Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Madhyamakāloka
- Tác giả
- Kamalaśīla
- Thông tin
- GRETILCC BY-NC-SA 4.0
Kamalaśīla: Madhyamakāloka
ācāryakamalaśīlaviracito madhyamakālokaḥ
ajñānino ye 'tra vipannadṛṣṭyā bhāveṣu cāsaktimahāgrahāṇāṃ vaśena grastā hi praṇaṣṭaprajñā nāgārjunādīṃśca mahāmahimnaḥ / kṣipanti tenātmavināśa eva teṣāṃ mahābhūtagrahopaśāntyai prārabhyate poṣakaro 'bhyupāyaḥ kāruṇyamāśritya mayādhūnātra //
bhāvābhiniveśa eva tāvat samastasaṅkleśajālamūlam, atastatparihṛtya niḥśreyasapadābhilāṣiṇāṃ sarvadharmaniḥsvabhāvatāvyutpādanārthamidamārabhyate /
paramārthagambhīrodadhinayamanavagāhya atra kecidāhuḥ - yuktyāgamābhyāṃ sarvadharmaniḥsvabhāvatā sidhyatīti cet?
[1] nāgamastāvacchaktaḥ, kenāpi tathābhyupagamābhāvād, vivakṣādhīnatvād vacanānāṃ tadvastusambandhābhāvācca na prāmāṇyam / syādapi sambandhastathāpyarvāgdarśibhiravadhārayituṃ na śakyate
prekṣakāstatpravacanamata - mabhyupagamyamānebhyo 'pi niḥsaṃśayaṃ sarvabhāvānāṃ niḥsvabhāvatāpratipādakaṃ kimapi vacanamupadarśayituṃ na śaknuvanti /
[2] sūtreṣu keṣucit - 'niḥsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, anutpannāḥ, ādiśāntāḥ prakṛtiparinirvṛtā ityādīni [vacanāni] āgacchanti, tānyapi neyārthānyeva veditavyāni, nānābhisandhidvāreṇa bhagavato deśanayā avatāraṇāt / trayāṇāṃ svabhāvānāṃ parikalpitaparatantrapariniṣpannānāṃ kramaśaḥ lakṣaṇata utpattitaḥ paramārthataḥ niḥsvabhāvatāṃ sandhāya sarvadharmā niḥsvabhāvā uktāḥ, tena niḥsvabhāvatvādanutpannā, tata ādiśāntāḥ, tena prakṛtiparinirvṛtāḥ / tathaiva bhagavatā āryasandhinirmocanasūtrādau sūtrārthābhiprāyayogo deśitaḥ /
[3] dvaitābhāsivijñānamātreṇa sarvadharmāṇāmutpattyādayo vibhajyante, na tu svasaṃvedanamātreṇa / dvaitābhāso 'pi mithyā, tena sarvabhāvā api mṛṣā eva vyavasthāpyante / parikalpitasya lakṣaṇaniḥsvabhāvatvāt sarvadharmānutpādādayo deśitāḥ, na tu paramārthataḥ / ato nāgamadvārā [sarvadharmaniḥsvabhāvatā] sādhayituṃ śakyate /
[4] nāpi yuktidvārā / na khalu sarve bhāvāḥ pratyakṣata evaṃ viviktāḥ [śūnyāḥ] anubhūyante / vastutvāttasya viṣayāṇām / abhāvāya tāvad nīrūpatayā na kathamapi svarūpopadarśanena vijñānajanakatvaṃ yujyate, janakatve sati vastutvaprasaṅgaḥ, arthakriyāsamarthyatvād vastulakṣaṇasya / yat pratyakṣaṃ tadapi yadi sasvabhāvam, tadā sarvadharmaniḥsvabhāvatāpratijñāyā hāniprasaṅgaḥ / yadi tanniḥsvabhāvam, kathaṃ tena sarvadharmāṇāṃ viviktatānubhūyate / atha kaiścid arthāntarā viviktateti pakṣo gṛhyate, tadā itareṇa tāvat pratyakṣeṇa śūnyatā grāhyā syāt /
sarvadharmaḥsvabhāvavādiṣu ye kecana [dharmāḥ] pratyakṣeṇa upalabhyante [te] sarve dharmā viviktāḥ pratīyeran / sarvadharmāṇāṃ svabhāvaviviktatā tāvannāsti kimapi vastu, tasyā api sarvadharmāntargatatvāt / na cedantarbhāvaḥ, svapratijñāhāniḥ /
[5] ayaṃ tāvad [viṣayaḥ] sarvajñādīnāṃ yogināṃ pratyakṣeṇa sugamya ityucyamāne 'pi na khalu vidvadbhyastṛptimāsādayati, yuktyabhāvāttatra / yadi tad yogijñānamapyasaditi ced? tadā kathaṃ tasya prāmāṇyam / yadi tat sat, tadā pratijñāhāniḥ /
[6] nāpyanumānenāpi 'sarve bhāvāḥ śūnyāḥ' iti sādhayituṃ śakyate, kasyāpyādhārasya dharmiṇa evābhāvāt, hetudṛṣṭāntādīnāmapyanupapannatvāt / svabhāvāśrayarahitaiḥ sarvahetubhiḥ kathaṃ sarvadharmaniḥsvabhāvatā sādhayituṃ śakyate /
[7] paraiḥ siddhatvāt parābhyupagatahetvādibhiḥ svapakṣaḥ prasidhyediti cet tadāpi na yujyate,sādhanadūṣaṇayorubhayaprasiddhatvenābhimatatvāt / ithaṃ yadā parābhyupagatahetvādayo yadi na vāstavikāḥ, mohena kalpitamātrasattākāḥ, tadā kathaṃ taiḥ svapakṣaḥ prasidhyet / yadi te bhāvarupeṇa sanmātrāḥ, tadā na kevalaṃ te paraprasiddhamātrāḥ, tavāpi tatprasiddhatvāt / bhāvānāṃ siddhayasiddhayo na puruṣavivakṣādhīnāḥ / parābhyupagatasādhanādayo yadi sanmātrā evābhyupeyante tadā bhāvā api sasvabhāvāḥ kathaṃ nābhyupeyante?
[8] sarvadharmaśūnyatā kutrāpi kenāpi hetunā na sambaddhā, atyantaparokṣatvāt / yadi [sambandhaḥ] siddhaḥ syāt tadā sarve tattvadarśinaḥ syuriti prasaṅgaḥ / pūrvata eva siddhatvād yuktyanusaraṇamapi nirarthakaṃ syāt /
[9] api ca, na tāvat kāryasvabhāvaliṅgābhyāṃ śakyate sādhayituṃ sarvadharmaniḥsvabhāvatā / teṣāṃ khalu bhāvasādhanatvāt / tvanmate tu etau [kāryasvabhāvau] na sambhavataḥ tathā hi - sarveṣāṃ dharmāṇāmanutpannatvena kasyāpi kenāpi saha kāryakāraṇabhāvasyānabhyupetatvāt kāryahetustāvanna sambhavati /
sarvadharmāṇāṃ niḥsvabhāvatvena kasyāpi ātmanaḥ svabhāvasyāsattvāt kutastāvat svabhāvahetuḥ /
[10] anupalabdhirapi tāṃ sādhayituṃ na śaktā / svabhāvānupalabdhiryā khalu asadvyavahāraṃ sādhayati, sā taditaraviviktasya vastunaḥ pratyakṣataḥ pratītau satyāmapi asacchāstraśravaṇavimūḍhamanasā kenacit taditaravivekavyavahāre 'pravṛttānāṃ tadvyavahāraprasādhanāya prayujyata iti / tava tu sādhyamānasarvadharmābhāvavyavahārasya pratyakṣataḥ jñānārthaṃ kiñcidapi nāstyeva, svapakṣahāniprasaṅgādityuktapūrvam /
[11]viruddhopalabdhyādayo 'pi [tava mate abhāvasādhanārthaṃ] na sambhavantyeva / atyantaparokṣāt sarvadharmavivekāt sahānavasthānavirodhenāpi na kiñcidapi sidhyati / yadi sidhyet tadā tadviruddhādayo bhāvatvenaiva sidhyeyurityanabhyupetā na syuḥ / bhāvānāṃ virodho dvidhā vyavasthāpyate, tadyathā - sahānavasthānalakṣaṇaḥ parasparaparihāralakṣaṇaśca / ye tatrāvikalakāraṇāni tebhyo niyataṃ yasminna bhavati, tayoḥ prathamo virodho vyavasthāpyate, śītoṣṇasparśavat / yad yasmin parihriyate yanna vicchidyate tayorubhayorabhāvayordvitīyo virodho vyavasthāpyate, ekasmin dharmiṇi yugapat sadasattvavat / tathāvidhau dvāvapi virodhau sarvadharmāniḥsvabhāvavādiṣu naiva sambhavataḥ / gaganāravindādiṣu na santi avikalakāraṇānyapi tathā nāsti atadvyāvṛttyā paricchedo 'pi bhāvaparyantavāt / sattāvyavacchena yadyapi paricchedo vyavasthāpyate tathāpi kutracit kācit, sattā vyavacchinnā sidhyet, kintu bhavantastāvat kutrāpi kasyāpi vyavacchedaṃ kathamapi naivābhyupagacchanti /
yadi sarve dharmā niḥsvabhāvatāpratyāsannāstadā yuṣmāsu kimapyavikalakāraṇasattvaṃ na sidhyet / yadi sidhyettadā tānyavikalakāraṇānyeva bhāvāḥ sidhyeyuḥ / yadi sarvadharmaniḥsvabhāvatāvyavacchedana kecana bhāvāḥ paricchidyante, tadā ta evāsmāsu vastusantaḥ sidhyeyuḥ tadviruddhopalabdhyasambhavāt /
[12] yadyasambhavastadā vyāpakaviruddhopalabdhyādayo 'pi na sambhaveyuḥ / viruddhopalabdhyasiddhestā api na sambhavanti, viruddhopalabdhiprabhāvitatvāttāsām /
[13] vyāpakānupalabdhirapi vyāpyavyāpakabhāvasiddhau vyāpyaniṣedhāya yadi prayujyate tadā sarvadharmasvabhāvaśūnyatvaṃ tu tāvanna kasyāpi vyāpyaṃ sidhyatīti / yadi sidhyatīti cet tad vyāpyameva hi vastutayā siddhaṃ syāt /
[14] kāraṇānupalabdhirapi kāryakāraṇabhāvasiddhau kāryatvaniṣedhāya yadi prayujyate tadā sarvadharmaniḥsvabhāvatāyāṃ tu kāryakāraṇabhāva eva siddho na bhavati / yadi siddhastadā yat kāraṇaṃ yaccāpi vā kāryaṃ tadeva vastu syāt /
[15] sarvadharmeṣu kasyāpyekasya niṣedhād eteṣāṃ niḥsvabhāvatāsiddhayarthaṃ nāsti kimapyekaṃ kāraṇam /
[16] kenāpi īścarādyekanimittābhyupagamaniṣedhe 'pi neme niḥsvabhāvatve sidhyanti, sarveṣāṃ svanimittotpannatvāt / eteṣāṃ pratisvaṃ nimittānyapi niṣeddhuṃ na śakyante, teṣāṃ prasiddhatvāt /
[17] api ca, nairātmyaṃ yadi sarvadharmagocaratāyāṃ sādhyate, tadā na dṛṣṭāntaḥ prasiddhayati / pratibimbādayo ye 'pi dṛṣṭāntāsteṣvapi kecit bāhyavastusvabhāvāḥ, anye tāvajjñānasvabhāvā abhyupagamyante, ataste vastusvabhāvā eva svīkṛtāḥ /
[18] yadi prādeśikaṃ nairātmyaṃ sādhayitumiṣyeta, tatra yadi tairthikaparikalpitāḥ pradhānādayaḥ niṣidhyante, tadā siddhasādhanamātrameva /
[19] yadi lokaprasiddhā rupādayastadā dṛṣṭānta eva tāvannopalabhyate, pratijñāyāścāpi pratyakṣavirodhaḥ /
[20] yadyanumānasya pratibandhasādhanārthaṃ pratyakṣapramāṇamabhayupagamyate, tadā siddha eva tāvad bhāvaḥ / tadyathā - kalpanāpoḍhamabhrāntamiti pratyakṣalakṣaṇam / abhrāntajñānena nirūpito 'pi bhāvasvabhāvaḥ kathamanumānenāpahnotuṃ śakyate / yadi sa nirākriyate tadā pratyakṣasyaiva bādhaprasaṅgaḥ / yadi sa badhyate tadā nānumānasyāpi sausthityam / pratyakṣasambandhādanuprāptānumānenāpi sa eva kathaṃ bādhayituṃ śakyate / yadi pratyakṣasiddho 'rtho na bādhyate tadā vastuvādināmeva sausthityam, prāpyasya prāptatvāt /
[21] api ca, sarvadharmaniḥsvabhāvatvaṃ sādhayitu yadi kaścid bhāvasvabhāvo hetuḥ pradarśyate, tadā viparītasādhyasādhako heturviroddho bhavati /
[22] yadi abhāvasvabhāvastadā asadabhavayoḥ parasparasambandhāabhāvāt kathaṃ sādhayiṣyati?
[23] yadyubhayasvabhāvaḥ, so 'pyaniyata eva, vipakṣe 'pi sattvāt / yato hi tat sādhayituṃ nānyat kimapi pramāṇamiti /
[24] śabdamātrato 'pi na tat sidhyati, sarvataḥ sarvasiddhiprasaṅgāt / śabdo 'pi viruddhaḥ, yato hi yadi niḥsvabhāvastadā kathaṃ sa siddhaḥ /
[25] prasaṅgatvena siddhe 'pi neṣṭārthasiddhiḥ,tathāvidhaprasaṅgasyaivāsiddhatvāt / prasaṅgena tāvat parapakṣo bādhayituṃ śakyate, tathāpi svapakṣastu na sidhyati, ubhayasiddhahetvantarāpekṣatvāttasya /
[26] svato notpadyate bhāvaḥ, yaścānutpannastasyāsattvena kutrāpi hetutvenānupapatteḥ / utpannānāṃ punarutpāde nairarthakyam, vidyamānatvāt / yadyaviśiṣṭastadā kāryakāraṇabhāvo 'pi na yujyate, viśiṣṭasyaiva hetutvāt /
parato 'pi notpadyate bhāvaḥ, parasyaivāsiddhatvāt / api ca nityabhūtādapi tāvat parānnotpadyate, nityasya kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhāt / anityādapi tāvad vinaṣṭānna, tasyāvidyamāanatvāt / avinaṣṭādapi na, kāryakāraṇayostutvaprasaṅgāt / samakālikayostāvat kāryakāraṇabhāvo na yujyate, niṣpannavasthāyāṃ dvayorvidyamānasvabhāvatvena parasparopakārakatvābhāvāt / aniṣpannavasthāyāṃ tu dvayorasattvād upakārakatvātyantābhāvaḥ /
ubhayato 'pi notpadyate,yathoktobhayadoṣaprasaṅgāt, ekasmin dvitvavirodhācca /
ahetuto 'pi notpadyate bhāvaḥ kādācitkatvāt, naivaṃ kathanaṃ yujyate / yanna svato nobhayato nāpi vinaṣṭāddhetornāpyahetuto nābhīṣṭānnityāddhetoḥ kāryotpattirbhavatīti tathāvādinastat [sarvaṃ] yujyate, kintvanityatvenābhīṣṭāttaditarādavinaṣṭāddhetoḥ kāryotpattau kastāvad virodhaḥ, kena hetunā tataḥ kāryotpattirniṣidhyate, nāsti tadbādhakaṃ kimapi pramāṇam /
parabhūtasya bhāvamātrasyāpyasiddhiriti na, yato hi yadanantaraṃ kāryamutpadyate tadeva 'para'ḥ ityabhidhīyate / kāryotpādāt prāk pareti nāmro 'siddhatve 'pi bhāvasya tu naiva hāniḥ /
[27]kecit paratvāditi bādhakaṃ pramāṇaṃ vadanti, tadapyanaikāntikameva, parātvajanakatvayoravirodhāt / sa tāvavirodhanayo 'pi niṣeddhuṃ na śakyate, atiprasaṅgāt /
yadyevamasti tadā kasmiṃścidaparasmin drāridrayamūḍhatvādidharmāṇāṃ dṛśyatvena paratvahetoḥ sarvajagaddāridrayādidharmopādānaṃ syāt /
[28] avyavahitādavinaṣṭāt parāt kāryotpattau kāryakāraṇasamakālikatvaprasaṅgo bādhakapraṇamiti yadi kaścidevaṃ manyate, tadapyayuktameva / avyavahikāryotpādenāpi kāryakāraṇasamakālikatvaṃ na prasajyate, kṣaṇikatvena kāryasattve kāraṇasyāsattvāt /
yadā kāryamutpadyate tadaiva kāraṇaṃ nirudhyate, tulādaṇḍonnāmāvanāmavaditi kutaḥ samakālikatvaprasaṅgaḥ / kāraṇāvasthāyāmapi kāryasya vidyamānatvād nairarthakyameva / yathā avyavahitavinaṣṭo bhāva uttarakṣaṇabhāvinā bhāvena saha yugapad vyavasthāpyo na bhavati, evameva kāryasyāpi tatsadṛśatvādaviruddhataiva, chāyātapavat / yathā ca pūrvāparāvyavadhānena pravahamānajaladhārāyāṃ viṣayaikatvaṃ na bhavati, tathaiva asyāpi tatsadṛśatvāt samakālikatvaṃ na bhaviṣyati /
[29] vidyamānasyāpi kāryasya naivotpādaḥ, utpādavaiyarthāt, nāpyavidyamānasya, śaśaśṛṅgadīnāmapyutpattiprasaṅgād ityapi kathanaṃ naiva yujyate / yadi vidyamānakāryasyotpattinirṣidhyate tadā tava [pakṣe] ubhayasiddho heturdṛṣṭāntaśca na syātām / yadyasti tadā niḥsvabhāvatvapratijñāyā hāniḥ /
[30] sāṃkhyādiparikalpitasatkāryavādo yadyapyayuktastathāpyasatkāryotpāde kiṃ nāma viruddhatvam, kimarthaṃ ca tanniṣidhyate / naiva ca syāt śaśaśṛṅgādyutpattiprasaṅgaḥ tattathāvidhahetūnāmabhāvādanutpatteḥ na tvabhāvāddhetoḥ /
sarvataḥ sarvotpattiprasaṅgo 'pi naiva; kāraṇapratiniyatasāmarthasya vyavasthitatvāt / pratiniyatakāraṇasāmarthyamapyaśyamabhyupeyam, anyathā sāṃvṛtike 'pi kāryakāraṇabhāve kathaṃ na sarvataḥ sarvotpattirbhavatīti /
[31] api ca, yadi vinaṣṭāvinaṣṭādayo vikalpāḥ pāramārthikīmutpattiṃ bādhante, tadā kathaṃ na sāṃvṛtikīmapi bādhante? vastubalapravṛttasya hetorviṣasya puruṣecchāvaśena vibhāgo na yuktarūpaḥ / yadi patyakṣabādhitatvāśaṅkayā tasmin hetutvaṃ na pravartata ityucyeta tarhi sa hetureva nāsti, bādhayogyatvāt /
[32] na hyekena hetunā anekakāryotpattiryujyate, na cānekenāpyekotpattiryujyate, anyathā hetubhedena bhedo na syāt / ata eva nānekebhyo 'pyanekakāryotpattirbhavatīti / yadyekaṃ kāryaṃ sarve hetovo 'bhinirvartayanti, tadā bhinnānāṃ hetūnāmabhedaḥ syāt, anekebhya ekaikasyotpatteḥ / yadhekaikaṃ nābhinirvartayanti tadā kathaṃ nāmānekebhyo 'nekotpattirapi /
na hyekenāpi ekasyotpattiḥ, cakṣurādīndriyebhyastadvijñānasyotpatteḥ / tadanantaraṃ yadi sajātīyakṣaṇotpattirna bhavettadā sarveṣāmandhabadhiratvādiprasaṅga ityapi kathanaṃ tāvannaiva yujyate / evaṃ yastāvadandhabadhiratvādiprasaṅgo 'bhihita sa naiva sambhavati, anabhyupagatatvāt, sāmagryā utpatteḥ, na hi kācidekena ekasyotpattiriti /
yenaikasmādanekotpattiḥ, anekasmād vā ekasyotpattiḥ [tataḥ sa] viruddho hetusvabhāvātikrānto janakatvenānabhyupagato bhavati, tathāpi vidyamānamātrādanekasvabhāvāt pradīpādeḥ anekasvabhāvaṃ kāryamutpadyamānaṃ dṛśyate /
hetubhedo bhedako na bhaviṣyatīti na syāt, hetuviśeṣeṇa kāryaviśeṣasyotpatteḥ / hetuviśeṣeṇa kāryaviśeṣotpāda iti yadeva kathanaṃ tadeva hetubhedasya bhedakatvapratipādakamiti /
[33] yaḥ pratītyasamutpannaḥ sa prakṛtyā śānta ityetadanaikāntikatvam, pratītyasamutpannasya sasvabhāvatvena virodhābhāvāt, pratītyasamupādasya sasvabhāvatve prasiddhatvād / hetorviruddhatvamapi, ajātānāṃ khapuṣpādīnāṃ sasvabhāvatvenānanubhūyamānatvāt /
