya lokapūjito tagaraśikhi ca rājyatyāgi sarvagandhi durjayo / mahāpradīpa ātmatyāgi bhūṣaṇe padmottaro vicitrapuṣpi dharmaketu dīpakāri utpalaiḥ // lal_13.63 //

eti cānyi sattvasāra ye ti pūrva pūjitā nānārūpa vicitra pūja anyajanyakurvatā / smarāhi te atīta buddha tā ca pūja śāstunāṃ anāthasattva śokapūrṇa mā upekṣi niṣkramā // lal_13.64 //

dīpaṃkareti dṛṣṭamātri labdha kṣānti uttamā abhijña pañca acyutā ti labdha ānulomikā / atottareṇa ekameka buddha pūjacintiyā pravartitā asaṃkhyakalpa sarvalokadhātuṣū // lal_13.65 //

kṣīṇā ti kalpa aprameya te ca buddha nirvṛtā tavāpi sarva ātmabhāvi te ca nāma kva gatā / kṣayāntadharmi sarvi bhāvu nāsti nityu saṃskṛte anitya kāma rājyabhoga niṣkramā purottamāt // lal_13.66 //

jarā ca vyādhi mṛtyu enti dāruṇā mahābhayā hutāśano va ugrateja bhīma kalpasaṃkṣaye / kṣayāntadharmi sarvi bhāvu nāsti nityu saṃskṛte sukṛcchra prāpta sattva* * niṣkramā guṇaṃdharā // lal_13.67 //

yada nārigaṇastuṇaveṇuravaiḥ vividhaisturiyaiḥ pratibodhayiṣu / sukhaśayanagataṃ manujādhipatiṃ tada tūryaravo ayu niścarate // lal_13.68 //

jvalitaṃ tribhavaṃ jaravyādhidukhaiḥ maraṇāgnipradīptamanāthamidam / bhavani śaraṇe sada mūḍha jagat bhramatī bhramaro yatha kumbhagato // lal_13.69 //

adhruvaṃ tribhavaṃ śaradabhranibhaṃ naṭaraṅgasamā jagi rūrmicutī / girinadyasamaṃ laghuśīghrajavaṃ vrajatāyu jage yatha vidyu nabhe // lal_13.70 //

bhuvi devapure triapāyapathe bhavatṛṣṇaavidyavaśā janatā / parivartiṣu pañcagatiṣvabudhāḥ yatha kumbhakarasya hi cakrabhramī // lal_13.71 //

priyarūpavaraiḥ saha snigdharutaiḥ śubhagandharasai varasparśasukhaiḥ / pariṣiktamidaṃ kalipāśa jagat mṛgalubdhakapāśi yathaiva kapi // lal_13.72 //

sabhayā saraṇāḥ sada vairakarāḥ bahuśoka upadrava kāmaguṇāḥ / asidhārasamā viṣapatranibhā jahitāryajanairyatha mīḍhaghaṭāḥ // lal_13.73 //

smṛtiśokakarāstamasīkaraṇāḥ bhayahetukarā dukhamūla sadā / bhavatṛṣṇalatāya vivṛddhikarāḥ sabhayā saraṇā sada kāmaguṇāḥ // lal_13.74 //

yatha agnikhadā jvalitā sabhayā tatha kāma ime viditāryajanaḥ / mahapaṅkasamā asisundhusamāḥ madhudigdha iva kṣuradhāra yathā // lal_13.75 //

yatha sarpisaro yatha mīḍhaghaṭāḥ tatha kāma ime viditā viduṣām / tatha śūlasamā dvijapeśisamāḥ yatha śvāna karaṅka savairamukhāḥ // lal_13.76 //

udacandrasamā imi kāmaguṇāḥ pratibimba iva girighoṣa yathā / pratibhāsasamā naṭaraṅgasamāḥ tatha svapnasamā viditāryajanaiḥ // lal_13.77 //

kṣaṇikā vaśikā imi kāmaguṇāḥ tatha māyamarīcisamā alikāḥ / udabudbudaphenasamā vitathā parikalpasamuchita buddha budhaiḥ // lal_13.78 //

prathame vayase vararūpadharaḥ priya iṣṭa mato iya bālacarī / jaravyādhidukhai hatatejavapuṃ vijahanti mṛgā iva śuṣkanadīm // lal_13.79 //

dhanadhānyavaro bahudravyabalī priya iṣṭa mato iya bālacarī / parihīnadhanaṃ puna kṛcchragataṃ vijahanti narā iva śūnyaṭavīm // lal_13.80 //

yatha puṣpadrumo saphaleva drumo naru dānaratastatha prītikaro / dhanahīna jarārtitu yācanako bhavate tada apriyu gṛdhrasamaḥ // lal_13.81 //

prabhu dravyabalī vararūpadharaḥ priyasaṃgamanendriyaprītikaro / jaravyādhidukhārditu kṣīṇadhano bhavate tada apriyu mṛtyusamaḥ // lal_13.82 //

jarayā jaritaḥ samatītavayo druma vidyuhateva yathā bhavati / jarajīrṇa agāru yathā sabhayo jaraniḥsaraṇaṃ laghu brūhi mune // lal_13.83 //

jara śoṣayate naranārigaṇaṃ yatha mālulatā ghanaśālavanam / jara vīryaparākramavegaharī jara paṅkanimagna yathā puruṣo // lal_13.84 //

jara rūpasurūpavirūpakarī jara tejaharī balasthāmaharī / sada saukhyaharī paribhāvakarī jara mṛtyukarī jara ojaharī // lal_13.85 //

bahurogaśatai ghanavyādhidukhaiḥ upasṛṣṭa jagajjvalateva mṛgāḥ / jaravyādhigataṃ prasamīkṣva jagat dukhaniḥsaraṇaṃ laghu deśayahī // lal_13.86 //

śiśire hi yathā himadhātu mahān tṛṇagulmavanauṣadhiojaharo / tatha ojaharo ahu vyādhijaro parihīyati indriya rūpa balam // lal_13.87 //

dhanadhānyamahārthakṣayāntakaro paritāpakaraḥ sahavyādhijaro / pratighātakaraḥ priyu dveṣakaraḥ paridāhakaro yatha sūrya nabhe // lal_13.88 //

maraṇaṃ cavanaṃ cuti kālakriyā priyadravyajanena viyogu sadā / apunāgamanaṃ ca asaṃgamanaṃ drumapatraphalā nadisrota yathā // lal_13.89 //

maraṇaṃ vaśitāmavaśīkurute maraṇaṃ harate nadi dāru yathā / asahāyu naro vrajate 'dvitiyo svakakarmaphalānugato vivaśaḥ // lal_13.90 //

maraṇo grasate bahuprāṇiśataṃ makareva jalā hari bhūtagaṇam / garuḍo uragaṃ mṛgarāju gajaṃ jvalaneva tṛṇoṣadhibhūtagaṇam // lal_13.91 //

ima īdṛśakai bahudoṣaśataiḥ jagu mocayituṃ kṛta yā praṇidhi / smara tāṃ purimāṃ praṇidhānacarīṃ ayu kālu tavā abhiniṣkramitum // lal_13.92 //

yada nārigaṇaḥ praharṣito bodhayatī turiyairmahāmunim / tada gātha vicitra niścarī tūryaśabdāt sugatānubhāvataḥ // lal_13.93 //

laghu tadbhañjati sarvasaṃskṛtaṃ acirasthāyi nabheva vidyataḥ / ayu kālu tavā upasthitaḥ samayo niṣkramaṇāya suvrata // lal_13.94 //

saṃskāra anitya adhruvāḥ āmakumbhopama bhedanātmakāḥ / parakeraka yācitopamāḥ pāṃśunagaropama tāvakālikāḥ // lal_13.95 //

saṃskāra pralopadharmime varṣakāli calitaṃ ca lepanam / nadikūla ivā savālukaṃ pratyayādhīna svabhāvadurbalāḥ // lal_13.96 //

saṃskāra pradīpaacivat kṣiprautpattinirodhadharmikāḥ / anavasthita mārutopamāḥ phenapiṇḍave asāra durbalāḥ // lal_13.97 //

