Madhyamakāloka

kāryakāraṇabhāvasiddhistāvat pratyakṣato 'nupalabdheti yaduktaṃ, tatrāpyunupalabdhiśabdastāvat taditarasya upalabdhātmakapratyakṣasyābhiprāyeṇa prajujyate, nānumānamabhipretya yathā tadapramāṇaṃ tathoktatvāt /

api ca, yā khalu upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ sā samupalabdhiphalā, īdṛśonānvayena yā karyakāraṇabhāvasiddhiḥ tatrāpi paramārthataḥ sandehaḥ / kiṃ tattvataḥ sadityataḥ sat atavā adṛśyānāṃ piśācādīnāṃ samīpavartitvāt athavā dūredeśasthitasya vastvantarasya samīpavartino balādevaṃvidhaḥ samdehaḥ / upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhyā deśāntarāt tadāgamanasya pūrvato vā tatsattvasya niṣedhaḥ kriyate, nānyaphalasyeti /

yadi tat sattadā tatsattvaṃ yādṛcchikaṃ syāt / dūradeśasthacandradīnāmapi cakṣurvijñānahetutvābhyupagamāt / ye cānye tatsamarthahetavaḥ teṣāṃ nivṛttau tatphalasyāpi nivṛttau vyatirekena yā tatsiddhiruktā, sāpi paramārthato naiva sandehavigatā, piśācādīnāṃ dūradeśasthitānāmapyanyeṣāṃ sattve 'pi tadasattvasandehāt / yadi tadasattvaṃ tatrāpi yādṛcchikatvaṃ sambhavati, yathā mātṛvivāhasaṃskāravati deśe janmādānam yatra ca nāsti mātṛvivāhastatrāsat / tatsamarthakāraṇāntarāṇi santītyevaṃ viśeṣābhāvānna syāt sandeha iti cet? na, teṣāṃ sāmārthyaviśesyāsiddhatvāt, avasaraprāptatvācca tattvasiddheriti /

kāryakāraṇayoḥ sandehe sati tannaiyatyārthaṃ yadyapi tatkāraṇaṃ samarthaṃ tathāpi prajñākṣetre viśeṣatastadasiddhivacanāni kathaṃ vidvadbhirnirākriyantām / anvayavyatirekau vyatīricya vastuni tatsiddhiniścāyakahetūnāmabhāvāt tatrānavasthādoṣaḥ syāt / yadi tat sattadā tatsattvaṃ sādhayituṃ śakyate, kintu sahakārivastūnāṃ pṛthaksvabhāva iva anyebhyastadutpattyāśaṅkā kathaṃ nivarteta / nāpyadarśanamātreṇa tadabhāvaniścayo yujyate, atiprasaṅgāt /

nārvagdarśināṃ parebhya utpattiniścayasya spaṣṭaṃ darśanaṃ bhavatīti / yadi parebhyo 'pi tadutpattistadā na bhaved hetubhedād bheda iti cet? na, tathā sati svabhāvavailakṣaṇyādisahakāripratyayebhyo 'pyanutpattiprasaṅgaḥ / yadi pṛthak tadviśeṣeṣveva te sahakāripratyayā upayujyante, na tu kāryamātre iti cet? na, paramārthato viśeṣāṇāmapṛthaktvāt / yadi tadaṃśenāpi [kāryāṇi] utpādyānīti cet? na, naikasmin aṃśabhedaḥ sambhavatīti /

yadi viśeṣasya pṛthagviśeṣe upacaryamāṇatvāt sa tattvānyatvābhyāṃ cintayituṃ na yujyata iti vyāharanto naiva viśeṣān vyāharanti, prājñaptikasya kadācidapi hetāvayujyamānatvāt samūhamātreṇaiva tāvadutpattirvibhaktiścāpi vidhīyate, na tvekaikeneti cet, tadapi naiva yujyate, na ca kāyaṃ vyatiricya samūho bhavati / ataḥ ekaikaḥ samūha eva hetutvenābhyupagamyate / phalataḥ paramārthataḥ kāryakāraṇabhāvasiddhau nāsti kimapi pramāṇam, kāryakāraṇabhāvasya sāṃvṛtikatvāt / ata ācāryaiḥ kāryakāraṇabhāvo yathāprasiddhi siddha ityuktaḥ / ataḥ sa naivāsti paramārthenetyabhyupeyam / ityevaṃ paramārthato 'nityasvabhāvam sādhayituṃ nāsti kimapi pramāṇam, paraparikalpitaśabdānāmapramāṇatvāt, pramāṇasya caitatpramāṇadvayasaṃgṛhitatvāt / nityasvabhāvamapi tāvat paramārthataḥ sādhayituṃ nāsti pramāṇam, pratyakṣeṇaivaṃ tāvattadasiddhatvāt, pūrvavatteṣāṃ sākāranirākārajñānabhyāmapi grahaṇasyānupapannatvat /

ātmādinityavastūnyapi yathā svasiddhanteṣu vijñapyante tathā pratyakṣajñāne naivāvabhāsante / pratyakṣajñānaviṣayatve sanmātratvena teṣāṃ sattvam / tathā sati sarvadā sattvaprasaṅgaḥ / na cātra parāpekṣā yujyate, anādheyātiśayatvād apekṣāyā ayogāt, ahetukānāṃ ca viṣayatvānupapannatvat /

tadvijñānane vijñeyasvabhāvatvād viṣayatvopacāre 'pi tadvijñānasya tadvnnityatvaprasaṅgaḥ / tasya [vijñānasya] vijñeyasvabhāvānusaraṇāt saḥ [vijñeyaḥ] api tad [vijñānaṃ] anusarati, anyathā tena jñeyasvabhāvānusaraṇamapi na kṛtaṃ syāt, tadvijñeyasya tadapekṣitatvāt /

nānumānenāpi tat sidhyati, kenāpi hetunā saha tasyāsambaddhatvāt / ataḥ kāryahetustāvadasambhavī / tataḥ kramayaupadyābhyāṃ kasyāpi phalasyānutpādāt / apratyakṣārthasya kimapi sahakārikāṇatvena na parigṛhyate / kāryakāraṇabhāvastāvadanvayavyatirekābhyāṃ spaṣṭamavagamyate / ata ātmādīnāṃ sukhādiphalena saha kutrāpyanvayo na sidhyati avikalakāraṇatvena na tataḥ kādācitkasukhotpatiriti / vyatireko 'pi tāvānnāstyeva, nityatvādavyatireka eva / nāpi svabhāvahetostatsattvasiddhiḥ sambhavati, ādhāradharmiṇo 'siddhatvāt tatsattāsādhakahetoḥ pūrvavaddoṣatrayānatikrāntatvācca / ye tāvad rupādayaḥ prasiddhadharmiṇaste 'pi paramārthato 'siddhā eva / kādācitkatvātteṣāṃ vyavahāreṇāpi nityasyāpekṣā durupapādaiva / anupalabdhyāpi tāvannaiva tatsattvasiddhiḥ pratiṣedhasiddhau samarthatvāt pratiṣedhamātraṃ sā sādhayatīti /

api ca, svabhāvānupalabdhirapi tāvannaiva sambhavinī, abhāvavyavahārasādhanaparatvāttasyāḥ / indriyairagrāhyārthena sahaviruddhayorvyāpyavyāpakayoḥkāryakāraṇayoścāsiddhatvād viruddhopalabdhirapi tāvannaiva sambhavinī / pramāṇadvayamatiricya nāsti pramāṇāntaramityanyatra prasādhitatvāt / phalataḥ vastusvabhāvaparīkṣaṇārthaṃ nāsti kimapi sādhakaṃ pramāṇamiti / ataḥ prekṣāvadbhiḥ paramārthataḥ sattvena sa naiva vyavaharttavyaḥ / tatra tāvadayaṃ payogaḥ - yasya paramārthaḥ sādhane nasti kimapi pramāṇam, kalpanānirmitatvāttasya tathaiva samyaktāyā grahaṇaṃ naiva karttavyam, yathāśyāmatvādiguṇaviśiṣṭasya vandhyāputrasyeti /

uparyuktayorubhayoḥ samyaksvabhāvayoḥ prasiddhayarthaṃ nāsti kimapi pramāṇam / vyāpakānupalabdhestāvat pratiṣedhamātraphalatvāt, prekṣāvatāṃ sadvyavahārasya ca pramāṇavyāptatvāt / nāsti hetorasiddhatvamiti yaduktaṃ tat pūrvaṃ vistareṇa vicāritam /

vyāpyavyāpakabhāvānupapatteḥ kalpanāyogaprasaṅganivṛttestu bādhakapramāṇābhāvānnāstyanaikāntikatvamapi / sapakṣe sattvānnāsti hetorviruddhatvamapi / sadasadvyavahārayoḥ pramāṇavyāptatvābhyupagatatve bhāvasiddhireva [nūnaṃ] syāt, tādṛśasya khalu vyāpyavyāpakabhāvasya kutrāpyanvayaṃ vihāya vyatirekamātrena siddherasambhavāt /

vyatirekaniścayo 'pi naivānvayaścayaṃ vinā sambhavati / yat sat tat kathamasaditi tannivṛttyā vyatirekī bhavituṃ śaknoti, sambandhābhāvāt / ato niyatameva pramāṇābhivyaktānvayaḥ sadbhāvavyavahāraśca svīkarttavyaḥ /

yadi sa svīkriyate tadā kvacittadeva saditi sadavyavahārapramāṇaṃ yat yat sattānuvidhāne prasiddhaṃ tadevāsmākaṃ vastuni prasiddhamiti cet? tannaiva yujyate / evaṃ sadvyavahārapramāṇavyāptamapi pramāṇamātreṇa paramārthatayā naiyatyena sadviṣayitvena naiva setsyati, vyāpakasaṃnidhānena vyāpyaviśeṣaniścayasya karttumaśakyatvād anyatrāpi sambhavācca / anyathā vṛkṣeṇāpi śiṃśapādiviśeṣā niścayeṇa jñāsyanta iti, kimatenāsti pratikūlam? evaṃ tāvad vṛkṣastvaśeṣaviśeṣasādhāraṇatvānna tena devalādiviśeṣā nirṇetuṃ śakyāḥ / pramāṇaṃ hi naiva tāvad bhāvātikrānte 'parasminnapi sambhavati /

itthamabhāvapravṛttatvāt pramāṇahānireva syāt / sarvapramāṇāni bhāvābhivyañjakāni tadvyāptapramāṇabalabhāvivyavahārapravartakānyapi pramāṇāvajñātavastumātre pravṛttatvād vṛkṣādivat kutaḥ sādhāraṇānīti cet? naitad yujyate, saṃvṛtikajagadarthaviṣayīṇyapi pramāṇani bhavantītyetad bahudhā pūrvaṃ carcitam / anyathā sarvapramāṇāni paramārthaikaviṣayīṇi bhaveyuḥ, tataśca sarve tattvadarśinaḥ syuḥ, tattvadarśināṃ kṛte āryamārgabhāvanāyāścāpi nairarthakyam, vaktṛṇāmapi tattvaviṣeye kaścana vivādo na syāt, sarveṣāṃ tattvadarśitvāt teṣu saṃśayābhāvāt / pramāṇalakṣaṇaśāstrāṇāṃ praṇayanamapi nirarthakaṃ syāt, mohanivartanaphalatvāteṣām, tattvajñānārthameva taiḥ sarveṣāṃ mohāvakāśo dūrīkriyata iti /

lakṣaṇakārairlakṣaṇeṣu parasparavirodho bhinnasiddhāntapraveśo vā na kariṣyate, tattvasyaikasvabhāvatvāt / ato vyavahārapramāṇaṃ yannaiva paramārthaviṣayi tadapi vyavahārapramāṇaṃ sambhavatyeva / naiva hi sarvapramāṇāni paramārthatvena vyāptāni / aparamārthaviṣayitve 'pi iṣṭārthaprāpakatvena svapnādivad vyavahārapramāṇaṃ vyavasthāpyate / tadviṣayeṣu 'paramārthā' iti saṃjñāpradāne 'pi nāsti vivādaḥ / dehadhāriṇo ye vastusvabhāvasya yathāvat parijñānena saṃsārakārāto mumukṣavasteṣāmavidyā viṣayebhyo vinivṛttavabhāvā, te ca [viṣayāḥ] samyagjñānagocarā jāyante / abhīṣṭārthakriyāsādhakarthaprāptimātreṇa puruṣā naiva muktāḥ syuḥ sarvasya muktiprasaṅgāt / ataḥ avisaṃvādi jñānaṃ pramāṇamiti yaduktaṃ tat pramāṇasādhāraṇalakṣaṇam / sadvyavahāravyāptamapi tanna samyagarthaviṣayitvena sidhyati / ataḥ kathaṃ tasmin samyag vastu aviparītatayā setsyati / asmin bādhakapramāṇābhāvarupo vyavahāro 'pi sidhyati /

[26-29] ye tāvat paramārthataḥ svaparobhayāhetukato 'nutpannāsteṣāṃ samyaktayā niḥsvabhāvatvāt, khapuṣpavat / yāni tāvat svato vā parato vā aviparītayā sadvastūni, tāni sarvāṇyapi tathaiva / atra nāsti pramāṇāsiddhatvamapi, yato ye tāvat sāṃkhyādayaste hetuṃ satkāryaṃ vyavasthāpayanti / svata eva vastūni jāyanta iti bruvāṇā naiva yuktisaṅgatāḥ / na hi sad vā asad vā vastu svataḥ svahetau niṣpadyate / ityevaṃ vastuḥ yadyātmānamutpādayatīti niyatameva tatraikatarasyāsiddhatvam / na hyatra asiddhastāvadutpadyate, tadānīṃ tasyāsiddhatvādeva / phalataḥ ko hi nāma kasyotpādakaḥ syāt / vandhyāputrādayaḥ khalvasiddhasvabhāvā nātmasvabhāvamutpādayituṃ kṣamāḥ /

[svabhāvata] siddho 'pi naivotpādakaḥ / tadātmanā siddho 'pi viśeṣābhāvāt kastāvat kasyotpādakaḥ syāt / yastāvat siddhaḥ, sa naivāsiddhasvabhāvayuktaḥ, atiprasaṅgāt / upakāryopakārakatvaṃ tāvadutpādyotpādakasvabhāva eva vastuni yujyate / yadi sa svabhāvena siddhastadā tasmin aṇumātramapi upakāryasvabhāvasyābhāvāt kathaṃ sa utpādyaḥ syāt / aviśeṣaṇīyatve 'pi yadyutpādyatvamahetukatāyāmupakalpyate tadā sajjñānamapi tathaiva kiṃ na parikalpyate / abhinnatvādādhyātmikāyatanādīni tathaiva na parikalpayitavyāni / ata eva vidvadbhiḥ "ābhyātmikāyatanāni na svata utpannāni, sattvāt, sajjñānavat" ityasmin prasaṅge prāṅgārthamaviditvā kecana [prayoge] asmin dṛṣṭāntāsiddhiṃ, kecicca viruddhahetutvaṃ nirupayanti, tatra teṣāmajñānasyaiva doṣaḥ / ityaṃ pareṣu parasparavirodhaṃ pratipādayiṣayā pareṣu siddhāni sajjñānādīni tāvadudāhriyante / svatastāvat saṃsiddhavastuni ko 'pi asvīkṛtiprasaṅgo naivāpāditaḥ /

sajjñānamapi pareṣu nāsiddham, ato dṛṣṭāntāsiddhiḥ hetorviruddhatvamapi na staḥ / nityaikaparyāyasvabhāvāyāḥ svasantateḥ siddhayarthaṃ tathāvidhahetudṛṣṭāntāsiddheḥ / aparataśca parasparāpratibaddhābhidhānaṃ tāvadabhidhānābhilāṣamātrameva, na tu svasantatervastudharmatāyāḥ prasādhanam / yadi sa siddhaḥ syāttadā tadvirodhābhidhānamucitam, tatra hetudṛṣṭāntayoraprasiddhatvāt tadabhidhānaṃ tāvadapratibaddhameva / pariniṣpannabhāvātmakatve 'pi yadi tadupakāraḥ svīkriyate tadā tadbhinnaḥ sa upakāro na svata utpadyate, arthāntarabhūtasyopakārasya utpannatvāt / yadyabhinnastadopakārasyāpi tathaiva siddhatvāt sa kathamiva setsyati / ato 'sminnapi hetvabhidhānamāvaśyakam /

api ca, yadi kāryakāraṇabhāvo 'yaṃ vṛkṣadrumavat paryāyatayocyate tadā na tathā lokaprasiddhiriti / ato 'vaśyamevāsya pravṛtterbhinnaṃ kāraṇamiti svalpamapi hetūparśanamāvaśyakam / yadi kāryakāraṇaikatvamabhyupagamyate tadā tadupadarśanamasambhavam / yadi hetvabhivyaktau vipariṇāme vā sati phalaṃ bhavatīti nirdiśyate tadā evamayaṃ pṛthagvyasthitaḥ saddhetureva / naivaṃ cintanaṃ yujyate, yato hi sa yadi abhivyaktervipariṇāmasya vāvabhāso niścayena tadbhinnastadā kevalādanyasmādutpattirevābhyupagatā syāt / yadi nāsti bhinnastadā kāryakāraṇaviplavadoṣaḥ prasaktaḥ syāt /

ekasmin yugapad vyaktāvyaktādiviruddhadharmayogaḥ kathamiva yujyeta / ataḥ parasparaviruddhatvād bhedābhedapakṣo 'pi naiva samīcīnaḥ / parasparaparihārasthitalakṣaṇadharmasya itarapratiṣedhakatvād anyatrāsiddhatvācca anubhayapakṣakalpanamapi naiva yuktīmat /

api ca, yadyabhīṣṭe taddhetau abhīṣṭaṃ vastu ātmanaḥ purvasvabhāvamaparityajya abhivyaktādyavasthāṃ prāpnoti tadā avasthāvikṛtiprasaṅgaḥ / phalataḥ ekapratītyapekṣaghaṭādīnāmavabhāso 'navabhāsaśca syātām / vārdhakye 'pi balyāvasthādayaḥ spaṣṭaṃ pratibhāseran / yadi parityajyeti pakṣastadā niraṃśasvabhāvatvāt kaścidapyanvayasvabhāvo na syāt / paścād vyaktāvasthāyāmapi dravyāntarasyotpādānnaiva svata utpādaḥ, nāpi kācidabhivyaktiḥ pariṇāmo vā syāditi /

api ca, vyaktamapyanābhāsitaṃ saditaralakṣaṇatvād itarābhyāmabhivyaktipariṇāmābhyāṃ prabhāvitatvāt parikalpitameva / na ca tadanyarupeṇa viparivartanīyam, viruddhatvāt / ekameva vastu tattvaparicchedakāle taditaravyāvṛttyā paricchidyate / anyadapi itaravyāvṛttyā paricchidyate / etadaviparītatvena paricchede sati na tat paricchedayogyaṃ syāt / yasya paricchedakāle yo vicchedyo na bhavati, tadabhāvastena saha parasparaparihārasthitalakṣaṇo bhavati / ye parasparaparihārasthitalakṣaṇāste ekasmin dharmiṇi naiva yuktarupāḥ, yathā - ekasmiścitte mūrttamūrttatvaviśeṣaṇāni / tattvānyatvayoḥ tatsadṛśayorvā kathamekasmin yogaḥ sambhavet / yadi viruddhadharmāṇāmapyekatvaṃ tadā sarveṣāmekadravyatvaṃ prasajyeta / ataśca bandhanamuktyorjātimaraṇayośca yaugapadyaṃ syāt / yadyevaṃ nāsti tadā nāmamātraṃ khalvekatvam / nāstyatra kaścana vivādaḥ / ataḥ yo hi vastubhedaḥ prāgavasthāvilakṣaṇaḥ parikalpyate, sa eva anyastattvavilakṣaṇa iti / yaścānyaḥ sa kathaṃ tasyeti?

atha yaścāsya svabhāvaḥ paścādupalabhyate, sa pūrvamapi paramārthato vidyata iti? tadā sa tadānīṃ kathaṃ nopalabhyate / athānābhāsasvabhāvatvāt pūrvaṃ nopalabhyata iti cet? tadā haitāvapi tasya tathaivānupalabdhiprasaṅgaḥ / iṣyamāṇe 'pi copalabdhisvabhāve prāgvat paścādapi anupalabdhaḥ syāt / yadi tadanīṃmāvṛtatvādanupalabdha iti cet? tadā paścādapi āvaraṇaśaṅkāsadbhāvāt tathaivānupalabdhiprasaṅgaḥ / dugdhādīnāṃ śatadhā vināśe 'pi yā hi dadhyādirupeṇa upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ, sā nāstyupalabdhibādhikā / api ca, yaḥ kaścid dṛḍharupeṇa bhāvasvabhāvastatsya kathamanyathā vikārānubhavaḥ syāt / yadi sa tāavadadṛḍhasvabhāvastadāpi bhaṅguratvānniranvayaṃ vinaṣṭaṃ syāditi tasyāpyanyathā vikārānubhavo naiva syāt /

ato 'bhivyakteḥ pariṇāmasya cāyujyamānatvād yā hi tābhyāṃ svata utpattiparikalpanā, sāpi tāvannaiva yujyate / yadi ākasmikī tavat svata utpattistathāpi yaddhi vastūnāṃ deśakālasvabhāvaniyatattvam, tasya kiṃ kāraṇaṃ syāt / nirapekṣeṣu tāvad vastuṣu tathāvidhā naiyatyāmbhāvanā naiva yuktimatī / yadi hi parasāpekṣatvaṃ tadā parata utpattiḥ syāt, na hi upakārābhāve apekṣā nomopapadyate sāpi paścānniṣetsyata iti / apekṣāyā api tāvat sadā saṃnihitasvabhāvatvāt sarvadaivotpattiprasaṅgaḥ / ityevaṃ vyavahāre 'pi tāvat svata utpādo 'sambhava eva /

parato 'pi naiva [utpādaḥ] / yadi tataḥ [parataścet] utpādaḥ, tadā sa [parākhyaḥ pratyayaḥ] nityo vā bhaved, anityo va / nityāttāvad vyavahāre 'pi notpādo yuktiyuktaḥ, kramākramābhyām arthakriyāyāstatrānu papannatvāt / apratīhatasāmarthyahetuto 'pi na bhavati kadācitkakāryotpattiḥ, nāpi cāvikalahetuto 'pi kādācitkakāryotpattiḥ [sambhavati] / phalataḥ kathaṃ nāma tasmāt kramaśo 'rthakriyā sampasyate? parairanādheyaviśeṣasya [kvacidapi] apekṣāyā anupapannatvāt / sahakārisambaddhasvabhāvamanusaratīti cet? sahakāriṇāmapi sarvadā tathaivānusaraṇaprasaṅgaḥ / nānusaratīti cet? nityatāyāstasya bhaṅga āpadyate / ato nāsti tasya sahakārikāraṇāpekṣā / nityahetusamāśritasya phalasyāpi nānyapratyayāpekṣā, asattvāt / asattve 'pi tatpratibaddhātmabhāvasya prāpyamāṇatvād buddhiparikalpitā apekṣā tāvad vyavasthāpyate, kintu tadabhinirhārāya yo hi apratisāmarthyavān hetuḥ, sa eva tasyānupakārakatvāt [sā] tadapekṣitā bhavati, na tvanyān [apekṣate] /

ato nityatvena yadabhīṣṭaṃ vastu sadaivopakaroti tadapratihatasamarthyaṃ hetuṃ parityajya kathamanyān apekṣiṣyate? kāryāṇi hi sahakārikāraṇānyapekṣante, tathāpi ye tāvadīścaradayo hetavaḥ, yadi te 'pratihatasāmarthyavantastadā kathamapekṣāmarhanti, yena tebhya utpattimasvīkurvadbhirbalena "naivotpādyante" ityevam ātmabalopadarśanaṃ kariṣyate, nānyatra / ato naiva tāvad akrameṇa kramotpattiriti / evameva kāryāṇi yadi hetudharmān nānusaranti tadā tadabhinnatvaprasaṅgaḥ syādeveti / ato 'vaśyamubhayorbhedo 'bhyupeyaḥ /

akramādapi hetoḥ kramiṇaḥ kāryasyotpādo na virudhyatīti cet? naitad yujyate, yataḥ 'kāryāṇi sarvān hetudharmān nānuvidadhate' ityevaṃ tatkathanaṃ syāt / kinyu kāryāṇi tāvat kāraṇānvayavyatirekānuvidhāyīni bhavantyeva / etāvanmātrameva ca kāryakāraṇabhāve hetutvaṃ nāma / kimapi kāryaṃ nityasya vastano vyatirekaṃ naivānuvidhatte, nityasya tāvad vyatirekābhāvādeva / anyathā tadanityameva syānna nityamiti /

nāpi anvayānuvidhānamapi / avikale 'pi kadācit kāryotpādābhāvāt yad yatra anvayavyatirekau nānuvidhatte, na tat tatkāryaṃ yujyate, atiprasaṅgāt /

sataḥ kāryasya tāvat [kvacidapi] apekṣā naiva yujyate, sarvātmanā siddhatvāttasya / ato nākāṅkṣata eva sarvānapi / itthaṃ nitye tāvat kramaśo 'rthakriyā na yujyate, nāpi ca yugapadapi, yato hi tasya tathāvidhārthakriyāyā vinaṣṭasvabhāvamanusṛtya kāryotpattirvā tadviyogo vā na yujyate / yadi tatsāmarthyasvabhāvaṃ paścatkāle 'pi anusarati tadāpi tena sarvāṇi kāryāṇi yāni pūrvotpannani tāni naiva punarutpādayituṃ śakyante, pūrvotpannatvādeva /

yadanyat tatsadṛśaṃ tatkathaṃ notpadyata iti virodhaparīkṣāpi tāvannaiva yujyate,tena tadutpādayitumaśakyatvāt / sāmarthye sati pūrvotpannameva syāditi cet? naiva tāvattad yujyate / tata utpādyasya kāryasya anutpattāvapi tadutpattisāmarthyasvabhāvānusaraṇaṃ pratihataṃ syāt / yo yadā yadutpādayati tadā tasmin apratihatasāmarthyaṃ bhavatīti kathanaṃ naiva yuktimattaram / tasmādayaṃ pūrvamapi paścātkāla iva anutpādaka eva syāt, anutpādakāvasthāto 'bhinnatvāt / tataśca paścātkāle 'pi pūrvavad utpādaka eva syāt / yadyevaṃ nāsti tadā viruddhadharmayogād asmaikatvahāniḥ syāt / ataḥ sa yugapadarśakriyāmapi tāvannaiva karoti /

kramayaugapadyābhyāṃ vyatiricya anyastāvat prakāro 'rthakriyākārī nāstyeva / parasparaparicchittyā vyavacchedābhāvāt, [ataḥ] asanneva saḥ / ato parasparaparihārasthitalakṣaṇo virodhāntaro na sidhyatīti cet? asanneva tadā sa iti / ataḥ parato nityādutpattistāvannaiva yujyate /

nāpyanityāt, kṣaṇasthitidharmitvāttasyānityasya / ataḥ kalpakalpāntareṣu aviśeṣatayā sthitatvāt pūrvavat paścādapi tasya vināśo naiva yujyate / kāryotpattistāvadatītād [hetoḥ] bhavatīti vaibhāṣikāḥ, yathā te atītādapi vipākahetoḥ kāryotpattiṃ varṇayanti, anāgatāṃ vā, yathā tata eva anāgatajāterutpādaḥ / evaṃvidha upacāro vā vartamānakriyākramo vā atītāddhetorbhavatīti vādo naiva sarvathā yuktaḥ, atītasyāsattvāt / yadi tata utpattiraṅgīkriyate tadā ahetuta eva syāt /

ko hi nāmātītaḥ? kimupahatasvabhāvo 'tīta iti / yadyevaṃ nāsti tadā vartamāna iva anupahatasvabhāvātmakatvāt kathaṃ hi sa atīta iti / yaścopahatasvabhāvaḥ sa tāvadasatsvabhāvatvāt kathaṃ kāryamutpādayiṣyati / arthakriyā hi svasvabhāvamevāpekṣate / yadi kriyāvināśena atīta ityucyate, na tu svabhāvaparihāṇyetyucyate, evaṃ sati vinaṣṭāyāḥ kriyātaḥ kāryotpattirnaiva yujyate / evaṃ na bhavati / kathaṃ hi kāryotpattau kriyamāṇāyāṃ kriyāvināśa iti / ekasvabhāvātmake vastuni kriyāvanti akriyāvanti ca kāryāṇi na yujyate, bhinnatāyāḥ prasaṅgāt, niraṃśatvāddhi tasya /