[34] yo hi paramārthato 'san sa saṃvṛtāvapi svabhāvato 'nutpanno dṛśyate, yathā - vandhyāputraḥ / tulye 'pi niḥsvabhāvatve yathā rupādayo 'vabhāsante, tathā śaśaśṛṅgādayaḥ kathaṃ nāvabhāsante? avabhāsaviśeṣasyāsya nāsti kimapi kāraṇam /
[35] 'sarve dharmā niḥsvabhāvāḥ, ekānekasvabhāvarahitatvāt' ityevamabhidadhānā ye prasaṅgaṃ sādhayanti teṣāmapi tathā parairanaṅgīkārād heturasiddha eva, ekānekasvabhāvarahitatvasya na kenāpyabhyupagatatvāt / ataḥ svataḥ siddhāvapi heturayaṃ parato 'siddhaḥ /
[36] anyacca, sādhyasādhane paryudāsātmake prasajyātmake vā? yadi paryudāsātmake tadā ekānekasvabhāvarahitātvasya bhāvasvabhāvatvenābhyupetatvāttadapyanabhyupagataṃ na bhavet / yadi prasajyātmake tadā nāsti gamyagamakabhāvaḥ, tayorniḥsvabhāvatvād anyo 'nyāsambaddhatvād abhinnatvācca /
[37] yacca sarvābhilāpavirahalakṣaṇaṃ tanna kiñcid gamyaṃ gamakaṃ vā, yathā - aśvaśṛṅgam / yathoktasādhyasādhane api sarvābhilāpavirahalakṣaṇe /
[38] yau hyanyo 'nyāsambaddhau tayornāsti gamyagamakabhāvaḥ, yathā vindhyahimālayau / sādhyasādhane cāpyanyo 'nyāsambaddhe /
[39] yadyubhe abhāvasvabhāvatvena tādātmyalakṣaṇāpanne eveti manyase cet, tadapyuktam, tadātmano bhāve vyavasthitatvāt /
[40] yo yasmānna bhinnasvabhāvastayornāsti gamyagamakabhāvaḥ, vṛkṣadrumavat / yathoktasādhyasādhane api na bhinnasvabhāve / nāyaṃ kṛtakatvānityatvābhyāmanaikāntiko 'pi, vyāvṛttyā bhinnatvāttayoḥ /
[41] atrāpi vyāvṛttyā bheda iti manyate cet? tadapyayuktam / yadyevaṃ svād bhāva eva te syātām, nīlapītavat /
[42] api ca yathā kenāpi ekānekasvabhāvaviyuktatvahetunā bhāvānāṃ niḥsvabhāvatā sādhyate, tathā dharmiṇo 'pyabhāvaḥ sādhyate tadā dharmivyāvṛttatvasiddheḥ / heturviruddhaḥ syāt, tathā niḥsvabhāvatvasiddhau nāsti kimapi pramāṇam /
[43] api ca, yadi vijñānamapyanyadharmavat paramārthato niḥsvabhāvaṃ syāttadā tadanupādeyaṃ syād vitathatvādanyadharmavat / yadyevaṃ syāttadā na syuryogino 'pi, naiva yogijñānamapi syānna ca taistattvapratibodhaḥ syāt / naiva teṣāṃ bhagavatāṃ buddhānāmapratiṣṭhitanirvāṇaṃ syānna ca sarvākāraṃ jñānaṃ syāt / phalataḥ sarvavyavasthāvilopaḥ syāditi /
[44] saṃvṛtau yogijñānādīnāmabhyupagamād buddhā api viparyastā bhaveyuriti prasaṅgaḥ /
[45] api cāsti bhavatāṃ sarvadharmaniḥsvabhāvatvapratijñāyāṃ yuktyāgamābhyāṃ virodho 'pi / yathā rupādayastāvat sasvabhāvatve eva niyatā, deśakālāvasthābhedena sphuṭamavabhāsamānatvāt / ata ādau tāvat pratyakṣavirodhaḥ suspaṣṭaḥ /
[46] agnyādayo ye bhāvāḥ parokṣarvenābhyupagatāste 'pi abhrāntena niyatadhūmādihetunā anumānapramāṇena satsvabhāvātmakā eva / bhāvānāmutpādo 'pi khalu hetupratyayasāpekṣa eva siddhaḥ, kādācitkatvāt / ahetukasya tu kādācitkatvamapi na yujyate, nirapekṣatvāt / ataḥ pratijñāyāmanumānabādhāpi /
[47] yāni trāyastriṃśānāṃ nagarādīnyatyantaparokṣāṇi, tānyapi samastalokaikacakṣurbhūtena tāyinā svakīyenānāvṛtena jñānacakṣuṣā pratyakṣīkṛtya anyebhyo 'pi samprakāśitāni, ato viścastāgamena sattāyāḥ siddherāgamavirodho 'pi, asatāmākāśapuṣpādīnāṃ tathā darśanasamprakāśanayorayuktvāt /
[48] bhagavatā khalu ye āntarabahyavastūnāmanekavidhāḥ pratītyasamutpādāḥ samupadiṣṭāste 'pi svabhāvavirahitāḥ kathaṃ yujyante, atyantābhāvānāmākāśapuṣpādīnāṃ naivātyantikī utpattiriti /
[49] kuśalākuśalamarmaṇāṃ phalabhūtā devanarakādigatayo bhavantīti svayambhuva upadeśāt kathaṃ na virodhaḥ, naiva yujyate atyantāsadbhūtakūrmaromādibhirvastranirmāṇopadeśaḥ /
[50] ataḥ karmaṇāmiṣṭāniṣṭaphalāpavādāt saṃkleśapakṣāpavādaḥ /
[51] sūtrādiṣu āryāṇāṃ mārgābhyāsabalena yā uttarottaralokottarajñānaphalavyavasthā sāpi na syāt, gatigamyagamakādyabhāvāt / śaśaśṛṅgakṛtasopānamārge pādau nidhāya
vandhyāputrasya aścaṅgasamucchritottuṅgaviśālaprāsādārohaṇaṃ na sambhavatītyato vyavadānapakṣāpavādo 'pi syāt /
[52] ityevamubhayapakṣāpavādamanutiṣṭhantaścatvāryāryasatyānyapi niṣedhanti bhavantaḥ /
[53] bījādiṣu janyajanakabhāvastāvad āgopāṅganāprasiddhaḥ, ataḥ pratijñāyāḥ prasiddhivirādho 'pi /
[54] hetuprayogeṇa pareṣu niścayotpādābhyupagamāt svavacanavirodho 'pi /
[55] yaśca bhagavatā pratyakṣādipramāṇairbhāvānāṃ sattānirdeśaḥ kṛtaḥ, tasyāpi bādhā syāt / yato hiḥ
"cakṣurvijñānasamaṅgī nīlaṃ vijānāti, no tu nīlam" ityādinā tāvannīlādayo bhāvāḥ kalpānāpoḍhalakṣaṇena pratyakṣapramāṇena jñāyanta iti pratipāditam, naiva hi gaganotpalavartīni nīlādīni cakṣurvijñānenānubhūyanta iti /
[56] "yatkiñcit samudayadharmakam, tat sarvatra nirodhadharmakam" anena sādhyavyāptahetunānumānapramāṇenopadarśitāḥ kṣaṇasthitadharmiṇo bhāvāḥ prasiddhā iti spaṣṭamupadarśitam / anena tāvadupadarśanena te [bhāvā] sasvabhāvatāyāṃ nirucyante, atyantāsadbhūtākāśapuṣpādīnāmutpādāvyayadharmāyogāt /
[57] "dhūmena jñāyate vahniḥ salilaṃ ca balākayā" iti / agnyādayo bhāvāḥ kāryaliṅgena niyataṃ jñāyamānatvānniyataṃ svabhāvamavadhārayantīti suspaṣṭaṃ nirdiśyate / balākādihetūnāṃ darśanānmarīcikādyabhāvānumānasyotpatterabhāvāt /
[58] abhidharmādau ye ṣaḍ hetavaścatvāraśca pratyayā abhihitāste 'pi sarvadharmānutpādavāde tāvatkathaṃ yujyante, utpādyasya kasyacidabhāvena hetvādīnāmayuktatvāt /
[59] sūtreṣu sarve dharmāḥ skandhadhātvāyataneṣu saṅgṛhītāḥ samupadiṣṭāḥ / skandhādīnāṃ bhagavatā kāryakāraṇasvabhāvatvasamprakāśanāt kathaṃ te sarvedharmānutpādatāyāṃ saṅgṛhītāḥ syuḥ /
[60] yadi skandhadivyatiriktasya kasyacid dharmasya anutpādaḥ sādhyate tadā nāsti [kaścit] vivādaḥ, vayamapi tadvyatiriktaṃ dharmaṃ nāṅgīkurmahe /
[61] yadyevaṃ manyate yatsaṃvṛtau pramāṇādīnāmabhyupagamānnaiva eṣāṃ sarveṣāṃ dūṣaṇānāmavakāśo yujyata iti cet? tadā [saṃvṛtau] bhāvābhyugama evāṅgīkṛtaḥ syāt, yato hi yāni pramāṇādīni saṃvṛtāvabhyupetāni tāni niścayena sarvābhilāpavidhuralakṣaṇaśaśaśṛṅgādibhyo vyāvṛttasvabhāvānyeva vyāhatāni syuḥ / yadyevaṃ na syāttatadā lokavirodha āgamavirodhaśca kathaṃ parihataḥ syāt / vayaṃ tu yat sarvasāmarthyavirahalakṣaṇaśaśaśṛṅgādiviparītaṃ tadeva 'vastu' ityabhidadhmahe / yadi bhavantastānapi saṃvṛtisaditi nāmamātramupacāramātraṃ vyavahāramātramiti pravyāharanti, tadā kāmaṃ tathābhilapantviti / na hi nāmamātreṇa bhāvastathāvidhaṃ svabhāvamanusaratītyatiprasaṅgāt /
[62] api ca, kā nāma saṃvṛtirityapi vaktavyam / yadi sarvamasaditi kathyate, tadapi na yuktam, parasparavirodhāt / tathāvidhā saṃvṛtistāvadasamarthaivocyeta / yadi utpādayatīti tadā sāmarthyamevaitat / tadā kathamekasmin parasparaviruddhayoḥ sāmarthyāsāmathyayoryoga iti / kathamasatā sanniṣpādayituṃ śakyate /
[63] na hi sarvamasaditi / tatkathamiti cet? bhāvasvabhāvaiva saṃvṛtiriti / tadā nāsti vivādaḥ, bhavataḥ pratijñāyā eva hāniḥ bhavo 'pyutpadyata eva, ataḥ saṃvṛtyā tadutpadyata iti kathamevamucyeta? tadā tvanutpanna utpadyata ityuktaṃ syāt / saṃvṛtiviparītasyānutpādasya paramārthatvāt tadā paramārthato 'nutpāda eva syādityasambaddhabhidhānaṃ syāt / upayato 'nubhayata ityeṣāpi kalpanā naiva sambhavati, parasparaviruddhatvāt /
[64] yadyanityārthaḥ saṃvṛtyartha ityevaṃ cet? tadā kiṃ tāvadanityam? yadi nityābhāvamātram? tadā kathaṃ talloke pratītaṃ syāt / yadi nityaditaraṃ kimapyanityamiti nigadyeta? tadā nityasya vikalpātmakatvāttat [itaraṃ] tāvat sāmarthyānnirvikalpaṃ jñānamityatasyadavasthāyāṃ 'saṃvṛtisat' - iti kathanaṃ tu nirvikalpakajñānena tatpratīyata ityabhihitaṃ syāt /
yadyevaṃ syāttadā kimiva bhāvasvabhāvo nābhyupeyate / [tathātve ca] anumānakalpanāyā api tāvat parihāraḥ syāt savikalpakatvāttasyāḥ /
[65] atha lokapratītyarthaḥ saṃvṛtyartha ityevaṃ cet? kastāvalloka iti? śāstrakārā vā prākṛtā vā janāḥ prathame vikalpe bhāvo hyanekaparasparaviruddhasvabhāvaḥ syāt, śāstrakāraikasyāpi bhāvasya nānākāreṇādhyāropaṇāt / dvitīye vikalpe nairātmyakarmaphalādīni nābhyupetāni syuḥ, prākṛtakairapratītatvāt /
[66] atha māyārthaḥ saṃvṛtyartha iti cet tadā ko hi nāma māyārtha iti vaktavyam / yadi sarvamasaditi, tadā pūrvadoṣa eva samāpadyeta, saṃkleśavyavadānāni ca kathaṃ syuriti ca / atha bhrāntijñānena māyeti cet tadā ābhyantarikajñeyanayena ko hi viśeṣaḥ syāt /
[67] atha saṃvṛtirnāmamātramiti tadā subhāṣitadurbhāṣitayorbhedo 'śakyaḥ syāt, asatyabhidheye śabdamātre bhedābhāvāt /
[68] atha śabdārtha iti cettadā kathabhedaḥ syāt, pratyātmādhigamyā ye sukhādayaste kutra saṃgṛhītāḥ syuḥ? na hi tāvat saṃvṛtau, teṣāmanirvacanīyatvāt, saṃvṛtisatāṃ vyavahāraprajñapyamānatvācca / sūtre 'pyevamuktamḥ "kiṃ nāma saṃvṛtisatyam? yāvanto lokavyavahārāḥ ye 'kṣarapadaniruktibhirnidiśyanta iti" / anena hi saṃkṣepataḥ saṃvṛtiśabdārtho 'bhihitaḥ /
athaivaṃ manyate yadābhāsaparikalpyau vyāmiśrya sāmānyākārena gṛhyanta iti? tadā paramārthe 'pyeṣa prasaṅgaḥ syāt, tasyāpi vacanīyasvābhāvye vyavasthitatvena abhidheyatvāt / na ca paramārthasatye 'pi saṅgṛhyante, tadvastusattayāḥ sattvāt / satyāntaraviśeṣapūrakākārā api te na bhavanti / yadi pratītyotpannā rupādayaḥ, pratyāmādhigamyāḥ sukhādayaścāpi 'saṃvṛtisatyam' it nāmrā prajñapyante, tadā mudā tathā kuryuriti, kulmāṣamapi dātavyamiti, katipayenāvirpayayeṇāvivādaśceti /
[69] atha kṣaṇamātrānantarānavasthānena asthirārthaḥ saṃvṛtyarthastadviparītaśca nityārthaḥ paramārtha iti siddhasādhanamevaitat, bhavadbhirevaṃ vastunaḥ kṣaṇikatvasvīkarāt, vayamapyevamabhyupagacchamaḥ / ato nāsti vivādaḥ tathā sāṃvṛtikānāṃ vastusāmānyalakṣaṇāmāṃ yā nairātmyarupā dharmatā sāsti paramārthataḥ / sāpi utpādād vā tathāganāmanutpadād vā sarvakālamavikāratayā nityābhyupeyate /
[70] atha asatyārthaḥ saṃvṛtyartha iti tadā kathaṃ sā satyamiti parasparaviruddhayoḥ satyāsatyayoraikātmyānupapatteḥ bhāvasvabhāvaiva kācana saṃvṛtirabhyupagantavyā, anyathā kathaṃ jagat tathā satyaṃ sidhyet, yadi tadabhyupagamyate, tadā [bhavataḥ] pratijñātārthahāniḥ syāt /
[71] anyacca saṃvṛtiḥ pramāṇamapramāṇaṃ vā? yadi pramāṇaṃ kathaṃ sā saṃvṛtiḥ? athāpramāṇaṃ tadā kathaṃ nairātmyaṃ sādhayituṃ śakyeta?
[72] avaśyamataḥ saṃvṛtibījāni vijñānādīni paramārthataḥ santītyaṅgīkartavyāni, ṛte bījaṃ saṃvṛtyanutpatteḥ, yad bijaṃ tadeva vastutaḥ saditi /
[73] api ca, yadi bhāvasvabhāvā abbhyupagamyante tadā teṣvāropito mithyāsvabhāvaḥ saṃvṛtisatyam, anāropitastu bhāvasvabhāvaḥ paramārthasatyam / paramārthasatyam / tataśca satyadvayavibhājanaṃ tāvad yujyate / yadi nābhyupagamyante, tadā saṃvṛtirapi vitathā syāt paramārtho 'pyaśakyavyavasthānaḥ syāt, vyavasthākārāṇānāmasattvāt /
[74] yadi yathākathañcana kañcidekaḥ paramārthaḥ syāttadā kimarthaṃ sa sādhayate? sa naiva paramārthaḥ kathaṃ sa jñānenāvadhārayituṃ śakyate, na ca paramārthaśabdenāpyabhidhātumarhaḥ evaṃ tāvannāyaṃ paramārthaḥ, na cārtho 'pi paramaḥ, nāpi paramasya jñānasyāyamarthaḥ, sādhāraṇatvāt / yadi yathākathañcana kiścidekaḥ paramārthaḥ syāt tadā paramārthato 'sadbhāvasyaikasya yathākathañcana nirākaraṇād bhāvasattāyā evābhyupagamaḥ syāt /
[75] api ca, yadi saṃvṛtiparamārthāvabhinnāviti manyate, tadā satyadvayavyavasthānāṃ kathaṃ syāt, dvayorekatarasya parityāgāt / atha bhinnau tadobhayoḥ pṛthaksiddhatvād bhāvaprasaṅgaḥ / atha bhinnabhinnau, tadā kathamekasmin parasparaviruddhatvam / ataḥ pakṣo 'yam 'na bhinno nāpyabhinnaḥ' iti na yujyate, viruddhatvāt / evaṃ bhinnābhinnatvasya anyo 'nyaparihārasthitalakṣaṇatvena ekasya pratiṣedhe 'parasya vidhānaṃ na bhavettadā asattvameva / sa tadā pratiṣeddhumapi kathaṃ śaktaḥ ekasmin yugapatparyudāsaprasajyayorvirodhāt /
[76] anyacca, bhavatāmanusāreṇa tu puṇyajñānasambhārau duṣparipūraṇau syātām, tadabhāve ca buddhatvamapi duṣprāpaṃ syāt / pūjānugrahakāmyayā yad dīyate tad dānaṃ tvatyantaṃ prasādamabhinirvartayati, tacca nāsti deyadāyakapratigrāhakānupalambhāśritatvāt / sa cānupalambhaḥ kiṃ deyābhāvād vā viṣayābhāvād vā bhavati? prathame tāvat pakṣe na ko 'pi kimapi dadātīti puṇyasyaivābhāvaḥ prasajyate, sattvābhāvācca yo hi bodhisattvānāṃ sattvārthapariśramaḥ sa nirarthaka eva syāt, ato 'sattvaṃ tu nāstyeva / viṣayābhavo 'pi tāvannāsti, bhagavatā deyādivastūnāṃ paridṛṭatvāt / yadyevaṃ na syāuttadā bhagavatā bodhisattvāvasthāyāṃ kathamarthibhyaḥ putrādidānaṃ kṛtam? bhavantastvālambanāśritaṃ dānādikaṃ 'viśuddham' iti nābhyupagacchanti, ataḥ sambhārapāripūristāvadasambhavaiva / tadabhāve hetvabhāvād buddhātvamapi dūre 'pāstaṃ syāt /
[77] api ca, 'sarve dharmā niḥsvabhāvāḥ' ityettasya tāvat ko hyarthaḥ? yadi svayambhāvasya abhāvānniḥsvabhāvā ityabhidhīyante tadā siddhasādhanameva, hetupratyayādhīnavṛttitvāt sarvavastūnām, na tānyahetukānīti vayamapyabhyupagacchāmaḥ / yadyevaṃ na syāttadā nirapekṣatvānnityaṃ sattvamasattvaṃ vā syāt / yadyucyeta - vinaṣṭā bhāvāḥ svasvabhāvenānutpannatvāt svasvabhāvena na santīti niḥsvabhāvāḥ? ityetadapi siddhasādhanameva, asmākamapi vinaṣṭotpatteranabhyupetatvāt / yadi cābhidhīyeta - tatsvabhāvenaiva sarvakālānavasthānānniḥsvabhāvā manyante, tadapi siddhasādhanameva, yasmādutpattisamanantaravināśasadbhāvāt kṣaṇikā eva / kṣaṇikasya khalu vastuno dvitīye kṣaṇe 'vasthānaṃ nābhyupeyate /
yadyucyeta yathā bālapṛthagjanaiḥ parikalpitasya grāhyagrāhakabhāvasya paramārthena svabhavato 'sattvād sasattvaṃ tathā niḥsvabhāvatvamiti tadapi siddhasādhanam, asmābhirapi parikalpitātmano niḥsvabhāvatvasyābhyupagamāt / yadyevaṃ na syāttadā sarve 'pi tattvadarśinaḥ syuḥ /
paramārthataḥ sarve bhāvā bālapṛthagjanaiḥ parikalpitena grāhyagrahakāreṇa virāhitā api āryajñānasya advaitātmanā gocaratvena sthitā eva / yadyevaṃ na sthitāḥ, tathāpyasattvena niḥsvabhāvāstadā saṅkleśavyavadānau na syātām /
[78] tathaiva sarvadharmānutpādo 'pyabhihitaḥ / kiṃ tadanutpadatāyāstāvadarthaṃ manyase? yadyucyeta ādito 'nutpannatvāt sarve bhāvā anutpannā iti tadapi siddhasādhanameva, vayamapi saṃsāramanādiṃ manyāmahe / atha pūrvamutpannasya vastunaḥ punaranupattyā sarve dharmā anutpannā iti tadapi siddhasādhanameva, vayamapi pūrvamatpannasya punarutpattiṃ nābhyupagacchāmaḥ, tasya vinaṣṭatvāt / atha apūrvotpādābhāvādanutpādo 'bhidhīyate, tasya vinaṣṭatvāt / atha apūrvotpādābhāvādanutpādo 'bhidhīyate, tadapi nāniṣṭasādhakam, saṃsāre 'pūrvasattvānabhyupagamāt, sarvadā ca pūrvavinaṣṭānāṃ sajātīyotpatteḥ atha bālapṛthagjanaparikalpitasya svalakṣaṇato 'nutpādādanutpāda ucyate, tadāpi nāsti virodhaḥ, kalpitasya svabhāvata utpettaranabhyupagamāt /