saṃskāra nirīha śūnyakāḥ kadalīskandhasamā nirīkṣataḥ / māyopama cittamohanā bālaullāpana ukta muṣṭivat // lal_13.98 //

hetūbhi ca pratyayebhi cā sarvasaṃskāragataṃ pravartate / anyonya pratītya hetutaḥ tadidaṃ bālajano na budhyate // lal_13.99 //

yatha muñja pratītya balvajaṃ rajju vyāyāmabalena vartitā / ghaṭiyantra sacakra vartate eṣa ekaikaśa nāsti vartanā // lal_13.100 //

tatha sarvabhavāṅgavartinī anyamanyopacayena niśritā / ekaikaśa teṣu vartinī pūrvaparāntata nopalabhyate // lal_13.101 //

bījasya sato yathāṅkuro na ca yo bīja sa caiva aṅkuro / na ca tato na caiva tat evamanuccheda aśāśvata dharmatā // lal_13.102 //

saṃskāra avidyapratyayāḥ te saṃskāre na santi tattvataḥ / saṃskāra avidya caiva hi śūnya eke prakṛtīnirīhakāḥ // lal_13.103 //

mudrātpratimudra dṛśyate mudrasaṃkrānti na copalabhyate / na ca tatra na caiva śāśvato eva saṃskārānucchedaśāśvatāḥ // lal_13.104 //

cakṣuśca pratītya rūpataḥ cakṣuvijñānamihopajāyate / na ca cakṣuṣi rūpa niśrita rūpasaṃkrānti na caiva cakṣuṣi // lal_13.105 //

nairātmyaśubhāśca dharmime punarātmeti śubhāśca kalpitāḥ / viparītamasadvikalpitaṃ cakṣuvijñāna tatopajāyate // lal_13.106 //

vijñānanirodhasaṃbhavaṃ vijñānotpādavyayaṃ vipaśyati / akahiṃ ca gataṃ anāgataṃ śūnya māyopama yogi paśyati // lal_13.107 //

araṇiṃ yatha cottarāraṇiṃ hastavyāyāma trayebhi saṃgati / iti pratyayato 'gni jāyate jātu kṛtārthu laghu nirudhyate // lal_13.108 //

atha paṇḍitu kaści mārgate kutayaṃ āgatu kutra yāti vā / vidiśo diśi sarvi mārgato nāgati nāsya gatiśca labhyate // lal_13.109 //

skandhadhātvāyatanāni dhātavaḥ tṛṣṇa avidyā iti karmapratyayā / sāmagri tu sattvasūcanā sa ca paramārthatu nopalabhyate // lal_13.110 //

kaṇṭhoṣṭha pratītya tālukaṃ jihvāparivarti akṣarā / na ca kaṇṭhagatā na tāluke akṣaraikaika tu nopalabhyate // lal_13.111 //

sāmagri pratītyataśca sā vācamanabuddhivaśena niścarī / mana vāca adṛśyarūpiṇī bāhyato 'bhyantara nopalabhyate // lal_13.112 //

utpādavyayaṃ vipaśyato vāca rutaghoṣasvarasya paṇḍitaḥ / kṣaṇikāṃ vaśikāṃ tadā dṛśī sarvā vāca pratiśrutakopamām // lal_13.113 //

yatha tantri pratītya dārū ca hastavyāyāma trayebhi saṃgati / tuṇavīṇasughoṣakādibhiḥ śabdo niścarate tadudbhavaḥ // lal_13.114 //

atha paṇḍitu kaści mārgate kutayaṃ āgatu kutra yāti vā / vidiśo diśi sarvi mārgataḥ śabdagamanāgamanaṃ na labhyate // lal_13.115 //

tatha hetubhi pratyayebhi ca sarvasaṃskāragataṃ pravartate / yogī puna bhūtadaśanāt śūnya saṃskāra nirīha paśyati // lal_13.116 //

skandhāyatanāni dhātavaḥ śūnya adhyātmika śūnya bāhyakāḥ / sattvātmaviviktamanālayā dharmākāśasvabhāvalakṣaṇāḥ // lal_13.117 //

iya īdṛśa dharmalakṣaṇā buddha dīpaṃkara darśane tvayā / anubuddha svayaṃ yathātmanā tatha bodhehi sadevamānuṣāṃ // lal_13.118 //

viparītaabhūtakalpitaiḥ rāgadoṣaiḥ paridahyate jagat / kṛpameghasamāmbuśītalāṃ muñca dhārāmamṛtasya nāyakā // lal_13.119 //

tvayi yasya kṛtena paṇḍitā dattu dānaṃ bahukalpakoṭiṣu / saṃprāpya hi bodhimuttamāṃ āryadhanasaṃgraha kariṣya prāṇinām // lal_13.120 //

tāṃ pūrvacarīmanusmarā nārya dhanahīna daridra duḥkhitām / mā upekṣahi sattvasārathe āryadhanasaṃgrahi teṣu kurvahi // lal_13.121 //

tvayi śīla sadā surakṣitaṃ pithanārthāya apāyabhūminām / svargāmṛtadvāramuttamāṃ darśayiṣye bahusattvakoṭinām // lal_13.122 //

tāṃ pūrvacarīmanusmarā baddhvā dvāra nirayāya bhūminām / svargāmṛtadvāra muñcahī ṛddhyahi śīlavato vicintitam // lal_13.123 //

tvayi kṣānti sadā surakṣitā pratighakrodhaśamārtha dehinām / bhāvārṇava sattva tāriyā sthāpayiṣye śivi kṣemi nirjvale // lal_13.124 //

tāṃ pūrvacarīmanusmarā vairavyāpādavihiṃsaākulām / mā upekṣa vihiṃsacāriṇaḥ kṣāntibhūmīya sthape imaṃ jagat // lal_13.125 //

tvayi vīrya yadartha sevitaṃ dharmanāvaṃ samudānayitvanā / uttārya jagadbhavārṇavāt thapayiṣye śivi kṣemi nirjvale // lal_13.126 //

tāṃ pūrvacarīmanusmarā caturoghairiva muhyate jagat // laghu vīryabalaṃ parākramā sattva saṃtārayahī anāyakāṃ // lal_13.127 // tvaya dhyānakileśadhyeṣaṇā bhāvitā yasya kṛtena sūratā / bhrāntendriya prākṛtendriyāṃ kvapi cittāryapathe sthapeṣyaham // lal_13.128 //

tāṃ pūrvacarīmanusmarā kleśajālairihamākulaṃ jagat / mā upekṣahi kleśupadrutāṃ dhyānaikāgri sthapehimāṃ prajām // lal_13.129 //

tvayi prajña purā subhāvitā mohavidyāndhatamovṛte jage / bahudharmaśatābhilokane dāsye cakṣuṣi tattvadarśanam // lal_13.130 //

tāṃ pūrvacarīmanusmarā mohavidyāndhatamovṛte jage / dadahī varaprajña suprabhā dharmacakṣuṃ vimalaṃ nirañjanam // lal_13.131 //

iyamīdṛśa gātha niścarī tūryasaṃgītiravātu nāriṇām / yaṃ śrutva middhaṃ vivarjiyā cittu preṣeti varāgrabodhaye // lal_13.132 //

iti //

iti hi bhikṣavo 'ntaḥpuramadhyagato bodhisattvo 'virahito 'bhūddharmaśravaṇena, avirahito 'bhūddharmamanasikāreṇa / takasmāddhetoḥ? tathā hi bhikṣavo bodhisattvo dīrgharātraṃ sagauravo 'bhūt / dharmeṣu dharmabhāṇakeṣu cādhyāśayena dharmārthiko dharmakāmo dharmaratirato 'bhūt / dharmaparyeṣṭyatṛpto yathāśrutadharmasaṃprakāśakaḥ, anuttaro mahādharmadānapatiḥ, nirāmiṣadharmadeśako dharmadānenāmatsaraḥ, ācāryamuṣṭivigato dharmānudharmapratipanno dharmapratipattiśūraḥ, dharmalayano dharmatrāṇo dharmaśaraṇo dharmapratiśaraṇo dharmaparāyaṇaḥ dharmanidhyāptiḥ kṣāntiniryātaḥ prajñāpāramitācarita upāyakauśalyagatiṃ gataḥ //