ākṣepamātrā hi kriyā, na cānādhāyikā, abhinnatvāt sa ākṣepakāla evādhānaṃ kariṣyati / anyathā pūrvavat paścādapi sā tathā bhavituṃ na śaktā syāt /

api ca, kriyā nāma sā kiṃ samarthasvabhāvā yaduta karmasvabhāvā? yadi tat svabhāvadvayaṃ vastunaḥ sakāśād bhinnaṃ tadā kathaṃ nāma tad [vastu] vinaṣṭamityabhidhātuṃ śakyate / yadi tadupahatasvabhāvaṃ tadā samastavastuno nityasattāvādasya hāniḥ prasajyate / arthāntaravināśe satyapi vastuno hyacalasvabhāvasya vināśo naiva sidhyati / yathā mṛte 'pi devadatte yajñadattasya anupahatasvabhāvātmakatvānmṛta sa iti vaktuṃ na śakyate /

yadi kriyāntaravināśāttasya vināśaḥsvīkriyate, tadaitannaiva yujyate, anavasthānāt, yato hi kriyāyāṃ kriyāntarasadbhāvo nāstyet / tasyāmapi tulya eva virodhaḥ parīkṣā ca / phalataḥ kasyāpi vināśo naiva sidhyet / anyārthatve sati kriyāyāḥ vastu tāvad ahetukameva syāt, kevalaṃ kriyāta eva kāryasyotpādāt / ato vastunastāvadasattvaprasaṅgaḥ / arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ / anyārthakriyāntarobhayasvabhāvātmakatvād yadi vastuna utpattirabhyupagamyate tadā kriyā yadā vastuna utpattirabhyupagamyate tadā kriyā yadā svabhāvata evotpādayati tadā vastvapi tathaivotpādakaṃ syāt / phalato 'nyārthapratītyā kim? arthāntarasya pakṣatve anyārthakalpanāyām anavasthādoṣānnaiva [kadāpi] hetutvaṃ sidhyet / vastūpakārābhāvād 'asyeyaṃ kriyā' - iti sambandha eva na siddhaḥ syād, upakārasāpekṣatvāt sambandhasyeti /

upakārakatvameva yadi vastutvenāṅgīkriyate tadā kriyātmakatvād vastunaḥ, kriyāmupakarotīti cettadā kāryamapi kathaṃ na tathaivopakaroti? kena tāvat kāraṇena kriyāntaratvenopakalpyate? yadi kriyā hi sanmātravastusāpekṣaiva tadā avikalahetutvāt sadā talsamīpavartinī eva, ato vināśo 'pi tāvannaiva sidhyati / yadi sā arthantarabhūtā tadā sambandhastāvadasiddha eva / kriyāṇāmeva parasparayogād vastu tāavad gauṇameva sthāsyapi / kṣaṇikasya [vastunaḥ] utpādasamanantarameva asthāyitvāt [tasya kasyāmapi] kriyāyāṃ karmasvabhāvatvaṃ naiva yujyate ye tāvadakṣaṇikāste sadā ekasvabhāvatvenāvasthitvānnaiva kriyāvanta ākāśavat / ataḥ keṣvapi 'karma kriyate' iti na sidhyati / ata eva sāmarthyakriyādiśabdena vastusvabhāvo 'bhidhīyate, nānyasminnarthe /

kriyā, yā vastvabhinnatvenobhayasvabhāvā, sā vinaśya yadi svasvabhāvopahatalakṣaṇā [bhavati], tadā vastvapi tadabhinnatayā svasvabhāvohatameva bhavati / ataḥ kathamatītasya sattvaṃ setsyatītī? vastunaḥ svasvabhāva iva kriyāyā api avināśaprasaṅge sati kriyāyā naiva [kadāpi] vināśaḥ sidhyati / saiva kriyā punaryadi anyatve 'nabhidheyeti sati kriyāyā naiva [kadāpi] vināśaḥ sidhyati / saiva kriyā punaryadi anyatve 'nabhidheyeti kalpyate tadā prajñaptisattvāt sā avastveva / phalatastadbalena trikālavyavasthāpi naiva samīcīnā syāt / vastusataḥ kenāpa prakāreṇa anabhidheyatvaṃ nopapadyate / tathā sati sarvasyāpyanābhidheyatvaprasaṅgaḥ / ato 'tītasya avastutvānnaiva tena kāryasyotpattiriti /

nāpyanāgatāt / atīta iva tasyāpyasattvāt / evamasattvād ākāśakamalasadṛśād anāgatādapi kāryotpattirnaiva yujyate / yadi aprāptakriyastāvadanāgata ityucyate tadā tadānīṃ tasmādapi kāryotpattiḥ ātyantikatayā naiva yuktimatī, aprāptakriyatvādeva / yadi vastu sarvadā vidyamānaṃ tadā tasyāḥ prāpteravikalakāraṇānāṃ sadbhāve 'pi kimiva kriyā naiva prāpyate / nāpi kriyā vastunaḥ sakāśādarthāntarabhūteti pūrvameva nirdiṣṭatvāt / yadi nāsti arthāntarabhūtā tadā kriyāvat svabhāvo 'pi naiva aprāptaḥ syādabhinnatvāt / ataḥ anāgatāstitvaṃ naiva sidhyati / vastunaḥ svabhāva iva tadabhinnā kriyāpi sarvadā sadeva, ataḥ sā aprāptetyapi naiva sidhyati / ataḥ anāgatānnāsti kāryotpattiḥ tasyāsattvādeva /

vartamāna ityapi pakṣo na sambhavati / yadi tataḥ [vartamanāt] kāryaṃ samutpadyate tadā samakālaṃ vā samutpadyatām,. viṣamakālaṃ [bhinnakālaṃ] vā samutpadyatām / na tāvat kadācit samakālam / kāryotpattitaḥ pūrvaṃ śaśaśṛṅganibhād asatkāraṇād utpādo naiva yuktaḥ / yasmin kāle ca hetorātmabhāvaḥ [kāryotpadane] samarthastasmin kāle kāryasyāpi samakālaṃ sattvāt siddhameva tat [kāryam] iti / atastasmin [karye] sa hetuḥ kamapi vyāpāraṃ naiva karoti / hetuvyavahāro 'pi tāvat [tasmin] naiva yuktarūpaḥ, yathā phalābhimato naiva heturiti / yadyevaṃ na syāttadā kāryakāraṇabhāvasyaiva bhaṅgaḥ syāditi / viṣama [bhinna] kālamiti pakṣo 'pi naiva sambhavati evameva yadi kāryaṃ [utpādāt] pūrvameva sat syāt tadānāgatotpādaḥ syāt / ayamapi tāvat [pakṣaḥ] naiva yujyata ityuktapūrvamasmābhiḥ /

yadi [kāryaṃ] kṣaṇāntaravyavadhānenotpadyate tadā tadatītādevotpadyata iti naiva yuktamityuktapūrvam / yadyavyavahitatayā [utpādaḥ], tadā sarvātmanāvyāvahitatvāt samakālikatāprasaṅgaḥ / athāpi syāt, yadyapi avyavahitatvena kāryasyotpādastathāpi nāsti samakālikatāprasaṅgaḥ, dvitīye kṣaṇe kāryasattāyā abhyupagamāditi / tadāpi kṣaṇikatvānnasti hetoḥ sthitiḥ / atra bhagavatāpi - "asmin satīdaṃ bhavati" iti kāryakaraṇabhāvasya nirdeśāt kalpanātrayaṃ vivarjya caturthī svīkriyate / tāḥ kalpanāḥ punaḥ - kāraṇat pūrvaṃ kāryaṃ vā, samakālike kāryakāraṇe vā, kṣaṇāntaravyavahitatvaṃ vā, avyavahitatve sati dvitīyakṣaṇe 'vasthānaṃ vā - ityevaṃvidhāḥ syuḥ /

tatra yattavat pūrvameva sthitaṃ bhavati na tad hetau sati jāyate, pūrvameva niṣpannatvāttasya / samakāle 'pi hetuto naivotpatsyate [kāryam], tasmin kāle tasya [kāryasya] api satvāt / ityevaṃ samakālikakāryābhāvāt kāraṇasyāpyasattvam / kāraṇasattve kāryesyāpi sattvam / tṛtīyakṣaṇabhāvi kāryamapio hetuto notpadyate, dvitīyasattve kāryasyāpi sattvam / tṛtīyakṣaṇabhāvi kāryamapi hetuto notpadyate, dvitīyakṣaṇa eva vināśāt kāraṇaṃ tāvadasadeva / ityaṃ dvitīyakṣaṇe vidyamānaṃ kāryameva hetoḥ samutpadyate, prāthamakṣaṇikasya hetoḥ svakāle sattvādeva / tato 'vyavahite dvitīye kṣaṇe kāryasattāyā anubhavārtham - "asmin satīdaṃ bhavatī" tyuktam / na ca kāryakāle kāeanasattāyāḥ prasaṅgaḥ, kṣaṇikatvāttadā tasyāsattvāt / nāpi vinaṣṭāt kāraṇāt kāryotpattiprasaṅgaḥ, prathame kṣaṇe kāraṇasya avinaṣṭātvāt tadavyavadhānenaiva ca kāryasyotpādāt / tṛtīye kṣaṇe tāvat kāryotpādo 'sviti cet? naitadapi yujyate, [kāryakāraṇayo] madhye nāstyevaṃvidham aṇumātramapi kālāntarāstitvam / vidyamānaṃ kāraṇaṃ kālāntarāvyavahitaṃ ca kāryaṃ yadyabhyupagamyate, naiva tatkāryaṃ tadā svanirbharam / [evaṃ ca sati] samakālikatvaprasaṅgaḥ syānnaveti vicāraṇīyatāmarhati / niraṃśe tāvad vastuni kālāntareṇāvyavahite ca sati samakālikatvaṃ muktvā nānyā gatiḥ sambhavati, tayoḥsarvātmanā avyavahitatvāt / yadi nāsti madhye kālāntarāstitvaṃ tadā avaśyaṃ pūrvāparatoḥ kṣaṇayoḥ saṃsparśaḥ syāt / tathā ca sati sarveṣāṃ [kṣaṇānāṃ] ekasminneva kṣaṇe samanupraveśaḥ syāt / [phalataḥ] yathā paramāṇoḥ sarvātmanā saṃyoge piṇḍasya aṇumātratāprasaṅgaḥ, tathaiva kalpasyāpi kṣaṇamātratāprasaṅga iti /

yathā khalu deśakramaḥ pramāṇairavabhāsamānatvāt saṃvṛtau svīkriyata tathā kālakramo 'pio tatsadṛśa eva, svapnādau kalpādīnāmapyavabhāsamānatvāt / tatra prayogaḥ - ye sarvātmanā kālāntareṇāvyavahitāsteṣu pūrvāparakālabhedo na sambhavati, dakṣiṇavāmaśṛṅgavat kāryakāraṇayorapi sarvātmanā kālāntareṇāvyavadhānamiti, svabhāvahetuḥ / athaikadeśenāvyavahitatvam, naiva sarvātmaneti cet? tadā kṣaṇasyāpi sāvayavatvaprasaṅgaḥ / phalataḥ antimakālalakṣaṇasya kṣaṇasyāpi [svarūpatā]hāniḥ syāt / athāpi kāryotpattikāle hetorabhāvād, abhāvena ca saha sarvātmanā vā ekadeśena vā avyavahitatvamiti cintā na pravartata iti cet? tadapi naiva yujyate, tayormadhye kasyā api kālāntarasadbhāvasambhāvanāyā abhāvānnaiva tadā hetvabhāvayogaḥ sambhavati /

punaśca, kāryotpattikāle yadi kāraṇaṃ nāsti, tadā kāryamahetukameva syāt / vinaṣṭāt kāraṇāt yadi kāryamabhyupagamyate, na tu vartamānāt [vartamānasya tadānīm] asattvāt, tadā tasya vartamānamayuktam, yadi tad vartamānaṃ tadā [tasya] asattven saha virodha āpadyate / yadi tat sadityabhyupeyate tadā avyavahitatvadicintā kathaṃ na pravṛtā syāt / yadi punaḥ kāryotpattikāle kāraṇaṃ vidyamānameva, kintu kāryasattākāle tadasaditi hetoḥ avyavahitatvādicintā naiva kāryeti cet? naitadapi yujyate, sattāto 'nanyārthakatvādutpatteḥ / itthaṃ tu bhavantaḥ kāraṇasya nirantaratve satkāryasyotpattiṃ varṇayanti / ye tāvannirantaratvena sattvādityabhidadhānāste 'pi kathañcidapyavahitatvamabhyupagacchantyeva / anthayā nirantaraśabdasya ko 'rthaḥ syāt / nirantaratvam avyavahitvaṃ saṃspṛṣṭatvamityādīnāmabhinnārthakatvāt tadabhyupagamasāmarthyena kāryakāraṇaikatvamapyabhyupagataṃ syāt / kālāntareṇāvyavahitasya sato nānyāvasthā sambhavinī /

api ca, vinaṣṭahetoḥ kāryotpattiprasaṅgasya ayujyamānatvād bhavantastaṃ [pakṣaṃ] parityajya vartamānahetoravyavadhānena kāryotpattimabhyupagacchanti / tatra tāvat kiṃ sarvātmanā kāryotpattiṃ svīkurvanti yaduta ekadeśeneti cintā pravṛttaiva syāt, prakārāntarasyāsambhavāt / ataḥ kāraṇaṃ tāvat kāryakṣaṇāvyavahitameva / tatra ca ye nāpyekadeśena na ca sarvātmaneti bruvanti, tena taiḥ kimucyata iti vicāryamāṇe avyavahitamapi nāpyavyavahitamiti kathanaṃ paryavasyet / evaṃvidhaṃ subhāṣitaṃ ko 'nyaḥ kathayituṃ pārayati /

api ca, yadi vidyamānakāryakāle kāraṇaṃ nāstyeva, tadā 'avinaṣṭāt kāraṇāt kāryamutpadyata' iti naiva kathanīyam, tasmin kāle kasyāpyavinaṣṭakāraṇasyāsadbhāvāt / yasmin kāle kāraṇam avinaṣṭaṃ tasmin kāle kāryamapi nāsti, atastat [kāryaṃ] avinaṣṭāt kathamutpadyate /

evaṃ cintyate - svayaṃ vināśavyavahite 'pi vastuni nāsti samakālikatvam, yathācchāyātayoḥ pūrvāparatvābhāve 'pi udakadhārāyāṃ caikadeśatvaṃ nāsti, tathaivātrāpi kāryakāranayorasamīcīnarūpatve 'pi samakālikatvaṃ nāstītyayaṃ vicāraprakāro na yujyate, virodhāt tulyaparīkṣaṇīyatvācca /

evaṃ tatra sadasadbhāve yadyekadeśenāvyavahitatvaṃ tadā avayavisadbhāvaprasaṅgaḥ / yadi sarvātmanā tadā samakālikatvameva / tathaiva chāyātapayorudakadharāyāṃ cāpi yadi sarvātmanāvyavahitatvaṃ tadaikadeśatvameva syāt / yadyekadeśenāvyavahitatvaṃ tadāvayavisādbhāvaprasaṅgaḥ / asmākaṃ tu [mate] sarva evāyaṃ sadasadbhāvaḥ paramārthato 'siddhaḥ, tasya sadasadbhāvādisarvaprapañcajālavirahitatvāt / avyavahitatvādisamudbhūto 'sadbhāva iti nāsti kaścana vyavahārastathāpi dvipīye kṣaṇe vastūni svasvabhāvanirodhamātraṃ prajñapayanti / nāsti kiñcinnirantaratvamiti, asanmātratvāt /

nirodhamātraṃ tāvanna kiñcit, atastena saha paramārthato 'vyavahitatvādicintanaṃ naiva pravartate / kāryakāraṇayostu paramārthataḥ sattvabhyupagamād ekadeśenāvyavahitatvādicintā tāvat pravartata eva / āryaśālistambasūtre yo hi bhagavatā tulādaṇḍopamayā avyavahitatvena kāryakāraṇabhāvo 'bhihitaḥ, sa tāvaducchedadṛṣṭiparhārārthaṃ sāṃvṛtikakāryakāraṇabhāvatvena draṣṭavyaḥ, na tu paramārthataḥ, tulādaṇḍasya paramārthatvenāsiddhatvāt / yadi tulādaṇḍasvabhāva eko 'vayavī dṛṣṭāntatvena pradaśryate, tadā sa khallavasiddha eva / parasparaviruddhayorunnāmāvanāmādikṛtyayorekasmin yugapadbhāvo naiva samīcīnaḥ / paramāṇusañcayātmako 'pi sa [tulādaṇdaḥ] arthato 'siddha eva, niravayavatvena sañcayasyāyujyamānatvādeva / yadi sa avayavīti tadā tasyābhāvaprasaṅgaḥ / yadi vijñānāvabhāsisvabhāvatvena tulādaṇḍastāvannirdiśayate, tadā parikalpitasvabhāvatvena mithyaiva saḥ / kathamiva tasya vastusattvaṃ syāt / amūrttatvād vijñānasya nordhvādhogamanam / ata eva chāyātapodakadhārādinottaritam /

laṅkāvatārādisūtreṣu bhagavatā kāryakāraṇabhāvaniṣedhastāvat sāṃvṛtakāryakāraṇeṣvevāvagantavyaḥ yadapi bhagavatā 'asmin satīdaṃ bhavati' ityuktaṃ tena vikalpatrayaṃ parihatya caturthaṃ eva vikalpo 'bhyupagamyata iti yaduktaṃ tad vakṣyate kiṃ 'asmin satīdaṃ bhavati' iti vacanena vikalpatrayaṃ niṣidhya caturthavikalpābhyupagam āgamena nirdiṣṭo yaduta yuktyā? āgameneti cet, tannaiva yujyate / yato hi yau chāyāṅkurau dīpaprakāśau vā samakālavidyamānau tāvapi dīpe sati prakāśo bhavatīti na vyavahāraviruddhau / evameva vidyamānakāryaṃ vidyamānakāraṇasāpekṣamiti śabdamātreṇa nirdiśyate, na tu vidyamānakāryakāle kāraṇaṃ nāsaditi / yadi hi vastutvaṃ pramāṇāntaraiḥ paramārthataḥ kṣaṇikatvena sādhyate tadā tadapi parikalpitamātrameva, na tvāgamena [siddhaḥ] / itthaṃ tu loke 'pi samakālikaṃ chāyāṅkurādikamapi kāryakāraṇabhāvena jñāyata eva /

atha yuktyeti pakṣaḥ, tadā bhagavato vacanāni [pramāṇatvena] naivoddhartavyāni, tāni etadarthaṃ naiva pramāṇam / atha kevalayā yuktyaivaikayā kathanīyamiti cet? etadapi naiva vaktuṃ śakyate, yato hi yathā yuktyā vikalpatrayaṃ na sambhavati tathā caturtho 'pi vikalpaḥ paramārthato naiva sambhavatīti [pūrvaṃ] vistarena nirdiṣṭam /

lokaprasiddhimatikramya nityatvadravyatva svātantryādiguṇopetamātmānamabhyupetamātmānamabhyupetya karmafāsambandhādisaṃvṛtiṃ nirākurvatāṃ dṛṣṭiparihārārthaṃ bhagavaduktena idampratyayatāmātreṇevāvasthiteṣu saṃvṛtimāśritya asmin satīdaṃ bhavatītyuktam, na tvāgamena vikalpatrayaṃ parihatya caturthavikalpāśrayaṇaṃ kalpanīyam / ataḥ parata utpattirnaiva yuktimatī / phalataśca sarveṣāṃ vastūnāṃ māyeva prajñāptyā utpādādibhya eva santuṣyatām , mithyātvāt /

vinaṣṭāta kāraṇāttāvatkāryotpattirna yujyate / na vāvinaṣṭāsvapnena tulyotpattirmatā tava //

niruddhādvāniruddhādvā bījādaṅkura saṃbhavaḥ / māyotādavadutpādaḥ sarva eva tvayocyate // 17-18 //

ato ye ācāryāḥ "na paramārthata adhyātmikānyāyatanāni praratyayataḥ samutpadyante, paratvāt" ityādyabhidadhate, [teṣāmapi] te hetavo naiva sandigdhavipakṣavyāvṛttikāḥ, vipakṣe bādhakapramāṇasambhavāt / ato 'nityatāsiddhivattāvat sattvasiddhiḥ / jaḍatādisiddhau parato vipakṣe bādhakapramāṇābhāvāt teṣvanaikāntikatā / utpādanirodha eva tāvat sādhanīyaḥ, na tu vipakṣe badhakapramāṇasadbhāvaḥ / vyavahāre parataḥ siddhatvānnastyasiddhatvaṃ pramāṇasyāpi [bhavanmate paramārthataḥ] samyagvastutvāddhetvādīnāṃ na vyavahāraḥ kutrāpi sidhyatīti nirdiṣṭaṃ pūrvam / ata eteṣāmanaikāntikatvāsiddhatvapratipādanaṃ nāma asambaddhamettaitat /

tairthikāḥ ye hi parādivyavahāravaśāt parādīni santīti kathayanti tān ācārya āha -

"na hi svabhāvo bhāvānāṃ pratyayādiṣu vidyate"

ityādinā dūṣayatītyucyate / ataḥ śāstraistāvadasiddhatvāt parata utpattirnāstīti nirdiṣṭam / parādayaḥ śabdā ye tāvatprajñāptigocarāstānapi paramparayā vastusaṃsargiṇa ityabhidadhatāṃ teṣāṃ 'vastusabhāvaḥ pratyayeṣvastītyutpadyate' ityumamabhiprāyamādāya dūṣaṇaṃ pradattam, pratyayādiṣu sattve paramārthato vastusvabhāvasyānutpādāditi vistareṇa khalvabhihitam /

ato yadā sarveṣāṃ vastūnāṃ paramārthataḥ parata utpādo naivopapadyate tadā pratyayādibhyo 'pi anutpādādasiddha eva / ato nāstyeva paramārthataḥ śabdasaṃsargi kimapi vastu / phalato 'siddhe 'pyevaṃvidhe vyavahāre vastu tāvadabādhitameveti yaduktaṃ tanna yujyate /

[30] ye sāṃkhyādayaḥ pradhāneśvarādikaṃ manvānāḥ pradhāneśvarādibhyo vastūnāmutpādamabhyupagacchanti, teṣāmapi mataṃ svato vā parato vā utpādapakṣe pṛthakpṛtham doṣābhidhānānnaiva yuktarūpamiti /

anye ye kadācit svātantryena ubhayata utpattiṃ varṇayanti , te 'pyubhayapakṣīya [svaparapakṣīya] doṣairdūṣitatvānnirākṛtā eva / apare ca ye tāvat - 'ubhayātmakasya vastunaḥ pramāṇaviruddhatvānna ko 'pi tadabhyupagacchatīti hetoḥ ubhayata utpattiṃ dūṣayitvā bhavantaḥ kevalamātmānameva mohayanti, tattu [bhavatāṃ] śabdamātrameva" iti kathayanti / te tāvad vidvāṃsaḥ svayaṃ śāstrāṇāmaparijñānāt śabdārthayośca samyaganavagamāt [kevalaṃ] śabdaśa upahasanti / kecana tāvat kaṇṭakāditīkṣṇatādṛṣṭāntena sarvāṇi vastūni paramārthato 'hetuta utpadyanta iti kathayanti, tatra vastūnāṃ paramārthato 'hetuta utpattiṃ sādhayatāṃ teṣāṃ dṛṣṭāntastāvannaiva siddhaḥ, paramārthato 'nutpannatvāt sarvadharmāṇām / saṃvṛtau suddha iti cenna, tatrāpyasiddha eva, kaṇṭādīnāṃ svabījata utpādaḥ pratyakṣato niścitatvāt / anenaiva teṣāṃ taikṣṇyādīnāmapi niścitatvānna ko 'pi [dharmaḥ] ahetuta utpadyate / evaṃ kādācitkatvāt sarveṣāmeteṣāṃ vastūnāṃ sāpekṣatvaṃ niścitameva anapekṣitasya tu sadā aviśeṣāttasya kādācitkatvaṃ nopapadyata eveti /

yatteṣāṃ sāpekṣatvaṃ tadeva hetuḥ, anupakāriṇi apekṣāyā anupapannatvāt / tatra yadupakārakatvena prasiddhaḥ, sa eva tasya heturiti sidhyati / ahetukatve sati sarvatra abhinnatvāt kaṇkādiṣvapi tīkṣṇatāyā nirdhāraṇaṃ na syāt / phalataḥ sarve sarvātmakāḥ syuḥ / ye bījādayaste loke kāryakāraṇātmakatvena pratyakṣataḥ siddhāḥ / ataḥ pratijñā tāvat pratyakṣabādhitaiva / api ca, hetutaḥ sādyasya sādhanāvasare anyataḥ [hetataḥ] utpatteḥ [siddheḥ, bhavadbhiḥ] avaśyaṃ svīkārāt svavacanavirodho 'pi / anyathā hetuprayoga eva tāvannirarthakaḥ syāt / naiva pratijñāmātreṇa tāvadiṣṭārthasiddhiḥ, tathā sati sarvataḥ sarvasiddhiprasaṅgaḥ / ato 'hetuvādī khalu vyavahāre pratyakṣādibhirbādhitatvād vidvadbhiḥ sāvadhānatayā pariharttavya eva /

hetvādayastāvanmāyādivat siddhāḥ, te yathā avicāraramaṇīyatvena prasiddhāstathā teṣāmaniṣedhād anutpattirityucyate, pratyakṣāditaścāpi sāṃ naiva bādhitā / dharmyasiddhatvādayastāvad doṣāḥ pūrvameva nirākṛtāḥ / sapakṣe sattvānnāsti heturapyasiddho viruddhaścāpi / ākāśapuṣpādayastvanutpanna eva, na te sasvabhāvatvenānubhūyante / atasteṣu vyāpterutpatteḥ samyaṅ nivṛttyā tasyāpi [sasvabhāvatvasya] nivṛttiḥ / ato nāstyanaikāntikatvamapi / teṣūtpatteḥ pravṛttirniścayena sādhayituṃ naiva śakyate, svapnādiṣvasatputrādīnāmapyutpattidarśanāt / sā khalu [utpattiḥ] tadvijñāne tathaivāvabhāsata ityapi kathanamyuktam, kathanamayuktam, tatrāpi paramārthatastathākāro naiva sambhavīti pūrvaṃ nirdiṣṭam / anyasya anyākāreṇāvabhāsanamapyayuktameva tattvānyatvayoḥ parasparaviruddhatvāt?