atha svato 'nutpādād anutpāda ityucyeta tadāpi nāsti virodhaḥ, hetupratyayādhīnatvāt sarvavastūnām, yathā pūrvamuktam / yadi sarvaśaḥ sarvānutpādād anutpāda ucyate tadā darśanādivirodho durnivāraḥ syāt / yadi parasparaviśeṣānutpādād anutpādo 'bhidhīyate tadā [yadi] tathatāsvabhavatāmupādāyocyate tadā nāsti doṣaḥ,[kintu] yadi lokaprasiddhasvabhāvatāmupādāyocyate tadā kena darśanādivirodho nivārayituṃ śakyate / yadi svabhāvetarakriyālakṣaṇaviyogād anupāda iti? tadāpi nāsti doṣaḥ, sarvabhāveṣu kriyāyā abhāvāt / atheścarādibhiritarairanutpādād [anutpāda] ucyate, tadāpi nāniṣṭam, [asmābhirapi] īśvarāderanabhyupagamāt / evamādibhirākāraiḥ 'ādiśāntāḥ, prakṛtiparinirvṛttāḥ' ityādiśabdānāmapyarthā vicāraṇīyāḥ / api ca, anyairanekasūtraiścāpi virodhaḥ saṃllakṣyate, tathā hi āryasandhinirmocanasūtre hyuktaṃ
"ato lakṣaṇaniḥsvabhāvatāmabhisandhāya mayā sarvadharmaṇāmanutpādḥparikīrtitaḥ /"
parikalpitasvabhāve hi lakṣaṇaniḥsvabhāvatā vyavasthāpyate /
mahāyānaprasādaprabhāvane [nāma mahāyānasūtre] coktamḥ
"kulaputra, bodhisattvaḥ dharmamayoniśaḥ śabdaśaḥ pravicayya mahāyānaprasadāyatano na bhavati / śabdaśo 'nabhipretya yoniśo manasi kṛtvā mahāyānaprasādāyatano bhavati / evaṃ kulaputra, bodhisattvo 'yoniśaḥ śabdaśo dharmān pravicayya aṣṭāviṃśatimasaddṛṣṭīrutpādayati, tadayathā - nimittadṛṣṭiḥ, adṛṣṭidarśanadṛṣṭiḥ, vyavahārāpavādadṛṭiḥ, saṃkleśāpavādadṛṣṭiḥ, tattvāpavādadṛṣṭiśceti" ityevamādikaṃ vistareṇābhidhāya ḥ
"kulaputraṃ, kā hi tāvannimittadṛṭiḥ? sāṃyogikasya svabhāvamabhisandhāya mayā sarvadharmāṇāṃ yadasattvaṃ samprakāśitaṃ tacchabdaśo 'bhiniviśya [ye] sāṃkleśikadharmāṇāṃ vaiyavadānīkadharmāṇāṃ cāpyasattve 'bhiniviśante, asannimittopādānena [teṣu] asaddṛṣṭirupajāyate, ataḥ [saiva] nimittadṛṣṭiruktā / [ataḥ] bodhisattvasya śabdaśo 'bhiniviṣṭāyāmasaddṛṣṭi saiva tasya mahatī dṛṣṭiriti, ata eva sā adṛṣṭidarśanadṛṣṭirityucyate / tato vyavahārāpavādadṛṣṭisaṃkleśāpavādadṛṭitattvāpavādadṛṣṭa yastāvajjāyante / tato vyavahārāpavādadṛṣṭisaṃkleśāpavādadṛṣṭitattvāpavādadṛṣtayastāvajjāyante yadā nimittadṛṣṭyā sarvāpavādaḥ [yadā] kriyate tadā vyavahārāpavādadṛṣṭerapyabhiniveśo jāyate, saṃkleśāpavādadṛṣṭerapyabhiniveśo jāyate tattvāpavādadṛṣṭerapyabhiniveśo jāyate" ityevamuktam /
laṅkāvatārasūtre 'upuktamḥ
nāsti vaikalpito bhāvaḥ paratantraśca vidyate / samāropāpavādaṃ hi vikalpanto vinaśyati //
parikalpitaṃ svabhāvena sarvadharmā ajānakāḥ / paratantraṃ samāśritya vikalpo bhramate nṛṇām //
ataḥ pratītyasamutpannaḥ paratantrasvabhāvaḥ paramārthataḥ san, tatra parikalpitasvabhāvo 'nutpādinābhihitaṃ ityeva tāvannirdekṣyate / punastatroktamḥ
na hyātmā vidyate skandhe skandhāścaiva hi nātmani / na te yathā vikalpyante na ca vai na santi ca //
ābhyāṃ dvābhyāṃ pratiṣedhābhyāṃ skandhānāṃ sattaiva tāvannirdiṣṭā / mahāśūnyatāsūtre 'pi yaduktamḥ
"asti karma asti vipākaḥ kārakastu nopalabhyate" anena tāvad vacanena virodho 'pi samupajāyate / evaṃ yadi paramārthataḥ karmāpyasti vipāko 'pyasti tadā sarve dharmā niḥsvabhāvā bhavituṃ nārhanti / yadi saṃvṛtau santīti cet tadā karturapi saṃvṛtau sadbhāvāt "kārakastu nopalabhyate" ityevaṃ na vaktavyam / āryalaṅkāvatārasūtre coktamḥ
astitvaṃ sarvabhāvānāṃ yathā bālaivirkalpyate / yadi te bhaved yathā dṛṣṭāḥ sarve syustattvadarśinaḥ //
abhāvātsarvadharmāṇāṃ saṃśleṣo nāsti buddhitaḥ / na te tathā yathā dṛṣṭā na ca te vai na santi ca //
anena yadi sarvadharmāṇāmasattvaṃ tadā saṃkleśavyadānayorapavādadoṣaḥ prasajyata iti nirdiṣṭam / punastatraivoktamḥ
bāhyarthadarśanaṃ mithyā nāstyarthaṃ cittameva tu / yuktā vipaśyamānānāṃ grāhagrāhyaṃ nirudhyate //
bāhyo na vidyate hyartho yathā bālairvikalpyate / vāsanairlulitaṃ cittamarthābhāsaṃ pravavarte //
āryadaśabhūmakasūtre 'pyuktam "cittamātraṃ yaduta traidhātukam" iti / tathaiva āryasandhinirmocanalaṅkāvatāraghanavyūhādiṣvapi sarvadharmāṇāṃ cittamātraśarīratvaṃ nirdeṣṭuṃ 'cittamātrameva paramārthasat, netarathā' iti sampradarśitam / ataḥ sarve dharmā niḥsvabhāvatvena na sidhyanti / āryātakūṭe 'pyullikhitamḥ
"astīti kāśyapa, ayameko 'nta, nāstīti kāśyapa, ayameko 'ntaḥ, yadenayorantayormadhyam, tadarupyanidarśanamapraṣṭhimanābhāsamaniketamavijñaptikam, iyamucyate kāśyapa, madhyatā pratipad bhūtapratyavekṣā" iti /
anena tāvad vijñānameva paramārthasattvānidarśanatvādiguṇopetaṃ śāścatocchedāntadvayavinirmuktamiti nirdiṣṭam / etadadhikṛtyaivāryaratnamedhe 'pyuktamḥ
"kulaputra, yadi [vijñānaṃ] paramārthato nāsti, tadā brahmacaryādīni nirarthakāni syuḥ" iti / āryaratnakūṭe hyuktamḥ
"ye paramārthasato 'pi vijñānasyāpavādaṃ kṛtvā sarvadharmaśūnyatāyāmabhiniviśya śūnyatādṛṣṭikāste 'cikitsyāḥ" iti /
tathā coktamḥ
"varaṃ khalu kāśyapa, sumerumātrā pudgaladṛṣṭirna tvevābhimānikasya śūnyatādṛṣṭiriti" /
āryasandhinirmocane cāpi śūnyatālakṣaṇamudbhāvitamḥ
"paratantralakṣaṇaṃ maitreya, pariniṣpannalakṣaṇaṃ ca saṃkleśo vyavadānaṃ ca / sarvathātyantaviyuktaṃ parikalpitalakṣaṇaṃ yattanna tenopalabhyata idaṃ śūnyatālakṣanamuktaṃ bhavati" /
āryāṇāṃ pratyātmavedyamavaśyameva paramārthato vastusat, anyathā āryasandhinirmocanoktāni vacanāni tāvādasadarthakānītī naiva / yadyucyeta kiṃ khalu vastu? yadāryajñānena āryadarśanena vānirvacanīyatvena parijñātam / anirvacanīyadharmatāvabodhena saṃskārāsaṃskārābhyāṃ prajñaptamiti yaduktaṃ tena virodhaḥ syāditi /
ekameva yānaṃ paramārthato mahāyānalakṣaṇaṃ, nāvaśiṣṭamiti yad bhavatābhihitaṃ tadapi yuktyāgamābhyāṃ viruddham, vipratipattināṃ sandarśanāt / sattveṣu tāvad vividhādhimuktikā upalabhyante / tathā hi kecana parahitāśayā eva pravartante / athāpare niṣkāraṇaṃ paraduḥkheṣu spṛhante / kecittvalpamātra evātmano hitasukhe āsajyāyeṣu drahyanti / tathaivānye svasukhasampattisādhanatatparā anyavyāghātaṃ kṛtvā tadduḥkhavinivṛttito virajyate / kecana saṃsārasukhamātrasyaivābhilāṣeṇa puṇyādīni sampādayanti / tathaivetare tāvad bhavāntarakhecchato viramya svamuktyarthaṃ prayatante / aye tu kevalaṃ paravimuktimevānucintayanti saṃbodhinidānāṃ ca dānādipāramitāpravṛttimālambante / ityevamaprameyapratipattyālambanāt sattvānāṃ chandalakṣaṇo hetuviśeṣo 'numīyate, phalaviśeṣo 'pihetuviśeṣākṣiptavāttasya / svābhilāṣadvāreṇaiva pravṛttidarśanād śraddhaiva hi pravṛttiheturiti niścitam / sattvānāmayaṃ śraddhāviśeṣo 'pi gotraviśeṣeṇāvinābhūtaḥ, ato nānāgotratvāt sattvānāṃ tulyajātīyagotrakairvidhīyamānapratipattiviśeṣānurūpaṃ phalalakṣaṇayānamapi nānā bhavatīti yuktibhirnānāyānataiva niścīyate /
bahudhātukasūtre 'pi bahudhātukāḥ sattvā vinirdiṣṭāḥ / bhagavātā yatkhalu dhātujñānabalānāṃ nānātvamabhihitam, tadapi nānādhātutvaṃ kimiva asat syāt / āryakaṅkavatārasūtre 'pi pañca abhisamayotrāṇyabhihitāni / āryākṣayamatinirdeśasūtre 'pyuktam - trīṇi tāvatrairyāṇikayānāni, yaduta - śrāvakayānaṃ pratyekabuddhayānaṃ mahāyānaṃ ceti / evamevānekeṣu sūtreṣvapi śrāvakādiyānatrayanirdeśād āgamato 'pi tāvannānā yānāni sidhyantīti /
āryasaddharmapuṇḍarīkādiṣu yaddhi ekaṃ hi yānamiti vyapadiṣṭam, tadābhiprāyikamiti draṣṭavyam samatābhiprāyādipradarśanāt / dharmadhātulakṣaṇatayā yānānāṃ bhedābhāvād ekameva yānamiti tadabhiprāyaḥ / athavā yānīkṛtaṃ yānamiti yānikurvatāṃ śrāvakādipudgalānāṃ nairātmye 'tulyatvābhāvād ekameva yānam / athavā ye vimuktāsteṣāmabhinnatvād ekameva yānam / athavā aniyatagotrakāṇāṃ śrāvakāṇāṃ mahāyānenaiva niryāṇād ekameva yānaṃ deśitam / athavā sarvasattveṣvātmādhyāśayena mahākaraṇāmayā bhagavantaḥ, pūrvaṃ samudānītabodhisambhārāḥ śrāvakagotrīyāścāpi buddhatvaprāptyadhyāśayāḥ, ato 'bhinnādhyāśayād ekameva yānam / athavā bhagavatā svayamanekadhā śrāvakayānādibhirniryāṇadvāraiḥ parinirvāṇasandarśanād ekameva yānam / athavā nāsti mahāyānād viśiṣṭataraṃ yānāntaramiti tadadhikārād ekameva yānamiti, tadevaṃvidhābhiprāyeṇa ekameva yānamiti deśitam / athavā aniyatānāṃ śrāvakagotrīyāṇāmākarṣaṇārthaṃ bodhisattvagotrīyāṇāṃ ca
sandhāraṇārthamityabhiprāyo bhagavataiva āryadaśadharmakasandhinirmocanalaṅkāvatārādiṣu sūtreṣu spaṣṭīkṛtaḥ /
anyacca, naikabhavaparamparāyāṃ sambhārān paripūrya bodhisattvā buddhatvapadamadhigamiṣyanti / śrāvakā aśeṣabhavasaṃyojanaṃ prajahantīti teṣāṃ naikajanmasādhyaṃ buddhātvadhigantuṃ ko 'pi bhavapratīsandhirnaiva sambhavati, tathā hi - mūlaṃ bhavasyānuśayāḥ yaduktaṃ so 'pyātmagrahaprabhava eveti niyatam abhīṣṭaṃ ca / āryairātmadṛṣṭiviparītayā nairātmyamārgabhāvanayā sarvānuśayāḥ samūlamucchināḥ, tatsamucchedena teṣāṃ janmano 'pyādhārarasyābhāvāt tad [janma] api samucchidyate / phalataḥ kutasteṣāmanekabhavaparamparāsādhyo buddhātvalābho bhaviṣyatīti / āryāsaddharmapuṇḍarīke bhagavatā yacchrāvakebhyo buddhātvādhigatervyākaraṇaṃ kṛtaṃ tattu nirmitaśrāvakāṇāṃ nirmāṇasya, yairbodhau pariṇāmanā kṛtā, teṣāṃ vābhiprāyeṇa kṛtamiti draṣṭavyam / idaṃ tāvad bhagavatā āryalaṅkavatārasūtrādiṣu nirdiṣṭameva / āryasamādhirājasūtre yattāvaduktamḥ
atra nāsti ko 'pi sattvo 'bhavyaḥ /
sampūrṇo 'yaṃ sattvaloko buddho bhaviṣyati //
tadapyucyamānamupagatānabhipretyābhihitamiti jñātavyam / katipayeṣu [sūtreṣu] - "tathāgatagarbhāḥ sarve sattvāḥ" iti yaduktaṃ tadapi tathatālakṣaṇāyāstathatāyā abhiprāyeṇa vyapadiṣṭam / ataḥ paramārthatastrīṇyeva yānāni, sarve dharmāśca sasvabhāvā ityabhidhīyate / ityayaṃ pūrvapakṣaḥ /
[1] tataścāyaṃ pratyavasthīyate / tatra tāvad 'nāgamataḥ sarve dharmā niḥsvabhāvatvena sādhayituṃ śakyāḥ, kenāpi tathābhyupagamābhāvād' ityādyuktaṃ tannirucyate / kiṃ kenāpyanabhyupetatvādāgama ekāntenānupādeya eva bhavatyuta utadeyo 'pīti? prathamastāvat pakṣo na yuktaḥ / tathā sati na ko 'pi kamapyāgamamāśrayiṣyati, kenacidapi tadanabhtupetatvāt / tatra kaścid abhimānitayā vā, anarthitayā vā, pāpamitrasaṃsargeṇa vā, vimūḍhacittatayā vā, sukalyāmitrānupalambhena vā, parapratyaneyatayā vā, śraddhendriyādivaikalyena vā? tadvidāṃ sudhiyāṃ viraheṇa bhagavata ādimadhyaparyavasānakalyāṇaṃ pravacanaratnamanāśritā api kiṃ tāvadadhigatasvaparahitasampādanonopāyaṃ tarkanipuṇaṃ vidvāṃsamapi nāśrayiṣyante?
athavā, ajñā vaṇijo yathā vimugdhatayānarghaṃ ratnamapi parityajanti tathā suvijñāstarkanipuṇā api vaṇijastanna parigṛhṇantīti na / tāpāccedācca nikaṣāt suvarṇamiva pratyakṣānumānapūrvaparāviruddhāgamairaviruddhātvāt pareṣāñcāgamānāṃ tadviparītatvād ābhyudayikanaiḥśreyasikanaiḥśreyasikaphalamāptukāmā aśeṣasampadamadhigantukāmā vipaścitastaṃ [viparītāgamaṃ] parityajya yadekāntakuśalaṃ tatpravacanaratnamevāśrayantīti yaḥ pakṣaḥ, sa cet samyagiti tadā bhavanto 'pi yadi bhagavatpravacanaṃ suparīkṣyaivābhyupayantītyato bhagavatā prajñāpārāmitādiṣu yo hi madhyamo mārgaḥ suspaṣṭamādiṣṭastaṃ kinnāśrayiṣyantīti?
yadi svayaṃ tamāśrayituṃ na śaktāstathāpyāryanāgātjunapādairyo hyanekayuktipradīpaprakāraiḥ suspaṣṭaṃ nirdiṣṭastadbalenāpi kimiva nābhyupagacchanti? yato hi sa ācāryastāvad bhagadvacananirdiṣṭatvena prathamāṃ bhūmimāsāditatvena cāryalaṅkāvatārādau vyākṛtaḥ / tasyāpi yadi nirdeśo viparyastaḥ syāttadā naiva tāvad bhagavatā tathā vyākṛtaḥ syāt / ato yadayācāryavacānaṃ tyajyate bhagavadvacanamapi nūnaṃ parityaktaṃ bhavet / phalata āryanāgārjunapādapratipadītaṃ mārgaṃ parityajya anāryapudgalapradarśitapathāśrayaṇaṃ tāvānnaiva yujyate /
na vayaṃ śabdānāṃ bhāvikaḥ kaścana sambandha iti manyāmahe / atastanniṣedhato na [te] anabhyupagatā bhaviṣyantīti / te tāvat [śabdāḥ] saṅketābhijñānena vyavahāre vakturicchāṃ dyotayante arthāvasthādibhirabhrāntapuruṣairabhihitāḥ śabdāḥ vivakṣitārthāsambaddhā iti na sarvathā niścetuṃ śakyate, anyathā sarvavyavahāroccheda eva syāditi /
kṣīṇarāgadveṣamohānāṃ śabdā aviparītārthā iti pratipādanena sarveṣāṃ śabdā viparītārthā evati na, svasantatau viniyatatvātteṣām / atastrirupapaliṅgāni parikṣaṇapariśuddhāni ādimadhyāntakalyāṇaniyatāni tāvad vacanāni avisaṃvādakatvād vidvadbhiḥ samāśrayaṇīyānyeva /
[2] na vayaṃ tathāgatavacanapratihatebhyastīrthikebhyastātsiddhaye bhagavadvacanaprāmāṇyaṃ pratipādayāmāstathāpi yadā āgamārthaṃ vinintayāmastadā vyākaraṇapramāṇatvena sampradarśayāmaḥ / tatpratipādakaṃ bhagavadvacanaṃ nāstītyetadapi kathanaṃ nocitam / bhagavatāpyevameva nītārthasūtrasamāśrayaṇamevābhihitam, na neyārthasūtrasamāśrayaṇamiti /
yadyucyeta ko 'yaṃ paramārtho nāmeti cet? pramāṇopapatraḥ paramārthādhikṛtaśceti / athavā yadartho nānyatra netuṃ śakyata iti / sarvadharmānutpādāstāvat pramāṇopannārthaḥ,ato yuktyanvitatvāt sa paramārtha ityucyate / āryadharmasaṃgītāvuktam - anutpādaḥ satyam, utpādādayo 'nye dharmā asatyāḥ, mṛṣā moṣadharmakatvāt / āryasatyadvayanirdeśe 'pyuktam "devaputra, artho hi paramārthato 'nutpādaḥ, ayaṃ tāvat sarvasaṃkleśavyavadānadharmeṣu vyavasthāpyate, na katipayeṣu" avameva punastatraivoktam - "tadyathāpi nāma devaputra, yacca mṛdbhājanasyābhyantaramākāśam, yacca ratnabhājanasyākāśam ākāśadhātureva eṣaḥ / tatra paramārthano na kiñcinnānākaraṇam / evameva devaputra, yaḥ saṃkleśaḥ, sa paramārthato 'tyantānutpādatā / yadapi vyavadānaṃ tadapi paramārthato 'tyantānutpādatā / saṃsāro 'pi paramārtha 'tyantānutpādatā / yāvannirvāṇamapi paramārthato 'tyantānutpādatā / nātra kiñcit paramārthato nānākaraṇam / tat kasmāddhetoḥ? paramārthato 'tyantānutpādatvāt sarvadharmāṇāmiti" / evamayamanutpādo 'pi paramārthānukulatvāt paramārtha ucyate, na vastutaḥ, sarvaprapañcitītatvāddhi vastutaḥ paramārthasya / ato yāni ca yāvanti ca paramārthamadhikṛtya anutpādīni lakṣaṇāni nirdiṣṭāni tāni sarvāṇi nītārthatvena grahītavyāni, ato viparītāni neyārthāniti / āryākṣayamatinirdiśasūtre tāvanneyanītārthalakṣaṇaṃ nirdiṣṭam, tathāhi -
ke sūtrāntā neyārthāḥ?