tatra bhikṣavo bodhisattvo mahopāyakauśalyavikrīḍitena sarvāntaḥpurasya yathādhimuktyā īryāpathamupadarśya, paurvikāṇāṃ ca bodhisattvānāṃ lokaviṣayasamatikrāntānāṃ lokānuvartanakriyādharmatāmanuvartya, dīrgharātraṃ suviditakāmadoṣaḥ sattvaparipākavaśādakāmātkāmopabhogaṃ saṃdarśya, aparimitakuśalamūlopacayapuṇyasaṃbhārabalaviśeṣaṇāsadṛśīṃ lokādhipateyatāṃ saṃdarśya, devamanuṣyātikrāntaṃ sārodāravividhavicitrarūpaśabdagandharasasparśaparamaratiramaṇīyaṃ kāmaratirasaukhyamupadarśya, sarvakāmaratisvaviṣayeṣvaparyantatvāt svacittavaśavartitāṃ saṃdarśya, pūrvapraṇidhānabalasahāyakuśalamūlopacitān sattvān samānasaṃvāsatayā paripācya, sarvalokasaṃkleśamalāsaṃkliṣṭacittatayāntaḥpuramadhyagato yathābhinimantritasya sattvadhātoḥ paripākakālamavekṣamāṇo bhūyasyā mātrayā bodhisattvastasmin samaye pūrvapratijñāmanusmarati sma, buddhadharmāṃścāmukhīkaroti sma, praṇidhānabalaṃ cābhinirharati sma / sattveṣu ca mahākaruṇāmavakrāmati sma / sattvapramokṣaṃ ca cintayati sma / sarvasaṃpado vipattiparyavasānā iti pratyavekṣate sma / anekopadravabhayabahulaṃ ca saṃsāramupaparīkṣate (vaidya 131) sma / mārakalipāśāṃśca saṃchinatti sma / saṃsāraprabandhāccātmānamuccārayati sma / nirvāṇe ca cittaṃ saṃpreṣayati sma //

tatra bhikṣavo bodhisattvaḥ pūrvāntata eva suviditasaṃsāradoṣaḥ saṃskṛtenādhyāśayenānarthikaḥ sarvopādānaparigrahairanarthiko buddhadharmanirvāṇābhimukhaḥ saṃsāraparāṅmukhastathāgatagocarābhirataḥ māraviṣayagocarāsaṃsṛṣṭaḥ ādīptabhavadoṣadarśī traidhātukānniḥśaraṇābhiprāyaḥ saṃsāradoṣādīnavaniḥsaraṇakuśalaḥ pravrajyābhilāṣī niṣkramaṇābhiprāyo vivekanimno vivekapravaṇo vivekaprāgbhāraḥ āraṇyaprāraṇyābhimukhaḥ pravivekapraśamābhikāṅkṣī ātmaparahitapratipannaḥ anuttarapratipattiśūro lokasyārthakāmo hitakāmaḥ sukhakāmo yogakṣemakāmo lokānukampako hitaiṣī maitrīvihārī mahākāruṇikaḥ saṃgrahavastukuśalaḥ satatasamitamaparikhinnamānasaḥ sattvaparipākavinayakuśalaḥ sarvasattveṣvekaputrakapremānugatamanasikāraḥ sarvavastunirapekṣaparityāgī dānasaṃvibhāgarataḥ prayuktatyāgaḥ prayatapāṇiḥ tyāgaśūro yaṣṭayajñaḥ susamṛddhapuṇyaḥ susaṃgṛhītapuṇyaḥ pariṣkāravigatamalāmātsaryasunigṛhītacitto 'nuttaro mahādānapatirdattvā ca vipākāpratikāṅkṣī pradānaśūraḥ icchāmahecchālobhadveṣamadamānamohamātsaryapramukhasarvārikleśagaṇapratyarthikanigrahāyābhyutthitaḥ sarvajñatācittotpādaprabandhāccalitaḥ mahātyāgacittasaṃnāhasusaṃnaddhaḥ lokānukampako hitaiṣīva varmitakavacitavīryaḥ sattvapramokṣālambanamahākaruṇābalavikramaparākramaḥ avaivartikasarvasattvasamacittatyāgapraharaṇo yathābhiprāyasattvāśayasaṃtoṣaṇo bodhibhājanībhūtaḥ kālākṣuṇṇadharmavedhī bodhipariṇāmapraṇidhiḥ anavanāmitadhvajastrimaṇḍalapariśodhanadānaparityāgī jñānavaravajradṛḍhapraharaṇaḥ sunigṛhītakleśapratyarthikaḥ

śīlaguṇacāritrapratipannaḥ svārakṣitakāyavāṅbhanaskarmānto 'ṇumātrāvadyabhayadarśī supariśuddhaśīlaḥ amalavimalanirmalacittaḥ sarvaduruktadurāgatavacanapathākrośaparibhāṣaṇakutsanatāḍanatarjanavadhabandhanāvarodhanaparikleśāluḍitacitto 'kṣubhitacittaḥ kṣāntisaurabhyasaṃpannaḥ akṣato 'nupahato 'vyāpannacittaḥ sarvasattvahitārthāyottaptavīryārambhī dṛḍhasamādānasarvakuśalamūladharmasamudānayanāpratyudāvartyasmṛtimān susaṃprajñāsusamāhito 'vikṣiptacitto dhyānaikāgramanasikāro dharmapravicayakuśalo labdhāloko vigatatamondhakāraḥ anityaduḥkhātmāśubhākāraparibhāvitacetāḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇaṛddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgārya satyasarvabodhipakṣadharmasuparikarmakṛtamanasikāraḥ śamathavipaśyanāsuparyavadātabuddhiḥ pratītyasamutpādasatyadarśī satyānubodhādaparapratyayastrivimokṣasukhavikrīḍito māyāmarīcisvapnodakacandrapratiśrutkāpratibhāsopamasarvadharmanayāvatīrṇaḥ //

iti hi bhikṣavo bodhisattvasyaivaṃ bhavati pratikṛtiḥ - evaṃ dharmavihārī evaṃ guṇamāhātmyavihārī evaṃ sattvārthābhiyuktavihārī abhūt / bhūyasyā mātrayā ābhirdaśadigbuddhādhiṣṭhānatūryasaṃgītiviniḥsṛtābhirgāthābhiḥ saṃcoditaḥ sa tasyāṃ velāyāṃ pūrveṣāṃ ca bodhisattvānāṃ caramabhavopagatānāmantaḥpuraparipācitāni (vaidya 132) catvāri dharmamukhānyāmukhīkaroti sma / katamāni catvāri? yadidaṃ dānaṃ priyavacanamarthakriyāṃ samānārthatāṃ ca / catuḥsaṃgrahavastuprayoganirhāraviśuddhiṃ ca nāma dharmamukhamāmukhīkaroti sma / triratnavaṃśasādhāraṇābhiprāyo vipraṇāśasarvajñatācittapraṇidhānabalādhānāvaivartyaviṣayaṃ ca nāma dharmamukhamāmukhīkaroti sma / sarvasattvāparityāgādhyāśayamahākaruṇāvatāratāṃ ca nāma dharmamukhamāmukhīkaroti sma / sarvabodhipakṣadharmapade prabhedārthābhiniścayajñānasaṃsārabalaviśeṣasamudānayamahāvyūhaṃ ca nāma dharmamukhamāmukhīkaroti sma / imāni catvāri dharmamukhānyāmukhīkṛtya bodhisattvaḥ sarvasyāntaḥpurasya paripācanārthaṃ tasyāṃ velāyāṃ tathārūpamṛddhyabhisaṃskāramabhisaṃskaroti sma, yathārūpeṇa ṛddhyabhisaṃskāreṇābhisaṃskṛtena tebhyaḥ saṃgītirutebhyo bodhisattvānubhāvenemānyevaṃrūpāṇi dharmamukhaśatasahasrāṇi niścaranti sma / tadyathā -

udārachandena ca āśayena adhyāśayenā karuṇāya prāṇiṣu / utpadyate cittu varāgrabodhaye śabde ca rūpasturiyebhi niścarī // lal_13.133 //