tadutpattyā sasvabhāvatvādīnāṃ vyaptatve 'pi utpattau satyāṃ samyaksvabhāvo naiva niyatarūpeṇa sidhyati, vyāpakasāmīpye sarvavyāpyāṇāṃ sāmīpyaṃ navaśyaṃbhāvīti niścitamityuktameva pūrvam / ataḥ sādhāraṇamevaitad / paramarthato na kasminnapyutpattiḥ pravartata iti sādhitameva /

yanna kaiścidapi pratyayaiḥ samutpadyate tad vastu kutaḥ prādurbhavatīti kathayadbhirabhivyaktimātrameva ato 'naikāntika eva heturiti cet tatasyāpi pūrvaṃ nirākṛtatvāt tyājyamevaitaditi / atha pratyayairvastu abhivyajyata eveti cettadā ki sā abhivyaktiḥ svalakṣaṇopacayasvabhāvā vā tadāvaraṇasaṃkṣayātmiokā vā indriyaiḥ sukṛtā vā tadviṣayakavijñānotpattilakṣaṇā veti vicāraḥ samupajāyante /

tatra naiva tāvat prathamaḥ pakṣaḥ kathamapi yujyate, nityatāyā hāniprasaṅgat /

yadā anupacayasvabhāvaḥ svato vinaśya abhivyañcakapratyayairutpadyate tadā ekasyāparasyānupacayasvabhāvasyotpādavaśāt svalakṣaṇopacayo bhavatīti cet? na, tatpūrvasvabhāvo yadi na nirudhyeta tadā dvau parasparāvirudhau upacayāpacayasvabhāvau niryuktitayā ekasminneva svīkāryau syātām / yadyapūrvaḥ kaścana svabhāvo notpadyate tadā abhivyañcakāḥ pratyayāstāvannirarthakaḥ syuḥ / upacayamanirākṛtya vastūnāmutpattirapi na yujyate / tacca naiva tāvadāvaraṇasaṃkṣayātmakam, asatsvabhāvatvena parairakāryatvāt /

vatusvabhāve kriyānirākaraṇaṃ tāvat pūrvameva kṛtam / yadyasti ekā kriyā, tadā sarve te pratyayā ye yadā arthamabhivyañcinti tadā ananyārthabhūtā kriyā tatra naiva sambhavati, pūrvata eva tasyāvidyamānatvāt / nityasya bhāvasya tvāvaraṇaṃ tadviśeṣāṇāmavināśād anutpādācca kadāpi na yujyate, atiprasañgāt / tadviṣayakavijñānaotpattau vighnakaraṇādapyāvaranaṃ niva yujyate, svaviṣayakajñānotpattau samarthatvāt, vidyamāne svavijñāmavijñeyasvabhāve 'vikalavijñānaṃ tāvat kenāpi vighnayitumaśaktvācca / yadi nāsti sa samartho vā svavijñānavijñeyo vā tadā svahetuvikalatayā tadvijñānotpattireva na syāt / atastadviṣakavijñānotpattau vighnakārakatvād āvaraṇaṃ tāvannaiva yujyate /

yathā āvaraṇasaṃkṣaye tathā vijñānotpattāvapi avighnāpādanasvabhāvo 'pi kriyāyāṃ naiva yujyate / asāmarthyāt tadvijñānavijñeyasvabhāvābhāvācca abhivyañjakaiḥ pratyayairāvaraṇaṃ kriyata ityasyāpi nirākaraṇaṃ kṛtameva [pūrvam] / tathātve 'pi tadviṣayakavijñānotpattirayuktaiva / yadi sāmarthayamabhyupagamyate tadā āvaraṇakārake satyapi avikalahetoḥ sadbhāvāt sadaiva vijñānotpattisambhavād vyañjakānāṃ bhāvānāṃ kriyā nirarthikaiva syāt / ato nityasya tāvadakiñcikaratvāt kathamapyāvaraṇaṃ na yujyate / anityatā tu kadāpi kenāpi hetuviśeṣeṇa vijñānānutpādakasyānyasya kṣaṇasyotpādād āvriyata eva /

indriyaiḥ sukṛtatvapakṣo 'pi tāvannaiva [yujyate] / yadi tatsukṛtvaṃ [vastu]svabhāvabhūtaṃ tadā anityātāyāḥ prasaṅgaḥ, pūrvasadṛśatvāttasya / yadi tadanyārthabhūtaṃ tadā sukṛtatvaṃ naiva yuktiyuktam, akiñcikaratvāttasya / yadyevaṃ nāsti tadātiprasaṅgaḥ / kasminnapi vastuni kenāpi kimapi karaṇaṃ tāvannaiva sambhavamiti [pūrvaṃ] nirdiṣṭam / indriyaiḥ sukṛtatve 'pi yadi abhivyañcakairbhāvaiḥ tadindriyavijñānotpādāsāmarthyam athavā tadvijñānavijñeyasvabhāvāsattvaṃ tadā tadvijñānotpattirasambhavinī, ato nirarthakameva tāvat sukṛtatvamiti prasaṅgaḥ /

yadi vidyata eva sāmarthyaṃ tadvijñeyasvabhāvo vā tadā indriyaiḥ sukṛtakatvataḥ pūrvameva tasmin [viṣaye] vijñānotpādasya prasañgaḥ syāt, tadā sukṛtakatvamapi nirarthakameva syat / atastamin viṣaye vijñānotpādalakṣaṇamapi na saṅgataṃ syāt / yato hyevaṃ tad vyaṅgyaṃ vastvapi yadi asamarthaṃ vā tadvijñānavijñeyavabhāvaṃ vāpi nāsti tadā vijñānotpāde 'pi na pad [vastu] tasya [vijñānasya] viṣayaḥ syāt / yadi [tad vastu] samarthaṃ vā tadvijñānavijñeyasvabhāvaṃ vā syāt tadā svasvabhāvavat sāmīpyāt tatsattāmatreṇaiva vijñānasya samutpādo bhaviṣyatītyato na tena vyañjakavijñānotpādaḥ kriyata iti [sidhyati] /

api ca, bhavatāṃ tāvanmate sarvesāṃ vastūnāṃ jāyataḥ sadaivāvatiṣṭhanta iti hetostatra [vastuṣu] vyaṅgyavyañjakādīnāmapi sadā avasthitatvāt / [nityatvāt] vyaṅgyavyañjakādivyavasthā naiva [samīcīnatayā sarvathā] yujyate, [teṣāṃ] vyaṅgyavyañjakādīnāmakiñcitkaratvāt / sadaivābhīvyaktiprasaṅgo 'pi sarvavastūnāṃ dūrnivāra eva, sarvadā avikalasamagrīkatvāt / api ca, vyaktasya tāvannityatvena parikalpitatvāt, nityasya ca sarvasāmarthyavirahiotatvānnaiva hi vastutvaṃ kathamapyupapadyate / ataḥ kathaṃ tenānaikāntikahetutvamapi / ityevaṃ yadi sarvasāmarthyaśūnyaṃ tasya abhāvarūpatvameva, yathā - vandhyāputra iti / ye tāvadīśvarādayaḥ [paraiḥ] abhyupagamyante, te 'pi tathaiva / te 'pi kramayogapadyābhyāmarthakriyāvirodhāt sarvasāmarthyaśūnyā eveti pūrvamapi [bahudhā] nirdiṣṭam / samakṣe siddhatvānnāyaṃ heturasiddhaḥ, nāpi viruddhaḥ, vandhyāputrādiṣu vastutvaprasaṅgānnāpyanaikāntiko 'pi / itthaṃ tāvadaśeṣasāmarthyaśūnyatvameva abhāvalakṣaṇam /

asaṃskṛteṣvapi tathātvāt kathaṃ tāni vastūnīti? ityevaṃ pratisaṃkhyānirodhādayo ye sarvasāmarthyaśūnyāsteṣāṃ vandhyāputrādyabhinnatve 'pi ye khalu tān vastutvena parikalpayanti , teṣām kalpaneyaṃ naiva yuktimatī, hetorevābhāvāt /

pratisaṃkhyānirodhādayo yadi kasyāpi jñānasya viṣayāstadā avaśyaṃ te hetutvenaṅgīkaraṇīyāḥ, ahetorviṣayatvānabhyupagamāt / hetuviśeṣasya svākārarpaṇamātreṇa vijñānopakārād viṣayatvamityaṅgīkriyate / yadyevaṃ tarhi tasya nityatāyā hāniprasaṅgaḥ, vyavahāre 'pi tasya kramayaugapadyābhyām arthakriyākāritvānupapannatvāt / anupakāritve 'pi yadi vijñānena vijñeyasvabhāvasya abhāvād viṣayatvaṃ kalpyate, tathā sati yadi vijñānaṃ vijñeyasvabhāvamanusaratīti tadā tadvijñānasyāpi tadanusaraṇena nityatāyāḥ prasaṅgaḥ / yadi nānusarati tadā tannityatāyā hāniprasaṅgaḥ / yadi sarvajñajñānaṃ taditi na kasyāpi vastunaḥ sāmīpyamiti kalpyate, tadāpi prekṣāvadbhistasmin vastusattāyā vyavahāro nopapadyate, vijñaptyarthaṃ taddhetujñānasyābhāvāt /

yena kāraṇena tato vibhaktaṃ śaśaśṛṅgādiṃ ye jñeyatvenopacaranti, teṣāṃ sameṣāṃ svabhāvarāhityāda viśeṣo 'bhidhātavyaḥ, abhāvād

vibhaktasya rāhityasvabhāvasya vastūtvena jñānāsambhavāt / tatra svabhāvatvena gṛhītalakṣaṇaviśeṣasyātmanaḥ sattvābhidhānamayuktam, asadvastunyapi sarvasāmarthyaviyogasvabhāvasya grahaṇāt / vandhyāputrādisadṛśe tadabhitnne 'pi yadi vastviti nāma prajñapyate, tadā nāsti vivādaḥ, kintuṃ kathaṃ vandhyāputrādayo 'hetukā iti nocyata ityucyate / ityevam asaṃskṛtānāṃ sattvābhidhānaṃ naiva samīcīnam /

ata evoktaṃ laṅkāvatārasūtreḥ

asadbhāvasamāropaḥ punarmahāmate, yaduta ākāśanirodhanirvāṇākṛtakābhiniveśasamāropaḥ /

ye tāvannityānityābhyāmanabhidheyatvena pudgalādināmubhayathāpi siddhiranaikāntikīti pratipādayanti, tanna yujyate, sadvastuni kathamapi anabhidheyatvāsambhavāt / evameva nityānityāni tāvat parasparaparihārasthitalakṣaṇāni / yadi tāni kramaśa ekasiddhinisedhāmyām aparaniṣedhasiddhibhāñji na syustadā asadeva syuḥ / phalata ekasya niṣedha evāparasya siddhiriti hetoḥ kathaṃ tāvadanabhidheyaṃ vastvityabhidhīyate /

anyathā [yadyevaṃ nāsti tadā] anabhidheyatvāt sarvāṇyeva vastunyanabhidheyāni syuḥ / phalataḥ svaparoditānām aśeṣavastuviśeṣāṇāṃ vilopasambhavād mahātmabhirvajrakaṇādiyukticatuṣṭayasyābhidhād ebhyo mārgebhyo

naiva viruddham / yathoktam -

na svato nāpi parato na dvābhyāṃ nāpyahetutaḥ / utpannā jātu vidyante bhāvāḥ kvacana kecana //

iti //

ityevaṃ sarve dharmā nirātmāna iti sādhyante / ata eva bhagavatā prajñāpāramitāsūtre vastuṣu nityānityagrāhasya tāvanniṣedhaḥ kṛtaḥ / anyasūtrāṇāṃ strotāṃsi pūrvameva nirdiṣṭāni / ato ye rūpaṃ nityamityudīrayanti, te tāvannaiva prajñāpāramitāmācaranti / kathamiti cet? yadā tad rūpaṃ sadeva nāsti tadā tannityābhidhānasya tu kathaiva kā? ityuktam / sarvākārajñatāparyantaṃ [sarvadharmeṣu] evameva prayoktavyamiti /

ata evātrāpi parataḥ kāryotpāde tāvat ko virodhaḥ, kathaṃ hi tato 'pi [parato 'pi] kāryotpādaniṣedhaḥ kriyate? nātra [kānicit] bādhakapramāṇānyapītyādi yaduktam, etat sarvaṃ pūrvaṃ kṛtottarameva /

satkāryotpādaniṣedhāryamapi bhavatāṃ savidhe nāsti ubhayasiddho heturdṛṣṭāntaścetyādi yaduktam, tāpi naiva yujyate / tathā hi - kiṃ tat yat sadityucyate? aṃśaistāvanniraṃśasya siddhirasambhavinīti yasya svabhāvaḥ sarvātmanā niṣpannaḥ, yaśca niṣpannasvabhāva iti tasya paraiḥ[hetupratyayaiḥ] apūrva ityākhyaṃ bhedaṃ kartuṃ naiva śakyate / yasyāpūrvamiti bhedaṃ naiva śakyate kartum, sa kadāpi kenāpyutpādayituṃ naiva śakyate, yathā - ākāśakusumādīni / yastāvattasya sattābhiniveśaḥ, so 'pi tadvadeveti tasyāpi hetvādayo 'sambhavina eveti /

vicchinnamātre sādhye tathaiva ca hetornideśe na te abhūtadharmito viruddhāḥ / yathā sati naiva āśrasiddhādidoṣāḥ, pūrvameva tannirdiṣṭatvāt / sādhyasādhanayoḥ sapakṣe 'nugamānnaiva viruddhakhyo 'pi hetudoṣaḥ / vyavahārena bhinnatvād utpattau vyāpakaḥ / phalato vyāpakanivṛttyā nāsti vyāpyo 'pi sambhavī / ato nāstyanaikāntiko 'pi hetuḥ / yasya kenāpi bhavati bhedaḥ, sa tasya prakṛtiḥ / ato yastāvadanyaḥ, sa kathaṃ tasyeti? yaśca svabhāvataḥ pūrvameva sthitaḥ, sa hetusannidhānāt pūrvamapi tathaiva bhāvāt kathaṃ 'hetubhirutpannaḥ' iti kathayituṃ śakyate? ato nāstyanaikāntikatvamiti /

bhedayogyatvādutpattau vyāpakatvamityato 'sadutpadyata iti ced? vyavahāramātreṇaivaitat syāt, paramārthato 'sattvāt / evameva yadi savabhāvato 'bhāva ekaprakṛtika eva, tadā paścādapi kathaṃ sa satsvabhāvaḥ syāt, sadasatoḥ parasparaviruddhātvāt / yaśca parasparaparihārasthitalakṣaṇo dharmaḥ sa tadviruddhadharmiṇi kathaṃ nāma yuktaḥ syāt, yathā amūrtadhārmāntarbhūtaṃ tāvadākāśaṃ kathaṃ nāma mūrtaṃ syāditi / utpattyākhyo hi prasiddhaḥ satsvabhāvastāvad asatsvabhāvaparihārasthitalakṣaṇatvāt kathaṃ hi nāma paramārthato 'bhāvena samprayuktaḥ syāt /

evaṃ vicāryamāṇe yadsat, tasya utpattikriyāvatyāmutpatau kimapyupadeśanaṃ nāma nāsti / pṛthaksāmarthyavataḥ kasyāpi bhāvātmakasya hetoranantaraṃ prādurbhāvasya sampratibhāsābhāvāt taddhetorasadutpadyata iti loke utpattiviśeṣaviṣayikāyāḥ kalpanāyāḥ abhidhānasya ca vyavahāraḥ pravartate / vyavahāramātreṇa tu vastusattve bādhāleśo 'pi naiva sambhavati / asadvastuni sadākhyadharmasya tāvat sattāleśo 'pyasmābhirnābhyupeyate / yadi tat sat, tadā naiva tadasat / yo hi paścādapi utpattisvabhāvaḥ, sa tāvadanya eva / yaścānyaḥ, sa na tasyetyabhidhātuṃ śakyate / ataḥ 'asadutpadyate' iti yadktaṃ tadabhāvato bhāvasiddhiriti naiva yujyate / yato hyatra bhāvasvabhāvaparīkṣāyā evāvasaraḥ / ataḥ kriyānirodhamātraṃ vaktuṃ neṣṭamiti /

yadyetad vastu hetoḥ sāmīpyāt pūrvamudbhūtaṃ nāsti, tadā tasya kaḥ svabhāva ityabhidheyam / yadi tadā kiñcidapi nāsti tadā tat kadācid vastutvenābhidhāsyata iticintā naiva yujyate / yadi nāsti vastunaḥ kimapi bhāvātmakamastitvaṃ tadā tasya svabhāvo 'sadeveti suspaṣtamabhidhāsyate / anyathā kimiti tasyāsattvamityucyate / evaṃ yo hi pūrvamasan, sa paścādbhāvī kaścana bhāvasvabhāva eva /

so 'pi kathaṃ nāmāpūrvasvabhāvātiriktaḥ prajñaptuṃ śakyate / pūrvaṃ nāsīdityasadutpattervyavahārasyāpi hetupratyayābhāsāḥ kathaṃ samyagityabhidhātuṃ śakyāḥ? evamabhūtasya bhūtasiddhistāvadasataḥ satsiddhireva syāt / yato hi yadi nāstyanyastadā abhūtādanyo bhūto nāsti satsamīpavarttyapi / asatyapyanye abhūtādanyasyotpādābhidhānasambaddhameva / phalato 'pūrvavastūnāṃ papaścāt sattvābhidhanaṃ tāvat tadviruddhadharmānvitasyaivābhyupagamaḥ /

viruddhadharmānvitaḥ svabhāvo 'pi tāvadanupapanna eva / tathā sati sarvasya sarvasvabhāvatāprasaṅgaḥ / ekasmin krameṇa sattvāsattve aviruddheityabhidhānamapi naiva yujyate / tathā sati samakāle 'pyaviruddhatvaprasaṅgaḥ / yadi samakāle te aviruddhe tadā krameṇāpi kathaṃ te na tathā, abhinnatvāditi /

bhinnadharmiṇi viruddhalakṣaṇasyāviruddhatve 'pi ekasmin dharmiṇi naiva krameṇāpi tad bhavituṃ śakroti / yathā yugapadanekaviruddhadharmānvitatvād ekatvahāniprasaṅgaḥ, tathaiva krameṇāpi tadanvitatvāt tatpravṛttiriti / anyathā parairapi pradhānādīnāṃ kramaśo mahadādigaṇe parivartanam abhivyaktim vā upakalpayatāṃ vyaktāvyaktādidharmavirodhaḥ kathamabhidhīyate / krameṇa vastūnāmutpādakeṣu īśvarādiṣu kathaṃ nāma samarthāsamarthādivirodhodbhāvanaṃ yujyate / ye kecana parvatakāyavajrādīn dṛḍhasvabhāvān teṣāṃ śītoṣmādyavasthābhedena kramaśo bhedaṃ vyavasthāpayanti, te 'pi teṣāṃ kṣaṇikatvaṃ sisādhayiṣavaḥ kathaṃ krameṇa prādurbhavatsu teṣu śītoṣmādiviruddhatvamabhidhātuṃ śaknuvanti / yadi vastūni tāvad abhūtvā utpadyante, bhūtvā cābhāvatvenāvabhāsanta iti vicāraṇād ekasmin kramaśaḥ sadasattvaviruddhatvena vyavasthāpayituṃ śakyata iti kathayantīti cennedaṃ yujyate / yato hi tāmrādiṣvevaṃ dāḍharyamārdavaśaityauṣṇyādīni krameṇa dṛśyanta eva / atastatrāpi aviruddhatvaprasaṅgaḥ syāt / atastena adṛḍhatayā ye svabhāvatvena sādhayanti, tannaivopapadyate /

api ca, asmābhirapyetādṛśī dṛṣṭirnaiva parityajyate / yato hi māyāsvapnādisamā alīkā api [padārthāḥ] abhūtvā bhavanti, bhūtvā ca vinaśyamānāḥ pratibhāsante / kintu svabhāvataḥ sadasatostu krameṇāpi tayoḥ sadasatorvirodha eva / tadyathā -

yadyastitvaṃ prakṛtyā syānna bhavedasya nāstitā / prakṛteranyathābhāvo na hi jātūpapadyate //

yathoktaṃ kārikāyāmḥ -

so 'san svabhāvato 'bhāva sa kathaṃ pratyayāntaraiḥ / niḥsvabhāvo bhavet ko 'nyo heturuktastathāgataiḥ //

āryakaṅkāvatārasūtre 'pi pūrvaṃ rāgādīn sattvenābhyupagamya punarasattvenāṅgīkaraṇaṃ vaināśikataiva / kāryakāraṇabhāvo yadi paramārthata syāttadā evamabhidadhānānāṃ [sā] dṛṣṭistāvat samyag mārgānusaraṇād muktimārgānukūlaiva strānnatvananukūlā / ato laṅkāvatārasūtre yaduktaṃ tadapyaviruddhamevaṃ, tathā hi -

kāryakāraṇadurdṛṣṭayā tīrthyāḥ sarve vimohitāḥ / atasteṣāṃ na mokṣo 'sti sadasatpakṣavādinām //

punaśca,

abhūtvā yasya cotpādo bhūtvā cāpi vinaśyati / pratyayaiḥ sadasaccāpi na te me śāsane sthitāḥ //

hetupratyayasāmarthyaniścaye 'pi paramārthato 'sata utpattirnaiva yujyate, svabhāvāntaraṃ kartumaśakyatvat / pratiniyatasāmarthyato viruddhamapi svabhāvaṃ kartuṃ naiva pāryate, tathā sati śaśaśṛṃṅgādīnāmapyutpādaprasaṅgaḥ syāditi vidvāṃso bruvanti / ato hetūnāṃ niyatasāmarthyena vyavasthāpi niyatā bhavedityabhidhānamapi tāvadasambaddhameva / saṃvṛtāvapi khalvasata utpattiḥ kathaṃ na vitudhyata iti vicāraṇāpi tāvannaiva yujyate, vastunyeva virodhasya vyavasthāpannānmithyāvastuni [avastuni] tadvyavasthānamasambaddhameva / anyathā paramārthaivaiṣā utpattiḥ syānnatu saṃvṛtau /

api ca, yā khalu vastūnāmutpattiḥ saṃvṛtimāyāvadavasthitā, saivaropyāsmābhirvirodhivacanairmithyātvena sādhyate, nānyatveneti paścād vistareṇa nirdekṣyate / evaṃ vastūnāṃ paramārthasadutpattirnopapadyate, na santi ca tāni [vastūni] asadbhūtānyapi / eteṣāmutpattirmāyāvanmithyaiva pradarśyate / ata eva sarvāṇi khalu vastūni māyāvadeva vyavasthitāni / ataśca bhagavatā - mahāmate, sato 'sataścānutpannatvāt sarve dharmā anutpannā evetyanekadhā sadasatorniṣedhaṃ kṛtvā anutpāda eva nirdiṣṭaḥ /

bhagavata 'pi parikalpisvabhāvamabhipretya sadasatorutpattivirodho vyavasthāpitaḥ na tu tattvata ityevaṃ yeṣāṃ kathanaṃ tadapyagre 'bhidhāsyate / yo hi vastvātmā paramārthato 'nupanna so 'pi tattvata utpanna ityevaṃbhūto yo parikalpitaḥ svabhāvastamapi ye parikalpitasvabhāvatvenābhyupagacchanti, tadā tannaiva yuktarūpam / vastūnāmasya svabhāvasya paramārthato 'nutpannatve 'pi grāhyagrāhakārasvabhāvenānuppannatvāt sa parikalpitasvabhāva iti cintyate tadā parikalpitātmakayoḥ sadastoryathā utpattivirodhastathaiva paramārthātmakasyāpi kathaṃ notpattivirodhaḥ / tattvatastu utpatteḥ sadasadākārātirikttvena anyākāratayānutpannatvāt sādhāraṇameva taditi /

ato yaḥ pratītyasamutpannaḥ sa paramārthataḥ śūnyaḥ, māyādivaditi / nāstyayaṃ heturanaikāntiko 'pi yadi viparyayastadā yathoktadoṣadūṣitāni pramāṇānyapi sambhaveyuḥ / yo hi hetupratyayānapekṣya samutpadyate tasya kṛtaka eva svabhāvaḥ, na tu pāramārthikaḥ / akṛtakasya parāpekṣā naivopapadyate / ya eva kṛtakastasya naiva prakṛtyā svabhāvo yujyate, prakṛteravikārāt / ko 'pi tāṃ [prakṛtiṃ] parivartayituṃ naiva kṣamaḥ / ato yo hi pāramārthikaḥ svabhāvaḥ, yaścābhūtvā bhavati, bhūtvā ca vigaccati tau [svabhāvau] parasparaviruddhatvādasambaddhāviti pūrvaṃ nirdiṣṭameva / ato nāstyanaikāntikatvamiti / tathā hiḥ

"na sambhavaḥ svabhāvasya yuktaḥ pratyayahetubhiḥ / hetupratyayasambhūtaḥ svabhāvaḥ kṛtako bhavet //

svabhāvaḥ kṛtako nāma bhaviṣyati punaḥ katham / akṛtrimaḥ svabhāvo hi nirapekṣaḥ paratra ca //"

nityānityasvabhāvayorupakalpitatvād vastūnām antadvayadarśane prasaṅgamāpādayitum uttam āryaśrīmālāsūtre -

"bhagavan, dvayorantayo paśyatītyucyate / yaduta ucchedaśāścatadarśanam / 'anityāḥ saṃkārā iti ced bhagavan paśyet sāsya syāducchedadṛṣṭiḥ sāsya syānna samyagdṛṣṭiḥ / nityaṃ nirvāṇamiti ced bhagavan paśyet sāsya syācchaśvatadṛṣṭiḥ, sāsya syānna samyagdṛṣṭiḥ /"

ācāryeṇāpyuktam -

bhavamabhyupapannasya śāśvatocchedadarśanam / prasajyate svabhāvo hi nityo 'nityo 'thavā bhavet //

ityādi //

ataśca sapakṣe sadbhāvānna viruddho 'pi hetuḥ, yato hi vipakṣe yasya sadbhāvaḥ, sa eva viruddhaḥ, na tu yasya sapakṣe sadbhāvaḥ, sa viruddha iti / māyādayastāvat vastutvenānupapannāḥ, jñānajñeyābhyāṃ vilakṣaṇasvabhāvatvātteṣām, iti pūrvaṃ nirdiṣṭameva / na hi jñānajñeyābhyāṃ bhinno vastunaḥ svabhāvaḥ / anutpannasvabhāveṣvākāśapuṣpādiṣvadarśane 'pi pratītyasamutpādasvabhāvastāvat samyaktayā yujyata eveti ye kathayantītyanenāpi [kathanena] naiva [hetoḥ] viruddhatvaṃ sādhayituṃ śakyate 'sambaddhatvāt, vyāpakapravṛteḥ vyāpyasādhane 'śakyatvācca /

māyādiṣu hi mithyātvena [tatra] naiva pratītyasamutpādaḥ sidhyati, dṛṣṭāntavikalatvāditi yatkathanaṃ tadapyasambaddhameva / yadi paramārthasvabhāvamadhikṛtya māyādīnāmanutpannatvaṃ kevalamabhidhīyate, tattu, tadā svīkāryameva / yato 'smābhirapi paramārthata utpattimabhyupagamya naiva hetornideśaḥ kṛtaḥ, sa tu kevalamubhyasiddhapratibhāsamādāyaiva / na hi siddhāntāpekṣayā dharmihetvādīnāṃ nirdeśaḥ kriyata iti tu pūrvaṃ nirdiṣṭameva / yadi māyādayo vyavahāreṇāpyanutpannā ityabhyupagamyate tadedaṃ lokasyāpi nirvartakatvād asmābhirasyāṃ nivṛttau prayatno naivāstheyaḥ / ko 'pi svasthamanāḥ puruṣo yadi 'yathā māyādīnāṃ pratyayā mantrauṣadhyādayaśca dṛśyate, tathā teṣāmutpattirnaiva dṛśyate' ityevaṃ kathayati, tattu teṣāṃ [kathanaṃ] viduṣāṃ kṛte 'tyantaṃ hāsyāspadamapamānakaraṃ ceti / itthaṃ nāstyasiddhatvamapi hetoḥ /

yathoktaṃ bhagavatā -

yaḥ pratyayairjāyati sa hyajāto na tasya utpādu svabhāvato 'sti / yaḥ pratyayādhīnu sa śūnya ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ //

sāgaramatinirdeśasūtre 'pyuktam -

pratītya yad yad bhavati tattannasti svabhāvataḥ / niḥsvabhāvā hi te bhāvāḥ kadācit sambhavanti na //