yāvad ye sūtrāntā saṃvṛtipratipattaye nirdiṣṭāsta ucyante neyārthāḥ yāvad ye sūtrāntāḥ paramārthapratipattaye nirdiṣṭāsta ucyante nītārthāḥ /
yāvad ye sūtrāntā nānāpadavyañcanāni nirdiśanti, ta ucyante neyārthāḥ, yāvad ye sutrāntā gambhīradurdarśadurjñeyāni nirdiśanti, ta ucyante nītārthāḥ /
yāvad ye sūtrāntā ātmasattvajīvapuruṣapudgalamanujamānavakāravedakān anekarutairasvāmikān svāmina iva nirdiśanti, ta ucyante neyārthāḥ / yāvad ye sūtrāntāḥ śūnyatānimittāpraṇihitānabhisaṃskārājānutpādābhāvanirātmaniḥsattvanirjīvaniḥpudgalāsvāmikavimokṣamukhā nirdiṣṭāsta ucyate nītārthāḥ - iti vistaraḥ /
sutrāntareṣu 'tāvadanutpādādinirdeśā abhiprāyāntareṇa nītārtha ityabhihitāḥ' - iti yaduktam, tadapi na samyak / ekaṃ hi sthitau ātmādinirdeśā api nītārthāḥ syuḥ / ataḥ paramārthābhidhāyako nītārthastadviparīto neyārtha ityavaboddhavyam / āryasarvabuddhaviṣayāvatārajñānālokālaṅkāre 'pyuktam - 'yo hi nītārthāḥ, sa paramārtha iti" / āryākṣayamatinirdeśasūtre ca anutpādādayo nītārthā uktāḥ / ataścaivamanutpādādaya eva paramārthā iti niyatam /
yadyevaṃ tadā kathaṃ bhagavatā āryasandhinirmocanasūtre trividhasya svabhāvasya trividhāṃ niḥsvabhagavatāmabhipretya sarve dharmā niḥsvabhāvāḥ, proktā iti ced?
nāsti doṣaḥ / ye tāvat kecit saṃvṛtisvabhāvamapyapavadanti, atha cāsacchastraśravaṇābhiniśavaśād viparyastamatayaḥ saṃvṛtau asantamanṛtamapi nityādivasturupatayā samāropya yathā rūpapratibhāsaṃ tathaiva parigṛhṇanti, te āropāpavādāntadvayapatitatamatitayā antadvayarahite paramagambhīre paramārthanayasāgare nānupraviśanti / ataeva tāvad bhagavān 'anutpādādinirdeśaḥ paramārthādhikṛtaḥ' iti nirucya trividhaniḥsvabhāvatābhiprāyapratipādakamantadvayarahitaṃ0 madhyamapathaṃ madhaymapathaṃ prakāśayituṃ nītārthameva mataṃ pratiṣṭhāpitavān / na ca mādhyamikāstrividhaniḥsvabhāvatāvyavasthānaṃ nābhyugacchantīti, anyathā darśanādiviparītaṃ kathaṃ parihareyuriti /
tatravicāritaṃ tāvad vastu yathāpratibhāsaṃ māyāvat pratītyasamutpannam, tacca paratantrasvabhāvam / tatrāpi saṃvṛtau māyāvat parapratyayena tasyotpādaḥ, na tu svayaṃbhāvaḥ / ata eva utpattiniḥsvabhāvatāyāṃ tad vyavasthāpyate / 'yaḥ prattyasamutpannaḥ sa svabhāvataḥ śūnya iti vidvāṃso nirdhārayanti / na hi svabhāvo nāma kṛtrimaḥ / abhūtvā bhāvaḥ bhūtvā cābhāvo 'pi tāvannasti, krameṇāpyekasya sadasattvāmyāṃ viruddhatvāt /
yaduta -
na sambhavaḥ svabhāvasya yuktaḥ pratyayahetubhiḥ / hetupratyayasambhūtaḥ svabhāvaḥ kṛtako bhavet / svabhāvaḥ kṛtako nāma bhaviṣyati punaḥ katham //
akṛtrimaḥ svabhāvo hi nirapekṣaḥ paratra ca / kutaḥ svabhāvasyābhāve parabhāvo bhaviṣyati /
bhagavatāpi āryānavataptanāgarājaparipṛcchāsūtre nirdiṣṭam -
yaḥpratyayairjāyati sa hyajāto na tasya utpādu svabhāvato 'sti / yaḥpratyayādhīnu sa śūnya ukto yaḥśūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ //
āryasāgararājaparipṛcchasūtre 'pyuktam -
yat pratītyasamutpannaṃ tacca śūnyaṃ svabhāvataḥ / yacca śūnyaṃ svabhāvena na hi taccasti kutracit //
etadarthameva āryapitāputrasamāgamasūtre 'pi pratītyasamutpādapravṛttyā dharmadhātupravṛttirnidiṣṭā, yaduta - "tatra bhagavan, avidyā tu avidyātvenaivāsatī / tatkathamityucyeta tarhyevamavidyā tu svabhāvena virahitā / yasmin dharme nāsti svabhāvaḥ sa na tāvad vastu / yacca nāsti vastu tadapariniṣpannam, yadapariniṣpannaṃ tadanutpannamaniruddhaṃ ca / yadanutpannamaniruddhaṃ tad 'atītam' iti prajñaptuṃ naiva śakyate, na ca tadanāgataṃ pratyatpannamityapi vā prajñaptuṃ śakyate / yacca kālatraye 'pyanupapannaṃ tannāma lakṣaṇaṃ nimittaṃ prajñaptamiti vā na bhavati, yato hi tat sattvānāṃ grahaṇārthaṃ nāmamātrasaṃketamātravyavahāramātrasaṃvṛtimātrābhidheyamātraprajñaptimātrebhyo 'tiriktaṃ nāsti / avidyā tāvat paramārthato 'nupalabdhā / yaśca dharmaḥ paramārthato 'nupalabdhaḥ, na tat prajñaptaḥ, na vyavahāryaḥ, nābhidheyaśca / ato hi bhagavan yacca nāmamātraṃ saṃketamātraṃ na tattathyamiti" vistareṇābhihitam / ata eva paratantrasvabhāvo na tathyatve yujyate, anyathā māyādīnāmapi vastutvaprasaṅgaḥ, tānyapi pratyayasāpekṣatāyāṃ na santi bhinnāni / ata eva māyābhinnatvena paratantrasvabhāvastāvadutpattiniḥsvabhāvatāyāṃ vyavasthāpyate /
āryasandhinirmocanasūtre cābhihitam - yathā māyākṛtaṃ tathaivotpattiniḥsvabhāvatāyāmupalakṣaṇīyam / māyādito 'bhinno yo hi paratantrasvabhāvaḥ sa eva nityānityādibhiḥ paramārthata upacaritaḥ sa eva ca parikalpitasvabhāvaḥ so 'pi yathā parikalpyate tathā lakṣaṇenāsiddhatvāllakṣaṇaniḥsvabhāvatāyāṃ vyavasthāpyate / sāpi niḥsvabhāvatā vastutaḥ paratantrasvabhāve eva sthitā / yato hi tasminneva [parikalpitaḥ] sa lakṣaṇairupacaryate / ata eva yathā anityādibhiḥ parikalpitāḥ sarve dharmāḥ paramārthato lakṣaṇaśūnyatvena anutpannāḥ, ata eva cāniruddhāḥ, ata eva ādiśāntāḥ, ata eva hi prakṛtiparinirvṛtāḥ āryasandhinirmocane 'pi yathoktam -
ye tāvat svalakṣaṇenāsantaste 'nutpannāḥ, ye hyanutpannāste 'niruddhāḥ, ye cāniruddhāsta ādiśāntā, ādiśāntā, ye hyādiśāntāste prakṛtiparinirvṛtā iti /
ata evāhaṃ lakṣaṇaniḥsvabhavātābhisandhāya 'sarve dharmā anutpannāḥ' iti yadupadiśāmi, tadapi yathāśabdamarthaparikalpanaṃ nirākaroti / paratantrasvabhāvaśca yathā saṃvṛtau hyuktastathā parikalpitātmanā virahitatvena prasidhya saṃvṛtisvabhāvasyānapavādamapi nirdiśati, na tu paramārthatvena / alakṣaṇasvabhāvastu na kaścana yujyate / yathoktamḥ
alakṣaṇo na kaścicca bhāvaḥ saṃvidyate kvacit /
sarve dharmāḥ paramārthataḥ sadā bhāvaniḥsvabhāvatāyāmeva pratiṣṭhitā bhavanti / ayameva tāvat pariniṣpatraḥ svabhāvaḥ, nityaṃ tasyānāropitatvena sthitatvāt / sa hi pramāṇaiḥ samyugupapatrannasvabhāvatayā paramārtha ityucyate, niḥsvabhāvatāprabhāvitātvācca niḥsvabhāvo 'pi / ato 'yaṃ [pariniṣpannaḥ] paramārthaniḥsvābhāva iti /
āryasandhinirmocane 'pyuktam -
"sa ca paramārtho 'pi dharmaniḥsvabhāvatāprabhāvito 'pītyataḥ paramārthaniḥsvabhāvaḥ" iti /
yannidānamanena niḥsvabhāvena sarve niḥsvabhāvāḥ, tannidānamanutpādādideśanā nītarthā / paramārthābhiprāyanirdeśāt sa na tāvad darśanādiviruddhaḥ, na ca yathāśabdaṃ parikalpitaśca / ata eva nābhiprāyanirdeśo 'pi nītārthaviruddhaḥ, parigrahītavyaḥ /
ataśca abhiprāyanirdeśo 'pi na nītārthaviruddho bhavatīti / phalataḥ anutpādideśanāṃ nītārthāṃ sādhayituṃ darśanādivirodhaṃ parihartuṃ yathāśabdaparikalpanaṃ ca nirākartum āryasandhinirmocane tāvadabhihitam -
api ca, paramārthasamudgat, paramārthaniḥsvabhāvaṃ dharmanairātmaprabhāvitamityabhipretya mayā sarve dharmā anutpannāḥ sarve dharmā aniruddhāḥ, ādiśāntāḥ, prakṛtiparinivṛttāśva deśitāḥ /
yadyevaṃ mahāśraddadhāsūtre "prayogajaṃ svabhāvamabhipretya yanmayā 'sarve dharmā asantaḥ' iti yaduktaṃ tatra yathāśabdamabhiniviśca saṃkleśavyavadānadharmāṇāmapyabhāvamātramabhiniviśca asannimittagrahaṇād asaddarśanaṃ tad bhavedityato nimittadarśanaṃ taducyate / evaṃ vistareṇa yadabhihitaṃ tatkathaṃ grāhyamiti?
ayamapi yathoktaḥ paratantrasvabhāva eva, yo hi saṃvṛtau hetupratyayabalasambhūtatvena māyāvannisvabhāvatvena ca 'prayogajaḥ' ityuktaḥ /
prajñāpāramitāyāmapyuktam -
"prayogajaḥ svabhāvastāvadasat pratītyasamunpannatvād" iti /
etadarśaṃ yo hi parikalpitasvabhāva uktaḥ so 'pyāgantuka eva kalpanābhinirhatatvāt / ata eva saḥ [paratantraḥ] prayogaja ityuktaḥ / svabhāvo 'yaṃ dvidhāpi paramārthato naiva yujyate / ataḥ sarve dharmāḥ svabhāvenānena paramārthato niḥ svabhāvāḥ / na hyabhāvāt saṃvṛtisvabhavo bhavati / yadi sa tāvadasat svāttadā saṃkleśavyadānadharmā naiva vyavasthāpayituṃ śakyeran, yato hi tatprabhāvitā hi te, na tu paramārthena [prabhāvitāḥ] / evaṃ hi sūtrānteṣvapi pratipāditamiti / ato ye paramārthābhiprāyaṃ naiva jānanti, te pūrvasvabhāvamapi vasturupeṇa parigṛhya paścāttasyāpyabhāvaṃ matvā anutpannādideśanānāṃ śabdaśo 'rthābhiniveśaṃ kurvanti / te cābhāvādinimittagrahaṇena nimittādidṛṣṭayo bhavanti / atastanniṣedhāyaiva etaduktam, na tu mādhyamikebhya etaduktamiti / te tu tathatāṃ sarvanimittagrāhapratipakṣāṃ pracakṣate / atasteṣvabhāvādinimittagrāho naiva sambhavati / tathā hiḥ
aparapratyayayaṃ śāntaṃ prapañcairaprapañcitam / nirvikalpamanānārthametattattasya lakṣaṇam //
api ca, astīti śāśvatagrāho nāstītyucchedadarśanam / tasmādastitvanāstitve nāśrīyeta vicakṣaṇaḥ //
yeṣu bhāvābhāvādayo nimittagrāhā bhavanti, teṣu naiva sambhavati tattvadarśanāvakāśo 'pi, tathā coktam -
svabhāvaṃ parabhāvaṃ ca bhāvaṃ cābhāvameva ca / ye paśyanti na paśyanti te tattvaṃ buddhaśāsane //
yo 'yaṃ bhāvābhāvābhiniveśaḥ, sa tāvad bhāvābhiniveśapūrvaka iti sūtreṣu pratipāditam / tathā hi laṅkavatārasūtre proktam -
astitatvapūrvakaṃ nāsti asti nāstitvapūrvakam / ato nāsti na gantavyamastitvaṃ na ca kalpayet //
ato ye khalu bhāvābhiniveśaparaśāste tāvat paratantraṃ sanimittaṃ paśyanti / ye tu vyapagatabhāvagrāhāste tathā na kurvanti, kutrāpyanavasthitatvāt / tathā hyuktam -
siddhimāśritabhāvānāmicchanti tattvatastu ye / tatra nityādayo doṣāḥ sambhavanti na vā katham //
bhāvānāmāśritānāṃ tu hyasattvaṃ sattvameva vā / jalenduvanna cecchanti te dṛṣṭvā nāpahāritāḥ //
rāgadveṣodbhavastīvraduṣṭadṛṣṭaparigrahaḥ vivādāstatsamutthāśca bhāvābhyupagame sati //
ato ye 'nutpādādideśanāsu śabdaśo 'bhiniviśante, tān pratiṣeddhuṃ nimittādidṛṣṭayo vigarhaṇīyāḥ / mādhyamikābhidhāstu anutpādādideśanāsu nābhiniviśante,paramārthato 'nutpādādīnāmabhyupagamāt saṃvṛtyotpādādīnāmapi vyāharaṇāt / tathā hi -
tattvamanveṣṭumārambhe sarvamastīti kathyatām / jñātvārthān khalu vairāgye paścānūnaṃ vivicyate //
anājñāya viviktārthaṃ śrutimātre praviśya ca / ye puṇyāni na kurvanti narāste kutsitā hatāḥ //
phalayuktāni karmāṇi gatayaśca sudeśitāḥ / tatsvabhāvaparijñānamanutpādo 'pi deśitaḥ //
mametyahamiti priktaṃ yathā kāryavaśājjinaiḥ / tathā kāryavaśāt proktāḥ svandhāyatanadhātavaḥ //
yadyevaṃ cet? āryalaṅkāvatārasūtre -
nāsti vaikalpito bhāvaḥ paratantraśca vidyate / samāropāpavādaṃ hi vikalpanto vinaśyati //
yaddhi proktaṃ tatkathamiti cintāyāmatrāpi yathā kathitasya parikalpitasvabhāvasya samāropo bhavati, tasya parihārārthaṃ "nāsti vaikalpito bhāvaḥ" ityuktam / yathoktaḥ paratantrasvabhāvāstu saṃvṛtiniṣedhakaraṇāt parāyattavṛtitayā 'san' ityevamuktaḥ / ucyamānamidaṃ dvayaṃ ye antadvayarupeṇa parikalpiyanti, te naiva madhyamamārge pravṛttā bhaviṣyanti, prapātasthānasthitaskandhasadṛśatvāt / ataḥ - "samāropāpavādaṃ hi vikalpanto vinaśyati" ityuktam / ata eva ca -
parikalpitaṃ svabhāvena sarvadharmā ajānakāḥ / paratantraṃ samāśritya vikalpo bhramate nṛṇām //
yaduktaṃ tenāpi tannirākaraṇaṃ bhavati /
anenāpi coktayoḥ samāropāpavādāntayoḥ nirākaraṇaṃ kriyate / tathā hiyathā vikalpyate tathā paramārthataḥ paratantrasyānutpannatvāt parikalpitātmanā anutpanna eva / tadanena samāropāntasvāvannirākriyate / saṃvṛtyā paratantratayā samutpannatvāt tadāśritā anye vikalpā nirmāṇanirmitasadṛśā samutpadyante / ata eva -
paratantraṃ samāśritya vikalpo bhramate nṛṇām / ityevamuktaṃ / anena tāvadapavādānto nirākriyate, saṃvṛtyotpādasyānapavādāt / atastatra tatra yā paratantrasvabhāvāstitatvadeśanā yāśca bhāvotpatyādideśanāstāḥ sarvāḥ deśanāḥ bālapṛthagjanānāṃ bhayahetuparivarjanārthaṃ saṃvṛtyotpādāśayena abhiprāyataḥ pravṛttā ityavagamāya, na tu paramārthataḥ / tanniṣedhastu sūtre kṛtaḥ / yathoktaṃ laṅkāvatārasūtre -
buddhayā vivecyamānaṃ hi na tantraṃ nāpi kalpitam / niṣpanno nāsti vai bhāvaḥ kathaṃ buddhayā prakalpyate //
na svabhāvo na vijñaptirna vastu na ca ālayaḥ / bālairvikalpitā hyete vaśabhūtaiḥ kutārkikaiḥ //
āryadharmasaṅgītau cāpyuktam -
kulaputra, loko 'yaṃ jātinirādhayoradhyavasāyena tiṣṭhati, ato mahākaruṇāmayena tathāgatena lokabhayaviṣayaparivarjanārthaṃ vyavahāravaśena tasya utpattinirodhau bhavata ityupadiṣṭam / kulaputra, nātra kaścid dharma utpadyata iti /
āryaprajñāpāramitāsūtre 'pi -
"āyuṣman śāradvatīputra, evaṃ rūpaṃ svabhāvena śūnyam, yacca svabhāvena śūnyaṃ tannotpadyate, na ca niradhyate / yasya natpattinirādhau tannānyathā bhavatīti / evaṃ yāvad vedanāto vijñānaparyantam" - iti vistaraḥ /
nātra parikalpitasya svabhāvo yuktataraḥ, āgantukatvād bhāvabahirbhūtatvācca tasya, evaṃ śabdārtho 'pi nopapadyate / yadyapi rupādayaḥ paramārthato 'nutpannastathāpi bālapṛthagjanaiste utpādādisvabhāve parikalpyante / ityevaṃ tairyadi tatsvabhāve parikalpitatvāt svabhāvaśabdenocyante, tadā na doṣaḥ, iṣṭārthāviruddhatvāt / sūtrāntare 'pi -
"kulaputra , yo bodhisattvaḥ dharmān ayoniśo manasikṛtya śabdaśaḥ pravicinoti, sa mahāyānaśraddhāyatano na bhavati / yaśca aśabdaśo 'bhisandhyarthaṃ yoniśo manasikaroti, sa mahāyānaśraddhāyatano bhavati" / yaduktaṃ tattu ye paramārthābhiprāyānabhijñāḥ saṃvṛtisvabhāvamapyapavadante te 'yoniśo dharmān pravicinvantītihetormahāyānaśraddhāyatanā na bhavantītyatastanniṣedhārthamidamityuktam /
nikhileṣvapi sūtreṣu śabdaśo 'rthābhiniveśapariharāya abhipretārthāvabodhāya ca samyag yatnotpādārthaṃ sarveṣu cādhimaktyupādārthamevābhihitam, na tu mādhyamikamataniṣedhārtham, na hi mādhyamikāḥ śabdaśo 'rthaṃ parikalpayantīti pūrvamevoktatvāt / āryaratnameghasūtre 'pyuktam, yathā -
"kathamiva bodhisattvaḥ paramārthanipuṇo na bhavati? kulaputra, bodhisattvaḥ samyak prajñayā rūpapratyavekṣaṇaṃ yāvd vijñānapratyavekṣaṇaṃ pratyavekṣate / yadā sa rūpaṃ pratyavekṣate, tadā na rupotpādamupalabhate, na samudayamupalabhate, na ca nirodhamupalabhate yāvad vijñānaparyantaṃ yathāvadutpādaṃ nopalabhate, yato hi so 'pi tāvad [anupalambhaḥ] paramārthato 'nutpādapravṛttayā prajayā bhavati, na tu sāṃvyāvahārikasvabhāvena" ityevaṃ nirdiṣṭam /
āryalaṅkāvatāre 'pi -
sarvaṃ vidyati saṃvṛtyāṃ paramārthe na vidyate / dharmāṇāṃ niḥsvabhāvatvaṃ paramārthe 'pi dṛśyate // ityuktam / ye tāvadanutpādādinirdeśān 'sarve dharmāḥ paramārthata utpadyante saṃvṛtisvabhābhāvataśca notpadyante' ityetasmin mate sthāpayanti, te sarve āryaratnameghādinirdiṣṭaiḥ samastavacanairvirudhyante, vipratipannatvāt teṣām / teṣu [sūtreṣu] tu rupādayaḥ sarve [dharmāḥ] paramārthato 'nutpannāḥ, saṃvṛtitaścotpannā iti nirdiṣṭāḥ satyadvayanirdeśādiṣu tāvad - devaputra, sarve dharmāḥ śāntāḥ, paramārthato 'nutpannatvād
ityevamādikaṃ yaduktaṃ tenāpi [saha] virudhyante / punaśca āryalaṅkāvatare 'bhihitam -
bhāvā vidyanti saṃvṛtyā paramārthe na bhāvakāḥ / niḥsvabhāveṣu yā bhrāntistatsatyaṃ saṃvṛtirbhavet //
āryaprajñāpāramitāyāmapi -
"subhūte, viparyayamatiricya bālapṛthagjanāḥ kutrāvatiṣṭhante? karmārbhisaṃskāravastu tāvat keśāgratulyamapi na vidyate"
ityādikā yā deśānā, tayāpi virudhyante, vastutaḥ ātmano 'tisūkṣmasvabhāvasyāpi niṣiddhatvāt / yadi viparyayasyāpratiṣedhād asti viparyayaṃ vastu, tatraiva tathā proktatvāditi cet? tathā hiḥ
niḥsvabhāveṣu yā bhrantistatsatyaṃ saṃvṛtirbhavet / iti / tadapi naivopapadyate / viparyastaṃ vastu yadi vidyeta, tadā atisūkṣmabhāvasvabhāvaniṣedhavacanaṃ kathaṃ nāmopapadyeta /
asatīṣvapi samastabhāvavāsanāsu bālapṛthagjanāḥ asadviparyayopakalpitānāṃ bhāvasvabhāvānāmabhiniveśena kamāṇyabhisaṃskurvantīti yadaivaṃ sūtrārtho vivecyeta tadā evaṃvidhena tāvad vivecanena [bhavadabhyupagataṃ] abhyupagantuṃ śakyeta /
āryasamādhirājasūtre -
svabhāvaśūnyāḥ sada sarvadharmāḥ vastuṃ vibhāventi jinānaputrāḥ / sarveṇa sarvaṃ bhavasarvaśūnyaṃ prādeśikī śūnyatā tīrthikānām //
iti yaduktam tadapi abhyuddhartuṃ śakyate / anyatrāpi sūtreṣu tāvad -
prajñaptimātraṃ tribhavaṃ nāsti vastu svabhāvataḥ / prajñaptivastubhāvena kalpayiṣyanti tārkikāḥ //
iti yaducyate tadapyuddhariṣyate / viparyayādayo hi vastutvena tāvannaiva yaujyante /
ityevaṃ bhavadbhiścittacaittātmakasya traidhātukasya yadasamyaktvaṃ parikalpyate tadapi asamyagākāropagrahaṇāvabhāsatvena viparyayāditayā procyate / mithyāsvabhāvenopagrahaṇād yastasyātmatvenāvabhāsaḥ sa kathaṃ samyag bhāva iti bhavet, tattvānyatvayoḥ parasparahārasthitalakṣaṇatvāt / tattvasya tāvadanyātmakatvaṃ hi viruddham /
yadyevaṃ nāsti tadā sāṃkhyādiparikalpiteṣu pradhānādivikāreṣu bhavatāṃ ko dveṣaḥ svād, bhavadbhisteṣāmanabhyupagamāt / ata evaḥ kasya syādanyathābhāvaḥ svabhāvo yadi vidyate /
ityevamuktam / āryasatyadvayanirdeśe 'piḥ
"devaputra, yathā ātmā, nānti paramārthata ātmā, tathaiva devaputra, kleśā api,paramārthato na santi kleśāḥ / devaputra, yadyātmā paramārthatastattvaṃ svāttadā devaputra, anenaiva hetunā kleśā api paramārthatastattvāni syuḥ /"
ityevaṃ kathitam / anena tāvad ātmādīnāṃ mithyākāropagrahaṇena pravṛttatvād ātmādivat kleśā api sarve mithyākāropagrahaṇena pravṛttatvād ātmādivat kleśā api sarve mithyāsvabhāvā evetyevaṃ tāvannirdiśyate /
ityevaṃ traidhātukāḥ khalu cittacaitasikā mithyākāragraharaṇapravṛttatvāt svākāra iva tadabhinnatvācca mithyāsvabhāvā eveti nirdiṣṭāḥ /
bodhisattvebhyustu viśeṣataḥ kliṣṭatvāt sarvaparikalpānāṃ te mithyā evātaḥ "mithyā sarvavikalpāḥ" ityevaṃ tāvat pratipāditam /
yadi nāsti paramārthato vastunāṃ svakīyaḥ kaścana svabhāvastadā -
na hyātmā vidyate skandhe skandhāścaiva hi nātmani / na te yathā vikalpyante na ca te vai na santi ca //
yadi yaduktaṃ tad yadyevamuddhriyate yadanena nioṣedhamukhena svandhādīnāṃ tāvat sattaiva nirdiśyata iti cet? tanna pramāṇayogyamiti / yato hyatra "na te yathā vikalpyante" iti yaduktaṃ tena sattayā niṣedho vidhīyate / "na ca vai na santi ca" ityamunā ca ye yathā saṃvṛtavavabhāsante, te tathaiva saditi nirdiśyante / phalataśca tairthikaparikalpitasyātmanaḥ saṃvṛttavapyasattvam / skandhādīnāṃ tāvad vyavahāre sattvam, na tu tathatāyāmiti vispaṣṭamādiṣṭam / yadyevaṃ na bhavettadaikasminnasattvabhidhāya punaḥ sattvena nirdeśaḥ kathaṃ sambadhyeta / āryabrahnaparivartasūtre coktaṃ yaduta -
yena skandhasya notpattiranupattiśca jñāyate / samudācarati talloke na ca loke sthitaśca saḥ //
iti //
āryaratnameghe 'pi na skandhāḥ paramārthataḥ santi, saṃvṛtyaiva te santīti apaṣṭatayā nirdiṣṭamḥ
"kulaputra, daśadharmasamanvāgato bodhisattvaḥ saṃvṛtisatye kuśalo bhavati, ke ca daśeti? tadyathā - rūpaprajñaptiṃ karoti, na ca paramārthato rūpamupalabhate, nābhiniveśaṃ karoti / vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānanyapi tadvaditi vistaraḥ /"
āryaratnākare 'piḥ
"sūryadatta, evamasti, yathā vyomni citrāṅkanaṃ na bhavati, na bhaviṣyati, yato hi tadabhūtamaniruddhamanāgamamanirgamamanutpannamacyumanabhiniṣpannam anirvacanīyatvād vyavahāramātraṃ saṃvṛtimātraṃ bhavati / sūryadatta, tathaiva rupādivijñānaparyantaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati, ita ārabhya...... saṃvṛtimātraṃ bhavati" ityetatparyantaṃ yad vistareṇābhihitaṃ tadarthasambaddhaṃ karaṇīyamiti /
nanu mahāparamārthaśūnyatāyāṃ 'asti karma, asti vipākaḥ kartā tu nopalabhyate' yadevamuktaṃ tattāvad etadviruddhaṃ syāt, yato hi yadā karmādayaḥ paramārthataḥ santi, tadā na bhavanti sarve dharmā niḥsvabhāvāḥ, yadi saṃvṛtitaste santi tadā karturapi saṃvṛtitaḥ satvāt 'kartā tu nopalabhyate' ityetatkathanaṃ na yuktisaṅgataṃ syāditi cet?