śraddhā prasādo adhimukti gauravaṃ nirmānatā onamanā gurūṇām / paripṛcchanā kiṃkuśalaṃgaveṣaṇā anusmṛtībhāvanu śabda niścarī // lal_13.134 //

dāne dabhe saṃyamaśīlaśabdaḥ kṣāntīya śabdastatha vīryaśabdaḥ / dhyānābhinirhārasamādhiśabdaḥ prajñā upāyasya ca śabda niścarī // lal_13.135 //

maitrāya śabdaḥ karuṇāya śabdo muditāupekṣāya abhijñaśabdaḥ / catusaṃgrahāvastuviniścayena sattvāna paripācanaśabda niścarī // lal_13.136 //

smṛterupasthānaprabhedaśabdaḥ samyakprahāṇāstatha ṛddhipādā / pañcedriyā pañcabalaprabhedā bodhyaṅgaśabdasturiyebhi niścarī // lal_13.137 //

aṣṭāṅgiko mārgabalaprabhedaḥ śamathasya śabdo 'tha vipaśyanāyāḥ / anityaduḥkhārtianātmaśabdaḥ aśubhārtiśabdo turiyebhi niścarī // lal_13.138 //

virāgaśabdaśca vivekaśabdaḥ kṣayajñānaśabdo anutpādaśabdaḥ / anirodhaśabdaśca anālayaṃ ca nirvāṇaśabdasturiyebhi niścarī // lal_13.139 //

ima evarūpāsturiyebhi śabdāḥ saṃbodhiśabdaścanubhāva niścarī / yaṃ śrutva sarvā pramadā nu śikṣitā varāgrasattve praṇidhenti bodhaye // lal_13.140 //

iti hi bhikṣavo antaḥpuramadhyagatena bodhisattvena tāni caturaśītistrīsahasrāṇi paripācitānyabhūvan anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau bahūni ca devatāśatasahasrāṇi ye tatra saṃprāptā abhūvan //

tathā abhiniṣkramaṇakāle tasmin samaye bodhisattvasya hrīdevo nāma tuṣitakāyiko devaputro 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ sa rātrau praśāntāyāṃ dvātriṃśatā devaputrasahasraiḥ parivṛtaḥ puraskṛto yena bodhisattvasyopasthānaprāsādastenopasaṃkrāmat / upasaṃkramya gaganatalagata eva bodhisattvaṃ gāthābhiradhyabhāṣata -

cyuti darśitā atiyaśā janma ca saṃdarśitaṃ puruṣasiṃha / antaḥpuraṃ vidarśitu kṛtānuvṛttistvayā loke // lal_13.141 //

paripācitā ti bahavo deva manuja loki dharmamanuprāpya / ayamadya kālasamayo niṣkramye mati vicintehi // lal_13.142 //

na hi baddha mocayātī na cāndhapuruṣena darśiyati mārgaḥ / muktastu mocayātī sacakṣuṣā darśayati mārgaḥ // lal_13.143 //

ye sattva kāmadāsā gṛhe dhane putrabhāryapariśraddhāḥ / te tubhya śiṣyamāṇā naiṣkramyamatau spṛhāṃ kuryuḥ // lal_13.144 //

aiśvarya kāmakrīḍā catudvīpā sapta ratna vijahitvā / niṣkrānta tvāṃ viditvā spṛhayetsanarāmaro lokaḥ // lal_13.145 //

kiṃ cāpi dhyānasaukhyairviharasi dharmairna cāsi kāmarataḥ / atha puna ciraprasuptāṃ bodhaya marumānuṣaśatāni // lal_13.146 //

atipatita yauvanamidaṃ girinadi yatha cañcalapracalavegā / gatayauvanasya bhavato naiṣkramyamatirna śobhete // lal_13.147 //

tatsādhu taruṇarūpe prathame varayāvane 'bhiniṣkramya / uttāraya pratijñāṃ kuruṣva cārthaṃ suragaṇānām // lal_13.148 //

na ca kāmaguṇaratībhistṛptirlavaṇodadheryathāmbhobhiḥ / te tṛpta yeṣa prajñā āryā lokottarā virajā // lal_13.149 //

tvamiha priyo manāpo rājñaḥ śuddhodanasya rāṣṭrasya / śatapatrasadṛśavadanā naiṣkramyamatiṃ vicintehi // lal_13.150 //

ādīpta kleśatāpairaniḥśaraṇairgāḍhabandhanairbaddhāṃ / śīghraṃ pramokṣamārge sthāpaya śānte asamavīrā // lal_13.151 //

tvaṃ vaidya dhātukuśalaścirāturāṃ sattvarogasaṃspṛṣṭāṃ / bhaiṣajyadharmayogairnirvāṇasukhe sthapaya śīghram // lal_13.152 //

andhātamā anayanā mohākuladṛṣṭijālabaddhāḥ / prajñāpradīpacakṣuḥ śodhaya śīghraṃ naramarūṇām // lal_13.153 //

samudīkṣante bahavo devāsuranāgayakṣagandharvāḥ / drakṣyāma bodhiprāptaṃ niruttaraṃ dharma śroṣyāmaḥ // lal_13.154 //

drakṣyati ca bhujagarājo bhavanaṃ avabhāsitaṃ tava śirīye / kariyati anantapūjā pūrehi vratāśayastasya // lal_13.155 //

catvāri lokapālāḥ sasainyakāste tava pradīkṣante / dāsyāma caturi pātrāṃ bodhidhvaji pūrṇamanasasya // lal_13.156 //

brahma praśāntacārī udīkṣate maitravākvaruṇalābhī / adhyoṣiṣye narendraṃ vartenti niruttaraṃ cakram // lal_13.157 //

bodhiparipācikāpi ca devata abhivusta bodhimaṇḍesmiṃ / utpatsye 'yaṃ satya ti drakṣyāmyabhibudhyato bodhim // lal_13.158 //

satyaṃ hi bodhisattvā antaḥpuriye kriyā vidarśenti / pūrvaṃgamo bhava tvaṃ mā bheṣyasi paścimasteṣām // lal_13.159 //

mañjuruta mañjughoṣā smarāhi dīpaṃkarasya vyākaraṇam / bhūtaṃ tathā avitathā jinaghoṣarutaṃ udīrehi // lal_13.160 //

iti śrīlalitavistare saṃcodanāparivarto nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 14

svapnaparivartaścaturdaśaḥ /

iti hi bhikṣavo bodhisattvaḥ saṃcoditaḥ san tena devaputreṇa rājñaḥ śuddhodanasyemaṃ svapnamupadarśayati sma - yadrājā śuddhodanaḥ suptaḥ svapnāntaragato 'drākṣīt bodhisattvaṃ rātrau praśāntāyāmabhiniṣkramantaṃ devagaṇaparivṛtam / abhiniṣkramya pravrajitaṃ cādrākṣīt kāṣāyavastraprāvṛtam / sa pratibuddhaḥ tvaritaṃ tvaritaṃ kāñcukīyaṃ paripṛcchati sma - kaccit kumāro 'ntaḥpure 'sti? so 'vocat - asti deveti //

tato rājñaḥ śuddhodanasyāntaḥpure śokaśalyo hṛdaye 'nupraviṣṭo 'bhūt - abhiniṣkramiṣyati avaśyaṃ kumāro 'yam / yaccemāni pūrvanimittāni saṃdṛśyante sma //

tasyaidabhavat - na khalvavyayaṃ kumāreṇa kadācidudyānabhūmimabhinirgantavyam / strīgaṇamadhye 'bhirataḥ ihaiva ramyate, nābhiniṣkramiṣyatīti //