ācāryeṇāpyuktam -

pratītya yad yad bhavati tattacchāntaṃ svabhāvataḥ / tasmādutpadyamānaṃ ca śāntamutpattireva ca //

punaśca

yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣyahe / sā prajñaptirupādāya pratīpat saiva madhyamā //

[31] yadi vināśādayo hi vikalpāḥ paramārthata utpāttau bādhitā ityucyate, tadapi naiva yuktiyuktam / yā ca bādhābhidhīyate, kāsau? yadi mithyātvena sidhyantītyucyate, tadā vayamapyabhyupagacchāmaḥ / ataḥ saṃvṛtireva sā ityucyate / yadi yuktyā te prasidhyanti tadā paramārthata eva bhaveyuḥ, na tu saṃvṛtyā / yadi prasiddhā tāvad bādhā nirākṛtaivetyucyate, tadapi naiva yujyate, na hi pramāṇabādhitā mithyāsvabhāvā api māyādayo loke 'prasiddhāḥ / ato vastusthitaṃ bhrāntaṃ vijñānamapi māyādivalloke prasiddhamityucyamānamapi na yujyate / na hyekasmin vividhaprakārake viruddhajñāne tathaiva māyādisvamiyucyamānamapi na yujyate / na hyekasmin vividhaprakārake viruddhajñāne tathaiva bhāyādisvabhāvaḥ sambhavati, loke 'pi ca tannaiva jñānasvarupeṇa prasidhyati / māyādīnāṃ jñānasvabhāvatve 'pi jñānasya tadabhinnatayā gṛhītāmithyākāratvenāvabhāsitatvāt tadapi tadvanmithyaiva / anyathā satyāsatyasvabhāvayostāvat ko hi sambandhaḥ syāt / ato nāsti bhrāntiḥ / asti bādhāvirodha ityucyate, tadapi na yujyate, yadi nāstyātmanā virodhastadā kathaṃ sa pramāṇena sādhayituṃ śakyate /

yadyastyāmani virodhaḥ, sa ca pramāṇaiḥ sidhyatyapītyucyate tadā sādhananirbharaḥ saḥ kathamasvīkāryaḥ syāt / na sa virodho 'vabhāsata ityucyate cet, tadāsya visarjanaṃ pūrvamevāsmābhiḥ kṛtam /

api ca, antarjñeyavādināṃ matānusāraṃ yadadvayajñāne ākāradvayaṃ sāgaraparvatabhūmijalādikaṃ tadaṃśatayopacaryate, tadekasmin kathaṃ viruddhāvabhāso 'nuvidhīyate / ato 'ntarjñeyavādibhirapyavaśyaṃ kathañcid bhrāntaṃ jñānamabhyupeyameva / anyathā sarve 'pi tattvavedino jāyeran, na ca prativādibhiḥ saha vivādā api jāyeran / kathaṃ cāriṣṭanīlākṣatākāmalādibhirupahatanetrāṇāṃ dehādayo viruddhasvabhāvadveye pratibhāseran / na ca satyātmakasya jñānasya pratibhāsamārnairmithyākāraiḥ saha kaścanāpi sambandhaḥ, satyāsatyoḥ parasparaviruddhatvāt / na hi bhavatāṃ mate virodho dṛśyata ityataḥ sarveṣāṃ pratyakṣatastattvadarśitvasambhavād muktyatthināṃ kṛte tattvabhāvānāyāḥ pratyatno nirarthaka eva syāt /

yadyevaṃ cintyate yad 'bhrānte vijñāne vividhāvabhāsānāṃ viruddhatve 'pi virodho naiva vyavasthāpyate, vastuvisayatvātteṣāmati / vastubalapravṛttānumānadvārā vastutvena svīkṛtānāmeva virodho 'bhidhīyate, na tu mithyātvena svīkṛtānām / yadyevaṃ na syāt tadā tadanumānaṃ vastubalapravṛttameva na syāt / phalato vijñāne bhrāntānāṃ mithyākārāṇāmapyavabhāsaḥ syāt / tatra tāvattattvānyatvādivirodho 'pi nābhidhīyate ' - yadyevaṃ vicāryate tadā sāṃvṛtakāryakāraṇabhāvasya kathaṃ virodhaḥ pratipādyate, mithyābhūte tasmin vastubalapravṛttānumānaviṣayatvāsambhavāt sa viruddha iti nābhidheya eva /

yadi [virodhaḥ] kriyate tadāvaśyamasmākamevesṭasiddhiḥ, na tu yuṣmākam / yato hi bhavatāṃ tathāvidhena virodhena mithyātvasiddhireva syānnatvavabhāsanirākṛtiḥ, mithyātvasyāpi prasiddhayavirodhāt / yadi sa mithyātvena prasādhyate tadāsmākameva pakṣaḥ sthāpitaḥ syād, yato vayamapi kāryakāraṇadeśakālahetupratyayaviśeṣāṇāṃ satyāmapyapekṣāyāṃ [taṃ] pramāṇabādhitaṃ ca mithyā caiva manyāmahe, ata eva [saḥ] saṃvṛtau vyavasthāpyate / tathāvidhavirodhakaraṇena bhavadbhiranyeṣāṃ vastugrahanivṛttiḥ kathaṃ nāma na svīkriyate, kintu nirdoṣābhidhānāttāvad bhavatāmeva bādhā syāt asmākaṃ tu pramāṇānāmapravṛttirapi nāsti, anyathā kathaṃ nāma saṃvṛtau sādhayituṃ śakyaḥ syāt /

yathaiva kāryakāraṇabhāvaḥ sidhyati tathaiva samyaktvena abhyupagatavatāṃ mithyāropanivṛttaye kevalaṃ vayaṃ pramāṇāni prayuñjamahe, nānyatra / pramāṇānāṃ prayoge satyapi naiva pratyakṣabādhā pravartate / pramāṇaistāvat kevalaṃ vastutattvasya yathāsthitireva svīkriyate, na tu prasiddhivirodho 'pi / anyathā naiva tat pramāṇaṃ syāt / yo hi vastūnāṃ paramārthataḥ, prajñaptasvabhāvaḥ, sa eva pramānairbādhyate / abhrāntatvaṃ hi pratyakṣalakṣaṇam / abhrāntapramāṇena yo hi bādhyate, tasya naiva viṣayatvaṃ yujyate, atiprasaṅgāt / ato nāsyasyāṃ pratijñāyāṃ pratyakṣabādhā / yadhevaṃ na syāttadā spaṣṭāvabhāsitayā bāhyārthasya pratyakṣasiddhe 'pi na sa pratyakṣaviruddhaḥ syāt / phalata ekānekasvabhāvavirahitatve 'pi na sa niḥsvabhāvaḥ sidhyatītiḥ sidhyatīti syāt /

taimirikādiṣu keśamaśakādīnāmavabhāse 'pi pratyakṣato virodhānna kenāpi teṣāṃ mithyātvam asvīkriyate / ataḥ svānurūpakāryakāranabhāvena anādikālikaparamparāagatānāṃ sarveṣāṃ janmanāṃ deśākālahetuviśeṣāpekṣitatve 'pi māyotpādavat saṃvṛtāveva vyavasthā kriyate /

ye khalu yathāprasiddhaṃ vyavasthāpayanti, teṣāṃ yadā samakālikāsamakālikavyavasthāyāṃ nāsti virodhastadā akṣaṇikatvādidoṣā api teṣu naiva prarvatante, alīkeṣu virodhasyāpravṛtteḥ / māyāsvapnādisadṛśeṣu dharmeṣu paramārthatastāvat kṣaṇikākṣaṇikatvādayo naiva hi yujyate, yathoktaṃ prajñāpāramitāyām - ye rūpasya nityatve 'nityatve vā ācaranti te nācaranti prajñāpāramitāyām tat kathamiti? tad rūpaṃ yadā nāsti tathā sat tadā kathaṃ tannityamanityaṃ vā syāt /"

evaṃ tāvat sarvajñatāparyantaṃ vistareṇābhidhātavyam /

katipayeṣvanyeṣu [sutreṣu] yā khalu saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatā deśitā, sā prasādasaṃskārebhyo mānasamudvignaṃ kṛtvā kramaśo nairātmye praveśāyaiva deśitā /

naivamutpadyate kiñcinnirodho 'pi na kiñcana / mārgaprayojanārthāya nirodhotpādadeśānā //

utpattyā jñāyate nāśo vināśenāpyanityatā / anityatāpraveśena saddharmeṣu pravartate //

yadi māyādivadaṅkurotpādādiṣu bījādīnāṃ sāmarthyamabhyupagamyata iti cintyate tadā vastunaḥ svīkṛtireva syāt, yato hyevaṃ yāni sāṃvṛtikāni bījākhyāni tāni sarvābhidhānasamatikrāntaśaśaśṛṅgādibhyo vinivṛttānyevābhidheyāni / yadyevaṃ nāsti tadā kathaṃ bhavadbhirlokāgavirodhaparihāraḥ kartuṃ śakyeta /

vayaṃ tu yattāvat sarvasāmarthyavirahalakṣaṇebhyaḥ śaśaśṛṅgādibhyo vinivṛttaṃ tadeva vastviti kathayāmaḥ / 'yadi bhavantastathāvidhamapi saṃvṛtisaditi nāmnābhidhātumabhilaṣante tadā saharṣaṃ bravantu, saṃvṛtiparamārthaśavdairabhidhīyamānānāṃ vastūnām arthakriyākāritvābhedādi'tyevaṃ cintyate? tadapi naiva yaktum, yato hyevaṃ svapnādau gajāśvagnibhūmivṛṣabhādayo mithyābhāvā ye vividhārthakriyāṃ kurvāṇāḥ parasparabhinnaśarīrānugatā dṛśyante te yathaiva bhinnadeśakālavasthāsu dṛśyante tathaiva kiṃ sarvābhidhānasamatikrāntaśaśaśṛṅgādibhyo vinivṛttakāyāḥ santi? na vā? te yadyekāntena vinivṛttakāyāstadā tevāmapi vastutvaprasaṅgaḥ syāt /

yadi te vinivṛttakāyā ityucyeta, tarhi kathaṃ bhavantaḥ prasiddhivirodhasya parihāraṃ kariṣyanti? yadyucyeta yathāvabhāsaṃ tatsvabhāvo nāvatiṣṭhatītyataḥ pratītyasamutpannatvājjñānasvabhāvatvena vastutaḥ santīti? etadapi naiva yujyate, yato hi tadā jñānamātrasvabhāvatvātte kāyādiviśeṣānanugatatvādatyantaviruddhasvabhāvenāvabhāsiṣyante / anyasyānyasvabhāvenāvabhāso naiva yuktarūpaḥ, tattvānyatvayorviruddhatvāditi pūrvamevāveditam / yadi jñānasvabhāvastāvad śuddhasphaṭika iva niraṃśaḥ kkacanāpyanavasthito nīlādivividhasvabhāveṣvanavabhāsamāna ityabhyupagamyate, tadā svapnādiṣu gajāśvādīni vastuni tatsvabhāvatvena na samudbhaviṣyanti, tadviruddhakārayogāt / yadyevaṃ nāsti tadā tathāvabhāso naiva śakyarūpaḥ /

ata eva vayaṃ jñānasvabhāvātītaṃ viparītākāreṇāvabhāsitaṃ mithyātvāllaukikamabhyupagacchāmastathā parikalpitasvabhāvenocyamānameva vastutvena bhrānto viṣaya iti kathayāmaḥ, na tu jñānasvabhāvatvena / so 'pi tadabhinnatmakatvenāvabhāsitatvānnasti satyasvabhāvena siddhaḥ / evaṃ vastvātmanā prasiddhamapi pramāṇena yathāvat sfuṭamavabhāsite 'pi paramārthatayā vastusvabhāvatvena na vyavasthāpayāmaḥ, yathā - tṛṇapuruṣaṃ puruṣatvena / ataḥ paramārthato vastuvapuṣābhūtaṃ yanmithyā tasmin pāramārthikasarvadoṣavirahitaśaśaśṛṅgadibhyo nivṛttamanivṛtaṃ vā cittaṃ naiva praviśatītyucyeta tadevaṃ yathoktaḥ saṃvṛtisvabhāvaḥ pramāṇena mithyāsvabhāvatvanokto 'pi na tathaiva cintanīyaḥ, yathā - māyāsvapnādyabhinno vastusvabhāvaḥ pramāṇena suspaṣṭīkṛtaḥ ayamapi paramārtha iti prajñapyate tadā saharṣaṃ prajñapyatāmutsavaścānubhūyatām, parantu prajñaptimātrakathanena naiva vastūni bhinnasvabhāvatvenopādīyante / ataḥ pratījñā parityajyatāmiti kathanamivaitad /

ācāryaḥ khalvatyantagambhīrasāgare paramārthanaye praveṣṭumasamarthānāṃ śāśvocchedādyaparadarśanānāṃ malaviśuddhayarthaṃ bālapṛthagjanānāṃ ca pravṛttyarthaṃ ye paramārthanukūlāṃ yathāprasiddhāṃ puṇyajñānasambhārādyarthakṛyāṃ kurvanti, tānevātra paramārthataḥ saditi kathayāmāsuḥ, na tvatyantaniyataparamārthajñānārthamiti jñātavyam / [yato hi] te naiva santi paramārthataḥ saditi tu pūrvamevāveditam

etadarśamaktaṃ vārtike - "yathāvaktu tathaiva" iti / āryaśrīmālāsiṃhanādasūtre 'pi - "yadanityaṃ tanmithyā moṣadharmakaṃ ca, yanmoṣadharmakaṃ tadasatyam" ityuktam / āgame 'uyuktam - "etaddhi bhikṣavaḥ paramaṃ satyaṃ yaduta amoṣadharmaṃ nirvāṇam, sarvasaṃskārāśca mithyā moṣadharmāṇaḥ' iti /

paramārthato niḥsvabhāvatve 'pi vastuno yadi niyatadeśakālādyavabhāso bhavatīti kathaṃ na śaśaśṛṅgādayo 'pyavabhāsanta iti cet? bhavadbirapyasyottaraṃ dātavyaṃ syāt, yato hi keśādivanmithyāvabhāse 'pi kimiti keśādīnāmeva mithyāvabhāsaḥ, na śaśaśṛṅgādīnām / yadi timirādihetupratyayādīnāṃ pratīniyatasāmarthyena tathā pratiniyatatvamityucyeta tadā asadvastuni kathaṃ nāma hetupratyayādīnāṃ pratiniyatasāmarthyamiti kathayituṃ śakyate / yadi taddarśanena tathā bhavatīti cet? tadā tathaiva apareṣvapi pratiniyatahetupratyayatvena pratiniyatasāmarthye 'pi kimiti naiva tathā vyavasthā svīkriyate / iyanmātreṇa vastutve 'pi naiva prasaṅgaḥ, tathā sati taimirikadṛṣṭakeśādīnāmapi vastutvaprasaṅgaḥ syāditi pūrvamevāveditam /

yadyevaṃ na syāttadā taimirikairadhyālambitānāṃ mithyākeśāṃdīnāṃ hetupratyayā api kathaṃ nāma niyatāḥ syuḥ / taimirikakeśādīnāṃ jñānasvabhāvenāpi satyatvaṃ naiva yujyata iti pūrvameva nirdiṣṭam /

api ca, yadi jñānasvabhāvaḥ satyatvena siddhaṃ syāttadā keśādayo na tato bhinnā iti teṣāmapi satyatvenāvabodhaḥ syāt, kintu tadasiddhamiti pūrvamevābhihitam / keśādayastu mithyātvena lokena pramāṇena ca siddhā eva / ato jñānamapi keśādimithyāsvabhāvenābhinnatvāt tathaiva mithyāmātramiti kathaṃ keśādīnāṃ tatsvabhāvatvena satyatvaṃ syāditi /

yathā sarvaṇi vastūni paramārthato 'nutpannāni tathaiva saṃvṛtāvapyutpannāni bhavituṃ na śaknuvanti, tathā hi - ye tāvat paramārthato 'nutpannāsteṣāṃ saṃvṛtāvapi notpādaḥ, yathā - śaśaśṛṅgādaya iti ye bruvanti teṣāṃ māyādibhiranaikāntikatvam, sādhyavaiparītye sati heturapi sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ / na hi dṛṣṭamātreṇeṣṭasiddhiḥ, prameyādīnāmubhayapakṣavyāptisambhavāt / ataḥ paramārthato 'sato yadi saṃvṛtāvapyasattvaṃ tadā saṃvṛtisatyasyaiva vināśaprasaṅgaḥ, phalataḥ ko 'pi viparyayo na syāditi /

siddhe 'pi prasaṅge vyāpterasiddhatvād heturanaikāntikaḥ / saṃvṛtāvapi adṛṣṭotpadāḥ śaśaśṛṅgādayo na tathāvidhakarmaṇāṃ sañcayābhāvāna tu paramārthasvabhāvarahitatvād, aniyatavastūnāṃ saṃvṛtisvabhāvo 'pi hetupratyayasamūhanirbhara iti svīkārāt / na hetupratyayanirbharatāmātreṇa vastutvaprasaṅgaḥ māyādimithyāvastūnāṃ hetupratyayasamūhabhāvābhāvābhyāṃ pravṛttinivṛttidarśanāt / na hi darśanamātreṇa vastūnāṃ tathābhāvaḥ sanniti nirdiṣṭam / catuṣkoṭirahitatvād vidvadbhirvastūnāṃ tattvato 'nupapannatvaṃ sādhitam / ato niḥsvabhāvatāyāṃ spaṣṭataḥ siddhatve 'pi pramāṇamārgasya jñānābhāvad ye 'nyato dūṣitān nirākartumabhilaṣante, tebhyastāvat pramāṇatattvaṃ darśayiṣyate / ye paramārthataścatuṣkoṭikotpādarahitāste niḥsvabhāvā e, yathā gagananalinam /

[32] vivādādhikaraṇāśca sarve padārthāstatsadṛśā eva, evaṃvādinaṃ kaścit 'kathaṃ nāma ekasmādekasyānutpattibodhaḥ' iti pṛcchatīti cet? na hi pramāṇanivṛttyā vastusvabhāvanivṛttiḥ, tasya tadutpādakatvatadātmakatvābhāvāt / yadi kecit 'tadanaṅgīokārāt kaścit tatkhaṇḍayatīti 'kathayantīti cet? tadayuktam / yadi kecana' īśvarādinā ekena jagad utpadyata iti kathayantīti cet? etadapi na yuktam / yadyekamādekasyotpattiriti tadā sā nityād vā anityād vā bhavet / na nityāt, tasya anutpannāvasthāto 'bhinnatvāt pūrvāparakālavad madhye 'pi utpādakatvavirodhāt / yadi sa utpādayatīti cet? pūrvāparakāle 'pi tadvadutpattiprasaṅga, utpattisvabhāvānusaraṇāttasya / nānusaratīti ced? nityatāyā hānisadbhāvāt kramayaugapadyābhyāṃ tasyotpādakatvaṃ vistareṇa nirākriyate / na hi kadācinnityādutpattiryuktimatī /

na cānityādapi / pūrvakālasamakālapaścātkāleṣu ca sāmānyenotpatternirākṛtatvāt / na hi nityānityābhyāṃ vyatiriktastasya kaścanotpādaka iti /

ye cānyaiḥ [vādibhiḥ] ekasvabhāvā īśvarādayo jagato 'sya hetavo manyante, tebhyaścāpi [hetubhyaḥ] ekasvabhāvādekasya phalasyotpattistairnāṅgīkriyate, vividhasvabhāvavato jagatastata utpattisvīkārāt / ata ekasmādekasyotpattirna bhavatīti kathanakāle bhrāntatayā īśvarādikaṃ yannirdiśanti, tattu arthasthiterajñānamevodghoṣayanti / na hi īśśvarādayo hetutvena astitvabhājo bhavanti, paraistasya nityasvabhāvatvenopajñapitatvāt / nityastāvat sarvasāmarthyaśūnya iti ca pūrvameva prasādhitatatvāt /

yadi punaḥ paraiste [īśvarādayaḥ] kevalamanityatvenopakalpyante, tadāpi tasmādekasyaiva phalasyotpattirnaiva yuktimatī, yato hi tato yadi bhinnasantānavartināṃ phalānāmutpattirbhavati, tadā tasya anyasajātīyakṣaṇasya pratisandhānābhāvād dvitīya eva kṣaṇe samucchedaḥ syāt / yadyevaṃ tadā tataḥ sadā vijātīyaphalānāmutpattikāle sarveṣāṃ pūrvasajātīyakṣaṇānāṃ paścādvartini kṣaṇe pratisandhānābhāvād ye tāvadanityasvabhāvā īśvarādisaṃjñakā jagato hetutvenopajñāpyante, te ke?

yadi te prāthamakṣaṇikasvabhāvatvādekasyaiva kṣaṇasya svabhāvenābhidhīyante, tadapi naiva yuktam, hetorabhāvena tasyotpatterasambhavāt athavā sampūrnameva jagat tadvadahetukameva syāt / yato hi pūrvamapi paścādapi taddhetutvena [sarvathā] kimapi nāstīti / yadyevaṃ tadā tasya kṣaṇamātrasvabhāvahāniprasaṅgaḥ, tasyānādikālikatvamapyasmābhiḥ pūvameva pratiṣiddham /

yadi tasyāparo 'nyo hetuḥ parikalpayate, tadā sa eva kathaṃ na tasya phalaṃ vā tadutpanno veti kalpyate / kiṃ tadabhāve sa na sidhyatīti, kimarthaṃ sa kalpyata iti / abhinnasantāne vidyamāno sa heturanādikālāt tasyāmeva santatau pravṛtta eveti, naivānyasantāne vidyamānaḥ sannutpattikāraka iti kalpyate tadā tasmin paramārthato 'samakālatvam, anyatra ca sajātīyakṣaṇotpattirapi naiva yujyata iti pūrvaṃ bahuśo nirdiṣṭam / ataccāpi hetubhedasya abhinnakārake prasaṅgaśca paścāt pratipādayiṣyate / etaśca tato 'nekaphalotpattirapi jñātavyā /

yadyante cakṣurādayastāvat phalasyaikasya niyatotpādakā iti manyante, tadā andhavadhiratvaprasaṅgaḥ durnivāra eva syāt, yato hi cakṣurādīnīndriyāṇi yadā svavijñānamutpadayanti tadā sajātīyānyakṣaṇāni notpādayanti / phalato dvitīyasmin kṣaṇe sarveṣāmandhabadhirāditvaprasaṅgaḥ syāt / samuha eva tāvad vijñānaphalamutpādayati, ato naikasmādekasya phalotpattiḥ, cakṣuḥśrotramanaskārādibhiścakṣurvijñānādīnānutpādasya [bhūyasā] dṛśyamānatvāditi cettadapi naiva yuktam / yadyevaṃ tadā hetubhedo bhedaniyāmako naiva syāt / yo hi ghaṭādīnāṃ paṭādibhyo bhinnaḥ svabhāvaḥ, sa khalu hetubhedenaiva kṛtaḥ, na tu prakṛtyā janita iti / yadyevaṃ na syāttadā ahetukānyeva tāvad vastūni syuḥ / tatra hetubhede 'pi yadi phalabhedo na syāttadā hetorbhedābhedābhyāṃ phalasya bhedābhedau na kṛtau syātām, vyabhiciritatvāt / bhinnābhinnābhyāṃ vastuno 'bhāvāt sarveṣāmeva ahetukatvaprasaṅgaḥ / itthaṃ naiva te samūhād vyatiriktāḥ sidhyanti, naiva ca te samūhāt pṛtham kartuṃ śakyante / parantu parasparabhinnasvabhāvāt pratyekasmādutpattisāmarthayavato yadi phalamudbhuyate tadā abhinnameva kathaṃ nāmodbhūyate / yadi sarva evaikaphalotpādane samarthāḥ, na tvanekaphalotpādana ityevaṃ cettadapi na yuktam / yadyevaṃ tadā sajātīyaphalapratīsandhānābhāvād dvītiye tāvat kṣaṇe cakṣurādisantānānoccheda eva syāt / yadi teṣu sajātīyakṣaṇotpāde sāmarthyamityucyate tadā tadanyadeva tāvad vastu syāttataśca sāmarthyameva hetuḥ syānna na khalu vastu /

punaśca, sambandho 'pi naiva setsyati, samarthasyopakārābhāvāt / upakurvantyeveti cet, samarthāntarasya tatrāpekṣitatvādanavasthākhyastāvad doṣa eva syāt / yadi te svabhāvabhūtaṃ samarthamuparkurvantīti manyate tadā phalamapi tathaiva kiṃ na kurvantīti / ime samarthāstu vastusvabhāvenābhinnā eva / ato ye yataḥ sāmarthyāt sajātīyaphalamutpādayanti, tata eva ca carkṣurvijñānādisāmānyamapyutpādayanti / ataḥ kathaṃ nāma phalaṃ bhinnaṃ syāt /

yadi phalamekaṃ samūhanirbharam, anyacca [phalaṃ] ekaikahetunirbharamityataḥ [phalaṃ] bhinnaṃ syāditi cintyate, tadapi naiva yuktam / samūho 'pi tāvadekaikahetusāpekṣa iti samūhanirbhratvamapi [vastutaḥ] ekaikanirbharatvameva / ataḥ phalasya sajātīya vijātīyatayorbhedo naiva syāt /

hetubhedastrāvat [phalasya] bhedako na bhaviṣyatītyevaṃvidhasya prasaṅgasya ko hyarthaḥ? yadi khaṇḍaśo notpādayatītyarthastadā vastusvabhāvasya niraṃśatvād aśaṃtaścotpādasyāsvīkṛtatvāt kathaṃ nāma prasaṅgaḥ syāt, tallakṣaṇasyānupapannātvāditi /