yadyevamucyeta tadātrāpi nāsti virodhaḥ pūrvavadeva, karmaphalayoḥ saṃvṛtāveva sattvāt, tairthikaparikalpitasya ca kartuḥ saṃvṛtāvapyasattvāt / ityevaṃvidhanirdeśataḥ kutastāvad virodhāvasaraḥ /
yadyevaṃ ced anyeṣu sūtreṣuḥ
astitvaṃ sarvabhāvānāṃ yathā bālairvikalpyate / yadi te bhaved yathādṛṣṭāḥ sarve syustattvadarśinaḥ //
abhāvāt sarvadharmāṇāṃ saṃkleśo nāsti śuddhitaḥ / na te tathā yathā dṛṣṭā na ca te vai na santi ca //
yaduktaṃ tatkathamiti cet?
idamapi purvamaktameva / atrāpi 'yadi sarvāṇi vastūni yathāvabhāsante tathaiva paramārthato vidyante' iti tadā 'sarve 'pi tattvadarśinaḥ syuḥ' iti syāt / ato 'nenāpi tāvat paramārthataḥ sarvadharmānutpādamatameva saṃsthāpyate / yaddhi 'abhāvāt sarvadharmāṇām' ityuktaṃ tena vastūnāṃ saṃvṛtisattvaṃ pratipāditam 'na te tathā yathā dṛṣṭāḥ' iti vacanāt / prajñāpāramitāyāmapi saṃkleśavyavadānavyavasthā khalu vyavahārasatyamāśrityaiva kṛteti, tadyathāḥ "subhūte, prāptirabhisamayo jātirnirodhaḥ saṃkleśo vyavadānamiti vyavahārata eva saṃvidyante, na tu paramārthataḥ iti /"
yadyevaṃ tarhi tatraivaḥ
"bāhyārthadarśanaṃ mithyā nāstyarthaṃ cittameva tu / 'yuktyā vipaśyamānānāṃ grāhagrāhyaṃ virudhyate / 'bāhyo na vidyate hyartho yathā bālairvikalpyate /" "vāsanairlulitaṃ cittamarthābhāsaṃ pravartate /"
"cittamātraṃ bho jinaputra, yaduta traidhātukam" iti yaduktaṃ tatkathaṃ nīyate?
evameva āryāndhimirmocane āryaghanavyūhādiṣvāpi sarvadharmāṇāṃ cittamātra kāyatvena nirdiṣṭatvāccittameva hi tāvat paramārthataḥ sat, nānyaditi sādhyate / ataśca sarve dharmāḥ niḥsvabhāvatvena na sādhyituṃ śakyante / yadyevamucyeta, tadapi na samucitaṃ kāraṇam, yato hi yathā cittasattā nirdiṣṭā tathaiva rūpasyāpi sattāyā nirdeśastattatsūtreṣvanekadhā kṛto vidyate /
atha pramānabādhitatvāt suttrāntareṣu ca niṣiddhatvāta paramārthataḥ sattvena vyavasthāpayituṃ na śakyate, tadā pudgalanairātmyamātrapraveśābhisandhinā tathāvidhavineyajanāśayāpekṣayā kathanamātramevaitaditi?
yadyevamucyeta tadā cittamapi vakṣyamāṇapramāṇairbādhitaṃ bhavati / sūtrāntareṣvapi niḥsvabhāvatvena nirdiṣṭatvāt paramārthato 'gṛhītāpi sā cittamātratā kramaśaḥ paramārthanayasamudrāvagāhanahetumātratayā nirdiṣṭetyevaṃ grahaṇanīyamiti /
ityevaṃ ye tāvat sarvadharmān niḥsvabhāvatayā yugapajjñātumakṣamāste kadācana cittamātratāmāśritya kramaśo bāhyārthaniḥsvabhāvatāyāṃ praviśanti / ata eva
yuktyā nirīkṣamāṇānāṃ grahyagrāho nirudhyate /
ityuktam /
tadanantaraṃ yadi krameṇa cittasvabhāvaḥ pratyavekṣyate, tadā tamapi niḥsvabhāvatvenāvabudhya nitarāṃ gambhīranaye praviśanti / yathoktaṃ bhagavatā -
cittamātraṃ samāruhya bāhyamarthaṃ na kalpayet / tathātālambane sthitvā cittamātramatikramet //
cittamātramatikramya nirābhāsamatikramet / nirābhāsasthioto yogi mahāyānaṃ sa paśyati //
anābhogagatiḥ śāntā praṇidhānairviśodhitā / jñānamanātmakaṃ śreṣṭhaṃ nirābhāse na paśyate //
anye tu bruvate - cittamātratā hi tavat svaprasiddhasvabhāvā, ataḥ saṃvṛtyaiva sthitā / bāhyārthāstu na khalu saṃvṛtyāpi, cittakāramatiricya na sidhyanti / ata eva bhagavatā tatpradarśanārthaṃ vastūni cittamātratāyāṃ nirdiṣṭāni, sāpi na paramārthataḥ sidhyati, sūtrāntareṣvapi niḥsvabhāvatāyāmeva nirdiṣṭatvād, yathoktam āryasarvabuddhaviṣayāvatārajñānalokākaṅkāre -
sarve buddhāḥ sadā sarvān dharmān jānanti sarvathā / nopalabhya kvaciccittaṃ nopalambhakaraṃ numaḥ //
āryaratnakuṭasūtre 'pi -
cittaṃ hi kāśyapa, parigaveṣyamāṇaṃ na labhyate / yanna labhyate tannopalabhyate / yannopalabhyate tannaiva atītaṃ na anāgataṃ na pratyutpannam / yannaivātītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannaṃ tat trikālātītam / yat trikālātītaṃ tasya sadasattvamapi nāsti / yasya nāsti sadasattvaṃ tasya nāstyutpādaḥ / yasya nāstyutpādastasya nāsti svabhāvaḥ yasya nāsti svabhāvastasya nāstyutpādaḥ, yasya nāstyutpādastasya nāsti nirodhaḥ / yasya nāsti nirodhastasya nāsti viyogaḥ / yasya nāsti viyogastasya nāstyāgamaḥ, nirgamaḥ, cyutiḥ, jātiḥ / yasya nāstyāgamo nirgamaścyutirjātistasya na santi saṃskārāḥ / yasya na santi saṃskārāḥ tadasaṃskṛtāḥ / yadasaṃskṛtaṃ tadāryairviditamiti vistaraḥ /
punaśca tatraiva -
"nitya iti kāśyapa, ayameko 'ntaḥ, anitya iti kāśyapa, ayameko 'ntaḥ / tathā astīti kāśyapa, ayameko 'ntaḥ, nāstīti kāśyapa, ayameko 'ntaḥ / yadanayorantayormadhyam, tadarupyamanidarśanamapratiṣṭhamanābhāsamaniketamavijñaptikam / iyamucyate kāśyapa, madhyamā pratipad bhūtapratyavekṣā" - iti /
yadevamuktaṃ tanmadhyabhūtam, na tasya vastusatā vijñānasvabhāvena sattvasiddhiḥ / dharmadhāturhi dvābhyāmantābhyāṃ vinirmuktaḥ sarvadharmanisvabhāvalakṣaṇaḥ niṣprapañca iti vacanīyaḥ / sa cāpi dharmadhātuḥ 'ayaṃ saḥ - ityākāreṇa nirupayitumaśakyatvād arupyaḥ, parebhyo nidarśayitusamarthatvād anidarśanaḥ, ādhyātmike dhātau āyatane vānavasthitatvād apratiṣṭhaḥ, bāhyānāṃ dhātūnāmāyatanānāmiva anavabhāsitatvād anābhāsaḥ, cakṣurvijñānādidhatusvabhāvātikrāntatvād avijñaptikaḥ, rāgādisamastakleśānāmāśrayābhāvād aniketaḥ - ityevamuktam /
yadi madhye cittasvabhāvatāyāḥ ko 'pyaṃśaḥ paramārthasan syāttadā tatsattayā nityānityābhiniveśaḥ khalu kathaṅkārameko 'ntaḥ syād, yato hi yathā vastutattvaṃ tathā yathāvadanugamya manaskaraṇaṃ patanasthānamiti naiva yujyate /
nityādisvaruopamatirijya vastubhūtaḥ kaścidanyo vastvākāro 'sambhavī madhye hi vastu khalu svasvabhāvasyāsattvād abhūtamiti grahaṇaṃ nāsti tāvad anta ityevaṃ yadi cintyeta, tadapi na yuktam / asaditi graḥaṇaṃ sattagrahaṇābhāve 'bhāva eva / viṣayābhāvaniṣedhastu na tāvat san bhavati, ataḥ yasyābhāvagrahaṇaṃ st, niyataṃ tasya sattāgrahaṇamapi sadeva / tato dvāvapyantau bhavataḥ /
yadi madhye vastunaḥ sattvaṃ tadā tatsattvagrahaṇaṃ kena tatsattvagrahaṇaṃ kena niṣiddhaṃ syāt? āryasamādhirājasūtre madhye sataḥ paramārthasthitasya vastuno niṣedhāya yaduktam, tenāpi saha virodhaḥ syāt -
astīti nāstīti ubhe 'pi antā / śuddhī aśuddhīti ime 'pi antā //
tasmādubhe anta vivarjayitvā / madhye 'pi sthānaṃ na karoti paṇditaḥ //
ityevamuktam /
ayaṃ tāvat sūtrārthaḥ - āśrayaṇīye madhye yadi vastusatāṃ nāsti kimapi svarūpaṃ tadaiva 'madhye 'pi sthānaṃ na karoti panḍitaḥ' iti yaduktaṃ tad yuktaṃ syādityucyate yadyasti kimapi vastu tadā kathaṃ na paṇḍitastasmin sthānaṃ na grahīṣyatīti / āryalokottaraparavarte tāvaduktam -
api ca, he jinaputrāḥ, trayaḥ khalu dhāvato vijñaptimātratāyāṃ pracaranti, yato hi adhvatrayaṃ cittavat pratibudhyate, tadapi tāvaccittaṃ madhyāntarahitameva pravartate / idaṃ tāvat sūtrasya tātparyam - utpādabhaṅgayoḥ sthitilakṣaṇe ca madhye paramārthato 'sattvāccittaṃ tāvanmadhyārahitaṃ sat pravartate pratibudhyate cetyucyate /
apere khalvabhidadhate - saṃvṛtau hi vijñānavad bāhyārthā api saṃvidyanta iti / anyathā daśabhūmakasūtre - aṣṭabhyāṃ hi bhūmau saṃsthitā bodhisattvā lokadhātvantargatānāṃ paramāṇvādīnāṃ saṃkhyāṃ parijānanti - iti yaduktam, tena saha virodhaḥsyāditi / tathā hi -
"sa paramāṇurajaḥsūkṣmatāṃ ca prajānāti, mahadgatatāṃ ca apramāṇatāṃ ca vibhaktiṃ ca prajānāti / apramāṇaparamāṇurajovibhaktikauśalyaṃ ca prajānāti / asyāṃ ca lokadhātau yāvanti pṛthvīdhātoḥ paramāṇurajāṃsi tāni prajānāti / yāvanti abdhātoḥ, tejodhātoḥ, vāyudhātoḥ prajānāti" / iti vastaraḥ / vijñānavad bāhyārthānāmapi prasiddhatvāt pratītivirodhaḥ, yato hi yuktibhirvicāraṇāyāṃ satyāmubhāvapi naiva parīkṣāṃ sahete, atastau avtusthitimapi na kṣamete / vyavahārasatye [saṃvṛtau] tvāgopālāṅganāṃ yāvat prasiddhau / vijñaptimātratākathanasya tāvat phalaṃ tu paraparikalpitānāṃ kartubhoktrādīnāṃ niṣedha eva, vyavahāre 'pi cittatiriktānāṃ teṣāṃ kartrādīnāṃ saṃsiddherabhāvāt /
athavā - sarvadharmeṣu pūrvaṅgamatvāccittaṃ sarvadharmāpekṣayā pradhānaṃ sidhyate / yāvad yathā "nāstyarthaṃ cittameva tu" iti yaduktam, yathā vā "vāsanairlulitaṃ cittamārthābhāsaṃ pravartate" ityādi yaduktam, yathā vā "vāsanairlulitaṃ cittamārthābhāsaṃ pravatate" ityādi yaduktam, tadapi nirākāreṇa cittena viṣayagrahaṇaṃ kathamapi na yujyata ityavaśyaṃ tat sākārameva mantavyam / ataścittākāraṃ vyatiricya arthākārāvabhāsābhāvāt tanniṣedhena sākāracittameva tāvannirdiśyate, na tu tena bahyārthā bhāvo 'vabodhyate /
athavā ātmadisattānirdeśa iva tadvineyajanāpekṣayā yathā sadvaidya āturān puṣṇāti tathā bhagavanto nānavidyā deśānāḥ pravartayanti / yathoktaṃ laṅkāvatārasūtre -
āture āture yadvad bhiṣag dravyaṃ prayacchati / buddhā hi tadvat sattvānāṃ cittamātraṃ vadanti vai //
nānyān visaṃvādayatīti vineyajanānāṃ hitasukhakaratvāt sārthakaṃ vacanam / parahitaṃ tāvadekāntatayā satyamiti heturbhagavatsu tāvannāsti mṛṣāvādo 'pi / ata uktam -
asatyaṃ yad visaṃvādi nāsaccāpyarthasaṃhitam / dhruvaṃ parahitaṃ yuktaṃ hitābhāvānna cāparam //
ityevaṃ kiṃ sṃvṛtāvasti bāhyārthasattvan / varaṃ tāvaccittamatratā, kintu niḥsandigdhaṃ sūkṣmavastusvabhāvaṃ samyak sādhayituṃ nāsti sarvathā ko 'pi āptāgamaḥ / āryaratnameghasūtre tāvat -
"kulaputra, yadi bhavet paramārthato 'sattvam, tadā nirarthakaṃ brahmacaryam" iti yaduktaṃ tatkiṃ nāsti sat?