tato rājñā śuddhodanena kumārasya paribhogārthaṃ trayo yathartukāḥ prāsādāḥ kāritā abhūvan graiṣmiko vārṣiko haimantikaśca / tatra yo graiṣmikaḥ sa ekāntaśītalaḥ / yo vārṣikaḥ sa sādhāraṇaḥ / yo haimantikaḥ sa svabhāvoṣṇaḥ / ekaikasya ca prāsādasya sopānāni pañca pañca puruṣaśatānyutkṣipanti sma, nikṣipanti sma / teṣāṃ tathotkṣipyamāṇānāṃ nikṣipyamāṇānāṃ ca śabdo 'rdhayojane śrūyate sma - mā khalu kumāro 'nabhijñāta evābhiniṣkramiṣyatīti / naimittikairvaipañcikaiśca vyākṛtamabhūt - maṅgaladvāreṇa kumāro 'bhiniṣkramiṣyatīti / tato rājā maṅgaladvārasya mahānti kapāṭāni kārayati sma / ekaikaṃ ca kapāṭaṃ pañca pañca puruṣaśatānyuddhāṭayanti sma, apaghāṭayanti sma / teṣāṃ cārdhayojanaṃ śabdo gacchati sma / pañca cāsya kāmaguṇān sadṛśānupasaṃharati sma / gītavāditanṛtyaiścainaṃ sadaiva yuvataya upatasthuḥ //

atha bhikṣavo bodhisattvaḥ sārathiṃ prāha - śīghraṃ sārathe rathaṃ yojaya / udyānabhūmiṃ gamiṣyāmīti / tataḥ sārathī rājānaṃ śuddhoddhanamupasaṃkramyaivamāha - deva kumāra udyānabhūmimabhiniryāsyatīti //

atha rājñaḥ śuddhodanasyaitadabhavat - na kadācinmayā kumāra udyānabhūmimabhiniṣkramitaḥ / subhūmidarśanāya / yannvahaṃ kumāramudyānabhūmimabhiniṣkrāmayeyam / tataḥ kumāraḥ strīgaṇaparivṛto ratiṃ vetsyate, nābhiniṣkramiṣyatīti //

tato rājā śuddhodanaḥ snehabahumānābhyāṃ bodhisattvasya nagare ghaṇṭāvaghoṣaṇāṃ kārayati sma saptame divase kumāra udyānabhūmiṃ niṣkramiṣyatīti (subhūmidarśanāya) / tatra bhavadbhiḥ sarvāmanāpāni cāpanayitavyāni - mā kumāraḥ pratikūlaṃ paśyet / sarvamanāpāni copasaṃhartavyāni viṣayābhiramyāṇi //

tataḥ saptame divase sarvaṃ nagaramalaṃkṛtamabhūt udyānabhūmimupaśobhitaṃ nānāraṅgadūṣyavitānīkṛtaṃ chatradhvajapatākāsamalaṃkṛtam / yena ca mārgeṇa bodhisattvo 'bhinirgacchati sma, sa mārgaḥ siktaḥ saṃmṛṣṭo gandhodakapariṣikto muktakusumāvakīrṇo nānāgandhaghaṭikānirdhūpitaḥ pūrṇakumbhopaśobhitaḥ kadalīvṛkṣocchrito nānāvicitrapaṭavitānavitato ratnakiṅkiṇījālahārārdhahārābhipralambito 'bhūt / caturaṅgasainyavyūhitaḥ parivāraścodyukto 'bhūt kumārasyāntaḥpuraṃ pratimaṇḍayitum / atha śuddhāvāsakāyikā devā nidhyāpayanti sma bodhisattvamāharitum, tatra bodhisattvasya pūrveṇa nagaradvāreṇodyānabhūmimabhiniṣkrāmato mahatā vyūhena atha bodhisattvasyānubhāvena śuddhavāsakāyikairdevaputraistasmin mārge puruṣo jīrṇo vṛddho mahallako dhamanīsaṃtatagātraḥ khaṇḍadanto valīnicitakāyaḥ palitakeśaḥ kubjo gopānasīvakro vibhagno daṇḍaparāyaṇa āturo gatayauvanaḥ kharakharāvasaktakaṇṭhaḥ prāgbhāreṇa kāyena daṇḍamavaṣṭabhya pravepayamānaḥ sarvāṅgapratyaṅgaiḥ purato mārgasyopadarśito 'bhūt //

atha bodhisattvo jānanneva sārathimidamavocat -

kiṃ sārathe puruṣa durbala alpasthāmo ucchuṣkamāṃsarudhiratvacasnāyunaddhaḥ / śvetaṃśiro viraladanta kṛśāṅgarūpo ālambya daṇḍa vrajate asukhaṃ skhalantaḥ // lal_14.1 //

sārathirāha -

eṣo hi deva puruṣo jarayābhibhūtaḥ kṣīṇendriyaḥ sudukhito balavīryahīnaḥ / bandhūjanena paribhūta anāthabhūtaḥ kāryāsamartha apaviddhu vaneva dāru // lal_14.2 //

bodhisattva āha -

kuladharma eṣa ayamasya hitaṃ bhaṇāhi athavāpi sarvajagato 'sya iyaṃ hyavasthā / śīghraṃ bhaṇāhi vacanaṃ yathabhūtametat śrutvā tathārthamiha yoniśa cintayiṣye // lal_14.3 //

sārathirāha -

naitasya deva kuladharma na rāṣṭradharmaḥ sarve jagasya jara yauvanu dharṣayāti / tubhyaṃ pi mātṛpitṛbāndhavajñātisaṃgho jarayā amukta na hi anya gatirjanasya // lal_14.4 //

bodhisattva āha -

dhiksārathe abudha bālajanasya buddhiḥ yadyauvanena madamatta jarāṃ na paśyet / āvartayāśu mi rathaṃ punarahaṃ pravekṣye kiṃ mahya krīḍaratibhirjarayāśritasya // lal_14.5 //

atha bodhisattvaḥ pratinirvatya rathavaraṃ punarapi puraṃ prāviśat //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo 'pareṇa kālasamayena dakṣiṇena nagaradvāreṇodyānabhūmimabhiniṣkraman mahatā vyūhena so 'drākṣīnmārge puruṣaṃ vyādhispṛṣṭaṃ dagdhodarābhibhūtaṃ durbalakāyaṃ svake mūtrapurīṣe nimagnamatrāṇamapratiśaraṇaṃ kṛcchreṇocchvasantaṃ praśvasantam / dṛṣṭvā ca punarbodhisattvo jānanneva sārathimidamavocat -

kiṃ sārathe puruṣa ruṣyavivarṇagātraḥ sarvendriyebhi vikalo guru praśvasantaḥ / sarvāṅgaśuṣka udarākula kṛcchraprāpto mūtre purīṣi svaki tiṣṭhati kutsanīye // lal_14.6 //

sārathirāha -

eṣo hi deva puruṣo paramaṃ gilāno vyādhībhayaṃ upagato maraṇāntaprāptaḥ / ārogyatejarahito balaviprahīno atrāṇadvīpaśaraṇo hyaparāyaṇaśca // lal_14.7 //

bodhisattva āha -

ārogyatā ca bhavate yatha svapnakrīḍā vyādhībhayaṃ ca imamīdṛśu ghorarūpam / ko nāma vijñapuruṣo ima dṛṣṭvavasthāṃ krīḍāratiṃ ca janayecchubhasaṃjñatāṃ vā // lal_14.8 //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ pratinivartya rathavaraṃ punarapi puravaraṃ prāvikṣat //

iti hi bhikṣavo bodhisattvo 'pareṇa kālasamayena paścimena nagaradvāreṇodyānabhūmimabhiniṣkraman mahatā vyūhena so 'drākṣīt puruṣaṃ mṛtaṃ kālagataṃ mañce samāropitaṃ cailavitānīkṛtaṃ jñātisaṃghaparivṛtaṃ sarvai rudadbhiḥ krandadbhiḥ paridevamānaiḥ prakīrṇakeśaiḥ pāṃśvavakīrṇaśirobhirurāṃsi tāḍayadbhirutkrośadbhiḥ pṛṣṭhato 'nugacchadbhiḥ / dṛṣṭvā ca punarbodhisattvo jānanneva sārathimidamavocat -

kiṃ sārathe puruṣa mañcapari gṛhīto uddhūtakeśanakha pāṃśu śire kṣipanti / paricārayitva viharantyurastāḍayanto nānāvilāpavacanāni udīrayantaḥ // lal_14.9 //