yadi viśeṣako [bhedako] na bhavatītyevamartho gṛhyate tadā asiddhamevaitat / hetubhistāvadanekebhyo vijātīyaphalebhyo viparītameva jantaya ityabhidhānamapi naiva yuktam, yato hyekasya aṃśata utpatterasambhavāditi prasaṅgo naivocyate, parantu bhavanto ye vastuṣu parasparaṃ vyatirekaṃ viśeṣaṃ vā manvate, sa vividhairhetubhireva kriyate / yadi vividhahetūnaṅgīkṛtyāpi phalamekavidhameva svīkṛyate tadā bhrāntisadbhāvād vastūnāṃ tāvad bhedo vividhahetubhirakṛta eva syādityevaṃ prasaṅgo nūnamabhidhānīyaḥ syāt / yaścānekavijātīyanivṛttilakṣaṇasya phalaviśeṣasyābhilāpaḥ, so 'pyasambaddha eva, yato hi ye viśeṣātmakatvena viśeṣaphalamutpādayanti, te yadi vijātīyanivṛttyaiva sajātīyalakṣaṇotpattito 'pi nivartante, tadā tebhya utpadyaṃ sajātīyaṃ phalaṃ vijātīyaṃ ca naiva parasparanivṛttaṃ syād, bhitranivṛttihetorabhāvāt /

yadi hetavaste nivṛttisvabhāvatvāt svayaṃ sajātīyaphalanāṃ bhedakā api bhaviṣyantītyucyate, tadā tathaiva te sāmānyaphale 'pi kathaṃ na bhedakāḥ? yato hi tatra sarve ekaikā hetavo bhavanti / ye tāvadekotpādakasvabhāvā eva te tato viparītaṃ kamapyanyaṃ notpādayituṃ śaktāḥ, yato hi te utpādakasvabhāvanivṛttyā anyārtha iva bhavanti, nānye utpādakasvabhāvā iti / punaste parasparanivṛttasvabhāvāḥ kintu naiva te utpādakasvabhāvanivṛttāḥ / nānyasmin tadutpādakasvabhāva iti naivaṃ kathyate, kintu ye ekenotpādyasvabhāvāste nānyeneti kathyate /

api ca, te svasvabhāvanaivotpādayanti, na tvanyasvabhāvena, atadātmakatvāt, te ca yathāsvaṃ bhinnā api / svasvabhāvenotpādayantītyasmin kathane ko virodhaḥ? ekasvabhāvasyābhāvo naiva tasya svabhāvo bhavituṃ śaknoti, akārakatvāttasya /

tenaiva tatphalaṃ niṣpādanīyamiti yaduktaṃ tatra kā yuktiriti cet sāṃkhyaireva tatsamādhānaṃ vidheyamiti śobhanaṃ pratibhāti / yato hi te khalu bhinnabhinnasvabhāvaṃ jagaditi pratipādayanti / atasteṣāṃ yattatra grahaṇaṃ tannivṛtyarthameva ācāryeṇa bhinnavastunirdeśakānāṃ kṛte vyavahāravaśāduktam tāni [vastūni] pratītyasamutpannatayā naiva paramārthata ekārthāni nāpi ca bhinnarthānīti manvānāṃ kṛte naiva kimapyuktamiti / teṣāṃ tāvadanusāraṃ tu māyāsadṛśatvāt sarveṣu teṣu na kimapyekaṃ vastu bhinnamabhinnaṃ vā sidhyati /

api ca, yadi vastuṣu paramārthataḥ svabhavadvayam, ekaścotpādakalakṣaṇaḥ, aparaśca svabhāvalakṣaṇastadā nivṛtte 'pyasmin svabhāvenaivotpādakalakṣaṇastāvannivartata ityuttaraṃ khalu samīcīnaṃ syāditi /

yasmin samaye sarva evotpādakasvabhāvastasmin samaye yadi te parasparanivṛttasvabhāvā api tadā utpādakasvabhāvato nivṛttatvāt kathaṃ nāmotpādakāḥ syuḥ / teṣāmayameva svabhāvo yat svabhāvabhede 'pi ekamutpādayanti viruddhasvabhāve 'pi ca sati naiva parīkṣāyogyā iti yadi bhavadbhirucyate tadā pādau prasārya tathātāparīkṣātaḥ parāṅmukhabuddhayo ye vyavahāramātramanusaranti te sukhenāsituṃ śaknuvanti / ye tu tathātāparīkṣāyāṃ pravṛtabuddhayasteṣāṃ kṛte tathaiva sukhāsanaṃ naiva yuktarūpam / yadyevaṃ na syāttadā īśvarādistāvadekaḥ sannapi svabhāvabhede 'pi ca sati krameṇa yugapad vā vicitrasyāsya jagato heturupeṇa naiva kathamapi viruddho bhaviṣyati, tatsvabhāvasya tathaiva svabhāvasiddhatvāt / svabhāvabhede 'pi nāsti parīkṣāyogya ityabhidadhatāṃ kṛte kiṃ nāmottaraṃ dattaṃ syāt? tenaiva phalamutpādanīyamiti pratipādayatāṃ tatra kā yuktiriti ye kathayanti teṣāṃ kṛte agnyādikamapekṣyotpadyamāno dhūmastāvad śakramūrdhato 'uputpadyata iti kathanaṃ yathā ahetukatve yuktyā prasaṅgatayocyate, tathaivātra kimiti nocyate? vyavahāre 'pi ekasamūhāntargato yadyekaphalasyotpādako bhavettadā naiva viruddhaḥ, kintu samūhāntargatastu viruddha evetyevaṃ kathayadbhiḥ saha nāsti kaścana bhedaḥ /

atrāpi agnyādibhireva phalamutpādanīyam, na tu śakramūrdhādyanyairiti ye kathayanti, tatra kā yuktiḥ / samuho 'pi bhinnaḥ svabhāvataścotpanna ityevamabhidadhānaiḥ saha ko virodha iti vaktavyaṃ syāt / tatra yathā ekasamūhamāśrityotpadyamānaṃ phalaṃ samūhāntareṇāpyutpadyate tadā tenotpādyasya svabhāvasyāniyatatvād ahetuka ityucyate, tathaiva ekasminneva samūhe vijñānādayo yadā ekahetumapekṣyāpi tadvilakṣaṇahetuta utpadyante tadā kimityahetukatāyāḥ prasaṅgo noktaḥ syāt /

hetoryathātmakena prayogeṇa nirduṣṭāt svabhāvaviśeṣād hetubhedo bhedakaśca viruddhāveva syātām / yato hi cakṣurādinā bhinnasvabhāvena cakṣurvijñānādīnāṃ phalānāmutpattikāle sākṣād bhedābhāve 'pi pratītisvabhāvād rūpādayaḥ pṛthagviṣayatvena niyatā bhavanti, tadvikāreṇa ca tathotpadyante / te cānvayavyatirekābhyāṃ samantarapratyayena ca pratītisvabhāvāḥ syuḥ, na tu cakṣurādayastathā niyatāḥ santi / viśeṣeturapi tatsadṛśa eva / indriyeṇa ca viṣayagrahaṇaṃ pṛthaktayā niyatam / ityevamandriyāṇi viṣayāśca na pratītisvabhāvāḥ / indriyeṣu samanantarapratyaye cāpi nāsti viṣayagrahaṇasvabhāvaḥ, viṣayeṇa ca samantarapratyayena cāpi pṛthaktayā viṣayagrahaṇaṃ naiva niyatam / evaṃvidhayā niyatavyavasthayā niścayena hetubhedo bhedaka eva syāt / bheda eva bhinnaviśeṣa ityasau vicāro yadi vyavahāratayā bālapṛthagjanānāṃ pravṛttyarthamevocyate tadā tu sutarāṃ yajyate, na tu paramārthataḥ /

atha ye tāvad bhedāstee aprajñaptimātrātmakā vā nivṛttiviśeṣeṇa prajñaptisvabhāvātmakā vā? yadi prathamaḥ pakṣastadā vijñānasya ālambanādasvabhāvādabhinnatvena tathaivānekatvaprasaṅgaḥ / ālamanādisvabhāvo 'pi vijñānavannaiva tāvadekatvanivṛttaḥ syāt / vijñānamapi pratitisvabhāvato nāsti bhinno 'tastathaiva rūpādibhyastasyānutpattiprasaṅgaḥ /

tathaivābhinne 'pi rūpādibhya utpadyata ityucyata iti cedekasmin ekadā parasparaviruddhāvutpādānutpādau kathaṃ nāma na viruddhau syātāmityayaṃ doṣo naiva yujyatāmiti vicārya ye viśeṣān vijñānato bhinnārthatvena kalpayanti teṣāṃ tadā vijñānamahetukaṃ syād anyasminneva tadā cakṣurādīnāṃ yogāt / phalataḥ sadā sattvena prasaṅga iti /

yadi prajñaptisvabhāva iti dvitīyapakṣaḥ svīkriyate tadāpi vijñānasyāhetukatvaṃ prasajyata eva, prajñatyātmakatve cakṣurādīnāmupayogābhāvāt / prajñaptyātmakatve kasyāpi yogo naiva bhavatītyataḥ sarveṣāmahetukatvaprasaṅgaḥ / phalataḥ paramārthato 'nekebhya ekasya phalasyotpattirnaiva sarvathā yujayata iti /

naikasmādanekasyāpi [utpādaḥ], pūrvadatrāpi hetubhedasyābhedakatvaprasaṅgāt / itthaṃ cakṣuryadisvaviśeṣatayā tajjātīyakṣaṇasyotpādakatvāt svavijñānamutpādayatiti, tadā hetubhedābhāve 'pi phalasya bhinnatvāt phalasya tāvad bhedābhedau kathaṃ nāhetukāviti / yena khalu kāraṇena tatra phalāntarotpattimattve nāstyanyaḥ [kaścana] viśeṣaḥ, niraṃśatvāt sarvavastūnām, ato hettuatāvat svabhāvapracyuto bhūtvā phalaṃ notpādayatīti, tathāpi tasmin hetvātmakatve bhedābhāvāt tannirvṛte phale 'pi tāvad bhedo na syāt /

ekasmādanekasya anekasmādekasyotpattiryā kathyate, kiṃ sā naiva dṛśyate? [arthāt dṛśyata eva], atastasyāḥ parihāraṃ kartuṃ śakyata ityabhidhānaṃ tāvannaiva yujyate / vayamapi sā ādṛśyeti na sādhayāmaḥ / darśanamātraṃ tu naiva tāvat pramāṇamapi, svapnavanmithyābhāsamānatvāat / yad yathā dṛśyate tattathaiva sadityabhiniviśamānānāṃ kevalaṃ mithyākalpanānāṃ nirākaraṇāya svapna iva sādhyamānatvānnāsti tāvad virodho 'pīti /

api ca, cakṣurvijñānādīnāṃ vastūnāṃ yānyanekasmādutyadyamānāni dṛśyante, teṣāṃ pāramārthikaḥ svabhāvastāvadekatvena naiva kathamapi siddhaḥ, sadā vibhinneṣvākoraṣvavabhāsamānatvāt / vividho 'pi svabhāvo yadyekaḥ syāttadā sarveṣāmevaikadravyatāprasaṅgaḥ syāt / yaccaikasya tāvadasiddhiḥ, sā saṃghātātmakatvādasiddhaiva / ekasya cānekaṣāṃ ca vastūnāṃ paramārthata utpattistāvat kutra samavalokyate? anerkasmādanekasyotpatiriti dvitīyo 'pi pakṣo naiva yuktaḥ / ekaikasya phalasya stāvadanaikairhetubhiḥ kriyamāṇatvādayamapi pakṣastāvadanekasmādekasyaivotpattipakṣaḥ syāt / asya [pakṣasya] doṣo 'pyasmābhiḥ pūrvamevokta iti /

yadhekasmin phale ekaikasya hetoryogaḥ kriyate, tadā pakṣo 'yam 'ekasmādekasyotpattipakṣaḥ' syāditi / asminnapi pakṣe yaddūṣaṇaṃ tat pūrvamevoktam / ato nāstyayamasiddho heturapi koṭīnāṃ catuṣkaṃ vihāya nāstyanyo 'pi kaścanotpattipakṣaḥ / sarveṣāṃ nityavastūnāṃ nirākaraṇamapi pūrvameva kṛtam / ato nāstyanaikāntikatvamapi hetoḥ / sapakṣe sattvād viruddho 'pi heturnāsti / ācāryo 'pi saṃvṛtau kāryakāraṇabhāvasthitiṃ svīkṛtya yathā vyavahāre ekasmādanekasya cānekasmādekasya cotpattiḥ prasidhyati tathā dṛśyata eveti kathayāgāsa / cakṣurādibhiranvayavyatirekābhyāṃ cakṣurvijñānādīnāmutpattiviśeṣaṃ jñātvā bālāpṛthagjanānāṃ pravṛttyarthaṃ kāryahetvorbhedakāle yadi heturbhinnastadā kāryabhedo 'pi sutarāṃ syādityuktavān, na tu paramārthadaśāyām, paramārthato 'siddhatvāttasya, yathā vicāritaṃ prāgeva / ekasmād hetoranekaphalānāmutpattirayuktetyādikaṃ yaduktam, teṣāṃ sameṣāṃ samādhānamapi pṛthakpṛthasmāmiḥ pūrvameva kṛtam /

[33] 'pratītyasamutpannātvād" ityayaṃ yo hetuḥ, sa anaikāntika iti ye kathitavantasteṣāmapyuttaraṃ dattapūrvameva /

[34] yadi vastūni paramārthato na sasvabhāvāni, tadā naiva tāni saṃvṛtāvapi bhavituṃ śakyānīti yaduktam, tasyāpyutaraṃ pūrvaṃ pradattameva / ' ekānekasvabhāvarahitatvāt' iti hetoryadasiddhātvādikamuktam, teṣāṃ sarveṣāmapi samādhānaṃ pūrvācāryaiḥ pūrvaṃ samyaktayā kṛtameva / tathāpi ye tāvat kecana dveṣavaśād dūṣaṇāni prayuñjate, sā teṣāṃ vipratītirevetyabhidhātuṃ śakyate /

[35] yadi te prasaṅgaṃ sādhayanti, tadā naiva hetorasiddhiḥ, vastūnāmekānekasvabhāvarahitatvahetoḥ paraiḥ svīkṛtatvāt / tadabhivyaktadharmasvīkārāttasyāpi [hetoḥ] tāvat sāmarthyataḥ svīkaraṇameva syāditi /

tatra yaistāvat kadācid īśvarādayo nityaikatvasvabhāvena parikalpitāstaisteṣu kramotpādadharmayogo 'pi yataḥ svīkriyate, atastatsāmarthyata ekatvasvabhāvarahitatāpi tairavaśyaṃ svīkṛtā syāt / yato hyekasvabhāvatāyāmanutpādāsthāto 'bhinnatvāt pūrvakālavat paścātkāle 'pyutpādakasvabhāvatā naiva yujyate / yadyutpādaka eva svabhāvaḥ syāttadā pūrvāvasthātaḥ svabhāvasya bhinnalakṣaṇatvādekatvahānireva syāditi /

te [īśvarādayaḥ] tāvadanekatve 'pi naiva yujyante, yato hi tattvatāyāṃ samakālikatvamaparasmiṃśca svaparapratisandhānaṃ tāvannaiva yujyata iti pūrvaṃ prasādhitameva / ye tāvadākāśādīnāṃ trayāṇāmasaṃkṛtānāmekasvabhāvatvaṃ phalapratisandhānābhāvaṃ ca teṣāṃ svīkurvanti, tairapi jñānasvabhāvasya kramodbhūtatvaṃ tāvat svīkriyate, atastatsāmarthyastairapyekasvabhāvarahitataiva svīkṛtā syāt, yato hi pratyekajñānāttajjñeyasvabhāvastāvad bhinna eva syāt / yadi na syāttadābhinnatvāt pūrvavat tajjñāne jñeyasvabhāvo naivopapannaḥ syādata ekasvabhāvastāvannaiva yujyata iti / naiva te 'nekasvabhāvā ityapi pūrvamevāsmābhiḥ prasādhitam /

ye tāvannityaikasvabhāvāḥ kālapuruṣapradhānabrahmādayaśca vicitrāyā asyā jagadvyavasthāyā hetutvena parikalpyante, te yadi satyāsatyādivividhasvabhāvāṃ vastusāmagrīṃ krameṇa yugapad vā gṛhṇantīti svīkriyate tadā tatsāmarthyata ekatvarahita eva svabhāve te niyamena te niyamena svīkṛtāḥ syuḥ, yato hi vividhasvabhāvasya jagato grahaṇe ekasvabhāvā naiva yujyante / yadi te naiva ekatvena sidhyanti, tadānekatvamapi teṣāṃ sutarāṃ naiva yujyate, saṃghātasvabhāvatvāt /

ye tāvat pudgalāmidhaṃ padārthaṃ nityānityatvenānirvacanīyamiti parikalpayanti te 'uyenam ekānekasvabhāvarahitatvena sākṣāt svīkurvantyeva, phalata ekasvabhāvasya tāvannityatve 'nirvacanīyatā naiva yuktimatī / api ca, bhinnabhinnasvabhāvenānubhūyamānasya tāvat kṣaṇikatve 'nirvacanīyatā naiva yujyate / kāyaḥ bhūmiparvatādayo ye 'nityāḥ sāvayavāḥ pṛthaksvabhāvāstān ekadravyatnena parikalpayanti, te 'pi tadavayavadravyaṃ bhinnānekaviṣayavyāpakamiti svīkurvantyata ekatvarahitataiva teṣāṃ svīkṛtā syāt yato hi yadi tasya pratyekasminnavayave nāsti bhinnasvabhāvastadā naiva tasmin vyapakatāpyupapadyata iti /

niraṃśeṣu tāvadāvṛtanāvṛtatvādiviruddhadharmayogo 'pi naivopapadyate / ye tāvad dehādīnāṃ paramāṇusañcayātmakatvāt tān paramāṇūn pṛthakśaḥ parikalpayanti, te 'pi teṣu saṃyogasaṃghātādīn svīkurvantyevetyatastaistatsāmarthyātteṣāmekatvarahitatāpi

svīkṛtaiva syāditi / yato hi niraṃśasvabhāve [vastuni] yatraiva hi saṃyogādayo 'nubhūyante, tatra tādṛśo nāstyeva kaścana pakṣaḥ [bhāgaḥ], yasmin pakṣeṇa kenacit saha saṃyogaḥ sañcayo vā na bhavanti, tādṛśeṣu [niraṃśeṣu] vistareṇa viṣayavyāptirapi naiva yujyate / na cāvayavinnāmekasvabhāvatvamapi na yujyate, avayavasaṃghātātmakatvātteṣām /

paramāṇuṣu cāvayavidravyeṣu cobhayeṣu tāvadanekasvabhāvatvamapi na yujyate, yato hi sañcitasvabhāvātmakatvātte yadā naivaikasvabhāvatve yujyante tadā tatparatantratayā vyavasthitatvena teṣāmanekasvabhāvatvamapi naiva sidhyati / itthaṃ yadā kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi dravyamekānesvabhāvarahitaṃ siddham, tadā tadādhārena kalpitanāṃ guṇakarmasāmānyaviśeṣāṇāṃ saṃghātasya cāpi siddhiḥ sutarāṃ naiva syāt, tatparatantratvātteṣām /

evaṃ kādācitkatvasāmarthataḥ samastajñeyānāmekānekasvabhāvaśūnyatvameva svīkarttavyamityanekadhā niveditam / jñānamapi tāvat kāmamekasvabhāvamityupakalpyatāṃ kintu tatsvarūpaṃ vividhasyabhāvagrāhakamiti svīkṛtatvāt tatsāmarthyata ekasvabhāvarahitameva taditi svīkṛtaṃ syāt / yato hi tajjñānaṃ tāvat sākāramityavaśyaṃ svīkarttavyam, anyathā viṣayākāreṇa yo nākāritastasya jñānakāyasya viṣayaġrāhakarūpeṇa vyavasthāpanaṃ nopapannaṃ syāt / yadi sākāratvena svīkriyate tadā tasyaikasvabhāvarahitatvamapi spaṣṭatayā svīkṛtameva syāt, vibhinnātmakatvājjñānakāyasya / vividhatāyā ekatāyāśca parasparaṃ sfuṭo virodhaḥ / ataḥ sarvāṇyeva tāvajjñānāni vibhinnānāṃ vastūnāṃ viṣayitvena svīkriyante / ata eva svayūthyāḥ 'sañcitālambanāḥ paścavijñānakāyāḥ' iti svīkurvanti / ṣaṣṭhaṃ tāvad vijñānaṃ cittacaitasikānapyālambanīkarotīti /

citradarśanakāle citrākāraṃ vijñānamupajāyamāanamanubhūyate, ataḥ sarvajñānāni citrākāratvena prasidhyanti / tatra vividhatāyāṃ [vicitratāyāṃ] svamatasthāpanārtha tāvadanekajñānotpattikalpanamapi nāsti samīcīnam, amūrtatvāttāni tatra prakīrṇarūpeṇa naivopatiṣṭhanti, asthitatvācca vicitratā naivopapadyate / guṇakarmasamavetānāṃ dravyādīnāṃ tāvajjñānena yugapadgrahaṇasvīkārād apare 'pi [siddhāntavādinaḥ] jñānaṃ citrākāratvenaiva svīkurvanti / ye hi dravyaparyāyādiviśeṣaṇaiḥ sarvaṃ vastu tāvanmecakamaṇivadityāmananti, teṣvapi tadviṣayimanaso viṣayatve 'nekavastusvabhāvāḥ svīkriyanta eva / ye tāvaccāturmahābhautikāni vastūnyupakalpayanti, te 'pi jñānamanelavastuviṣayamevābhyupagacchanti / ye ca viṣayaṃ sattvarajastamoguṇātmakamabhyupayanti, te 'pi jñānaviṣayamanekavastusvabhāvaṃ svīkurvanyeva, vastutrayātmakatvasvīkārād viṣayāṇām /

ye 'pyatītādiviṣayakaṃ manovijñānamātramanālambanamiti manvate, teṣāmapi mate 'bhidhānākāreṇa yuktatvāttadekākāramiti na yujyate, anekākṣarasvabhāvenāvabhāsitatvāt / svapnādijñānānyapi nīlādivibhinnākārān anubhavantīti tanyekasvabhāvānīti naiva yuktāni / ye khalu vijñānamātrasvabhāvaṃ jagadityāmananti, te bāhyapadārthānāmaviṣayibhūtatvāttat svasaṃvedanasvarūpaṃ paryantaṃ ca jñānamiti svīkurvanti, te 'pyanādikālīnabhrāntavāsānāparipākavaśād rūpādivibhinnaviparītāvabhāsānāṃ sarveṣāṃ vijñānānāmutpattiṃ svīkurvantyato vijñānamekasvabhāvamiti naivābhyupagacchanti / phalato darśaneṣu kasminnapi vijñānaṃ naikasvabhāvamiti sidhyati / yadi tathā na sidhyati, tadā anekasvabhāvo 'pi na sidhyatīti bahuśaḥ pūrvamāveditam /

ata eva svātantryeṇa sādhako hetirapyayaṃ nāsiddha iti yathoktanayena vādiprativādyubhyeṣu sarve dharma ekānekasvabhāvarahitā eva siddhāḥ / ye va vyavacchedamātrātmakāsteṣu sādhyasādhanānugato dharmeyeva avastubhūtaḥ sidhyatīti pūrvamanekadhā nirdiṣṭam / svaparobhayasiddhāntavādibhirupakalpitadharmiṇyapi sādhyadharmasya yathoktā vyavacchedamātratā dvayorapi siddhaiva /

punaśca, heturapyayaṃ kathaṃ sidhyati? yadyunupalabdhyeti cet? sāpyaparayānupalabdhyā sidhyatītyanavasthāprasaṅgaḥ syāt / nāpi pratyakṣeṇānupalabdhisiddhirapi, pratyakṣasyāviṣayatvādityapi kathanaṃ nirākṛtameva, yato hi yathoktanayenaiva te hetuṃ sādhayantīti /

ityevaṃ ye kecidindriyairagamyā ātmādayaste tadvyāptakramikakāryayogādidharmāṇāṃ svīkṛtyā ekānekasvabhāvarahitatvenaiva prasiddhāḥ / yadi dharmyeva tāvadasiddhastadā tadrāhityacintanamapyayuktam, tādṛśānāṃ vastūnāṃ pratiṣedhāya dharmiṇaḥ parīkṣāyāḥ sarvatrānivāryatvāt / atastaddharmā nopalabhyanta iti pūrvameva nirdiṣṭam / anyathā [yadyevaṃ na syāt] tadā tanniṣedhāya bhavatāmapi arthakriyāsāmarthyaviyogalakṣaṇo hetustāvat kathaṃ siddho bhaviṣyatīti codanā kathaṃ na syāt / paraparikalpite dharmiṇi tathāvidhakramikakāryāṇāṃ svīkṛtyaiva tadvyāptadharmāṇāṃ niṣpattestanmatamātrāśritatvād dharmiṇastasya tāvat parikalpitatvameva / anumānena tathā jñāne satyapi nāstyevānavasthāprasaṅgaḥ, svataḥ pramāṇatvāttasya / vyavahāreṇāpi tāvat sādhyavyāptasādhanasya siddhatvāditi pūrvameva samyaguktatvāt /

rūpādayastāvad dhārmiṇaḥ, ye khalvaparokṣāste 'pi pratyakṣata ekasvabhāvarahitā eva, vividheṣvākāreṣu sarvadā pratibhāsanādaviśeṣeṇa pṛthakśa ekasvabhāvatvenānanubhūyamānatvāt / ekasvabhāvahitatvena siddhe satyanekasvabhāvarāhityamapi sutarāṃ pratyakṣataḥ siddhameva, ekaikasañcitatvadanekasvabhāvasya / na khalu pratyakṣādipramāṇāni vyavahāreṇāsadbhūtānīti pūrvamevoktam /

yatkhalu paramārthato 'sat, tat saṃvṛtito 'pyasadeva, kriyatāpyaṃśenānanubhāvyatvāt, śaśaśṛṅgavat / yadi pratyakṣamapi tathaivetyucyeta, evaṃ satyasambaddhatvādanaikāntikatvamevāsya hetoriti pūrvameva kṛtottaram / āropitasyātmano yaḥ khalu svabhāvaḥ, so 'pi tathaiva jñeyaḥ, kintu naiva sa paramārthato 'san, marīcikāsu jalajñānādṛśatvāttasya /