yadyevamucyeta tannaiva yujyate, yato hi tatpramāṇabhūtaṃ paramārthaṃ ko hi nāma tyajet / ayaṃ tāvat sūtrārthaḥ - iyaṃ hi pudgaladharmanairātmyalakṣaṇā tathataiva paramārthaśabdavācyā paramasya jñānasya gocaratvāt,yuktimattvācca saiva svayaṃ parameti / yadi tadapyasat syāttadā yathā pudgalo dharmāśca bālapṛthagjaneṣu prasiddhāstathaiva syuḥ, tathā sati sarve janā anāyāsena ādita eva tattvadarśinaḥ syuḥ, tattvadarśanārthaṃ ca prayatno 'pi nirarthakaḥ syāditi suspaṣṭameva / ato nāstīdaṃ pramāṇopapannamiti /
āryaratnakūṭasūtre tāvataḥ "kāśyapa, varaṃ khalu sumerumātrā pudgaladṛṣṭiḥ, nābhimānikasya śūnyatādṛṣṭiḥ"
iti uaduktaṃ tena kathaṃ na virodhaḥ syāditi cet? tarhi nāsti virodhaḥ / ye khalu paramārthasat vastvabhyupagamya punastasyāsattvaṃ parikalpayanti, evañca yeṣāṃ vināśārthaṃ śūnyatādeśānā, teṣāṃ rāgādīnāṃ samyak sattvameveti parikalpayanti, te pūrvaṃ sattvaṃ parikalpya paścāt tadasattvaṃ parigṛhṇanti / ataḥ sadasadantayoḥ patitatvāt te antadvayarahitaṃ sarvaprapañcapaśamaṃ śūnyatārthaṃ naivādhigacchantīti "abhimāninaḥ' ata eva bhagavantastathāvidhāyā dṛṣṭerniṣedhena paramārthataḥ sadasatsarvaprapañcajālavirahitasya jñānārthaṃ niyojayantīti / anyairapi sūtreḥ svayaṃ bhagavatā etannirdhāryate / laṅkāvatārasūtre 'piḥ
"dvayaniśrito 'yaṃ mahāmate, loko yaduta astitvaniśritaśca nāstitvaniśritaśca / bhāvābhāvacchandadṛṣṭipatitaśca aniḥśaraṇe niḥśaraṇabuddhiḥ / tatra mahāmate, kathamastitvaniśrito lokaḥ? yaduta vidyamānairhetupratyayairloka utpadyate nāvidyamanaiḥ, vidyamānaṃ cotpadyamānamutpadyate nāvidyamānam / sa caivaṃ bruvan mahāmate, bhāvānāmastitvahetupratyānāṃ lokasya ca hetvastivādī bhavati / tatra mahāmate, kathaṃ nāstitvaniśrito bhavati? yaduta rāgadveṣamohābhyupagamaṃ kṛtvā punarapi rāgadveṣamohabhāvābhāvaṃ vikalpayati / yaśca mahāmate, bhāvābnāmastitvaṃ nābhyupaiti bhāvalakṣaṇaviviktatvād, yaśca buddhaśrāvakapratyekabuddhānāṃ rāgadveṣamohānnābhyupaiti bhāvalakṣaṇavinirmuktatvād vidyante neti / katamo 'tra mahāmate, vaināśiko bhavati? mahāmatirāha - ya eṣa bhagavan abhyupagamya rāgadveṣamohān na punarabhyupaiti / bhagavānāha - sādhu, sādhu mahāmate, sādhu sādhu punastvaṃ mahāmate, yastvamevaṃ prabhāṣitaḥ / kevalaṃ mahāmate, na rāgadveṣamohabhāvābhāvād vaināśiko bhavati, buddhaśrāvakapratyekabuddhavaināśiko 'pi bhavati / idaṃ ca mahāmate, sandhāyoktaṃ mayāvaraṃ khalu sumerumātrā pudgaladṛṣṭirna tveva nāstyastitvābhimānikasya śūnyatādṣṛṣṭiḥ iti /
ata eva bhagavatā 'vastuvādina evābhimāninaḥ' ityuktāḥ / atastatraivoktam -
abhutvā yasya utpādo bhūtva vāpi vinaśyati / pratyayaiḥ sadasaccāpi na te śāsane sthitāḥ //
yasya notpadyate kiñcinna ca kiñcinnirudhyate / tasyāsti nāsti nopaiti viviktaṃ paśyato jagat //
dvitīyapadyārthadvāreṇa svamataṃ saṃsthāpya 'parikalpitasvabhāvaviviktatvād viviktaṃ jagadityeva tāvat sūtrārthaḥ, ataśca nāsti virodhaḥ' ityabhidadhadbhiḥ kaḥ parikalpitaḥ svabhāvaḥ ityabhidhātavyam / atha pramāṇaviruddhamapi yad bālaiḥ satyamiti gṛhyate taditi cet? tadāśeṣaṃ jagat paramārthato 'nutpannamapi bālairyadutpattyādikaṃ paramārthataḥ sadityāropyate tad vakṣyamāṇapramāṇairniṣiddhatvāt saṃvṛtisvabhāvamiti kasmānna gṛhyate / yadyevaṃ nāsti? tadā yaddhi bhagavatābāhyārthāḥ parikalpitasvabhāvatvāchūnyāḥ' iti yaduktaṃ tasya paramārthato na santīti vyākhyānaṃ kasmānna kriyate? pramāṇaviruddhatvāttathā vyakhyānaṃ na karttavyamiti cet? tadā vijñānasyāpi tathā vyākhyānaṃ na kartuvyam, bāhārthavat tasyāpi pramāṇaviruddhatvāt /
pramāṇai katipayairyadi vijñānaṃ vastusat sidhyati tadā dvividhameva parikalpitam, nānyaditi samyag vyākhyātaṃ bhavet, kintu tadapi naiva sidhyatīti nirdeṣṭavyam / ataśca jagadidaṃ yathoktaparikalpitasvabhāvaviviktamityasmābhirapyabhyupeyata iti nāsti sarvathā durūham / ata eva āryasandhinirmocanasūtre -
"maitreya, paratantrapariniṣpannalakṣaṇayoḥ parikalpitasaṃkleśavyavadānalakṣaṇaṃ yaccātyantaviviktaṃ tannālambanīkriyate, sarvaśūnyatālakṣaṇatvāttasya' iti yaduktaṃ tadapyanena nirākṛtaṃ bhavati" ityuktam /
tatrāpi rāgādayo ye saṃkleśātmakasaṃvṛtisvabhāvānāṃ paratantralakṣaṇānāṃ samyaktayā saṃkliṣṭakaraṇena saṃsāre niyojanena pratipakṣe ca yathākramaṃ vidhyanabhūtābhūtatvādinā cāropyante, te teṣāṃ kṛte parikalpitalakṣaṇānyeva / yogisaṃvṛtau aviparyastapariniṣpattyā tāvat pariniṣpannalakṣaṇam / ataḥ pariniṣpannalakṣaṇayuktāni bodhipakṣānukūlavyavadānānyapi vipakṣātyantapratighātarupeṇa parinirvāṇe ca niyojanādinā samyaktayā vastudharmatāyāmāropitāni, tānyapi teṣāṃ parikalpitalakṣaṇameva / yaśca dharmadhātuḥ prakṛtiprabhāsvarastasminnasambhavaḥ paramārthataḥ saṃkleśādīnām / ataḥ parikalpitadharmatvāt tayoḥ svabhāvayoḥ saṃkleśavyavadādharmatvamasambhavameva / saṃkleśavyavadānapakṣasarvadharmāṇāṃ paramārthato 'nutpāde hi ekarasībhūtatvena nānākaraṇamayuktam / ato dvāvapi samyagrupeṇa śūnyāveva / tathyasaṃvṛtau tu dvayorapi bhāvāt saṃkleśabyadānapakṣayorabhāvādoṣo 'pi na khalu prasajyate /
āryasārdhadvisāhasrikāsūtre -
"na hi suvikrāntavikrāmin rūpaṃ rāgadharmi vā virāgadharmi vā, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / na vijñānaṃ rāgadharmi vā virāgadharmi vā / yā ca rūpavedanāsaṃjñāsaṃkāravijñānānāṃ na rāgadharmatā nāpi virāgadharmatā iyaṃ prajñāpāramitā / na hi suvikrāntavikrāmin evaṃ dveṣadharma vā adveṣadharmi vā, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / na vijñānaṃ dveṣadharmi vā adveṣadharmi vā / yā ca rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānānāṃ na dveṣadharmatā nāpi vigatadveṣadharmatā iyaṃ prajñāpāramitā / na hi suvikrāntavikrāmin rūpaṃ mohadharmi vā vigatamohadharmi vā, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / na vijñānaṃ mohadharmi vā vigatamohadharmi vā / yā ca rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānānāṃ na mohadharmatā nāpi vigatamohadharmatā iyaṃ prajñāpāramitā / na hi suvikrāntavikrāmin rūpaṃ saṃkliśyate vā vyavadāyate vā, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / na vijñānaṃ saṃkliśyate vā vyavadāyate vā / yā ca rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānānām asaṃkleśatā avyavadānatā iyamucyate prajñāpāramitā" / ityuktam /
āryasatyadvayanirdeśasūtre 'pi -
"katamayā punarmañjuśrīḥ samatayā yāvat paramārthato yatsamaṃ vyavadānaṃ tatsamāḥ sarvadharmāḥ paramārthata iti?
mañjuśrīrāha - devaputra, paramārthataḥ sarvadharmānutpādasamatayā paramārthataḥ sarvadharmātyantājātisamatayā paramārthataḥ sarvadharmābhāvasamatayā paramārthataḥ samāḥ sarvadharmāḥ" ityuktam /
āryasarvabuddhaviṣayāvatārajñānālokālaṅkārasūtre ca -
"saṃkṣepato hi sarve 'kuśalamanaskārāstāvat saṃkleśahetavo bhavanti, sarve ca kuśalamanaskārā vyavadānahetava iti / tatra ye cāpi saṃkleśahetavo vā vyavadānahetavo vā dharmāste sarve svabhāvataḥ śūnyāḥ, niḥsattvanirjīvaniḥpudgalanirātmakamāyāvanniḥsvalakṣaṇatvebhyaḥ / ataste antaḥśāantāḥ, ye antaḥśāntāste praśāntāḥ, ye praśāntāste tāvattatprakṛtikāḥ, ye khalu tatprakṛkāste nopalabhyante, ye nopalabhyante te naivopatiṣṭhante, ye nopatiṣṭhante ta eva tāvadākāśam, ākāśaṃ cābhyavakāśaḥ / sarvadharmān ākāśasamān vijñāyāpi saṃkleśaḥ vyavadānaṃ ceti vyavahiyete ākāśadharmatā cāpi nāpanīyate / kathamidamiti cet? mañjuśrīḥ, jātinirodhadharmavān na ko 'pi dharmo bhavati" ityuktam /
yadi punaḥ parikalpitalakṣaṇaśūnyaḥ ko 'pi dharmaḥ syāt tadāsminneva sūtre -
"mañjuśrīḥ, advayā, sarve dharmāḥ, arthānniḥsvalakṣaṇā advaidhīkārā anāmikā animittā amanaścittavijñāptikā anutpannā aniruddhā ahetukā asañcārā asanudācārā anakṣarā anirghoṣasvarāḥ santi" /
iti yaduktam, api ca -
"mañjuśrīḥ, yacchūnyaṃ tadabhiniveśagrahaṇābhāvasyaivaitadadhivacanam, mañjuśrīḥ, nopalabhyate paramārthataḥ kaścana śūnyatākhyo dharmaḥ" /
iti ca yaduktam,tad virudhyate /
yadyevaṃ tadā āryasandhinirmocanasūtre -
"abhilāpastāvannāsti asadbhūto bhāvaḥ / tatra ko hi nāma bhāva iti cet? yaḥ khalyavāryajñānena āryadarśanena cānirvacanīyatāyāmavabudhyate, sa eva tadanirvacanīyatāyāmavabuddhatvad asaṃskṛtanāmnā kevalaṃ vyavahiyate" / ityādikaṃ yaduktam, tathā bhagavatpravacaneṣu ca yadāryajñānagocaraṃ pratyātmavedanīyaṃ tad bhāvasvabhāvena saditi nirdiṣṭam, tatkathaṃ sambhavediti cet? na virodhaḥ / atrāryajñānagocarāṇāṃ sarvadharmāṇāṃ yo hi nairātmyalakṣaṇo dharmadhatuḥ sa eva bhāvaśabdena vivakṣayā vastvabhiniveśaśālināṃ bhayasthānaṃ parihartukāmena tathā deśitam / athavā āryajñānāni sarve ca dharmāḥ tathatāpannāḥ, ato vastuśabdāśrayapratipipādayiṣayā dharmadhātuvābhihitaḥ syāditi / bhagavadbhitrapi vineyajanāśayānurodhena tāvat sā dharmataiva vividhairupāyairupadiṣṭā /
āryalaṅkāvatārasūtre - "mahāmate, padārthānāṃ tathāgatagarbhopadeśaṃ kṛtvā tathāgatā arhantaḥ samyaksambuddhā bālānāṃ nairātmyasantrāsapadavivarjanārthaṃ nirvikalpanirābhāsagocaraṃ tathāgatarbhakhopadeśena deśayanti / tadyathā mahāmate, kumbhakāra ekasmānmṛtparamāṇurāśervivadhāni bhāṇḍāni karoti hastaśilpadaṇḍodakasūtraprayatnaprayogād, evameva mahāmate, tathāgatāstadeva dharmanairātyaṃ sarvavikalpalakṣaṇavinivṛttaṃ vividhaiḥ prajñopāyakauśalyayogairrgarbhopadeśena vā nairāmyopadeśena vā kumbhakāravaccitraiḥ padavyañcanaparyāyairdeśayante" /
tathātāpiyaṃ sarvathā vācyāpi vyavahāravaśena aśeṣasaṃskṛtadharmatā, ataḥ saṃkṛteti nāmnā vyavahiyate / utpādād vā tathāgatānāmanutpādād vā tathāgatanāṃ sarvakāleṣu sthitatvād asaṃskṛteti nāmnāpi vyapadiṣṭā / tathatā tāvat sarvasvabhāvātītalakṣaṇā, ato nāntyubhayasvabhāvāpītthamevāvabudhyate / anyathā bhavatsammatam asaṃskṛtastvapi tat kathaṃ bhavet / yato hi [bhavatā] tadasaṃskṛtaṃ vastvityapyabhidhīyate, saṃskṛtameva vastvityapi cābhidhīyate /
āryaratnakarasūtre 'pyuktam -
vadanti ye vai tathatāmasaṃkṛtāṃ tathaiva cānye kṛtakāṃ yatastām / notsāhavanto hyubhaye bhavanti dharmasya jñāne sugatopadiṣṭe //
atastaditthaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtayorvastutvagrāhastāvad antagrāha iti athavā śrāvakapratyekabuddhanāṃ yad gocaraṃ tatsvalakṣaṇaṃ vastitvatyabhyupagacchātāṃ bālānāṃ kevalaṃ santrāsapadavivarjanārthameva āryajñānagocaraṃ vastusadityabhihitam / buddhabodhiattvānām atyantalokottarajñānasya viṣayastu pāramārthikaṃ vastusvalakṣaṇaṃ sarvathāsat, sarvadharmānutpādānirodhaviṣayakatvāt sadasatpakṣavirahitameva taditi / sūtre 'upuktam - "kiṃ lokottarajñānam? śrāvakapratyekabuddhānāṃ svasāmānyalakṣaṇapatitāśayānāṃ yo hyabhiniveśaḥ / kimatyantalokottarajñānam? buddhabodhisattvānāṃ nirābhāsadharpravicayena anutpādānirodhadarśanāt sadasatyakṣavivarjitaṃ taditi /"
śrāvakādayastāvat tathyasaṃvṛtisaṃgṛhītaṃ skandhamātraṃ svasāmānyalakṣaṇākareṇa bhāvayanti, ataḥ pudgalanairātmyamātragṛhītatvātteṣāṃ tajjñānaṃ vastuviṣayakamiti vyavahriyate, na tu paramārthatayā /
yadi buddhabodhisattvānāṃ jñānasya viṣayaḥ paramārthalakṣaṇena sahaikībhūtaṃ tadā kathaṃ tajjñānaṃ satpakṣavivarjitaṃ syāt? ata eva hi bālānāṃ santrāsapadavivarjanārtham āryajñānagocaraṃ vastusadityupadiṣṭam, na tu paramārthato vastu svalakṣaṇasaditi kathanārtham / yadyevaṃ nāsti, tadā buddhāṃ bodhisattvāśca sadvikalpasambaddhā na bhavantīti? yathā bālānāṃ santrāapadavivarjanārthamityuktam, na tu paramārthato vastusaditi pratipādanārtham, tathā bhagavatāpi sūtrāntareṣu deśitam, tathā hi āryakaṅkāvatārasūtre - "kimidaṃ bhagavan sattvānāṃ tvayā nāstyasidṛṣṭiṃ vinivārya vastusvabhāvābhiniveśena āryajñānagocaraviṣāabhiniveśānnāstitvadṛṣṭiḥ punarnāstitvadṛṣṭiḥ punarnipātyate, viviktadharmopadeśābhāvaśca kriyate āryajñānasvabhāvavastudeśanayā? bhagavānāha - na mayā mahamate, viviktadharmopadeśābhāvaḥ kriyate, na ca na cāstītvadṛṣṭirnipātyate āryavastusvabhāvanirdeśenaḥ kintu uttrāsapadavivārjanārthaṃ sattvānāṃ mahāmate, mayā anādikālabhāvasvabhāvalakṣaṇābhiniviṣṭānāmāryajñānavastusvabhāvābhiniveśālakṣaṇadṛṣṭyā viviktadharmopadeśaḥ kriyate, na mayā māhamate, bhāvasvabhāvopadeśaḥ kriyate / kiṃ tu mahāmate svayamevādhigatayāthātathyaviviktadharmavihāriṇo bhaviṣyanti" - iti vistaraḥ / ato yadāryajñānagocaraviṣayo vastusvalakṣaṇatvena nirdiṣṭa nirdiṣṭaḥ sa tāvad bhagavata upāyenaiva deśanāmātram / ato bhagavato 'sandigdhaṃ pravacananayamanupādāya te mithyā [moṣadharmakaṃ] vastusvabhāvatvena vikalpayanti / te tāvābhimānino bhagavantamapi apavādya svayaṃ vinaśyanti parāṃścāpi nāśayanti /
evamitthamasninneva sūtre vastusabhāvābhiniveśinaḥ ātmagrāhagṛhītatvānna muktā bhaviṣyantītyevaṃ samupadiṣṭam - "punaraparaṃ mahāmate, pramāṇatrayāvayavapratyavasthānaṃ kṛtyā āryajñānapratyātmādhigamyaṃ svabhāvadvayavinirmuktaṃ vastu svabhāvato vidyata iti vikalpayiṣyanti / na ca mahāmate, cittamano manovijñānacittaparāvṛttyāśrayāṇāṃ svacittadṛśyagrāhyagrāhakavikalpaprahīṇānāṃ tathāgatabhūmipratyātmāryajñānagatānaṃ yogināṃ bhāvābhāvasaṃjñā pravartate, sa evaiṣāmātmagrāhaḥ poṣagrāhaḥ puruṣagrāhaḥ pudgalagrāhaḥ syāt" / api ca, yadi paramārthataḥ syāt kimapi vastusat tadā tadavaśyaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā syād, aparāyāḥ koṭerabhāvāt / tasmin vastūni nityānityatvacintayā pravṛttā yā prajñā, sā vastuno yathāsvabhāvajñānānukūlatayā samyak prajñaiva, na tu prajñāpāramiteva prativarṇikā / ata eva tathāgatena prajñāpāramitāyāṃ yaduktaṃ tenāpi virodhaḥ syāt / tathā hi - "kauśika, ye kulaputrāḥ kuladuhitāro vā yadā prajñāpāramitāmupadiśanti tadā prajñāpāramitāvadevopadiśanti / tatra te prajñāpāramiteva kurvanti / yato hi rūpamanityamityupadiśanti, tathaiva duḥkhatāṃ nirātmatāmaśucitāṃ copadiśanti / evameva vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ skandhā dhātava āyatanāni dhyānāpramāṇārupānusmṛtisatmyakprahāṇārddhipādendriyabalabodhyaṅgāni tathāgatasya daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇīkā buddhadharmāḥ sarvākārajñatā ceti sarvaṃ duḥkhamanātmakaśucītyupadiśanti / evameva yadācaranti tadapi prajñāpāramitāyāmevācaranti / kauśika, tat prajñāpāramitāvadeva kurvanti /
tatra ye prajñāpāramitāvanna kaurvanti tatkathamiti cet? te itthumupadiśantikulaputrāḥ, atrāgacchatha, prajñāpāramitābhāvanāyaṃ rūpamanityamiti mānupaśyatha, sarvākārajñatāparyantaṃ duḥkhatāṃ nirātmakatāmaśucitāṃ ca mānupapaśyatha / yatho hi rūpamitisvabhāvataḥ śūnyam, rūpasya yo 'pi svabhāvaḥ, sa [sarvathā] asan / yaccāsat saiva prajñāpāramitā / tasyāṃ nityamanityamiti nopalabhyate / yataśca yatrarūpameva nāsti tatra kuto nityamanityaṃ vāāa? sarvākārajñatāparyatantamitthameva / evaṃ ye hyupadiśanti te prajñāpāramitāvannopadiśanti /