sārathirāha -

eṣo hi deva puruṣo mṛtu jambudvīpe nahi bhūyu mātṛpitṛ drakṣyati putradārāṃ / apahāya bhogagṛha (mātṛpitṛ) mitrajñātisaṃghaṃ paralokaprāptu na hi drakṣyati bhūyu jñātīṃ // lal_14.10 //

bodhisattva āha -

dhigyauvanena jarayā samabhidrutena ārogya dhigvividhavyādhiparāhatena / dhigjīvitena viduṣā nacirasthitena dhikpaṇḍitasya puruṣasya ratiprasaṅgaiḥ // lal_14.11 //

yadi jara na bhaveyā naiva vyādhirna mṛtyuḥ tathapi ca mahaduḥkhaṃ pañcaskandhaṃ dharanto / kiṃ puna jaravyādhirmṛtyu nityānubaddhāḥ sādhu pratinivartyā cintayiṣye pramokṣam // lal_14.12 //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ pratinivartya taṃ rathavaraṃ punarapi puraṃ prāvikṣat //

iti hi bhikṣavo bodhisattvasyāpareṇa kālasamayenottareṇa nagaradvāreṇodyānabhūmimabhiniṣkrāmatastaireva devaputrairbodhisattvasyānubhāvenaiva tasminmārge bhikṣurabhinirmito 'bhūt / adrākṣīdbodhisattvastaṃ bhikṣuṃ śāntaṃ dāntaṃ saṃyataṃ brahmacāriṇamavikṣiptacakṣuṣaṃ yugamātraprekṣiṇaṃ prāsādikenairyāpathena saṃpannaṃ prāsādikenābhikramapratikrameṇa saṃpannaṃ prāsādikenāvalokitavyavalokitena prāsādikena samiñjitaprasāritena prāsādikena saṃghāṭīpātracīvaradhāraṇena mārge sthitam / dṛṣṭvā ca punarbodhisattvo jānanneva sārathimidamavocat -

kiṃ sārathe puruṣa śāntapraśāntacitto notkṣiptacakṣu vrajate yugamātradarśī / kāṣāyavastravasano supraśāntacārī pātraṃ gṛhītva na ca uddhatu unnato vā // lal_14.13 //

sārathirāha -

eṣo hi deva puruṣo iti bhikṣunāmā apahāya kāmaratayaḥ suvinītacārī / pravajyaprāptu śamamātmana eṣamāṇo saṃrāgadveṣavigato 'nveti piṇḍacaryā // lal_14.14 //

bodhisattva āha -

sādhū subhāṣitamidaṃ mama rocate ca pravrajya nāma vidubhiḥ satataṃ praśastā / hitamātmanaśca parasattvahitaṃ ca yatra sukhajīvitaṃ sumadhuraṃ amṛtaṃ phalaṃ ca // lal_14.15 //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ pratinivartya taṃ rathavaraṃ punarapi puravaraṃ prāvikṣat //

iti hi bhikṣavo rājā śuddhodano bodhisattvasyemāmevaṃrūpāṃ saṃcodanāṃ dṛṣṭvā śrutvā ca bhūyasyā mātrayā bodhisattvasya parirakṣaṇārthaṃ prākārān māpayate sma, parikhāḥ khānayati sma, dvārāṇi ca gāḍhāni kārayati sma / ārakṣān sthāpayati sma / śūrāṃścodayati sma / vāhanāni yojayati sma / varmāṇi grāhayati sma / caturṣu nagaradvāraśṛṅgāṭakeṣu caturo mahāsenāvyūhān sthāpayati sma bodhisattvasya parirakṣaṇārtham / ya enaṃ rātriṃdivaṃ rakṣanti sma - mā bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyatīti / antaḥpure cājñāṃ dadāti sma - mā sma kadācitsaṃgītiṃ vicchetsyatha / sarvaratikrīḍāścopasaṃhartavyāḥ, strīmāyāścopadarśayata, nirbandhata kumāraṃ yathānuraktacitto na nirgacchetpravrajyāyai //

tatredamucyate -

dvāre sthāpita yuddhaśauṇḍapuruṣāḥ khaḍgāyudhāpāṇayo hastīaśvarathāśca varmitanarā ārūḍha nāgāvalī / parikhā khoṭakatoraṇāśca mahatā prākāra ucchrāpitā dvārā baddha sugāḍhabandhanakṛtāḥ krośasvarāmuñcanāḥ // lal_14.16 //

sarve śākyagaṇā viṣaṇṇamanaso rakṣanti rātriṃdivaṃ nirghoṣaśca balasya tasya mahataḥ śabdo mahā śrūyate / nagaraṃ vyākulu bhītatrastamanaso mā smād vrajetsūrato mā bhūcchākyakuloditasya gamane chidyeta vaṃśo hyayam // lal_14.17 //

ājñapto yuvatījanaśca satataṃ saṃgīti mā chetsyathā vasthānaṃ prakarotha krīḍaratibhirnirbandhathā mānasam / ye vā istriyamāya nekavividhā darśetha ceṣṭāṃ bahuṃ ārakṣāṃ prakarotha vighna kuruthā mā khu vrajetsūrataḥ // lal_14.18 //

tasyā niṣkramikāli sārathivare pūrve nimittā ime haṃsā kroñca mayūra sārika śukā no te ravaṃ muñciṣu / prāsādeṣu gavākṣatoraṇavareṣvātālamañceṣu ca jihmājihva sudurmanā asukhitā dhyāyantyadhomūrdhakāḥ // lal_14.19 //

puḍinīpuṣkariṇīṣu padma rucirā mlānāni mlāyanti ca vṛkṣāḥ śuṣkapalāśa puṣparahitāḥ puṣpanti bhūyo na ca / vīṇāvallakivaṃśatantriracitā chidyantyakasmāttadā bherīścaiva mṛdaṅga pāṇyabhihatā bhidyanti no vādyiṣu // lal_14.20 //

sarvaṃ vyākulamāsi tacca nagaraṃ nidrābhibhūtaṃ bhṛśaṃ no nṛtte na ca gāyite na ramite bhūyo manaḥ kasyacit / rājāpī paramaṃ sudīnamanasaḥ cintāparo dhyāyate hā dhikśākyakulasya ṛddhi vipulā mā haiva saṃdhakṣyate // lal_14.21 //

ekasmiṃ śayane sthite sthitamabhūdgopā tathā pārthivo gopā rātriyi ardharātrasamaye svapnānimāṃ paśyati / sarveyaṃ pṛthivī prakampitamabhūcchailā sakūṭāvaṭī vṛkṣā mārutaeritā kṣiti patī utpāṭya mūloddhṛtāḥ // lal_14.22 //

candrāsūrya nabhātu bhūmipatitau sajyotiṣālaṃkṛtau keśānadṛśi lūna dakṣiṇi bhuje mukuṭaṃ ca vidhvaṃsitam / hastau chinna tathaiva chinna caraṇau nagnā dṛśī ātmanaṃ muktāhāra tathaiva mekhalamaṇī chinnā dṛśī ātmanaḥ // lal_14.23 //

śayanasyā dṛśi chinna pāda caturo dharaṇītalesmiṃ chayī chatre daṇḍu sucitru śrīma ruciraṃ chinnā dṛśī pārthive / sarve ābharaṇā vikīrṇa patitā muhyanti te vāriṇā bhartuścābharaṇā savastramukuṭā śayyāgatā vyākulā // lal_14.24 //

ulkāṃ paśyati niṣkramanta nagarāttamasābhibhūtaṃ puraṃ chinnāṃ jālikamadṛśāti supine ratanāmikāṃ śobhanāṃ / muktāhāru pralambamānu patitaḥ kṣubhito mahāsāgaraṃ meruṃ parvatarājamadṛśi tadā sthānātu saṃkampitam // lal_14.25 //

etānīdṛśa śākyakanya supināṃ supināntare adṛśī dṛṣṭvā sā pratibuddha ruṇṇanayanā svaṃ svāminaṃ abravīt / devā kiṃ mi bhaviṣyate khalu bhaṇā supināntarāṇīdṛśā bhrāntā me smṛti no ca paśyami punaḥ śokārditaṃ me manaḥ // lal_14.26 //