āropasvabhāvātmakatvāt sarvapratyakṣāṇāṃ kathaṃ hi tairekānekasvabhāvayuktatvaṃ jñātuṃ śakyata iti cintāyāṃ heturyamatra māyākārāpratyakṣānumānābhyāmanaikāntika eva / yato hi māyākārajñāne tāvad yo 'yaṃ gajādyākārāropastasmin svabhāve paramārthato nabhiniveśo jāyate / tasmiṃstathābhiniveśābhāvāt tat paramārthatastadviviktajñānotpattiheturbhavatītyavaśyaṃ tadviṣayitvena vyavasthāpyate / evaṃ prekṣāvatāṃ pratyakṣasya nirākṛte 'pi bhāntikāraṇe kadācidanyāropākārasvabhāvavataḥ [jñānasya] utpattirbhavatīti paramārthatastatsvabhāve 'nabhiniveśena hetunā niyatena tāvattadviviktaviṣayitvena vyavasthāpyate / tathaivānumānajñānamapi yaddhi sāmānye tāvad vastulakṣaṇe samāropākāram, tadapi vastutathatāyā yathāvajjñānasvabhāvatvāt tadviṣayakaṃ bhavatīti pramāṇasadbhāvādanaikāntika eva hetuḥ / nāsti tadviṣayīti kathanaṃ tāvannaiva yuktm, aścaśṛṅgavad vastūnāmabhyupagamābhāvāt / tarhi kathamiti cet? māyādisvabhāvavaditi, māyādivat pratyakṣatvāt / gṛhīte 'pyekānekasvabhāvarāhitye 'nāptapuruṣaśāstraśravaṇenotpannāropairanirdhāryāpareṇa [prakāreṇa] nirdhārayatāmekānekasvabhāvaviyuktavamanupalabdhyā tāvat kathaṃ setsyati? vividhaprakārādiliṅgaiḥ sarve yadyekasvabhāvarahitatvena sādhyante tadā te 'nekatvasvabhāvarahitā api sidhyanyeva, ekasañcayātmakatvādanekasya / ekastvaṃ vānekatvaṃ vā sarveṣvākāreṣu vyāptam, parasparaparihārasthitalakṣaṇatvāttayoḥ / vyavahāre ghaṭādiviṣayaparicchedena puruṣā atulyasambaddhān vyavahārayogyānatyantaṃ paricchedayanti / tatastulyaviparyayādisvabhāvavicchedena paricchedaḥ / tathaiva / paricchinne 'pyanekavastuvyavahārayogye 'nekadravyajātisaṃghāte tato 'tulyaviparyayaviccedenaiva paricchedaḥ / paricchedo yadi naiva viccinnastadā sa nāstyeva, parasparaparihārasthitalakṣaṇatvāttayoḥ / ye tāvat parasparaparihārasthitalakṣaṇāste sarvatra vyāpinaḥ, ye hi sarvatra vyāpinaste skandhādyanyāpoḍhāḥ, mūrtāmūrtatvādiviśeṣavaditi /

ekānekatve api tathaiva / vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛtterniyatatvānnāsti tāvad heturapi sadigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ, apareṣāṃ skandhānāmabhāvāt / vyāpyasya vyāpakasya vā vastunaḥ svato 'siddhatvādasiddha eva sa heturiti kecana / tathaiva dharmiṇyeva kevale vyāpyasadbhāvasidhyarthaṃ vyāpakanivṛtyā vyāpyanivṛttirasiddhaivetyapare / eteṣāṃ sarveṣāṃ [ākṣepāṇāṃ] samādhānaṃ tāvatpūrvamevāsmābhiḥ kṛtam /

evaṃ vyāpyavyāpakādisarvavastūnāṃ pūrvaṃ saṃvṛttyāśritatvaṃ prasādhya paścād vyavasthā kṛtetyapi pūrvamāveditameva / atyantaṃ samīpavartini vyāpake niyataṃ vyāpyaviśeṣajñānaṃ naiva bhavatītyapi pūrvameva nirdiṣṭam / ato vyavahāreṇa ekānekasvabhāvamātreṇa sattvaṃ vyāptamiti / tathāpyanena pararmārthasvabhāvo naiva niściyate / ekānekasvabhāvastāvad ghaṭādayaḥ saṃvṛtyāpyavabhāsanta eveti /

vyāpyavyāpakabhāvasiddhistu viśeṣato vyavahāradharmiṇamāśrayate, vyāpakanivṛttistu paramārthamāśrayate, ato vivādāspadībhūteṣu sarvadharmiṣu sāmānyena sādhayitumiṣyamāṇatvāt kathamimau dvau [vyāpyavyāpakau] ekasmin dharmiṇyāśritāviti cet? ekasmin dharmiṇyāśritatve 'pi [mithaḥ] sāpekṣatvād bhinnāveveti nāsti doṣaḥ / evameva vyāpyavyāpakabhāvasiddhistu vyāvahārasatyamāśrayate, vyāpakanivṛttistāvat paramārthasatyamevāśrayate, ato viruddhaiva /

117 [36-37] yaḥ khalu sādhyaḥ, sādhako vā tau prasajyapratiṣedhasvabhāvau, na vā tathāsvabhāvau? prathame tāvatpakṣe tau naiva bodhyabodhakarupeṇopapannau, niḥsvabhāvatvādasambaddhatvādanupapannatvācca / ye sarvābhilāpavigatalakṣaṇāste na kathañcanāpi bodhyā bodhakāśca, aśvaśṛṅgavat, yathoktāḥ sarve sādhyasādhakādayo 'bhilāparahitalakṣaṇātmakāḥ /

[38-39] ye parasparamasambaddhāste 'pi naiva bodhyabodhakasvabhāvāḥ, himavadvindhyaparvatavat, sādhyasādhakā api parasparamasambaddhāḥ /

[40] abhinnasvabhāvā api kecana na bodhyabodhakabhāvāpannāḥ, vṛkṣaśākhāvat / sādhyasādhakā apyabhinnāḥ / yadi prasajyapratiṣedhasvabhāvapakṣapātinastadā ekānekasvabhāvarahitāstāvad vastusvabhāvabhūtārthakriyāyogyatvasvīkārādapi na svīkriyanta ityapyayuktīyuktam, vikalpasyāsya paraparikalpiteśvarādiniṣedhe 'pi sarvatra samānatvāt / ato 'vaśyaṃ vyāpakadharmanivṛttyaiva īśvarādīnāṃ nirākaraṇaṃ karttavyam, atyantaparokṣeṣu pratyakṣeṇa niṣeddhuśakyatvāt / atastasmin kathaṃ na sarva vivādā āpateyuriti /

na tadekaṃ na cānekaṃ viṣayaḥ paramāṇuśaḥ /

tathā

bhāvā yatra vicāryante na te santi savabhāvataḥ / kathamiti na teṣvekānekatvaṃ hi svabhāvataḥ //

ityādibhīrbāhyārthaparikalpanā tāvanniṣedhyate / tatrāpi kathaṃ na vivādāḥ syuriti / yadi niḥsvabhāvatā tatra naiva bodhyata iti cettadā aśvaśṛṅgasyāpi bodhābhāvaḥ kathaṃ nollikhyate / bhavatāmabhilāpalakṣaṇarahitāḥ sarva bhāvā na manāgapi bodhyanta ityādiprayogeṣu vidyata eva sādhyasādhakayorniṣedhasvabhāvaḥ, ataḥ kīdṛśastāvadayaṃ bodhakabhāvaḥ / ataḥ prayogo 'yamātmano hānikara evollikhitaḥ śastraśikṣaṇadoṣābhyupagamavat / ato nāsti prayogakauśalamapi sarvesāṃ vastunāṃ niścetavyaprasaṅgālliṅgasyaiva vastuno bodho na kenāpi svīkriyate, kasyāpi liṅgabodhasya kuisminnapyavaśyameva sambhavāt / ato niyatameva liṅgaṃ pratyakṣeṇa bodhyate, sādhyākārasya niyamenotpādakatvāt /

liṅgaṃ tāvat kalpanayā bodhakatvena vyavasthitamiti yuktam / ato niḥ svabhāvatve 'pi niayatatadākārasya sādhyakāraniścayotpattau hetutvād bodhakatvena kalpanāyāṃ nāsti kaścana doṣaḥ / kevalasya vastubhūtaliṅgasyaiva sarvatra nollekho bhavati, ākāśaniṣedhakasya liṅgasya nitarāṃ kalpitatvādeveti pūrvaṃ nirdiṣṭam / asambaddhatvāditi yadabhihitam, tatrāpi yadi vastubhūtaḥ sambandha evaiko hetutvena kathayitumiṣyate, tadāpi sa heturnāstyanaikāntikaḥ, vastubhūte 'pi [hetau] kutracittathāvidhasya sambandhasyāsiddhatavāt / sa [sambandhaḥ] tāvad dvayāśritatvena parasparaśliṣṭasvabhāvatvena copakalpyate / dvayorniṣpannayoḥ [vastunoḥ] svabhāvaḥ śliṣṭa iti nopapadyate, svasvabhāve vyavasthitatvāttayoḥ / śliṣṭatve satyekatvameva syāt / tacca viruddhameva / ekatve sati naiva dvayāśritvaṃ tāvad yuktam /

yadi sa sambandhibhyo 'rthāntara iti tadā svasvabhāvavyavasthitatvāt kathaṃ nāma sambaddhasvabhāvaḥ syāt / yadi nāstyarthāntara iti tadā kevalaṃ sambandhināveva syātām / ataḥ sambandhastāvat kalpanāmātrātmaka eva, na tu vastvātmaka iti / yāni hi sambandhodbhūtāni lakṣaṇāni tānyapi kalpanātmakānyeva, kāryakāraṇeyoryugapatsambhavā bhāvāt / ye tāvadasannihitāsteṣu na sambhavati sambandhaḥ /

api ca, yadā kāryasvabhāvaḥ pariniṣpannaḥ tadā apekṣāvirahānnaiva tasya kūtracinnirbharatvam / ato nāsti tasya kenāpi saha sambandhaḥ / apariniṣpanne 'pi tasmin kāraṇena saha sambandhakāle vidūre sthitatvādasambaddhameva tat syāditi / ataḥ kalpanayaiva bhavanto vastuprayogamanutiṣṭhantīti /

kāryānapekṣitatve 'pi svahetorhi prasiddhitaḥ / tadanyāpekṣayā siddherabhāvāt kalpanā punaḥ / hetuṃ badhnāti kāryeṇa kāryaṃ na, tacca kīdṛśam //

tadātmakalakṣaṇasambandho 'pi naiva samīcīnaḥ, dvayāśritatvāttasya / tadātmakatve dvaitaṃ naivopapadyate / dvayābhāve kaḥ kena sambadhyeta sambandhī / ataḥ kalpanāracitamūrtitvāt sarveṣāṃ sambandhānām, abhāve caivānupahatapravṛtterhetorasiddhireva syāt / asambaddhatve sati abhedābhāvāt kathaṃ tādṛśī yaktiḥ, prayujyate / abhede sati tadātmaka eva sambandha iti nirdeśaḥ syāt /

vastumātra eva tādātmyasambandhaḥ, na tvanyatreti cet? ayuktametad, abhinnaparyāyatvāttādātmyasya / sa tu niḥsvabhāvasyāpi nairātmyasadṛśatvādaviruddha eva / yadyevaṃ na syāttadā 'abhinnatvād' ityapi vaktuṃ na paryeta / tatra 'abhinnatvad' ityayaṃ heturyadi paramārthādhikāreṇocyeta tadā anekāntika eva, yato hi kṛtakatvānityatve yadyapi paramārthato naiva bhinne tathāpi bodhyabodhakavastuṣu tāvat te dṛśyete /

yadi vyavahāre 'pi tayornāsti bhinnatvamityucyeta tadā asiddhameva, nivṛttiviśeṣopakalpitāyā bhinnatāyāstatra sadbhāvāt / evameva śabdādidharmiṇi yadā akṛtakatvādito nivṛttirniścīyate tadā nityādito 'pi nirvṛtterniścayanāt paramārthato bhinnatāyā abhāve 'pi nivṛttiviśeṣāpekṣayā kṛtakatvānityatvādīnāṃ bhinnavyavasthāyā upakalpanād bodhyabodhakavastuvyavasthā tāvat kriyata eva / itthaṃ yadā vastūni sāmarthyataḥ pratimbivad ekānekasvabhāvavinivṛttāni bhavanti tadā paramārthasvabhāvato 'pi teṣāṃ nivṛttirniyataiva / ato nivṛttiviśesāpekṣayā kṛtakatvaṃ bhinnaṃ vyavasthāpyate, ata eva ca tatra bodhyabodhakabhāvo 'pi sambhavatyeva / punaśca, yathā nityaṃ tāvd vastu arthakriyāsāmarthyavirahād vastusvabhāvena rahitaṃ sādhyate, tathaiva anyatrāpi tatsadṛśatvānna virudhyate /

[41] yadapi atadvyāvṛttiviśeṣeṇānayoḥ kṛtakatvaṃ tad vastu syāt nīlapītādivattasvabhāvatvāditi kathanaṃ tāvadasambaddhameva, kṛtakatvānityatvābhyāmaniyatatvāt / kṛtakatvānityatvayorbhedo vyāvṛttyocyate, kintvetāvatā na tad vastu / yathā nityavastuniṣedhāya arthakriyāsāmārthyarahitatvaṃ niḥsvabhāvatvaṃ ca vyāvṛttikṛtaviśeṣe satyapi naiva vastu, tathaivānyadapi tatsadṛśamiti jñeyam, ato gauṇamevedam / yatkhalu nīlātmakaṃ pītātmakamiti nidarśanaṃ tadapi paramārthe tāvad vastunyasiddhatvādayuktam / ye 'smin asatpakṣatvena doṣamāropayanti, tadapi naiva yuktiyuktam / yato hi nayo 'yamasanniti kathanamātreṇa tāvat paramārthe vastuni na kimapi siddhaṃ bhāvati, amūrtādiśabdaprayoge 'pi kalpyamānamākāśaṃ tāvadasattvānnaiva yuktam /

tatra buddhau pratibhāsamāno yo hi pūrvodito dharmī, so 'pi asatā tāvannayena [asatpakṣeṇa] tathoktaḥ, kintu paramārthe vastuni sa naiva yuktarūpaḥ / vastusaditi vyavaharatāṃ kathanamidaṃ siddhasādhanamiti syāt, ekānekasvabhāvarahitaṃ khalu paramārthaṃ vastu naiva kiñcit, tasya kalpanāviṣayatvenāpi bahirbhūtvāditi / sarve khalu padārthāḥ ekānekasvabhāvābhyāṃ vyāptā iti tu pūrvameva prasādhitam / māyādibhiravyatiriktāḥ paramārthato niḥsvabhāvā hi bhāvāste yadi 'vastu' nāmnā vyavahriyeran, tadā nāsti kaścanāpi doṣaḥ, bhavatkalpitapakṣahānyā tāvattasya dūṣitatvāt / ato nāsti heturanaikāntikaḥ / nāsti viruddhakhyo 'pi [doṣaḥ], pratibimbādisapakṣeṣu sattvāt / ekānekasvabhāvāni pratibimbādivastūni naiva paramārthato yukāni, jñānajñeyādisvabhāvena paramārthato 'siddhatvāditi pūrvamevoktam / [42] evaṃ yathā ekānekasvabhāvalakṣaṇo hetustāvannairātmyaṃ sādhayati tadvadabhāvadharmini dharmivyāvṛttisādhakatvād viruddho 'yaṃ heturiti yaduktaṃ tattu atyantaṃ pramāṇānabhijñatāmātrameva / yadā vastusvabhāvo dharmī sādhayitumiṣyate, tadā tadvyāvṛttisādhakatvena sa heturviruddha ityucyate, kintu yadā sa [dharmī] niḥsvabhāvatvena sādhyate tadā siddhe 'pi vādino mate kathaṃ tāvad viruddho heturbhaviṣyati / niḥsvabhāvatāyāṃ hi sādhayitumiṣṭāyāṃ vastusvabhāvo dharmī naiva sambhavati, ananurūpatvāditi pūrvamevoditam / ataḥ sādhyasādhanābhyāṃ yathokto dharmī avastubhūta eva sammat ityasmāt kāraṇāt tena hetunā tāvad vyāvṛttireva sādhayate / vastusvabhāvasiddhau tu tadviparītasyaiva siddhiḥ syāt /

yathāyaṃ heturnairātmyaṃ sādhayati tathaiva abhāvadharmyapīti keṣāñcit kathanamasambaddhameva / yato hi yena kāraṇena tāvannairātmyasya abhāvasya ca dvayordharmayorviruddhahetubhyāṃ siddhirucyate, tau vyāvṛttyāpi naiva bhinnau, paryāyasvabhāvatvāttayoḥ / phalato nirātmakamidaṃ nairātmyāditi kathanamiva syāt / evaṃvidhaṃ tavadabhidhānakauśalaṃ kasya syāt?[na kasyāpītyarthaḥ] / ataḥ sarve niḥsvabhāvāḥ sidhyanti / heturapi bhagavatauvoktaḥ, tathā hi -

yathā hi darpaṇe rūpamekatvānyatvavarjitam / dṛśayate na ca tannāsti tathā cotpādalakṣaṇam //

phalato niḥsvabhāvatāsādhanārthaṃ na ko 'pi heturiti yatkathanam, tasyāpyuttaraṃ dattapūrvameva /

[43-44] yadi vijñānamapi itaradharmāṇāmiva niḥsvabhāvameva syāttadā mithyātvād yogibhiranyadharmāṇāmiva tasyāpi parityāgaḥ kariṣyata eva / yadyevaṃ kariṣyate tadā na ko 'pi yogino bhaviṣyanti, na ca teṣāṃ tattvajñānaṃ bhavaiṣyati, nāpi bhagavatāṃ buddhānāmapratiṣṭhitanirvāṇaṃ naiva ca teṣāṃ tattvajñānaṃ bhaviṣyati / anena khalu hetunā sarvāsāṃ vyavasthānāṃ vilopa eva syāditi yatkathanaṃ tadapi naiva yuktam, yato hi prasaṅgastāvadayaṃ yadi satyābhiniveśaparityāgārthamucyate tadā saharṣamucyatām, kintu tathābhyupagamya naiva prasaṅgaḥ prayuktaḥ, tallakṣaṇasyaivanabhyupagamāt / yadi sarvavidhaprasaṅgaparityāgārthaṃ tāvaducyate, tadā heturayamanaikāntikaḥ sādhyaviparītabādhakapramāṇābhāvāt / yanmithyā tat sarvathā parityājyamityetasya naiva kimapi kāraṇamupalabhāmahe, mithyātve 'pi prayojanavaśānyamāyākāra iva māyādarśanavat / ye hi mithyā svaparārthaṃ naivopayujyante, te yogibhiḥ parityājyā iti kathanaṃ tu yujyate, parantu ye tavat sākṣāt paramparayā vā svaparaprayojanaprasādhakāḥ, kṛpālūnāṃ parahitakaraṇopāyabhūtāsteṣāṃ kathaṃ sarvadā parityāgaḥ kartum śakyate /

ato ye kṣetrapariśuddhinirmāṇakāyādayaste parārthamatyantamāvaśyakāḥ, te sarve viparītaparihāradvārā parityājyā api yāvatsaṃsāramaparityājyā eva / te yadyapi māyākāra iva sarvān mithyābhūtān jānanti, tathāpi parahitopāyabhūtān tān na parityajanti / nāsti teṣu viparyabhūtā āsaktirapi, samyagrūpeṇa teṣāṃ yathābhūtaparijñānāt / yathoktam āryadharmasaṅgītau ḥ

māyākāro yathā kaścinnirmitaṃ mokṣamudyataḥ / na cāsya nirmite saṅgo jñātapūrvo yato 'sya saḥ //

tribhavaṃ nirmitaprakhyaṃ jñātvā sambodhipāragaḥ / saṃnahyate jagaddhetorjñātapūrvaṃ jagat tathā //

bhāvo 'pi tāvanna grāhyo na cābhāvo 'pi parityājyaḥ, yato hi śrāvakā api, ye vastusaṃjñinaste 'pio ādimaṃ satyadvayaṃ vivarjayanti, tṛtīyaṃ cāryasatyamabhāvabhūtamapi parigṛhṇanti / kṛpāparādhīnacetaso yogino 'pi parahitārthaṃ vividharūpeṇa gajādimithyānirmāṇādikaṃ sādhayanti /

tatra mahākaruṇāparādhīnatayā ye pareṣām aśeṣahitasukhopāyaśālinaḥ prajñālokena vidhvastasakalakleśāndhakārāḥ parahitābhilāṣiṇo matimantaste prahīṇeṣvapi sakalaviparyāseṣu pūrvapraṇidhānavaśatayā yāvat sattvakarmakleśāstāvadākāśaparyantaṃ sthātumevābhilaṣante / itthaṃ sameṣāṃ vastūnāṃ paramārthato niḥsvabhāvatve 'pi hetupratyayasāmagrīpāratantryena māyāvat sambhavantyeva / hetumantaste na bhavanti vastusantaḥ, anvayāsiddhatvānmāyādinā bhrantatvācca / mithyābhūtā hi ye svānurūpahetumantastāvannaiva bhavanti, te vyavahāre 'pyasanta eveti pūrvamevāveditam / ato yathā māyādayaḥ svahetusākalyaparatantratayā prādurbhavanti, tathaiva yagināṃ jñānādayo 'pyavicāraramaṇīyā eva /

tatra yogijñānādimāyāhetustāvad yathāvat puṇyajñānasambhārānukūla eva / saṃkṣepato bhagavatām apratisṭhitanirvāṇahetustu karunā prajñā ca / kṛpayā hi tannirvāṇāvabodhe 'pi te naiva tasya sākṣātkāraṃ kurvanti / prajñayā tāvat sarvasaṃkleśahetoḥ sammohasyānavakāśāt saṃsāradoṣagandhenāpyaliptāḥ santo naiva saṃsāre patanti / ataste naivānayordvayoḥ [saṃsaranirvāṇayoḥ] tiṣṭhanti / ataḥ prajñopāyayugnaddhacaryā tāvadapratiṣṭhitanirvāṇahetuḥ / ata eva ca sā bodhasattvānāṃ mārga ucyate / tayā virahitāḥ sattvāstu śrāvakādibhūmisu patanti / yathoktam..........

"api ca, śāriputra, śūnyatānimittaṃ ca bodhisattvānāṃ mārgaḥ / ye tāvat prajñāpāramitayā virahitāḥ, upāyakauśalyena cāparigṛhītāste yadi bhūtakoṭiṃ sākṣātkurvanti, tadā nūnaṃ śrāvakāḥ pratyekabuddhā eva bhavanti /"

prabhāsvarādijñānena loko yathāvat samanupaśyati / tadyathā - acintyasāmarthyavattvād yogino yathā vastūnyavabhāsante tathā karatalāmalakavat saṃvṛtiparamārthākārābhyāṃ sarvākāraṃ

pratyakṣatayā avabudhyanti / ata eva bhagavān sarvākārajñānatvena vyavasthāpayāmāsa / sarvaprapañcarahitaṃ niruttaraṃ lokottaramaśesadharmanirābhāsaṃ jñānaṃ bhūtārthabhāvanāprakarṣaparyantajaṃ tattvāvabodhakaṃ bhavati, [tathāpi] vyavahāre sarvaṃ nirmāṇavat sadeva bhavati / ato yathā sarvākārajñānādau vastuvyavasthā kṛtā, sā na praṇaśyati, paramārthe 'bhāvāt / ata eva bhagavatyāmuttam - 'yadi bhagavan, sarve dharmā nirmāṇaniva bhavanti tadā bhagavati nirvāṇe ca kimantaram? bhagavān āha - na kimapīti / katham? bhagavataḥ sarvāṇi karmāṇi nirmāṇavad bhavanti / parinirvṛte 'pi bhāvati tathāgato nirmaṇaṃ karoti / nirmaṇasya tāvannodbhavo nāpi parinirvāṇaṃ kimapi bhavati / itthaṃ bodhisattvaiḥ sarvadharmeṣu nirmāṇamivādhimuktiṃ vidhāya prajñāpāramitāyāmācaritavyam / "ityetat pratipāditam /

[45] ye hi rūpādayo bhinnadeśakālāvasthāsu spaṣṭaṃ pratyakṣeṇāvabhāsante te niścayena svabhāvena yuktā ityataḥ pratijñā tāvat pratyakṣeṇa bādhiteti yat pūrvamuktam, tanna sarvathā samīcīnamiti cenna, yato hi bhinnadeśakālāvasthāsvavabhāsitatvamātreṇa pratyakṣāvabhāso naiva yuktaḥ, svapnādyavasthāsvapi tathāvabhāsitatvāt / vastūnaṃ khalu paramārthasvabhāvatayā sādhayitumiṣyante, kintu naiva svabhāvaḥ paramārthatayā siddha iti pūrvamāveditam /

api ca, yadi bhrāntapratyakṣe 'vabhāsitatvat pratyakṣe 'vabhāsitatvamabhyuopagamyate tadā naiva tena bādhā yujyate, timirādyupahatalocaneṣu vidyamāne 'pi dvicandre na tena ekacandrādibādhā yuktimatī / yadyabhrāntapratyakṣe 'vabhāsitatvena tthā [bādhā] abhyupeyate tadā tannaiva sidhyati, arvāgdarśināṃ pratyakṣasya tattvārthe 'bhrāntatvābhāvāt /

na cakṣuḥ pramāṇaṃ na śrotra ghrāṇaṃ na jihṇa pramāṇaṃ na kāyacittam / pramāṇa yadyeta bhaveyurindriyā kasyāryamārgeṇa bhaveta kāryam //

yasmādime indriya apramāṇā jaḍāḥ svabhāvena avyākṛtāśca / tasmād ya nirvāṇapathaiva arthikaḥ sa āryamārgeṇa karotu karyam //

atastathāgatasyaiva kavalaṃ pratyakṣaṃ paramārthe 'bhrāntam / te naiva kimapi vastu sattvenālambante / yathoktam -

"subhūte, mohapuruṣāstāvannetrarahitā andhā eva / te rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānata ārabhya sarvākārajñānaparyantaṃ tathāgatacakṣuṣā anupalabdheṣu sarvadharmeṣu sattvenābhiniviśante ".......iti vastaraḥ /

pratijñāyā anumānenābhāsa iti yaduktaṃ tadapi naiva yujyate, yato hi nānumānena kimapi vastu svabhāvataḥ sidhyati, pramāṇabādhitatvāttasyetyuktapūrvam /

[46] dhūmādihetubhiryo hi agnyādīnāṃ loke niścayaḥ, so 'pi tāvadagnirnaiva sadviṣayaḥ, svapne 'pi tathāvidhasya niścayasya sambhavāditi / dhūmāgnyoḥ sattvaniṣedhastāvat kṛtapūrva eva / ato nāsti kimapi / sāṃvṛtikaṃ hi vastu māyāvad hetupratyayasāpekṣam / ato nāsti tena saha kādācitkatvavirodhaḥ / ye tāvadahetukotpādamabhyupagacchanti, teṣāmeva kādācitkatvavirodhaḥ, na tu sahetukotpādamabhyupagacchatām / kādācitkatvamapi tāvadasiddhameva, paramārthato 'nutpādāt /

[47-51] yacca trāyastriṃśanagarādikamuktam, tadapyaviruddhameva, vyavahāre sattvāt / vastūnāṃ kūrmaromādivadabhāvasvabhāvatvaṃ yadi naiva pratijñāyate, tadā kathamiti cet? māyāsvapnādivaditi brūmaḥ / tathāgatenāpyuktam -

mahāmate, sarve dharmā niḥsvabhāvā ityapi bodhisattvairnaiva pratijñā kāryā / tadā kimiti cet? ābhāsanirābhāsalakṣanatvād bodhisattvaiḥ sarve dharmā māyāsvapnādivannirdeṣṭavyāḥ /

vyavahāre tāvad [vastūnam] ābhāsalakṣaṇam, paramārthe tu nirābhāsalakṣaṇamiti sūtreārtho 'bhivyajyate / tadapi -

sarvaṃ vidyati saṃvṛtyā paramārthe na vidyate / dharmāṇāṃ niḥsvabhāvatvaṃ paramārthe 'pi dṛśyate //

ataḥ 'sarve dharmā vyavaharamātrāśritāḥ', ityasmin bhagavannirdeśe nāsti kaścana virodhaḥ / bhagavatyāmapyuktam -