apitvevamupadeṣṭavyam - kulaputrāḥ, atrāgacchatha, prajñāpāramitāṃ bhāvayatha mā ca kamapi dharmaṃ samatikramatha, mā ca kasmitrapi dharme tiṣṭhatha / tat kimarthamiti cet? prajñāpāramitāyāṃ nāsti ko 'ma dharmaḥ, yaḥ samatikramitavyaḥ, yatra vā sthātavyamiti / yato hi sarve dharmā svabhāvataḥ śūnyāḥ / ye svabhāvataḥ śūnyatā te 'santaḥ, saiva prajñāpāramitā / yā ca prajñāpāramitā, tasyāṃ na ko 'pi grāhyo heya utyādyo nirodhyaśceti / yadyevamupadiśanti tadā praġyāpāramitāvadevopadiśanti / ataḥ sarve vastuvādinastāvad dharmatathatāṃ viparītatayā nirdiśantyataḥ [tannirdeśaḥ] prajñāpāramitopadeśa iva prativarṇika eva / sarvadharmaniḥsvabhāvatāvādinastvaviparītatayā nirdiśantyataḥ sopattikā eva ta iti bhagavatā suspaṣṭaṃ nirdiṣṭam / ityevaṃ bhagavān tattatsūtre 'nekaśo 'śeṣadharman niḥsvabhāvatvenaivopadiṣṭavān / vistarabhiyā [asmābhiḥ] na bahunyapitu katapayānyevātroddhṛtāni / ata eva bhagavatā tāvadasandigdhaṃ samyakpravacananayamavadhāayitumaśaknuvatāṃ 'naiva tāvadāgamadvara sarve dharmā niḥsvabhāvatvena sādhayituṃ śakyāḥ' ityabhidadhatāṃ pratividhānamanuṣṭhitam / tatra yadyalpamatitayā evaṃvidhaṃ gambhīradharmatāṃ nādhimoktuṃ pārayanti tathāpi savikalpamātmano mandaprajñatvadosamavalokayadbhistatparityāgo naiva yujyate / ātmānaṃ vināśya pareṣāmapi mahārthavirahaṃ kṛtvā praṇāśo naiva samīcīnaḥ / evaṃ hi sati svaparadroha eva sa syāt /
ataḥ prajñāvantaḥ śraddhāvantaśca gambhiradharmaparityādagṛṣṭiṃ parivarjya bhagavantaṃ pramāṇīkṛtya ātmano 'jñānadoṣakāraṇāt tadaparijñānaṃ sambhāvyata iti vicārya gambhīrasūtreṣu śraddhāmutpādya śravaṇacintābhāvanādiṣu yogaṃ kuryuḥ, parāṃścāpi samyak tadadhigantumavatārayeyuḥ, svayaṃ ca tadadhimoktuṃ praṇidadhyuriti / ata eva āryaratnakūṭasūtre proktam - "ye 'sya gambhīradharmasya gāmbhīrya prajñayā avaboddhumaśaknuvānāste tathāgatameva pramāṇaṃ kurvanti, anantā buddhobodhiriti kṛtvā / yataśca vividhādhimokṣānusāraṃ tathāgatā eva dharmopadeśe pravartante, atastathāgatā eva jānanti / nāsmādṛśairjñātuṃ śakyata iti vicārya tatparityāgo naiva yuktarūpaḥ" /
ityuvamāgamamukhena sarve dharmā niḥsvabhāvā eveti siddhā bhavanti /
48 [3] ye 'pi tāvadutpattyādivibhāgaṃ dvayābhāsinā jñānenaiva kurvanti, na tu svasaṃvittimātreṇa, te dvayābhāsasya mithyātvena tadvyavasthāpitaḥ svabhāvo 'pi mithaivetyabhidadhate / tānadhikṛtyedānīmucyate -
yadi sarvadharmāṇāmutpādādidharmatā mithyājñānāvabhāsitatvena vyavasthāpyate, tadā kathaṃ sā paramārthasatī bhavet? dvayābhāso 'pi yadi mithyaiva tadā katajjñānarūpamavaśiṣyate yat khalu paramārthasad bhavet? anyattad vijñānaṃ grāhakākārarahitaṃ tadarvāgdarśibhiḥ nānubhavituṃ yujyate, sarveṣāṃ sarvadarśitvaprasaṅgāt / nānumānenāpi niścetuṃ śakyam, tathāvidhahetorevabhāvāt / tatra na tāvat svabhāvahetukamanumānaṃ sambhāvyate, tatsvabhāvasyaiva sādhyatvāt / na ca kāryaheturapi, yato hi kāmaṃ syāttadadvayaviruddhaṃ tathāpi tena kāryakāraṇabhāva eva na siddhaḥ, indriyānubhavātītatatvāt / na caitadvayatiriktamanyat kāryaṃ vidyate, tathā sati bhavanmatenādvayameva kāryaṃ syāt, kintu sādhyāvasthāpannatvānnaiva tat pramāṇaiḥ prasidhyati / yo hi dvayābhāsaḥ, sa tāvad śaśaśṛṅgavannaiva kāryam / ataśca pratyakṣānupalambhābhyāṃ sādhyabhūtasya kāryakāraṇabhāvasya siddhaye paramārthe 'dvayajñānena gṛhyamāṇaṃ kimapi nāsti / anupalabdherapi pratiṣedhasādhanatvānna bhavati sā sattvasiddhisādhikā / yathocyate kaiścit - yo hi yatsvabhāvaviruddhaḥ sa tatsvabhāvaviviktaḥ, yathā śītasvabhāvaviruddhamuṣṇatvaṃ śītasvabhāvaviviktam, tathā ca pratītiṣvabhāvo dharmī, dvayasvabhāvaviruddhatvāt, vyāpakaviruddhopalabdheḥ / na cāpi hetorāśrayāsiddhiḥ sāamānyasukhaduḥkhākāravedakasya dharmiṇo jñānākhyapratītisvabhāvena siddhatvāt / na ca svabhāvo 'pyasiddhaḥ, grāhyākārasya ekānekasvabhāvaviyogena asattve tadāśritaḥ parikalpito grāhakākāro 'pi niḥsvabhāva eva / na cāpi sarvābhāvaprasaṅgaḥ, kevalena kartukarmasvabhāvena kalpitatvānmithyaiva / naivātmanā ātmatvamityapi yujyate / yadi sāmānyena paramārthato dvayaviviktastvaṃ sādhayitumiṣyate tadā siddhasādhanameva, yato hi vayamapi paramārthato dvayasya mithyātvād viviktatvamevābhyupagacchāmaḥ / yadi hyabhāvasvabhāvaḥ khalu paramārthata ākāravirahitavijñānatvena sādhayitumiṣyate, tadāpi siddhasādhanameva, yato hi vayamapi paramārthataḥ sarvadharmāṇāmanutpannatvāt sarvavijñānāni tāvat paramārthato 'siddhāni dvayākārasuviyuktānītyabhyupagacchāmaḥ /
yadi vijñānākhyaṃ dharmiṇaṃ dvayaviyuktatvena vastusattvena ca sādhayitumiṣyate tadā dṛṣṭāntavayāsiddhatvādanaikāntikattvaṃ hetoḥ, bāhyārthasvabhāvānāṃ śītoṣṇīdīnāṃ samyagasiddhatvāt / ekasminneva jñāne jñānatadavabhāsayoravabhāsitatvena avirodho 'pi syādataḥ sādhyavikalaṃ dṛṣṭāntamapi syāditi / yadi vijñānaṃ dvayaviyuktaṃ sidhyati tadā tadbalena svabhāvasattvamapi sidhyatīti cet? durmatireṣā, sambandhābhāvāt / yaddhi dvayaviyuktaṃ tadavaśyaṃ samyag vastusaditi ko hyatra sambandhaḥ? yato hi yadi tannivartate tadānarthopasaṃhitaṃ pramāṇamapi nivartate / api ca, tathāvidhadṛṣṭānto 'pyasiddhaḥ / vandhyāputrādibhistena dvayena cāpyanaikāntikaḥ / tasmin dvaye nānyad dvayamapi sambhāvyate, anavasthāprasaṅgāt / śītādisparśaviyuktānāmūṣmādīnāṃ svabhāvavat dvayasvabhāvātiriktaḥ tadviyuktasvabhāvatvena siddhaḥ pratītisvabhāvabhinnastatsamānasvabhāvaḥ kaścidapi dharmī nāstyeva, dvayātmakasyaiva pratītisvabhāvatvāt / evaṃ hi anyavyaktinirapekṣaḥ san yaśca svayamevātmanābhivyajyate, sa pratītilakṣaṇaḥ / kāyabhūmiparvatanadī sāgarādayo vividhākārā ye pugato 'vabhāsamānā bāhyārthāste svayamevātmanā abhivyajyamānatvāt pratītisvabhāvātikrāntā eva pravartante /
evamapi ye mithyatmanā kuleṣu gṛheṣu ca pravṛttimācaranti, teṣāṃ svakāyopagūḍhadayitayā pratītisvabhāvāliṅganamiva ācaraṇād asaddvayasamāyogo 'yaṃ dūṣitatvānna viśvāsayogyaḥ / tathā ca dvayasvabhāvātmakāt priyatamād viyoge sati kimiva nānyena saha samāyogaḥ syādataḥ kevalamasyaiva dharmitvāvasthā naivopapadyate / phalataśca āśrayāsiddha evāyaṃ hetuḥ /
sautrāntikādayo 'pi jñānaṃ paramārthato dvayasvabhāvaṃ nāṅgikurvanti, aṃśābhāvena virodhāt / atastasyādvayasvabhāvasiddhyā kasya siddhiḥ, bāhyārthānāmapi tadaviruddhatvāt /
ye 'nyaiḥ pramāṇairbāhyārthā nirākriyanta iti bruvate, teṣāṃ jñānamapi kinna tathā / ye tāvat kartṛkarmabhāvāpekṣayā prajñaptatvānmithyaiveti kathayanti, tadapyanubhāvaviparītamiti /
bhavanto 'pi vijñānaṃ paramārthato 'dvayākāramevābhyupagacchanti / tathā sati ye nīlādivividhacittākārā bāhyārthatvena vijñāne 'vabhāsante te karmakartṛvyavahārānabhijñaiḥ kalpanādoṣavinirmukte citte spaṣṭato 'nubhūtā bhaviṣyantīti / vividhavastuviśeṣāpekṣayā ta upalakṣyanta iti cet? tasya tāvad viśeṣasya bālaparyantaṃ nāsti suspaṣṭāvabodhaḥ / yadi niyatadeśakālāvasthitasya tasyākārarāśeḥ tathāvidhaspaṣṭāvabhāsato bhinnānubhavo mithyaiveti bhavantaḥ svīrkunti tadā vimiktikāṃkṣiṇo bhavantaḥ tirobhūtadvayasvabhāvarahitātmakaṃ pratītisvabhāvaṃ viviktasvabhāvatvenābhiniviśya āsaktā eveti kimanyat / tadetadalpīyasaśchidrānnirgate 'pi vipulakāye hastini tatpucchāvarodhavaccirakālaṃ viduṣāmāścaryādbhutameveti / ataśca svatīkṣṇaprajñākhaḍgena tāmāsaktiṃ chittvā kaścana tādātmyalakṣaṇo vā tadutpattikṣaṇo vā sammbandhaḥ satyāsatyayoranyoparihārasthitalakṣaṇatvāt tādārmyavirodhaḥ asato 'pi na kutaścidapyutpattibhyupeyate / utpattau satyāmapi na yugapattādātmyenāvabhāso yujyate, kāryakāraṇayoḥ kālasvabhāvābhyāṃ bhinnatvāt / asambaddho niyatāvabhāso 'pi na yujyate, atiprasaṅgāt / ityevamavaśyaṃ kalpanābhinnasya asatsvabhāvākārāvabhāsasya svīkāraṇāt tallakṣaṇānvita evābhyupagantavyaḥ / ata ubhāvapi mithyaiva bhavataḥ / yadyevaṃ na syāt kathaṃ nāma mithyākārakalpanāsvabhāvoyostādātmyenānubhavo jāyeta / ataśca satyābhiveśapāśamutkhātamulaṃ kuruta / bhagavatāpi tāvaduktam - "yo hi dharmastathāgatenābhisambuddhaḥ, sa na satyaṃ nāpi mṛṣā" iti /
[4] tadapi yuktibhirapi [sādhayitu] naiva śakyate / evaṃ katipayaiḥ pratyakṣaiḥ 'sarve dharmā viviktā' iti jñātumaśakyatvat / vastveva teṣāṃ viṣaya ityabhidadhānāstāvat praṣṭavyā kiṃ sarvesāṃ puruṣāṇāṃ yāni pratyakṣāṇi tāni sarvadharmanairātmyaṃ nāvaboddhauṃ samarthāni utāho ghanājñanatimiropahatamatiyanānāṃ bhavadṛśānāṃ pratyakṣāṇi nāvaboddhumiti / tatra prathamastāvat pakṣo naiva yujyate, pramāṇābhāvāt / sarveṣāṃ puruṣāṇāṃ pratyakṣāṇi na pravartanta iti niścāyakasya pramāṇasyābhāvāt /
svālambananivṛttimātraṃ tāvad bhrāntameva / yadi tadupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhirevāsattvena sādhyate / tadā yato hi kāraṇāt svenānupalambhaḥ, tasmin apravṛttijñānāṃ sarveṣāṃ strīpurusāṇāṃ cittasantatau pravartamānā yā cittapravṛtiḥ sā tāvānnaiva arvāgdarśināmupalabdhilakṣaṇaprāptāḥ, apareṣāṃ hi nivṛttyupalabdhirapyaniyatā / ataḥ prekṣāvatāṃ pratyakṣeṇa tajjñānaṃ naiva bhavatīti yaduktaṃ tanna yuktamiti /
atha dvitīyaḥ pakṣastadā siddhasādhanameva / vayamapi hi arvāgdarśibhistathāvidhasya tāvad gambhīradharmatattvasya pratyakṣato darśanaṃ naiva manyāmahe / yadyapi bhavādṛśāḥ khalu tathāvidhatatvāvabodhe 'samarthāstathāpi paramayoginaḥ, ye kalpairanekairaprameyapuṇyagjñānasambhārārjanaṃ kṛtvā anurūpakṛtsnopāyasamanvitāḥ bhūtārthabhāvanāprakarṣaparyantajamyajñānaprabhābhirnirastasamastāvaraṇāndhakārāsteṣaṃ pratyakṣeṇa tāvat sarvadharmanairātmyabodho bhavatyeveti kasmātra sambhavati / [viṣayam] amumadhikṛtya paścād yuktirapi pradarśayiṣyate /
vastuviṣayakāṇi pratyakṣāṇīti yaducyate naiva sidhyati / evamarvāgdarśināṃ yāni pratyakṣāṇi tāni timiropahatapratyakṣavad rupādimithyāviṣayakatvād vastusvabhāvaviṣayatvena samyagviṣayatvena vā tāvannaiva yujyante, anyathā sarveṣāṃ khalu tattvadarśitvaprasaṅgaḥ / buddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāyogināṃ cāpi jñānāni naiva tāvad vastuviṣayakatvena prasidhyanti, yasmānna taiḥ kaścanāpi aviparīto vastusvabhāvaḥ paridṛṣṭaḥ / āryabodhisattvasūtrapiṭake 'uyuktam -
yaduta sarve tairdharmā nisvabhāvāḥ aniruddhāḥ prakṛtyopaśāntāḥ atyantamajātāḥ atyantamabhūtāḥ atyantaparinirvṛtā eva dṛṣṭāḥ / taistāvad yena dṛṣṭaṃ tadapyanidarśanamavidarśanaṃ ca, yato hi tat samyagdarśanaṃ yathāvad yena dṛṣṭaṃ tadapyanirdarśanamavidarśanaṃ ca, yato hi tat samyagdarśanaṃ yathāvad darśanaṃ ceti / kiṃ punaḥ sarvadharmāṇāṃ yathāvad darśanamiti cet? tadeva yadanidarśanamiti /
āryadharmasaṅgītau nāma sūtre 'pyuktam -
"sarvadharmāṇādarśanameva paramam darśanam" / iti / ataḥ pratyakṣaviṣayāṇāṃ samyagvastutvaṃ na sidhyati /
yaddhi asad bhavati vastu, tanna kathamapi vijñānamutpādayituṃ kṣamamiti yaducyate, tadapi naiva yujyate / asmābhirapi tāvad śaśaśṛṅgasamebhyo 'vastubhyaḥ pratyakṣajñānotpādo naivābhyupagabhyate / tathāpi mahāyoginaḥ, ye marīcipratiśabdanibhān sarvadharmān yathāvad bhāvayanti, teṣu samyagarthabhāvanābalena prāntakoṭikadhyānāvāptito 'nuttarācintyaprabhāvasampannatayā tatpratyakṣeṣu sarvadharmanairātmyajñānaṃ bhavatyeva, aśeṣadharmanairātmsākṣātkāri suspaṣṭaṃ tāvajjñānamudetyeva / ata eva tat tattvādarśanamityabhidhīyate, na tu niṣedhyasvabhāvasyāsattvamiti /
atha yattāvat pratyakṣaṃ tat sasvabhāvamiti yaduktaṃ tat sarveṣāṃ dharmāṇāmanutpādaikarasatvat pratyakṣamapi paramārthato niḥsvabhāvameva, tathāpi yā saṃvṛtisatyāśritā pratyakṣavyavasthā sā sarvā tāvadavyāhayaiva / sarveṣāṃ dharmāṇāṃ paramārthato niḥsvabhāvatve 'pi mādhyakāḥ sarvavyavahārāṇāṃ vyāvahārikāṇāṃ yogijñānānāmapareṣāṃ pṛthagjanajñānānām āryapudgalādīnāṃ ye hetavastātānnaiva nābhyupagacchanti, kintuṃ ye tāvat saṃvṛtito 'pyahetukāste khalu vyavahārato 'pyanutpannā eva, śaśaśṛṅgavat / yat sat tat paramārthato niḥsvabhāvamapi tāvadutpadyate, māyāpratibinbādivat / māyādīnāṃ sarveṣāṃ pratītyasamutpannatve 'pi nāsti vastutāprasaṅgaḥ, sādhakabādhakapramāṇabādhitatvāt /
tathaiva pratītyasamutpannatve 'pi sarvadharmāṇāṃ nāsti vastutāprasaṅgaḥ pramāṇabādhitatvāta / yathaiva hi mantroṣadhādiprabhāveṇa gajādivividhamāyāprādurbhāvastathaiva karmakleśādiprabhāveṇ sattvānāmutpādādayaḥ prādurbhavanti / yagināṃ tāvat svakīyapuṇyajñānasambhārasañcayavaśena yogijñānādimāyāprādurbhāvaḥ, yato hi vividhairhi pratyayaiḥ sā māyāpi vividhaivāvabhāsate /
āryaprajñāpāramitāsūtre 'uyuktamḥ "kaścichrāvakanirmitaḥ [kaścit pratyekabuddhanirmitaḥ] kaścid bodhisattvanirmitaḥ kaścit tathāganitmitaḥ kaścit karmanirmitaḥ / anena subhūte, paryāyeṇa sarvadharmā nirmitotpannā iti" /
bālapṛthagjanebhyastāvad yogināmetadeva vaiśiṣṭayaṃ yatte māyākāra iva yathāvanmāyāṃ parijānanti, na ca tathaiva tasyāmabhiniviśante /
āryadharmasaṅgītāvapyuktamḥ
māyākāro yathā kaścinirmito mokṣamudyataḥ / na cāsya nirmite saṅgo jñātapūrvo yato 'sya saḥ //
tribhavaṃ nimitaprakhyaṃ jñātvā sambodhipāragaḥ / saṃnahyate jagaddhetorjñātapurvaṃ jagat tathā //
yathā bālapṛthagjanajātīyadarśakeṣu utpattyādimāyabhāso bhavati, tathaiva ye tasmin satyato 'bhiniviśante, te viparītābhiniveśavaśād "bālāḥ" ityabhidhīyante / ataḥ saṃvṛtiyogahini yogipratyakṣe tathā sthitatvātteṣāṃ śaśaśṛṅga ivātyantābhāvo naiva bhavati / ata eva pratyakṣato 'śeṣadharmanairātmajñānaṃ tāvat sadeva / avirodho 'pi tata eveti / paramārthato niḥsvabhāvatve 'pi yoginaḥ pṛthagjana iva vyavahāratayā vyavasthāpayanti /
āryaparamārthasaṃvṛtisatyanirdeśasūtre tāvaduktamḥ
"paramārthato 'tyantābhāvaśca saṃvṛtyā ca mārgaṃ bhāvayatīti kathanavat" 'yadarthāntaraviviktapākṣikena pratyakṣeṇa parigṛhya taditaraśūnyapratyakṣeṇa tāvadavabudhyate' - ityādikaṃ yaduktaṃ tadapi naiva yujyate, itaretaraśūnyatvādasya nayasya, na tu lakṣaṇaśūnyatvāditi / lakṣanaśūnyatve u sarve dharmāstāvat paramārthato niḥsvabhāvatvenaivābhyupagamyante, yatasteṣāṃ svasāmānyalakṣaṇāni paramārthato yathā vyavasthitāni, tebhyastacchūnyatvāt /
yā hi vastūnāmitaretaraśūnyatā sā naiva paramārthaḥ, vyavahārasatyamāśritā khalu sā / ityevamanutpādarasaikatve 'pi sarvadharmāṇāṃ naiva bhedābhāvaḥ, tathāpi svapnādyavasthādivad bāleṣu parasparabhinnānyavabhāsante / ata evātra yathāprasiddhimarthāntaraviviktagrahaṇamukhena tāvaditaretaraśūnyatā vyavasthāpyate, na tu paramārthatayā / yato hi svapnamāyādisadṛśavastūnāṃ svabhāvaḥ paramārthataḥ parasparamabhinnaḥ / ata eva bhagavatābhihitam -
paramārthamanāśritatveneyaṃ sarvataḥ pratikruṣṭeti parivarjanīyaiva / āryalaṅkāvatārasūtre tāvaduktam ḥ
"evaṃ mahāmate, itaretaraśūnyatā sarvajaghanyā, sā ca tvayā parivarjayitavyā" /
yā khalu sarvadharmalakṣaṇaśūnyatā, yā ca tasyāḥ svasāmānyakakṣaṇavyavasthā, sā upalabdhilakṣaṇaprāptāpi satī yogibhiḥ paramārthatayā anupalabdhākāraiva / ataḥ sarve dharmā nirābhāsajñānotpattyā jñātā bhavantīti vyavasthāpyate / ata eva ca itaretaraśūnyatā bālapṛthagjanānāṃ parikalpanāmaśrityaivābhihitā, asambadhaiva caiṣā /