śrutvāsau kalaviṅkadundubhiruto brahmasvaraḥ susvaro gopāmālapate bhava pramuditā pāpaṃ na te vidyate / ye sattvā kṛtapuṇyapūrvacaritā teṣeti svapnā ime ko 'nyaḥ paśyati naikaduḥkhavihitaḥ svapnāntarāṇīdṛśā // lal_14.27 //

yatte dṛṣṭā medinī kampamānā kūṭā śailā medinīye patantā / devā nāgā rākṣasā bhūtasaṃghāḥ sarve tubhyaṃ pūjyaśreṣṭhāṃ karonti // lal_14.28 //

yatte dṛṣṭā vṛkṣamūloddhṛtāni keśāṃ lūnāṃ dakṣiṇenādṛśāsi / kṣipraṃ gope kleśajālaṃ chinitvā dṛṣṭījālaṃ uddharī saṃskṛtātaḥ // lal_14.29 //

yatte dṛṣṭau candrasūryau patantau dṛṣṭā nakṣatrā jyotiṣā nīpatantaḥ / kṣipraṃ gope kleśaśatrū nihatvā pūjyā loke bhāvinī tvaṃ praśasyā // lal_14.30 //

yatte dṛṣṭā muktahāraṃ viśīrṇaṃ nagnaṃ bhagnaṃ sarvakāyādṛśāsi / kṣipraṃ gope istrikāyaṃ jahitvā puruṣastvaṃ vai bheṣyase nocireṇa // lal_14.31 //

yatte dṛṣṭaṃ mañcakaṃ chinnapādaṃ chatre daṇḍaṃ ratnacitraṃ prabhagnam / kṣipraṃ gope ogha catvāri tīrtvā māṃ draṣṭāsī ekachatraṃ triloke // lal_14.32 //

yatte dṛṣṭā bhūṣaṇā uhyamānā cūḍā vastrā mahya mañce 'dṛśāsi / kṣipraṃ gope lakṣaṇairbhūṣitāṅgaṃ māṃ saṃpaśyī sarvalokaiḥ stuvantam // lal_14.33 //

yatte dṛṣṭā dīpakoṭīśatāni nagarānniṣkrāntā tatpuraṃ cāndhakāram / kṣipraṃ gope mohavidyāndhakāre prajñāloke kurvamī sarvalokam // lal_14.34 //

yatte dṛṣṭaṃ muktahāraṃ prabhagnaṃ chinnaṃ caiva svarṇasūtraṃ vicitram / kṣipraṃ gope kleśajālaṃ chinitvā saṃjñā sūtraṃ uddharī saṃskṛtātaḥ // lal_14.35 //

yatte gope cittikāraṃ karoṣī nityaṃ pūjāṃ gauraveṇottamena / nāstī tubhyaṃ durgatī naiva śokaḥ kṣipraṃ bhohī prītiprāmodyalabdhā // lal_14.36 //

pūrve mahyaṃ dānu dattaṃ praṇītaṃ śīlaṃ cīrṇaṃ bhāvitā nityakṣānti / tasmānmahyaṃ ye prasādaṃ labhante sarve bhontī prītiprāmodyalābhāḥ // lal_14.37 //

kalpā koṭī saṃskṛtā me anantā bodhīmārgo śodhito me praṇītaḥ / tasmānmahyaṃ ye prasādaṃ karonti sarve chinnā teṣu trīṇyapyapāyāḥ // lal_14.38 //

harṣaṃ vindā mā ca khedaṃ janehi tuṣṭiṃ vindā saṃjanehī ca prītim / kṣipraṃ bheṣye prītiprāmodyalābhī sehī gope bhadrakā te nimittā // lal_14.39 //

so puṇyatejabharito siritejagarbho pūrve nimittasupine imi adṛśāsi / ye bhonti pūrvaśubhakarmasamuccayānāṃ naiṣkramyakālasamaye narapuṃgavānām // lal_14.40 //

so adṛśāsi ca karāccaraṇāddhatānā mahasāgarebhi catubhirjala lolayantā / sarvāmimāṃ vasumatīṃ śayanaṃ vicitraṃ meruṃ ca parvatavaraṃ śirasopadhānam // lal_14.41 //

ābhā pramukta supine tada adṛśāsi loke vilokitu mahātamasāndhakāram / chatrodgataṃ dharaṇiye spharate trilokaṃ ābhāya spṛṣṭa vinipātadukhā praśāntā // lal_14.42 //

kṛṣṇā śubhā caturi prāṇaka pāda lekhī catuvarṇa etva śakunādbhuta ekavarṇāḥ / mīḍhaṃgirī paramahīna jugupsanīyā abhibhūya caṃkramati tatra ca nopalipto // lal_14.43 //

bhūyo 'dṛśī supini nadya jalaprapūrṇā bahusattvakoṭinayutāni ca uhyamānā / so nāva kṛtva prataritva parāṃ pratārya sthāpeti so sthalavare abhaye aśoke // lal_14.44 //

bhūyo 'dṛśāti bahu ātura rogaspṛṣṭāṃ ārogyatejarahitāṃ balaviprahīnāṃ / so vaidya bhūtva bahu oṣadha saṃprayacchā moceti sattvanayutāṃ bahurogaspṛṣṭāṃ // lal_14.45 //

siṃhāsane va hi niṣaṇṇa sumerupṛṣṭhe śiṣyāṃ kṛtāñjalipuṭānamarānnamantāṃ / saṃgrāmamadhyi jayu adṛśi ātmanaśca ānandaśabdamamarāṃ gagane bruvantaḥ // lal_14.46 //

evaṃvidhā supini adṛśi bodhisattvo maṅgalya śobhanavratasya ca pāripūrim / yāṃ śrutva devamanujā abhavanprahṛṣṭā na cirādbhaviṣyati ayaṃ naradevadevaḥ // lal_14.47 //

iti //

iti śrīlalitavistare svapnaparivarto nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ //

start parivarta 15

abhiniṣkramaṇaparivartaḥ pañcadaśaḥ /

atha khalu bhikṣavo bodhisattvasyaitadabhūt - ayuktametanmama syādakṛtajñatā ca yadahamaprativedya mahārājñaḥ śuddhodanasya ananujñātaśca pitrā niṣkrameyam / sa rātrau praśāntāyāṃ svakādupasthānaprāsādādavatīrya rājñaḥ śuddhodanasya prāsādatale pratiṣṭhito 'bhūt / pratiṣṭhitamātrasya ca punarbodhisattvasya sarvo 'sau prāsāda ābhayā sphuṭo 'bhūt / tatra rājā prativibuddhastāṃ prabhāmadrākṣīt / dṛṣṭvā ca punastvaritaṃ tvaritaṃ kāñcukiyamāmantrayāmāsa - kiṃ bhoḥ kāñcukīya sūryo 'bhyudgato yeneyaṃ prabhā virājate? kāñcukīya āha - adyāpi tāvadeva rajanyā upārdhaṃ nātikrāntam / api ca deva -

sūryaprabhāya bhavate drumakuḍyachāyā saṃtāpayāti ca tanuṃ prakaroti dharmam / haṃsā mayūraśukakokilacakravākāḥ pratyūṣakālasamaye svarutāṃ ravanti // lal_15.1 //