'bodhisattvā mahāsatvāstāvallokkalpanayā anuttarasamyaksaṃbodhau abhisambhotsyante / paramārthatastu bodhyarthamanuṣṭhīyamānāni rūpaṃ vedanā saṃjñā, saṃskārāḥ vijñānāni kānyapi na santyeva / evameva aṣṭādaśa dhātavaḥ, ṣaṭ sparśāḥ, ṣaḍ vedanāḥ, ṣaḍ dhātavaḥ dvādaśa pratītyasamutpādāṅgāni, pāramitā, śūnyatā, smṛtyupasthānāni, samyak prahāṇāni ṛddhipādāḥ, indriyāṇi, balāni, bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgikamārgāḥ, satyāni, dhyānāni, aparimāṇāni, arūpāṇi, vimuktidvārāṇi, anupūrvasamāpattayaḥ, abhijñāḥ, samādhayaḥ, dhāraṇīdvārāṇi, tathāgatabalāni, pratisaṃvidaḥ, mahākṛpā, āveṇikabuddhadharmāḥ, catvāpi phalāni, mārgajñānāni, anuttarasamyaksaṃbodhirapi naiva svabhāvataḥ sattvena sidhyanti / sarveṣāmeteṣāṃ dharmāṇāṃ lokavyavahārāśrayena kalpitatvāt, na tveteṣāṃ paramārthataḥ sattvam' - iti nirdeśaḥ /

rūpata ārabhya sarvākārajñānaparyantaṃ ye tāvad dharmāsteṣāṃ na staḥ saṃyogaviyogāvapi / yato hi rūpaṃ adarśnam apratigham alakṣaṇameva asattvāt / sattvānāṃ grahaṇārthaṃ te kevalaṃ tathāgatena lokavyavahārārthaṃ kathitāḥ, na tu paramārthataḥ / lokasaṃvṛtau ye pinaḥ prāptirabhisamayaḥ pañcagatibhedāste 'pi pūrvata eva paramārthato na santi / paramārthe tu karmāpi nāsti karmaphalamapi, saṃkleśo nāsti, nāsti vyavadānamapi / na sta utpādanirodhāvapītyuktam / paramārthatastāvad bhagavān sarvatra saṃkleśavyavadānayorniṣedhaṃ kṛtavān, tathāpi vyavahāre tān aṅgīkṛtavān / teṣāṃ tāvadaniṣedhena svīkaraṇe 'pi nāsti[kaścana] doṣaḥ / anyatra bhagavān spapne sarpaṃ dṛṣṭvā mūrcchā tadabhāve saṃkleśaṃ vyavadānaṃ ca mithyaiveti kathitavān /

[52] nāsti caturyasatyāpavādadoṣo 'pi, yato hi mahāyānāndanyatra bhagavān teṣāṃ [āryasatyānāṃ] upadeśaṃ kṛtavān / brahmapripṛcchāsūtre tāvaduktam -

"yaduta duḥkhaṃ samudayo nirodho mārgadho mārgaśceti naiva santyāryāṇāṃ satyāni, kintu brahmān, yadaniṣpannaṃ duḥkham, tadevāryāṇāṃ satyam / yo dyanutpannaḥ, sa evāryāṇāṃ samudayaḥ / yaścānirodho 'nutpannaśca sa evāryāṇāṃ satyam / sarvadharmāṇāmadvayasamatāyāṃ yā khalu mārgabhāvanā, saivāryāṇāṃ satyamiti / ato nāsti paramārthato duḥkhasatyam / tattu śrāvakānadhikṛtya saṃsārodvignamānasānāṃ kṛte pudgalanairātmyapraveśāryaṃ tāvadanityādisvabhāvatvena kevalaṃ nirdiṣṭam, na tu nairātmyadvayanirdeśādhikāreṇeti jñātavyam" /

[53] yaśca tāvajjanyajanakasvabhāvo janeṣvāgopālaṃ prasiddhastena prasiddhivirodhadoṣo 'pīti yaduktaṃ tadapyasambaddhameva, paramārthasvabhāvādīnāṃ sāmānyajaneṣvaprasiddhatvāt / yadi prasiddhastadā te naiva santi sādhāraṇajanāḥ / svapnādivanmithyāsvabhāvasyāpi prasiddhirnaiva susambhavā / prasiddhistāvat pratyakṣāṇumānābhyātiriktatvena naiva pramāṇamiti / sā pramāṇāntargaveti cet? tadā tadvirodhaparihāreṇa tadbādhāyā api parihāraḥ kṛta eva /

[54] yaccāvaśyaṃ parotpattyarthaṃ hetuprayogābhilāṣeṇa tato 'vaśyamutpattyabhyupagamāt svavacanavirodha ityuktam, tadapyaviruddhameva, niyatotpattyarthaṃ hetuprayogānnaiva tataḥ paramārthato niyatotpattirabhyupagatā bhavati / tatkimiti cet? utpattimātram, notpattiviśeṣaḥ / paramārthata utpattiniṣedhenātra vastūnāṃ niḥsvabhāvataiva paramārthataḥ sādhayitumiṣyate, na tūtpattimātraniṣedhaḥ / ato yadyapi hetubhyo niyatatayā pāramārthikī utpattirnaiva bhavati, tathāpi bimbāt pratibimbavat sāṃvṛtikī utpattistāvadaviruddhaiva / ato nāsti pratijñāyāḥ svavacanavirodhaḥ /

[55] yacca bhagavatā - "cakṣurvijñānasamaṅgī nīlaṃ vijānāti no tu nīlam" - ityuktam, tadapi indriyaviṣayavyavahāramabhyupetyaivaktamiti / anyatra tu - "na cakṣuḥ pramāṇaṃ na śrotra ghrāṇam" ityādinā ṣaḍindriyāṇāṃ pramāṇatvaṃ pratiṣiddhameveti pūrvameva nirdiṣṭam /

āryaprajñāpāramitādiṣvapi rupādiviṣayāṇāṃ pratiṣedho vihita eva / lokasaṃvṛtau tu sarva [dharmāḥ] saṃvidyanta evetyevaṃvidhaṃ bhagavān svābhiprayaṃ suspaṣṭaṃ prakaṭitavān / upalambhavatāṃ tāvannāsti suvidhuddhā prajñāpāramitetyapyuktavān / upalambhānupalambhayorbodhisattvebhyo heyopādeyatvamapi [kramaśaḥ] nirdiśyata eva / bhagavatyāmapyuktam - kiyatā bhagavan, upalambhaḥ, kiyatā ca tāvadanupalambho bhavatīti? bhagavān āha - yāvad dvayatā tāvadupalambhaḥ, yadadvayaṃ tadevānupalambhaḥ / apṛcchāt - kiyatā bhagavan dvayatā? bhagavān āha - yāvat sūbhūte, nāma rūpaṃ śrotraṃ ghrāṇam ityat ārabhya yāvad buddhatvam anuttarasamyaksaṃbodhiḥ buddha iti tāvad dvatetyupadideśa / punaśca, yāvad dvayasaṃjñā, naiva tāvadānulomikī kṣāntirityapyuktavān / āryadharmasaṃgītau 'pi - sarvadharmā naivopalabhyante, teṣāmadarśanādityuktam / ato vyāvahārikacakṣurādīnābhisandhāya draṣṭṛtvato jñātṛtvaparyantamātmaprasiddhestaddṛṣṭiniṣedhāryaṃ pudgalanairātmyapraveśābhiprāyeṇa cakṣurādīnāṃ nirdeśaḥ kṛtaḥ / ata eva cānābhāsina ākāśetpalasya nīlatvādivadime nīlādirūpāṇāṃ ye sāṃvṛtikā ābhāsāste 'pi na santyatyantābhāvarūpāḥ /

[56] 'yat kiñcit samudayadharmakaṃ tat sarvaṃ nirodhadharmakam' ityamunānumānena samyaktayā kṣaṇikatvena sthitasya vastudharmiṇaḥ siddhirninirdaṣṭeti yaduktaṃ tadapyutpādavināśadharmiṇo jñānena nairātmyapraveśārthaṃ śrāvakānadhikṛtya pudgalanairātmyamabhipretya coktam, na tu bodhisattvānāmadhikāreṇa gambhīratattvālāpamapekṣya proktamiti / yato hi bhagavatā saṃskārāṇāmutpādavināśasvabhāvasya samyaganudarśanaṃ taduddeśaṃ ca prajñāpāramitāyāmiva nirmitasadṛśamityuktam / saṃskārāsaṃskārakoṭidvayayogastāvadanuttarasamyaksaṃbodherupāya ityupadiṣṭaḥ / āryadharmasaṃgītau hi tathāgatena bhayasthānasya parihārārthaṃ vyavahāre cotpādanirodhau tāvaduktau /

ārcāryeṇāpyuktam -

utpādavyayakarmaṇābhiprāyārthaḥ pradarśitaḥ /

punaśca,

yathā mayā yathā svapno gandharvanagaraṃ yathā / tathotpādastathā sthānaṃ tathā bhaṅga udāhatam //

api ca, āryasāgaranāgarājaparipṛcchāsūtre 'pi -

ādāvante hi śūnyatvaṃ jātirbhaṅgastathā sthitiḥ / sarve dharmāḥ svabhāvena śūnyā nāsanna sat punaḥ //

ityādikamudāhatam /

yacca tāvat saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvam, tadapi naivopapannamiti nirdiṣṭam / āryasubāhuparipṛcchāsūtre coktam -

"yaduta trayāṇāmatītānāgatapratyutpannānāṃ kālānāṃ parijñānaṃ jāyate / tatrātītāḥ saṃskarāḥ, ye tāvanniruddhāste bhūtakāla ityucyunte / ye hyanāgatā anutpanāste bhaviṣyakāla iti / ye ca pratyutpanne pṛthagutpannāste vartamānakāla ityubhidhīyante / vartamānakālotpannāni skandhadhātvāyatanāni na sthitāni nāpyasthitānīti parijñāyante / kathamiti cet? loko 'yaṃ kṣaṇamātramapi nāvatiṣṭhati / ye tāvat kṣaṇikāsteṣāmutpado 'pyanyaḥ, sthitirapyanyā, vyayo 'pyanyo bhavatī, teṣāṃ kṣaṇikatvāt sthitāsthitatvābhāvācca /" ityādikamabhihitam

ataśca kṣaṇikatā tāvat kalpanāsvabhāvātmikaiva, tadādimadhyāntānāṃ bhinnasvabhāatvādityupadideśa / tathaivācāryeṇāpyuktam -

yathānto 'sti kṣaṇasyaivamādirmadhyaṃ ca kalpyatām / trayātmakatvāt kṣaṇasyaivaṃ na lokasya kṣaṇaṃ sthitiḥ //

[57] yacca bhagavatā "dhūmena jñāyate vahniḥ" ityadikamuktam, tadapi sūtrāntareṣu sakalasāmagrīsamavadhānāt samutpadyamānānāmagnidhūmādīnāṃ sāmānyena niṣedhaparakameva / ato naiva tat paramārthamadhikṛtyoktamiti nirdiṣṭameva pūrvam /

āryalaṅkāvatāre 'pyuktam -

samavāyād vinirmukto buddhayā bhāvo na gṛhyate / tasmācchūnyamanutpannaṃ niḥsvabhāvaṃ vadāmyaham //

anyacca tatraiva -

ekatvaṃ vā hyanekatvaṃ yathā bārlairvikalpyate / samavāyāt pṛthaṅ nāsti na cānyasya pṛthak sthitiḥ //

āryaghanavyūhasūtre coktam -

na skandhā dhātavo naiva sarve dharmā alakṣaṇāḥ / cintyamāno 'pi naivāsti paramāṇustathā sthitaḥ //

punaśca,

pṛthivyabādivastūni kalpitāni sukalpakaiḥ /

api ca,

vicāre sati naivāsti paramāṇośca vastutā /

ityādyaktam /

ataḥ pṛthivyādīnāṃ kalpitasvabhāvatvāt tatsvabhāvasaṃgṛhītāstāvadagnidhūmādayo 'pi kalpitasvabhāvā eva / ato 'gnidhūmādīnāṃ kalpanākalpitasvabhāvatvena nirdeśaḥ saṃvṛtimatrātmaka eva, na tu paramārthātmakaḥ /

[58] abhidharmādau yaḥ khalu hetupratyayādīnāṃ nirdeśaḥ, so 'pi saṃvṛtireva, na tu pāramārthikaḥ / paramārthastu yadā na kasyacanotpādastadāhetukatvaṃ tāvadanupapannameveti pūrvameva nirdiṣṭam / yatāvat skandhādīnāṃ nirdeśaḥ, so 'pi vyavahārasatyāśrita evetyapi pūrvameva nirdiṣṭam /

[59-60] āryadharmasaṃgītau tavaduktam - bodhisattvena tathāgatārhatsamyaksaṃbuddhānāṃ yo vyāvahārikatvena nirdeśaḥ kṛtaḥ, sa khalu daśādha boditavyaḥ / kathaṃ daśadhā? tadyathāskandhanirdeśaḥ dhātunirdeśaḥ, āyatananirdeśaḥ, sattvanirdeśaḥ karmanirdeśaḥ, jātinirdeśaḥ, jarānirdeśaḥ, maraṇanirdeśaḥ pratisandhinirdeśastathaivaiteṣāmupaśamārthaṃ nirvāṇanirdeśa iti / sarva 'pīme vyavahāramātratvena nirdiṣṭā iti tatroktam / svaparamatasthitaistattvārthatvenopakalpitānāṃ skandhādīnāṃ paramārthato 'nutpannatvena sādhanāt siddhasādhanameva /

[61] yacca tadā vastveva svīkṛtaṃ syādityuktaṃ tatpūrvaṃ kṛtottarameva /

[62-64] kā nāma saṃvṛtiryadi sarvamevāsaditi yaduktaṃ tadapi naiva yuktisaṃṅgatam, parasparavirodhāt / saṃvṛtirhi nāsti śaśaśṛṅgavadabhāvasvabhāvā / tadā kathamiti cet? yacca samyaṅ niḥsvabhāvaṃ vastu tasya tannivṛttakāre yā samāropikā bhrāntabuddhiḥ, saiva saṃvṛtiriti / athavā yayā tattvamāvriyate [yayā vā tattvabodhaḥ] bādhyate, sā saṃvṛtiriti / sūtre 'pi tavadutam -

bhāvā vidyanti saṃvṛtyā paramārthe na bhāvakāḥ / niḥsvabhāveṣu yā bhrāntistatsatyaṃ saṃvṛtirbhavet //

tannirvṛtatvāttadupadarśitaṃ sarvaṃ khalu vastu saṃvṛtimātramevetyuktam / sāpyanādikalīnabhrāntavāsanāparipākajarūpaiva / tayā sarveṣu sattveṣu pāramarthikavastusvabhāva ivopadarśyate, atastadbuddhayadhikārena sarvaṃ hi mithyāvastu saṃvṛtisanmātrameveti / tacca naiva paramārthato vastusvabhāvam, yathābhāsamanavasthitatvāt / naiva ca śaśaśṛṅgavat tadatyantābhāvasvabhāvamapi, avicārato ramaṇīyatvenāvabhāsamānatvāt / yathoktā saṃvṛtistāvannaiva vastusvabhāvāpi, viparītākāropagrāheṇābhāsitatvāt / tattvānyatvayostāvat parasparaparihārasthitalakṣaṇatvāt tattvānyatvavirodha iti pūrvameva nirdiṣṭam /

na ca te atyantamabhāvasvabhāve, avabhāsamānatvāt / ataḥ sarvaṃ khalu vastu sadasatsvabhāvātītam / ato bhāvamabhāvaṃ vā svabhāvamāśrita yattāvaccodyaṃ tatsarvaṃ nirādhārameva / vastunyeva tāvad vidhirvā pratiṣedho vā sambhavī / vidhipratiṣedhābhāve tvasadeva / ata ubhayaṃ khallasatsvabhāvaviruddham, naiva tadasadvastuni [sambhavati] /

kasyacidekasyāpi svabhāvasya tatrāsiddheḥ ubhayāsatsvabhāvatvena vyavasthāpyate / ato nāstyubhayāsatsvabhāve kaścana virodhaḥ / apekṣāviśeṣeṇa sāmarthyāsāmarthyadivirodho 'pi naiva sambhavī, asāmarthādināṃ paramārthasatyāśritatvena sāmarthyādīnāṃ ca saṃvṛtisatyāśritatvena vyavasthīyamānatvāt /

māyāpuruṣādivat sarvavastuṣu bhrāntābhrāntajñānābhyāṃ vyavasthāpanāt krmaśaḥ satyadvayabhedo vyavasthāpyate / māyāpuruṣādau bhrāntairyathā vyavasthīyate, tathā sarvavastuṣu mithyākārena jñānena yadāropitaṃ tat saṃvṛtisatyamiti vyavahriyate / māyāpuruṣādau abhrāntairyathā vyavasthīyate tathaiva sarvavastuṣu yaḥ svabhāvaḥ samyakpramāṇaiḥ sampratipādyate, sa paramārthasatyam / ato māyādivyavahāra ivāpekṣāviśeṣena satyadvayaśritā ime sarvavyavahārā aviruddhā evetyavaśyamabhyupetavyam /

yadyevaṃ nāsti tadā taimirikādyālambiteṣu keśādiṣu vijñānavādināṃ ca dvayābhāseṣu kimivemāni codyāni na syuḥ / itthaṃ yadīme keśādayaḥ paramārthato 'santa eva tadā kathamiva te sadrūpeṇāvabhāsante, kathamiva ca deśakālāvasthānāṃ pṛthaṅ niścayaḥ parigṛhyate / utpādānutpādādayaḥ sadasatī ca parasparamekasmin naiva yujyate, yato hi tatra yathā keśādiṣu dvayābhāseṣu ca bhrāntābhrāntajñānābhyāṃ vyavasthitasvabhāvasya saṃvṛtiparamārthasatyamāśritya saṃvṛtau sattvaṃ paramārthe cāsattvaṃ vyavasthāpyate, yathā ca tatrāpekṣāviśeṣastāvadaviruddha eva, tathaiva sarvavastūnāṃ sādṛśyena nedaṃ codyaṃ yujyata eva /

ye ca saṃvṛtāvutpāda ityabhidadhate, teṣāmayamāśayaḥ - yena hetunā yathoktabhrāntanāṃ saṃvṛtasvabhāvānāṃ vastūnāṃ naiva samyagutpādo jāyate tathāpyutpattisādṛśyamupadṛśyate, atasteṣāṃ buddhimadhikṛtya saṃvṛtāvutpādo bhavatītyabhidhīyate / ata eva bhagavatā cāpyuktam - "bhāvā vidyanti saṃvṛtyā" iti /

paramārthato 'nutpannatvādikaṃ yaduktaṃ tasyāyamarthaḥ samyak śravaṇacintanabhāvanotpannāni sarvajñānānyaviparyastaviṣayitvātparamāni, teṣāmarthaḥ paramārtha iti / pratyakṣeṇa va paramparayā vā kṛta bhedā api santi / tābhyāṃ sarvāṇi vastūni anutpannatvenaiva jñāyante / itthaṃ paramārthato 'nutpada iti samyagjñānena asiddhotpāda ityeva vakṣyate / ata ubhe api na sto 'sambaddhābhidhāne yadyevaṃ nāsti tadā bhavadbhirapi 'sarvāṇi vastūni paramārthato 'nutpannāni' ityādīnāmarthaḥ kathamupanīyate, kathaṃ vā bhavatāṃ satyadvayāśrito vyavahāraḥ pravartate / yadi niyataṃ śabdārthamatiricya mithyaiva pare dūṣyante tadā spaṣṭamasambaddhāmevābhidhānaṃ parilakṣyate /

aparīkṣyaiva avikalpamātramityādi yaduktaṃ tadapyasambaddameva, yato hi cintanotpannasya prajñātattvasyāviparītatvena niyatacintanagatasamyakpramāṇabalotpannaṃ tathaiva bhāvanābalotpannamapi kalpitamevocyate, yato hi tattvārthapratyakṣastāvat samyagvicārahetukastanniṣyandabhūtaśca bhavati /

yāni khalu tattvarthaparāṅmukhani mithyākāropagṛhītāni jñānāni, tāni sarvāṇi tadviparītatvād akalpitānītyucyante, tāni naiva nirvikalpāni, naiva va kalpanāmātrarahitāni / atastatprasiddhasvabhāvatvāt sarvāṇi mithyākārasvabhāvāni vastūni saṃvṛtirityabhidhīyante / phalato 'kalpitatve 'pi na tāvannirvikalpajñānam, na cānumānaprasiddhārthasya parihāraḥ, naiva ca vastutattvasvīkāraḥ / naivātra tāvadasanniṣedhābhilāṣo 'pi / itthaṃ dūṣaṇamidaṃ sarvabālapṛthagjanān saṃkleśayituṃ śabdaprayogamātrameva / ato naiva tad viduṣāṃ santoṣakaramiti /

[65] 'saṃvṛtirlokaprasiddhā' ityādikaṃ yaduktaṃ tacca doṣarahitameva, sarveṣāṃ lokaprasidhārthānāṃ saṃvṛtitvenābhyupagamāt / nāpi sarve 'rthāḥ sarvendriyagocarāḥ, kenacit kasyacideva grahaṇāt / ataḥ karmaphalādīnāṃ pṛthakśo niyatavyavasthā yā atyantaparokṣā, sā sarvathā sarvajñajñānasyaiva gocarā, na tu sāmānyajñānaviṣayā / kecana śāstraracayitāraḥ prasiddhimatītya kalpanādisvabhāvatvenipakalpitaṃ vastu mithyāsaṃvṛtisaditi kathayanti, tattu prasiddhāvapyasaditi / yattu pratītyasamutpadānukūlatvena parikalpitaṃ tattu" nāstīha sattva ātmā vā dharmāstvete sahetukāḥ" ityataḥ saṃvṛtisadevetyuktam / ato vastūnamanekatve 'pi praṇetṛbhiryadyapyanekasvabhavatvena kalpitāni, tathāpi teṣāṃ svabhāve naiva parasparavirodhaḥ / [66] yacca 'māyārthaḥ saṃvṛtyarthaḥ' ityuktaṃ tadapyasatyārthe māyārthasya svīkārād doṣahitameva, atyantābhāvasvabhāvābhāvāt / ato nāstyasmin pūrvokto doṣo 'pi / nāpi cātra saṃkleśvyavadānāpavādadoṣo 'pi, tasya pūrvaṃ nirākṛtatvāt /

māyārthasya mithyājñānārthasve jñānavastuni naiva prasaṅgaḥ, mithyākāropagṛhītatvenāvabhāsanāt, satyāsatyayoḥ parasparaviruddhatvācca / mithyāsvarūpasyāpi satyatvenāvabhāse sati naiva jñānaṃ bhrāntaṃ syāt, tasminnekasvabhāvo 'pi naiva yukturūpaḥ, ekasminnekasvabhāvasya viruddhatvāt / asatyasvabhāvasya mithyātvād bhrānte sati naiva jñānaṃ syāt, tayoḥ sarvātmanā parasparaviruddhatvāt, ekasminnavayavāvayavibhāvasyāsambhavācca / ato mithyāsvabhāvatvājjñānasvarūpe 'ntarjñeyavādināṃ mate mahān viśeṣo [bhedaḥ] jāyate /

[67] saṃvṛtiḥ śabdamātrātmiketyādi yaduktaṃ tadapi pūrvapakṣarūpeṇa svamatopakalpitmeva / atastannaiva yujyate / sugatamateṣvapi jagadidaṃ śabdamātramevetyuktam / yathoktam sūtre -

sūtre sūtre vikalpoktaṃ saṃjñānāmāntareṇa ca / abhidhanavirnimuktabhidheyaṃ na lakṣyate //

ye tāvadabhidhānaṃ vastubhūtam, abhidheyaṃ ca tadatiriktamiti kalpayanti, teṣāmevaṃ kalpayatāṃ mataniṣedhāryamevābhidheyaṃ kalpanāyāṃ pratiṣṭhitamityupadarśitaṃ saṃjñāmātre pratiṣṭhitamityādinā / saṃjñā tāvadatra kalpanāmātrātmikaiva, tasyāmavabhāsyamānaṃ nāmaivābhidhānam, arthastvabhidheyaḥ /

ato 'bhidhānādatiriktabhidheyaṃ nāstītyuktam /

kalpanājñāne 'vabhāsyamānamabhidhānamatra nāmaśabdenābhipretaṃ, na tu śrotravijñānavijñeyaḥ śabdaḥ tasyābhidhānatvābhāvāt / etāvanmātratve sati rūpadīnāṃ sarve vividhābhāsā na setsyanti, na ca skandhādīnāṃ vyavasthāpi setsyati / sūtre 'pi paramārthasatyanirdeśasāmarthyena sarveṣāṃ jñānajñeyābhidhānādīnāṃ saṃvṛtisatyatvena nirdiṣṭatvānnaiva te śabdamātratvena nirdiṣṭā iti / āryasatyadvayanirdeśasūtre 'pyuktam -

"yaduta devaputra, paramārthastāvat sarvavyavahārātītaḥ, yato hi nirviśeṣaḥ anutpannaḥ aniruddhaḥ abhidhānābhidheyajñānajñeyādirahitaḥ sa iti /"

etatsāmarthyena jñānajñeyābhidhānadayaḥ sarve saṃvṛtisatyatvenopadarśitāḥ 'saṃvṛtisatyasya paramārthasvabhāvanivṛttatvāt / ata evāryākṣayamatinirdeśasūtre 'pyuktam -

"etadānukūlyena lokavyavahārastāvajjñānajñeyātmakaḥ akṣaraśabdairnirdiṣṭo 'bhidhānātmaka eva saṃvṛtisatyamiti veditavyam, na tu abhidhānābidheyamātrātmakamiti" / anyathā yatra cittasya pravṛttirapi nāsti, evaṃvidhaḥ paramārthaḥ saṃvṛtisatyanivṛttasvabhāva iti nirdeśo 'pi kathamupapannaḥ syāt / tatra paramārthatvena nirdiṣṭānāmārthānamavastubhūtānāṃ subhāṣitādivibhāgo 'pi naiva suśaka iti codyaṃ tāvat siddhasādhanameva / sarve dharmāstathātātvenaikarasā eva / tathātāyāṃ nāsti kaścanapi vibhāgaḥ / ataḥ subhāṣitadurbhāṣitatvena yadi tathatāsvabhāvo naiva vibhāgārhastadā naivāyaṃ kaścanāpi doṣa iti /

ityevaṃ ye tāthāgatāgamāḥ pratyakṣaparokṣatayā paramārtathābhidhāyakā dehavatāṃ ca hitasukhajanakāste subhāṣitānītyucyante, tadviparītāni na subhāṣitānīti teṣāṃ bhedaḥ sidhyati / bhavanmatānusāraṃ tavannāmnaḥ parikalpitasvabhāvatayopādānāt subhāṣitāsubhāṣitarupeṇa kathaṃ vyavasthā kriyate? asmin bhavatāṃ yaduttaram, asmākamapi tathaiveti gauṇamevaitat / yattāvacchabdārthetyādikamuktam, tadapi naiva yujyate, śabdārthayoḥ saṃvṛtimātratvābhāvāt /