ābhā iyaṃ tu naradeva sukhā manojñā prahlādanī śubhakarī na karoti dāham / kuḍyā ca vṛkṣa abhibhūya na cāsti chāyā niḥsaṃśayaṃ guṇadharo iha adya prāptaḥ // lal_15.2 //

so prekṣate daśadiśo nṛpatī viṣaṇṇo dṛṣṭaśca so kamalalocana śuddhasattvaḥ / so 'bhyutthituṃ śayani icchati na prabhoti pitṛgauravaṃ janayate varaśuddhabuddhiḥ // lal_15.3 //

so ca sthihitva purato nṛpatiṃ avocat mā bhūyu vighna prakarohi ma caiva khedam / naiṣkramyakālasamayo mama deva yukto hanta kṣamasva nṛpate sajanaḥ sarāṣṭraḥ // lal_15.4 //

taṃ aśrupūrṇanayano nṛpatī babhāṣe kiṃcitprayojanu bhavedvinivartane te / kiṃ yācase mama varaṃ vada sarva dāsye anugṛhṇa rājakulu māṃ ca idaṃ ca rāṣṭram // lal_15.5 //

tada bodhisattva avacī madhurapralāpī icchāmi deva caturo vara tān mi dehi / yadi śakyase daditu mahya vase ti tatra tad drakṣyase sada gṛhe na ca niṣkramiṣye // lal_15.6 //

icchāmi deva jara mahya na ākrameyyā śubhavarṇa yauvanasthito bhavi nityakālam / ārogyaprāptu bhavi no ca bhaveta vyādhiḥ amitāyuṣaśca bhavi no ca bhaveta mṛtyuḥ (saṃpattitaśca vipulā nu bhavedvipattiḥ) // lal_15.7 //

rājā śruṇitva vacanaṃ paramaṃ dukhārto asthānu yācasi kumāra na me 'tra śaktiḥ / jaravyādhimṛtyubhayataśca vipattitaśca kalpasthitīya ṛṣayo 'pi na jātu muktāḥ // lal_15.8 //

yadidāni deva caturo vara no dadāsi jaravyādhimṛtyubhayataśca vipattitaśca / hanta śṛṇuṣva nṛpate aparaṃ varaikaṃ asmāccyutasya pratisaṃdhi na me bhaveyā // lal_15.9 //

śrutvaiva cema vacanaṃ narapuṃgavasya tṛṣṇā tanuṃ ca kari chindati putrasneham / anumodamī hitakarā jagati pramokṣaṃ abhiprāyu tubhya paripūryatu yanmataṃ te // lal_15.10 //

atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ pratikramya svake prāsāde 'bhiruhya śayane niṣasāda / na cāsya kaścidgamanaṃ vā āgamanaṃ vā saṃjānīte sma //

iti hi bhikṣavo rājā śuddhodanastasyā rātryā atyayena sarvaṃ śākyagaṇaṃ saṃnipātyaināṃ prakṛtimārocayati sma - abhiniṣkramiṣyati kumāraḥ / tatkiṃ kariṣyāmaḥ? śākyā āhuḥ - rakṣāṃ deva kariṣyāmaḥ / tatkasmāt? ayaṃ ca mahāñśākyagaṇaḥ, sa caikākī / tatkā tasya śaktirasti balādabhiniṣkramitum?

tatra taiḥ śākyai rājñā śuddhodanena ca pañca śākyakumāraśatāni kṛtāstrāṇi kṛtayogyāni iṣvastraśikṣitāni mahānagnabalopetāni pūrve nagaradvāre sthāpitānyabhūvan bodhisattvasya rakṣaṇārtham / ekaikaśca śākyakumāraḥ pañcarathaśataparivāraḥ, ekaikaṃ ca rathaṃ pañcapattiśataparivāraṃ sthāpitamabhūt (vaidya 146) bodhisattvasya rakṣaṇārtham / evaṃ dakṣiṇe paścime uttare nagaradvāre pañca pañca śākyakumāraśatāni kṛtāstrāṇi kṛtayogyāni iṣvastraśikṣitāni mahānagnabalopetāni / ekaikaśca śākyakumāraḥ pañcarathaśataparivāraḥ, ekaikaṃ ca rathaṃ pañcapattiśataparivāraṃ sthāpitamabhūta bodhisattvasya rakṣārtham / mahallakamahallikāśca śākyāḥ sarvacatvaraśṛṅgāṭakapūgarathyāsvārakṣārthaṃ sthitā abhavan / rājā ca śuddhodanaḥ pañcabhiḥ śākyakumāraśataiḥ sārdhaṃ parivṛtaḥ puraskṛtaḥ svake gṛhadvāre hayeṣu ca gajeṣu ca samabhiruhya jāgarti sma / mahāprajāpatī ca gotamī ceṭīvargamāmantrayate sma -

jvāletha dīpa vimalāṃ dhvajāgri maṇiratna sarvi sthāpethā / olambayātha hārāṃ prabhāṃ kuruta sarvi gehesmin // lal_15.11 //

saṃgīti yojayethā jāgaratha atandritā imāṃ rajanīm / pratirakṣathā kumāraṃ yathā avidito na gaccheyā // lal_15.12 //

varmitakalāpahastā asidhanuśaraśaktitomaragṛhītāḥ / priyatanayarakṣaṇārthaṃ karotha sarve mahāyatnam // lal_15.13 //

dvārāṃ pithetha sarvāṃ suyantritāṃ nirgaḍāṃ dṛḍhakapāṭāṃ / muñcatha mā ca akāle mā agrasattva itu na vrajeyā // lal_15.14 //

maṇihāramuktahārāṃ mukhapuṣpake ardhacandra saśṛṅkhalāḥ / mekhalakarṇikamudrika sunibaddhāṃ nūpurāṃ kuruta // lal_15.15 //

yadi sahasa niṣkrameyā naramaruhita mattavāraṇavicārī / tatha tatha parākramathā yathā vighātaṃ na vindeyā // lal_15.16 //

yā nāri śaktidhārī śayanaṃ parivārayantu vimalasya / ma ca bhavatha middhavihatāḥ pataṃga iva rakṣathā netraiḥ // lal_15.17 //

chādetha ratanajālai idaṃ gṛhaṃ pārthivasya rakṣārtham / veṇūravāṃśca ravathā imāṃ rajani rakṣathā virajām // lal_15.18 //

anyonya bodhayethā ma vasayathā rakṣathā imāṃ rajanīm / mā hu abhiniṣkramethā vijahya rāṣṭraṃ ca rājyaṃ ca // lal_15.19 //

etasya nirgatasyā rājakulaṃ sarvimaṃ nirabhiramyam / ucchinnaśca bhaveyā pārthivavaṃśaściranubaddhaḥ // lal_15.20 // lal_15.iti

atha khalu bhikṣavo 'ṣṭāviṃśatimahāyakṣasenāpatayaḥ pāñcikayajñasenāpatipūrvaṃgamāni ca pañcahāritīputraśatānyekasmin saṃnipātyaivaṃ mataṃ vicārayanti sma - adya mārṣā bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyati / tasya yuṣmābhiḥ pūjākarmaṇe autsukyamāpattavyam //

catvāraśca mahārājāno alakavatīṃ rājadhānīṃ praviśya tāṃ mahatīṃ yakṣaparṣadamāmantrayate sma - adya mārṣā bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyati / sa yuṣmābhirha yavaracaraṇaparigṛhīto niṣkrāmayitavyaḥ / sā ca yakṣaparṣadāha -

vajradṛḍha abhedya nārāyaṇo ātmabhāvo guru vīryabalaupetu so 'kampito sarvasattvottamaḥ / girivara mahameru utpāṭya śakyaṃ nabhe dhārituṃ kenacit na tu jinaguṇameru śailairguruḥ puṇyajñānāśritaḥ śakya netuṃ kvacit // lal_15.21 //

vaiśravaṇa āha -

ye mānagarvita narā guru teṣu śāstā ye premagauravasthitā laghu te vijāni / adhyāśayena abhiyujyatha gauraveṇa laghu taṃ hi vetsyatha khagā iva tūlapeśim // lal_15.22 //

ahaṃ ca purato yāsye yūyaṃ ca vahathā hayam / naiṣkramye bodhisattvasya puṇyamārjayāmo bahum // lal_15.23 //

atha khalu bhikṣavaḥ śakro devānāmindro devāṃstrāyatriṃśānāmantrayate sma - adya mārṣā bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyati / tatra yuṣmābhiḥ sarvaiḥ pūjākarmaṇe autsukyena bhavitavyam //

tatra śāntamatirnāma devaputraḥ sa evamāha - ahaṃ tāvatkapilavastuni mahānagare sarvastrīpuruṣadārakadārikāṇāṃ prasvāpanaṃ kariṣyāmi /

lalitavyūho nāma devaputraḥ sa evamāha - ahamapi sarvahayagajakharoṣṭragomahiṣastrīpuruṣadārakadārikāṇāṃ śabdamantardhāpayiṣyāmi /

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.