[68] śabdārtho 'pyastīti nirdiśyate, yato hi abhidheyādisamastavastūni paramārthato niḥsvabhāvatvena māyādivat parikalpitasvabhāvāni / yathā aneke puruṣāḥ puruṣetiśabdārthasāmānyākārasvabhāvena vyavasthāpyante, tathaiva paramārthato niḥsvabhāvāni vastūni kathaṃ na vyavasthāpayituṃ śakyante? viśeṣataḥ kevalaṃ vastusvabhāva eva śabdārthasāmānyasvarūpo bhavatīti yaduktaṃ tatra kimapi kāraṇaṃ naiva paśyāmaḥ / anādīti yad viśeṣaṇaṃ nāsti vastubhūtaṃ tasyāpyasaditi sāmānyavyavahāro dṛśyate / sukhādīni svasaṃvedyāṃ - nittyādikaṃ yaduktaṃ tadapi naiva yujyate, teṣāṃ sarveṣāṃ sukhādīnāṃ saṃvṛtyantargatatvāditi pūrvaṃ kṛta eva nirdeśaḥ / vastūni kevalamanidarśanasvabhāvāni eva bhaviṣyantīti yaduktaṃ tatrāpi nāsti kācana yuktiḥ, keśoṇḍukadvicandrādimithyāsvabhāvānāmapyanirvacanīyasvabhāvena dṛśyamānatvāt / sūtre 'pyabhidhānābhidheyādayaḥ saṃvṛtikāḥ, na tu satsvabhāvā nirdiṣṭā iti pūrvamuktameva / asya strotobhūtaṃ sūtraṃ pūrvaṃ nirdiṣṭameva / ye kecana paramārthaṃ yadyapi prasajyamātramityabhidadhate, [kintu] sa tathā prasajyamātro na bhavati / aniścitameva tasya lakṣaṇam / yatāvat paramārthe hyāropitasvabhāvaḥ sa saṃvṛtireva sa [paramārthastu] sarvaprapañcātītaḥ / sūtre 'pyuktam - "mañjuśrīḥ, kiṃ tāvat paramārthasatyam? mañjuśrī - rāhadevaputra, yadi paramārthataḥ paramārthasatyaṃ kāyavākcittaniṣedhamātrasvabhāvaḥ syāttadā sa paramārthasatyamiti saṃkhyāṃ na gacchet, tadā sa saṃvṛtireva syāt / api ca, devaputra, paramārthataḥ paramarthasatyaṃ sarvavyavahārātītamiti" /

teṣu vastuvāsanāyā api pūrvaṃ kṛtaniṣedhāt kevalaṃ saṃvṛtyantargatābyeva tānyoto 'nyataḥ pūrtirnaivāvaśyakī / yadi pramāṇairabhāvo naiva māyādibhirbhinnastathāpi paramārthataḥ svataḥ saditi nāma kriyate tadā saharṣaṃ kriyatāṃ svairamutsavo 'pyanubhūyatām, kintu svamatānakūlyena kṛtāṃ vyavasthāṃ vastūni naivānuvidadhate / pratītyasamutpannatā svasaṃvedyatā ca naiva vastūno heturbhavati, māyākeśoṇḍukādīnāṃ bhrāntatvāt kutrāpi sambandhasyāsiddhatvācca / yadyapratītyasamutpannatve vastūni naiva dṛśyate tadā tadadarśanamanyatrāpi tathaiva syāditi kathanasambaddhameva, satyapi vyāpake vṛkṣe śiṃśāpāsattvasyānanirvāryatvāt / ataḥ sukhādīni tāvadaviparīttatvenāsiddhatvānnaiva nirvivādabhūtāni /

[69] kṣaṇamātrātiriktatvenāsthitatvādityādikaṃ yaduktaṃ tadapi nāstyasvīkāryam, svabhāvato 'nityatvasyānupapannatvāt / vastūnāṃ yadi samyaktvaṃ tadā sthitatvāsthitatvatoḥ parasparavirodho 'pyanupapanna eveti pūrvaṃ kṛtanirdeśāditi / ataścalasvabhāvatvād vastūni tāvanniḥsvabhāvatvena pradarśyante, ata eva ca tāni saṃvṛtisvabhāvānyucyante /

yadi calasvabhāvārthaḥ saṃvṛtyarthastadā nāstyaniṣṭāpattiḥ / tāni sarvāṇi calasvabhāvāni vastūni māyādivat prakṛtyā niḥsvabhāvalakṣaṇarahitāni, paramārthasvabhāvāni ceti / so 'pi [svabhāva] tathāgataḥ syānnavā syāt sarvadā sthitatvānnityaḥ, ato nāsti siddhasādhanam /

[70] yadapi asatyārthetyādikamuktaṃ tadapi satyaśabdasyārthānabhijñatayaivoktam, bhrāntabuddhitvāt saṃvṛteriti pūrvaṃ nirdeśāt / mithyākāratayopagṛhītatvena sa asatya ityuktaḥ / samyaktayā asatye 'pi tasmin,satya iva prasiddhatvāt taccintanādhikareṇa satyeti nāmnā vyavahriyate / yadā sarvāṇi jñānajñeyādīni saṃvṛtiricyucyante, tadāpi lokaprassiddhayaiva satyānītyabhidhīyante, na tu samyagjñānādhikāreṇa, śabdamātrasya apekṣāviśeṣavaśena prayuktatvāt satyāsatyayoḥ parasparavirodhābhāvāt /

viparītākāreṇāvabhāsitastvāt saṃvṛtistāvad vastutvena naivābhyupeyate, anyatvābhāvāditi pūrvamevāveditam / tayā vyavasthitaṃ jagat tadadhikāreṇa yataḥ satyamityucyate, ataḥ saṃvṛtiravaśyaṃ vastutayā svīkartavyeti yaduktaṃ tasyāpyayuktatvāt pratijñā naiva hāpayituṃ śakyā /

[71] saṃvṛtiḥ pramāṇam apramāṇaṃ vā? yadi pramāṇaṃ tadā kathaṃ sā saṃvṛtiḥ? yadyapramāṇaṃ tadā kathaṃ tayā nairātmyaṃ sādhayituṃ śakyam? - iti yaduktaṃ tadapi naiva yuktam / yato hi yathā anumānajñānasya mithyākāragrahaṇapravṛtatvāt saṃvṛtisvabhāvatve 'pi abhīṣṭarthakriyāprāpakatvāt pramāṇatvamabhyupaganyate tathaiva saṃvṛtisvabhāvasya mithyātve 'pi yathānurūpaśravaṇamananādihetuparamparāgatatvāllokikalokottarāthaiḥ sahāvisaṃvādāt pramāṇatvamabhīdhīyate, tadviparītatve tvapramāṇam / pramāṇādisarvavyāvasthāstavad vyavahāreṇaiveti pūrvaṃ prasādhitameva, atastā gauṇā eva /

[72] yāni vijñānādīni saṃvṛtibījāni tāni paramārthato 'ṅgīkarttavyānīti yaduktaṃ tanna yaktiyuktam / yadīmāni kāraṇamātrāṇīti sādhyante tadā siddhasādhanameva, yato hyeteṣāṃ svānurūpahetavastāvadanādisaṃvṛtirūpā iti svīkriyanta eva, nemānyahetukatvena pratijñāyante /

yadi tad bījaṃ paramārthasiddhamekaṃ ceti tadā kutrāpi tadanvayābhāvādanaikāntikameva / vṛkṣādyaśeṣasaṃvṛtioināṃ yadyuttaropādānahetvānukūlyaṃ na parikṣiṣyante tadā ramaṇīyatāmātrameva dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ syāt / nāpi viruddho hetuḥ, yakṣānurūpabaleḥ sadbhāvāt sarvāstāḥ saṃvṛtayo 'satsvabhāvāḥ prasādhitā eva / anyathā [yadyevaṃ na syāt] katha tāḥ saṃvṛtaya iti / yadyasatsvabhāvāstadā vījānyapi tadanurūpāvastubhūtanyeva, na te vastubhūtāni, tadviruddhatvād asiddhatvāt pramāṇabādhitatvācceti tā gauṇā eva /

[73] vastusvabhāvastāvat svīkriyata iti yaduktaṃ tattu yena kāraṇena vastusvabhāvaḥ svīkriyate tena satyadvayabhedānudhānaṃ kutrāpi naiva sidhyati / asatyapi vastusvabhāve aparīkṣyamāṇāni rūpadīni siddhānyeva / teṣu ye utpādādayaḥ samāropyante te saṃvṛtisatyatvena vyāvasthāpyante / pramāṇaiḥ samyaṅ nirupya anāropitā ye tāvadanutpādādayaste paramārthasatyatayā vyāhriyante / ataḥ paramārthato 'satyapi vastusvabhāve satyadvayaṃ vyāvasthāpyata eveti gauṇā eva /

[74] yattāvadidaṃ gauṇāṃ paramārthamityuktaṃ tadapyasambaddhameva, dharmapudgalanairātmyalakṣaṇāyāstathātāyā yuktisaṅgatatvāt / paramo 'pi sā, āvaraṇaparihārārthibhirarthyatvādartho 'pi sā / aviparītasya jñānasya artha iti viṣaya iti kṛtvā sā paramārtha ityucyate / yatkhalu viṣayi lokottaraṃ jñānaṃ tadanyaśbdārthaprayogairapi vyavahriyate / śravaṇamananabhāvanopajātāyāḥ prajñāyā anukūlatvād vyavahāreṇaiva sā evamabhidhīyate /

tatra yena kāraṇena paramārthatattvalakṣaṇabhāvanayā yogibhiraśeṣasaṃkleśān parihatya uttarottaraprajñādiviśeguṇāṃścadhigamya mahārthatvaṃ prasādhyate, tena 'parama' śbdaprayogaḥ sarvathā yujyata eva / tadapi lokottaraṃ paramaṃ jñānaṃ sarvakalpanāvigatatvāt sarvadharmanirābhāsatvācca svasaṃvedyamanupalambhātmakaṃ ca, na tūpalambhasvarūpam / yathoktam -

'devaputra, paramārthasatyaṃ tāvat sarvākāraparamagocarasarvajñastāpyatītam /"

anena vastuviṣayataḥ samyagatītatvena nirdeśādālambanadarśanasya niṣedha eva kṛtaḥ / paramārthalakṣaṇe yajjñānātmakamityuktaṃ tadapyaśeṣasampadādhārabhūtameva / ato mahārthasādhakatvāt paramārthastāvannāsti gauṇaḥ /

api ca, yadyasti tāvadekaḥ tāvadekaḥ kaścana gauṇaḥ paramārthastadā nirvāṇaṃ tāvat kīdṛśaḥ paramārthaḥ? tatra kasyāpi vastunaḥ samyaktayā arthasvabhāvasambhavābhāvāt tadapi kathamebhiścodyairanavamardanīyaṃ syāt / atastatra yad bhavatāmuttaraṃ tadasmākamapi samānameva / paramārthe vastūni tāvanna santīti yaduktaṃ tadapi paramārthamadhikṛtya jñānātmakatvaṃ samyagaviparītatvenāsadevetyuktam / ekena khalu prakāreṇa paramārthastāvadasanniti yaduktaṃ tattattvato vicāreṇāsadevetyarthaḥ /

[75] saṃvṛtiparamārthayorekatvamiti yaduktaṃ tatra bhagavān paramārthalakṣaṇaṃ saṃskāralakṣaṇena saha tattvato nānyaṃ nānanyamiti svayamevoktavān / yathoktamāryasandhinirmocanasūtre -

"yaduta yadi paramārthalakṣaṇam saṃskārebhyo nānyaṃ [abhinna] syāttadā sarve bālapṛthagjanāḥ satyadarśinaḥ syuḥ / tataśca sarve prāptanirvāṇāḥ sarvajñāśca bhaveyuḥ / yathā ca saṃskārāḥ saṃkleśalakṣaṇāstathaiva paramārtho 'pi saṃkleśalakṣaṇaḥ syāt / tathā ca yathā paramārthaḥ sarvasaṃskāreṣvabhinnastathā saṃskāralakṣaṇanyapi[abhinnāni] syuḥ, kintu saṃskāralakṣaṇāni bhinnāni, phalataḥ paramārtho naivānanyaḥ / bhūtārthaprāpteranantaraṃ yogibhiḥ paramārthagaveṣaṇaṃ naiva yujyata iti paramārthastāvat saṃskārebhyo nāstyanyo nānyo 'pīti / anyathā satyadarśināṃ saṃskāranimittamanabhibhūtameva syāt / saṃskāranimittasyānabhibhāvād yoginastāvannaiva nimittabandhanānmuktāḥ syuḥ / nimittabandhanairamuktatvānna ca te doṣṭhulyabandhanādapi muktāḥ syuḥ / tasmādamuktatvānnaiva syāt nirvāṇasaddhirna vānuttarasukhānubhūtirapi / api ca, paramārthalakṣaṇaṃ yadi saṃskāralakṣaṇebhyo bhinnaṃ syāttadā na syāt paramārthaḥ saṃskārāṇāṃ sāmānyalakṣaṇam na ca paramārthalakṣaṇaṃ saṃskārāṇāṃ nairātmyaṃ niḥsvabhāvatā vā syāt, nāpi saṃkleśavyavadānayoḥ pṛthaglakṣaṇaṃ sidhyet / phalataḥ śakhasyaṃ śuklatvamiva paramārthalakṣaṇam saṃskārebhyastattvānyatvabhyāmanirvacanīyameveti" /

vastutāyāmeva tāvattattvānyatvakalpanaṃ sambhavati / paramārthalakṣaṇe tu niḥsvabhāvatvena tattvānyatvābhyaṃ vastu nābhidhātuṃ śakyate / vastusattve hi tattvānyatvabodhasya sambhavānna tu niḥsvabhāve vastuni tatsambhavaḥ, ato nāsti virodhaḥ / jñānātmakaparamartho 'pi saṃvṛtyā saha tathatālakṣaṇe paramārthākāre ekatvena svīkriyata eva / yathoktamāryaprajñāpāramitāyām -

'kiṃ bhagavan, asti lokasaṃvṛtiranyā, paramārtho 'pyanyaḥ? bhagavānāhasubhūte, naiva lokasaṃvṛtiranyā, paramārtho 'pyanyaḥ / yattāvallokasaṃvṛtestattvaṃ tadeva paramārthasyāpi tattvamiti" / jñānātmakastu paramārtho māyādibhirabhinnatvāt samyaksaṃvṛtisvabhāvaśca tattvāvabodhānukūlatvāt paramārthasvabhāvaśca / ato 'pekṣāviśeṣavaśena ekasminnubhayasvabhāvo naiva viruddhaḥ /

[76] yattavad bhavadbhiḥ puṇyajñānasambhārapāripūrirduṣkaretyādikamuktaṃ tadapi naiva yujyate, anenaiva tāvad darśanena sambhāraparipūrṇatāyā yujyamānatvāt / itthaṃ samyagdṛṣṭisamutthitā eva dānādayaḥ parisuddahetusamutthitatvādiṣṭaphalaṃ viśeṣaphalaṃ cābhinirharanti, na tu viparītasamutthitāḥ, mithyādṛṣṭisamutthitaśīlāṅgādivat /

paramārthato dānādivastūnāmabhāvāt tadupalambho viparīta eva, marīcyādiṣu jalopalambhavat / atastatsamutthitapāramitānaṃ sarvo 'pi prayāso mithyātmātmīyasamutthitadānādivad aviśuddhahetusamutthitatvenātyantaṃ nirbala eva / upalabdhilakṣanaprāptānāṃ dānādīnāmanupalabdhistāvat samyagarthatvena marīcyādiṣu jalānupalambhaivāviparītaiva / atastatsamutthitadānādayo mahāphalāḥ, sūpacitahetusamutthitatvena svasthabījābhinirhatāṅkura iva / ato 'nupalambhasamāśritesu dānādiṣu samyadṛṣṭisamutthitatayā vidvajjaneṣu śraddhaivotpadyate, na tvanyeṣu / yena kāraṇena dānādiṣvapravṛteḥ puṇyābhāvastāni dātavyādīni naivātyantamasadbhūtāni, saṃvṛtau teṣāṃ sadbhāvāt / naiva ca sarvadānupalambha eva, asamāhitāvasthāyāṃ māyādivat teṣāmupalambho 'pi / tadādhimuktisamudbhūtānupalabdhu tāni vyavasthāpyanta eva / yathoktaṃ bhagavatā

kathaṃ bhagavan, upākuśalā bodhisattvā mahāsattvā dānaṃ datvā prajñāpāramitāṃ parisampadayanti? bhagavānāha - subhūte, bodhisattvā mahāsattvā dānaṃ datvā parityajanti tadā māyābuddhireva ṭeṣāṃ dāne sūpatiṣṭhatīti" vistaraḥ /

ata eva bhagavan ye bodhisattvā bhavanti, māyādivadadhimuktyā arthijanebhyaḥ putrādīnāṃ parityāgo rocate / samāpattyavasthāyaṃ tu dānādīnāmatyantamanupalambha eva / tadā te tatpravṛttiṃ naivāśrayante, samāhitāvasthāyāṃ dānādīnāmupekṣyamāṇatvāt / kintu pṛṣṭhalabdhāvasthāyāṃ tāvat te pravartanta eva / āryaratnakūṭasūtre 'pyuktam -

"bhikṣavaḥ, bodhisattvairdānādīnāṃ svabhāvopalambho naiva karttavyaḥ, adānamapi naivācaritavyam" iti vistaraḥ /

ata eva prajñāpāramitādiṣvapi śūnyatādhimuktasya anupalambhāśritāni dānādīni bṛhatphalāni paripūrṇāni cetyuktāni / yathoktaṃ tatraiva -

"tatkiṃ manyate subhūte, sukaraṃ pūrvasyāṃ diśi ākāśasya pramāṇamudgṛhītum? subhūtirāha no hīdaṃ bhagavan / evameva subhūte, yo bodhisattvo 'pratiṣṭhito dānaṃ dadāti, tasya subhūte, puṇyaskandhasya na sukaraṃ pramāṇamudgṛhītum /"

dānaśabdo 'tra ṣaṭpāramitāvācakaḥ, ṣaṭdānapāramitā ityuktatvāt / āryaratnākarasūtre 'pyuktam - "bodhyarthamanutiṣṭhadbhiḥ sarve dharmā niḥsvabhāvā jñeyāḥ / tatra dānamapi niḥsvabhāvatvena jñāyate / upādātā ca niḥsvabhāvatvena jñeya, deyamapi niḥsvabhāvamiti jñeyam, pariṇāmanāpi niḥsvabhāveti jñeyā, yasya khalu pariṇāmanā kriyate, tadapi niḥsvabhāvatvena jñeyam / yadarthaṃ hi pariṇāmanā vidhīyate tadapi niḥsvabhāvatvenaiva jñeyam / tat kimartham? dānaṃ tāvad dānasvabhāvena śūnyam / tathaiva upādātā deyaṃ dānaphalaṃ pariṇāmanā bodhiśceti tattasvabhāvena śūnyā iti yogaḥ karaṇīyaḥ / evaṃ hi śūnyatādhimuktasyāprameyaiścintanairdānapāramitā pariśuddhā bhavati, tad dānaṃ ca dānapāramiteti saṃjñāṃ pratilabhate, na tu kadāpi malinā bhaviṣyati" iti vistaraḥ /

ityevamanupalambhasamāśritāni dānādīni bṛhatphalāni viśuddhāni ca bhānti / tataśca anuttarasamyaksaṃbodhistāvat karatalasthiteva bhavati, upalambhāvakāśo 'pi dūrata eva sthitaḥ /

[77] sarve dharmā niḥsvabhāvā iti yaducyate, tasya tāvatko 'rthaḥ? yadyātmanāsattvānniḥsvabhāvāstadā siddhasādhanameveti yaduktaṃ tadapi yadyātmanā 'sattvānni' svabhāvatvena vyavastāpyate tadā na ca viruddhatvaṃ nāpi siddhasādhanamiti / yato hi yadi vastunaḥ svabhāvo 'vipoarītatadā parāpekṣayā tatsattvam tatsattvam āditaścāsattvaṃ naivopapadyate, ekasmin sadasattvayoḥ krameṇāpi virodhāt / phalatastāvadimāni vastūni paramārthataḥ svabhāvena parāpekṣitānītyato niḥsvabhāvanyeva / na hi svabhāvasya kṛtakatvaṃ nāma yujyata iti pūrvaṃ kṛtanirdeśāt / na caisāṃ paramārthataḥ parāpekṣayāpi sattvamiti pūrvameva prasādhitam / ataḥ kathamiva siddhasādhanam / vyavahāre tāvadimāni paramāśritya pravartante, ato nityasattvādīnāmapi nasti prasaṅgaḥ / evameva yadi vastvādīni prakṛtitaḥ sasvabhāvāni tadā svātmanāsattvaṃ svabhāvena ca sattvaṃ naivopapadyate, viruddhatvāt / ekasmin vatūni sattvāsattvasthitāsthiotatvādayaḥ parasparaviruddhadharmā naiva yujyate / ataḥ svātmanāsattvān svabhāvataścāsthitatvāttāni [vastūni] niḥsvabhāvatvenaiva suspaṣṭatayābhivyajyante / phalataḥ kathamiva siddhasādhanaṃ syāt / parikalpitātmanā svabhāvato 'sattvaṃ tadā naiva siddhasādhanamiti pūrvameva prasādhitam, pramānabādhitatvāt parikalpitasvabhāvasyeti /

vastūnāmutpattirapi paramārthataḥ pramāṇabādhitaiva / sā ca saṃvṛtya yujyate, na tu grahyagrāhakasvabhāvatayā / yaccāryāṇāṃ paramajñānagocaraṃ vastūnāmaviparītaṃ svalakṣaṇaṃ tadapi naiva saditi yuktyagamābhyāṃ pūrvaṃ pratipaditameva / yā ca saṃkleśavyavadānavyavsthā, sāpi naivāviparītasvalakṣaṇasamāśritā / bhagavatāpi vyavahārasatyāśritatvenaivāsyāḥ vyavasthāyā nirdiṣṭatvādityapi pūrvamevāveditam /

[78] sarvāṇi tāvad vastūnyādita ev notpannānityato 'nupannānīti yaduktaṃ tatra naiva siddhasādhanādayo doṣāḥ pravartante, yato hi sarve dharmāḥ paramārthato 'nādikāladeva praśāntatvādanutpannā ityabhyupagamyante, na tu saṃsārasyānādimātratayā, na cāpi pūrvaniruddhasya anutpattikatayā / api ca, bhagavatā bālapṛthagjanānāṃ santrāsaparivarjanārthamebhirapi prakārairvastūnāmanutpattiḥ sandarśitā, na tu iyanmātreṇaivetyavadhāryate, svaparādibhiranutpādasya pūrvameva nirdiṣṭatvāditi /

parikalpitātmanā svātmanā vanutpāde 'pi naiva siddhasādhanamiti nirdiśyate / māyādivad vyavahāratayotpatterabhyupagamo 'pi sarvathānutpannatvena, naivānutpatterabhyupagamo na vā paramārthato 'nutpaterabhyupagamaḥ / ato nāsti darśanādivirodho 'pi / sarve tāvad dharmā dharmadhātulakṣaṇāyāṃ niḥsvabhāvatāyāṃ samarasatvena tathātākāratayā naiva viśeṣotpattirityato 'nutpattirabhyupagamyate, tathāpi naiva tatra siddhasādhanamiti / lokaprasiddhamapi svabhāvamālocya viśeṣotpattirnāstityapi naivocyate, ato nāsti darśanādivirodho 'pi / yadyapyutpattikriyālakṣaṇarahitatvād īśvarādito 'nutpannātvād vānutpattiḥ svīkriyante, tathāpi naiva tanmātratayaiveti, api tu yathā pūrvamuktaṃ tathātvenaivāsvīkriyante / ye tāvadanekasūtravirodha iti kathayanti, tebhyaḥ pūrvameva dattamutaram /

[triyānasādhanam] yadapi sādhanaviśeṇa yānatrayasiddhayanumānaṃ śraddhāviśeṣeṇa ca gotraviśeṣānumānaṃ nirdiṣṭaṃ tenāpi yanatrayaṃ sādhayituṃ na śakyate / anena tāvadaparimitā yānabhedāḥ syuḥ / punaścanena yānatrayasādhanānumitasya gotratrayasyāpi niścitāvabodho naiva kartuṃ śakyaḥ, aparimitagotrabhedāvabodhāt / sūtre 'pi - "evaṃ hi sati aparimitasya yānabhedasya yanabhedasyaprasaṅgaḥ syāt" - ityukyam /

yena khalu kāraṇena sattveṣu gotrabhedānumānasya niyatā siddhiḥ niyataśca śraddhabhedābodhaḥ pratīyate, te 'pyakalyāṇamitrasaṃsargeṇa akāraṇameva paraduḥkhamabhinandanto dṛśyante / evameva ye 'kāraṇameva paraduḥkhamabhinandanārthāmālambante, te 'pi kalyāṇamitrasamparkādinā kevalaṃ parahitacintane pravartamānā avalokyante / ye kalyāṇamitrasamparkādinā kevalaṃ parahitacintane pravartamānā avalokyante / ye khalvalpamātrake svasukhe hite cāsajyamānāḥ pareṣu daurmanasyaṃ dhārayanti, te 'pi pareṣu daurmanasyaviparītatvenāpyavalokyante / ye tāvat bhavasukhabhilāṣeṇa puṇyāni sampādayanti, te 'pi bhavasukhecchaviparīttvena samyakkāryāṇyanutiṣṭhamānā api dṛśyante / itthaṃ sādhanānāmaniyatatvāvabodhāt śraddhāyā anaiyatyamanumīyate / phalatatastatrānumānena gotrabhedasyāpyaniyatasvabhāvo 'vabudhyate / ato gotrabhedasyāpyaniyatatayā kathaṃ tāvad yānatrayaniścayaḥ sādhayituṃ śakyaḥ /

sattvanāṃ vivuidhāśayavaśenāpi gotrabhedo niścetuṃ na śakyate / yāni tāvat pañcābhisamayagotrāṇi tānyapi ekaniścayābhiprāyeṇaiva nirdiṣṭāni, na tvātyantikatāyā / tasminneva hi sūtre gotrāṇyanātyantikatayaiva nirdiṣṭāni / tathā hi -

'sarvakuśalamūlotsargecchantiko hi mahāmate, punarapi tathāgatādhiṣṭhānāt kadācit karhicit kuśalamūlān vyutthāpayati / tatkasya hetoḥ? yaduta aparityaktā hi mahāmate, tathāgatānāṃ sarvasattvāḥ" iti /

phalatastathāgatādhṣṭhānena tāvadapare 'pyanuttarabodhau praṇidadhata iti jñātavyam / yastāvad akṣayamatinirdeśasūtre yāntrayanirdeśaḥ, so 'pi naivādhārabhūtaḥ, yato hi tathāgatā lokasya vividhāśayavaśena vividhāni yānāni nirdiśanto dharmopadeśe pravartante, na tu yanatrayamātratayā / evameva āryagaṇḍavyūhesūtre 'pyuktam -

"śrīvairocanakhye lokadhātau tathāatasamantajñānaratnārciśrīguṇaketurājena abhisambodhiradhigatā, tadanantadameva tena aprameyāḥ sattvāḥ śrāvakabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ niryāṇāyāṃ bhūmau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ indriyapariśuddhiprabhāvanāniryaṇāyaṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ vimalaparākramadhvajāyāṃ bodhau paripācitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ buddhabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ balasamatāsamudācārānugamaniryāṇāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ sarvatrānutaddharyabhisambhinnanayayānaniryāṇāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitaḥ / aprameyāḥ sattvāḥ caryāprayogasamavasaraṇanayaniryāṇāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / apremeyaḥ sattvāḥ samādhiprasthānanayaniryānāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ sarvārambaṇaviṣayapariśuddhimaṇḍalanayaniryāṇāyāṃ baudhau pratiṣṭhāpitāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ bodhisattvabaudhau cittamutpāditāḥ / aprameyāḥ sattvāḥ bodhisattvamārge pratiṣṭhāpitāḥ" iti vistaraḥ /

bhagavatāpi bālajanapraveśārthaṃ yānabhedo vyavasthāpitaḥ, na tu nītārthatayā nidiṣṭaḥ / ata eva aryalaṅkāvatāre 'pyuktam -

"devayānaṃ brahmayānaṃ śrāvakīyaṃ tathaiva ca / tathāgataṃ ca pratyekaṃ yanānetān vadāmyaham //