[5] sā ca 'yogipratyakṣeṇa samyagavagamye' ti kathanaṃ naiva viduṣāṃ rucikaram / yuktyabhāvastatreti yat kathanaṃ tadapi nāsti yuktisaṅgatam, yuktīnāṃ tāvad saṃvidyamānatvāt /
vidvāṃsaḥ kalpanāpoḍhamabhrāntamiti pratyakṣalakṣaṇaṃ samudīrayanti / arthābhāve 'pi bhāvanābalena arthavabhāsi suspaṣṭaṃ jñānamutpadyāte / tathāhi - yathā kāmaśokabhayonmādādyupahateṣu asakṛdabhāsabalena pramadādyavabhāsi spaṣṭaṃ jñānamupajāyate yena te tān puraḥsthitaniva dṛṣṭvā sahasā vividhaśarīrakampādibhiśceṣṭamānā dṛśyante /
ataśca yathoktatatvaṃ bhāvayatsu tajjñanamutpatsyata eveti sambhāvyate / yacca spaṣṭāvabhāsi jñānaṃ tannunaṃ nirvikalpakameva, kalpanāvāyuprakampitakāyākārasya suapaṣṭamanupapannatvāt, pradīpavat /
prayogaḥ - ye tāvat kecinnirantaraṃ sādaraṃ bhāvanāmanutiṣṭhanti, te bhāvanāphalaṃ prakarṣaparyantajaṃ sfuṭāvabodhamanubhavantyeva, rāgādyupahataiḥ pramadādibhāvanāvat / yatra cirakālaṃ nirantaraṃ sādaraṃ sarvadharmanairātmyabhāvanaṃ svabhāvahetuḥ, tatra pramāṇopapannārthavisayakamavisaṃvādakaṃ [jñānaṃ] bhavatyeva, vyavahāreṇa dhūmādiliṅgajanitaniścayenotpannāgnyādijñānavat / yogināṃ khalu tannairātmajñānamapi pramāṇopapannārthaviṣayakamiti svabhāvahetuḥ /
asya pramāṇopapannatvaṃ paścāt prakāśayiṣyate / spaṣṭāvabhāsamānaṃ sad yajjñānamavisaṃvādaṇaṃ janayati tat pratyakṣaṃ pramāṇam, rupādivyavahārārthamanupahatacakṣuṣāṃ cakṣuvirjānādivat, sarvadharmanairātmyaviṣayakaṃ yogināṃ jñānamapi spaṣṭāvabhāsamānaṃ sad avisaṃvādakamiti svabhāvahetuḥ / yadyevaṃ sarvadharmanairātmyajñānaṃ yuktibhiḥ susādhyaṃ tadā kathamiva vidvāṃsastatra na pritāḥ? yadapi yogijñānaṃ tadasaditi yaducyate, tatpūrvamasmābhiḥ samyaguttaritam, sarvadharmāṇāṃ śaśaśṛṅgavadatyantābhāvasyābhāvāt / tathāpi paramārthatasteṣāmabhāva eva māyāvat / ato naivāsmābhiḥ sarve vyavahārāstāvanniṣidhyante, na ca te 'smābhirnābhyupeyanta iti yaduktaṃ tattathā /
[6] yaistāvat "anumānenāpi sarvavastuni niḥsvabhāvatvena sādhayitumaśakyāni, kasyāpi dharmino viṣayasyāsiddhatvāt, dṛṣṭāntādīnāṃ cānutpannatāvat, sarvasāṃ yuktīnāṃ viṣayasya svabhāvasya cāsiddhatvāt" ietyavamuktam, tadapyasambaddhameva /
itthamasmābhirniḥsvabhāvatvenābhyupete sati yadā bhavantaḥ prasaṅgamāpādayanti tadā sa prasaṅga eva nāsti /
yaiḥ khalu hetubhirasmābhirvastūnāṃ niḥsvabhāvatābhyupeyate, tatra paramārthato hetudṛṣṭāntadharmiṇāmasattvād yadyanumānānumeyādisarvavyavahārābhāvaprasaṅgo 'smāsvāpādyate, tadā sa prasaṅga eva na bhavati, iṣṭāpatteḥ / yato vayamapi anumānānumeyādisarvavyavahārādīnāṃ paramārthato 'pravṛtibhyupagacchāmaḥ / phalataḥ kathamiva tāvattadabhāvaprasaṅga āpatediti / asvīkaraṇaṃ hi nāma prāṅgalakṣaṇam /
vayaṃ tāvad bhavadbhiḥ prayuktaṃ dūṣṇamapi paramārthato 'nutpannamevābhyupagacchāmaḥ / ato nāsti ko 'pi doṣāvasaraleśaḥ / ata evācāryapādaiḥ -
yadi kiṃcidupalabheyaṃ pravartayeyaṃ nirvartayeyaṃ vā / pratyakṣādibhirarthaistadabhāvānme 'nupālambhaḥ //
ityaktam / yat paramārthato 'sat tad vyavahāre 'pi pravartituṃ na śakyata ityevaṃ yo hi prasaṅgaḥ, sa prasaṅga eva na bhavati, vyāptyasiddheḥ / yato hi yena kāraṇena yasyātmanivartanaṃ tena tasya vyavahāranivartanaṃ tu nāsti paramārthasvabhāvavyāptam, api tu tadviparyayavyāptamiti / vyavahārastu paramārthato 'bhāvasvabhāva eva / paramārthasvabhāvavirāhitā api svapnādayo vividhavyavahāreṣu pravartamānā dṛśyante / ataḥ sarve 'pi tāvad vyavahārā nirmāṇasvapnādivadaviruddhā eva /
nirmitako nirmitakaṃ māyāpuruṣa svamāyayā sṛṣṭam / pratiṣedhayase yadvat pratiṣedho 'yaṃ tathaiva syāt //
sarvatra sādhyadharmyādīnāṃ paramārthabhūtatvādeva anumānādivyavahārāḥ pravartanta iti hetoḥ paramārthato niḥsvabhāvatve sati nānumānādivyavahārāḥ pravartsyanta iti yo hi doṣa āropyate, so 'pi tāvad doṣābhāva eva / nirvivādarūpatayā saprasaṅgatvāt paramārtadharmyādibhiḥ anumānādivyavahārāḥ kutrāpi naiva siddhāḥ, tathāpi loke yathāprasiddha eva dharmiṇi vyavahārā bhavanti / yato hi pravādino hi tattvānirṇayārthameva anumānādivyavahārān prayuñjanti / yathoktam -
dharmadharmivyavasthānaṃ bhedo 'bhedośca yādṛśaḥ / asamīkṣitatattvārtho yathā loke pratīyate //
taṃ tathaiva samāśritya sādhyasādhanasaṃsthitiḥ / paramārthāvatārāya vidvadbhiravakalpyate //
punaśca, yathānudarśanaṃ ceyaṃ meyamānaphalasthitiḥ / kriyate vidyamānāpi grāhyagrāhakasaṃvidām //
anyathaikasya bhāvasya nānārupāvabhāsinaḥ / satyaṃ kathaṃ syurākārāstadekatvasya hānitaḥ //
idaṃ tāvad vyavahārikapramāṇalakṣaṇamityapi kathyate / pramāṇasya tāvat sarvāṇi lakṣaṇāni tattvapravṛtyarthameva bhavanti, anyathā vyarthānyeva tāni syuriti / pramāṇalakṣaṇaśāstrāṇyanadhīyānāsu gopālakāṅganāsu evamupadeśābhāve 'pi dhūmādiliṅgadarśanato 'gnyādīnāṃ jñānamutpadyata eva / ata eva vayamapi tattvapraveśāya tathatāvyavahārābhyāmanumānādipravartanād doṣarahitā eva /
api ca, ye vyavahāreṇānumānādipravṛttau yatrānityādi vastudharmaṃ satsvabhāvaṃ sādhayanti, teṣāṃ niḥsaṃśayaṃ tatra vyavahāreṇa vastubhūtadharmādayaḥ syureva, yato hi tatra tathāvidhā āśrayahīnā sādhyadisthitirnaiva siddhā /
yadi tatra tathāvidha āśrayo nāsti tadā sādhyaniṣedhanād āśrayā siddhyākhyo doṣo dīyate / so 'pi yadi yathābhūtadharmiṇo nivṛttiścettadā niḥsaṃśayaṃ sādhyādidharmiṇo 'vinābhāvasya niṣedhaṃ karoti, yato hi asiddhe sati hetvasiddhayādidoṣā dīyante / svayamupakalpitānāṃ katipayadharmiṇāṃ nivṛttāvapi sādhayādeḥ kasyāpi niṣedhasyābhāvād asiddhayādidoṣā naiva yujyante, tadabhilaṣitārthasiddhau bādhābhāvāt / ye vastudharmaṃ sattsvabhāvaṃ sādhayituṃ nābhilaṣante, api tu tadāropitadharmāṇāṃ vyavacchesiddhimātraṃ vivakṣante, tebhyo 'siddhayādidoṣānāpādayituṃ vyavahāre 'pi vastubhūtadharmī naivāvaśyakaḥ, tasya taddharmābhāvāt /
tadapekṣayāpi taddharmitā nopapadyate / tadasiddhāvapi sādhyāvinābhāvī heturabhiṣṭārthasādhakaḥ, bādhakābhāvāt / vādino 'bhīṣṭārthasiddhau prativādina upaghātakāmanayā dharmiṇaḥ sadasattvamanveṣayanti, na tu kāmacārataḥ / dharmiṇo 'sattvādicarcayāpi kim? yadi vādino 'bhiṣṭārthahānirna syāt / 'codako doṣahīnaḥ' ityapi kathanaṃ viparyayadoṣāṇuparipūrite paridhāvanamātrameva, anyatrābhāvāt / ata eva sādhyadharmaṃ tadanukūladharmiṇaṃ cāvagantuṃ pakṣalakṣaṇavelāyāmeva yuktividbhirviśeṣeṇa 'svadharma' ityabhidhīyate / evaṃ yastāvat svakāryāṇi yugapanna sādhayati, sa na bhavatyapratihatanityaikasvabhāvaḥ, vandhyāputravat / parairiṣṭamākāśādikamapi śabdādikāryaṃ na sādhyatīti vyāpakānupalabdhi, ityabhihite 'yaṃ tāvanna viruddhaheturapītī kecit / sādhyasādhanayoriva ākāśādirnaiva vastubhūtaḥ svabhāvadharmīti sādhanabhūto 'yaṃ heturāśrayāsiddha ityapare / tatrāpi ākāśadidharmiṇāṃ vastutāyāḥ kṛte 'pyatra nirākaraṇe sādhyābhāvamātramabhyupagacchatāṃ nāsti ko 'pi doṣaḥ, hetvabhāvamātreṇa ca nasti svabhāvo 'pyasiddhaḥ, vastutāyā abhāve 'pi dharmiṇāṃ siddheḥ / ato vipratipattinirākaraṇāya svābhimatadharmyeva yadi bādhyate cettadā sādhya eva tāvanniṣedhyo bhavati, na tu dharmāntarayukto dharmītyevaṃ nirdeśakāle sveṣṭapratyakṣānumānāptaprasiddhidvārā niṣedhamavidhāya svabhāvasyaiva tāvanniṣedhaḥ svadharmī bhavatītyatra pakṣadharmatāvasthāyāmācāryeṇa svadharmī kathita iti vārtikakāraḥ / tathāhiḥ
sarvatra vādino dharmo yaḥ svasādhyatayepsitaḥ / taddharmavati bādhā syannānyadharmeṇa dharmiṇi //
anyathāsyoparodhaḥ ko bādhite 'nyatra dharmiṇi /
iti vastaraḥ / vipratipattinirākaraṇārthaṃ coktamḥ
yathā parairanutpādyāpūrvarūpaṃ na khādikam / sakṛcchabdādyahetutvādityukte, prāha dūṣakaḥ //
tadvad vastusvabhāvo 'san dharmī vyomādirityapi / naivamiṣṭasya sādhayasya bādhā kācana vidyate //
dvayasyāpi hi sādhyatve sādhyadharmoparodhi yat / bādhanaṃ dharmiṇastatra bādhetyetena varṇitam //
avaśyaṃ caitadavagantavyam / anyathā kramayaugapadyābhyāmabhivyaktena arthakriyāsāmarthyaviyogena paraparikalpitaḥ padārthāḥ kathamiva niṣeddhuṃ śakṣyante / sadvastunastānnaiva kathamapi niṣedhaḥ kartuṃ pāryate / āśrayāsiddhadoṣeṇa yadi asato 'pi naiva kartuṃ pāryate tadā niṣedha eva kasyāpi kathamapi kartuṃ naiva śakyate / ata eva yogācāraistāvaduktam -
viṣayatvaṃ na caikasminnanekamapi nāstyaṇau / nāsti tat kṣaṇikaṃ vāpi saccāpi na hi vidyate / krameṇa yugapaccāpi sa viruddho bhavediti //
ityādibhirbāhyādiniṣedhaḥ kathamiva karttuṃ śakyaḥ syāt /
tairthikaiḥparikalpiteṣu dravyaguṇakarmasāmānyādiṣu niṣeddhumiṣyamāṇeṣvapi kathaṃ tatra āśrayāsiddhādayo doṣā naiva pravartsyante? yadi prasaṅgasādhanamātreṇaiva niṣedhanātra pravartsyanta ityevaṃ brūyāttadā apramāṇaṃ hi tatra prasaṅgasādhanam / phalata ekāntenaiṣāmabhāvo vyavahāre kathaṃ siddhaḥ syāt, pramāṇāpekṣitātvāttasya /
atha pramāṇameva prasaṅgasādhanamiti cettadā kimiva tatra āśrayāsiddhādayo doṣā na pravartante? yukttibalena āgantuśīleṣu doṣeṣu prekṣāvadbhiḥ svataḥ [svapakṣataḥ] siddhirnaiva yuktimatī atha bāhyārthādīn niṣeddhukāmānāṃ vidyata eva vastubhūto buddhilakṣaṇo dharmī, yatastenaiva bāhyārtheṣu pradhānādiṣu cotpattiniṣedhaḥ sādhayate, ataḥ āśrayāsiddhādayo doṣāstatra na pravartanta iti cettadā ekānekasvabhāvaviyuktatvakramayaupadyavyāptārthakriyāsāmarthyavirahitatvādo hetavastadā aprasiddhataddharmatvadharmiṇi abhīṣṭasādhyadharmaṃ sādhayiṣyantyeva /
apakṣadharmatve 'pi sādhyāvinābhāvamātrahetuḥ sādhyasādhane 'samarthaḥ / yadyevaṃ syāttadā cākṣuṣatvamapi śabdadharmaṇi kathamanityatvasādhane 'śaktam? yadi te tatprasiddhatvamabhyupagacchanti tadā bāhyapradhānādivat buddhireva śaktatvaikānekatvavyāptadharmaviyuktatvanniḥsvabhāvaiva tāvat setsyati, teṣāṃ taddharmatvāt / anye 'pi dharmā nānyasiddhāṃ bhavanti / sāmarthyādivirāhitaṃ vastu tāvadasiddhameva /
anyathā [yadyevaṃ na syāttadā] tato bahyapradhānādayo na niḥsvabhāvāḥ setyanti / niḥsvabhāvatve khalu siddhe āśrayāsiddhadidoṣāṇāṃ tādavasthye 'pi nāsti svapakṣahāniprasaṅgaḥ / buddhau tāvat siddhe 'pi bāhyapradhānādibhirutpattiniṣedhe pradhānādīnāṃ parikalpitasvabhāvaniṣedhastu asiddha eva, ākārāntaratvāttasya / yadyasiddha eva saḥ, tadā parakalpitāḥ pradhānādayo 'santa eva / evaṃvidhe tāvad dharmiṇi kathamasadvyavahāro 'pi pravarteta / na khalvanyeṣu anyavyavahārapravṛttiryajyate /
kecana tāvadajñāninastriṣu pratisaṃkhyānirodhāsaṃskṛteṣu kasyāpyutpattimattvābhāvaṃ paramārthavasturupeṇa parikalpayanti / tanniṣeghasādhane ca buddhestāvat kathaṃ nāma viṣayibhāvo bhaviṣyati, yato hyanye [vādinaḥ] teṣu tayā utpattimattvābhāvadharmaṃ nābhyupayanti / ato tanniṣeghastāvanna kathamapi sādhayituṃ śakyaḥ /
atha anādikālinasvabījaparipākapariniṣpannabālānāṃ buddhau vidyamāno bāhyavastuvikalpa eva dharmī, tadādhāreṇa pradhānādīnāṃ niṣedhyamānatvāt / sa paramārthataḥ svabhāvavirahito 'pi bhrāntyā bāhyamiva pradhānādyabhinnamiva sarvasāmarthyaśūnyaṃ ca sarvadharmasamavetamiva kalpayati / tatra pradhānādisvarūpaniṣedhe pradhānādisvarūpaniṣedhastāvat sādhyasādhanaviṣayakaḥ sidhyati, yato hi sa bālairbāhyapadhānādyupagṛhītavādiprativādibhirapi taimirikairdvicandradarśanamiva tadabhinnatayaiva vyavahriyate /
sa hi yadyapi [sarvathā] buddhayā parikalpitamātra eva, tathāpi tadākāratayā buddhirityevamupacaryate vastuto 'yaṃ nāsti [kathamapi] buddhisvabhāvaḥ, tadvilakṣaṇasvabhāvenāvavabhāsamānatvāttasya / ataḥ siddhe 'pi tasya niḥsvabhāvatve buddhiniḥ svabhāvatāyā nāsti prasaṅgaḥ, yato hi bāhyapradhānādīnāṃ tāvanniṣedhastu pramāṇaiḥ sādhyate, na tu [kadācit] tattvaniṣedhāya hetavaḥ prayujyante /
vastusatāṃ śabdādibāhyadharmiṇām anityādidharmasiddhaye [te] bāhyaśabdādayastabhinnāśca buddhistha upacāradharmiṇyevāśrayante, yato hi te deśakālādibhīnnāvasthāniyatā bāhyaśabdādayo vādiprativādināṃ buddhau svasvabhāvena naiva pratyakṣībhavanti / sādhyasādhanādiviśeṣāṇāmapyasambhavaḥ, niraṃśatvāt / ato 'numānāmeyādayaḥ sarve vyavahārā buddhistha eva dharmiṇyāśritāḥ pravartante, prakārāntarāsambhavat / yadyevaṃ tadā paramārthato niḥsvabhāvatve parikalpitadharmiṇaṃ niḥśritya niṣedhādisiddhayartham āśrayāsiddhādidoṣāṇāmapravṛttavapi kāmaṃ balenāsmāsu apālambhāḥ kriyante /
yathā hi paramārthapravṛttyarthaṃ bhavantaḥ pradhānādiniṣedhye parikalpitadharmiṇyeva sādhyasādhanādīn manasikurvanti, tathaiva vayamapi prasiddheṣu rūpaśabdādiṣu ye tāvat sadasadādisvabhāvā āropyante, tanniṣedhāya bālebhyastān māyāmarīcisvapnapratībimbādisamān nirdiśāmaḥ /
tatra yathā āropite dharmiṇi vastutvāropaṇaniṣedhae 'pi vādiprativādiṣu pratībhāsamānatvād asadādidoṣā na pravartante, tathaiva rupādayo 'pi tāvadāgoālaṅganānāmavabhāsante, tatkathaṃ nāma te 'siddhā bhaviṣyantīti / avabhāso hi tatkāraṇanivṛttyā jāyamānena satyasvabhāvena tāvannasti vyāptaḥ, alīkasyāpyavabhāsamānatvāt / yadyevaṃ no cettadā sarve puruṣāstadarśinaḥ syuḥ, kevalasya tattvasyaivāvabhāsamānatvāt /
yathaiva hi tasmin parikalpitadharmiṇi sāmarthyaśūnyatvavyāptyupanyāsena niḥsvabhāvatvaṃ prasādhya pradhānādayaḥ sādhyante, tathaivāsmābhirapi parikalpitavastuni tat [niḥsvabhāvatvaṃ] samyaktāa sādhayituṃ yathoktaḥ sāmarthyābhāvādiḥ kathaṃ na siddhaḥ syāt / prekṣāvadbhistu svīkaraṇaṃ vicārārham, bhāvātmakatāyā nirṇayasyāyuktatvāt, vicarāvasthāyāṃ tu nāstyeva / atatstannirṇayo na kṛtaḥ vicāro 'pi nirṇayārthaka eva / yataḥ pramāṇādvārā siddhāntanirṇayakāle ko 'pi siddhānto nābhyupagato bhavatītyatastasmin kāle kasmin āśrayāsiddhimukhena dharmyasiddhayādidoṣaḥ pradātuṃ śakyate / atha vādī pramāṇaistattvanirṇayaṃ kṛtvā parebhyastatpratipādayituṃ pravṛtaḥ, ataḥ sa siddhāntābhyupagamāt pūrvavartīti manyate, tadāpi tāvanna ujyate / svapratītikāle siddhānto nābhyupagamyata iti /
pūrvata eva siddhāntamanabhyupagacchanto vādinaḥ svayaṃ pramāṇatastattvajñānaṃ kurvanti, taireva cāparānapi bodhayantīti kathaṃ siddhanto 'bhyupagataḥ syāt / pūrvaṃ svayaṃ pramāṇaistattvaściyaṃ kṛvā siddhāntena aparebhyo 'vabodhanamapi nāsti siddham / apare 'pi prekṣāvantastāvat tacchabdamātreṇaiva pramāṇairanupapanne 'rthe naiva viśvasanti / ataḥ svamirṇayavad aparebhyo 'pi nirdeśasamaye tādavasthyāt sarvatra pramāṇaireva tattvanirṇayaḥ kriyate / ataḥ siddhānto nābhyupagato bhavatīti / ata eva kathaṃ tena dharmiṇastāvadasiddhādayaḥ pratīpādyante / samyakpramāṇabalena vādināmabhīṣṭasādhyasiddhāvapi 'siddhāntābhyupagamāt tebhyo doṣā jāyante' iti ye vadanti kiṃ teṣāṃ yuktyantaramiti / vastutastattvavimarśāvasare siddhāntaprasiddhe dharmiṇi na ke 'pyāśrayante / tathāvidhasya dharmiṇiḥ kutrāpi vādiprativādiṣvasiddhatvādeva / yathā bauddheṣu śabdādayo bhautikā ityabhyupagamyante, na tathā vaiśeṣikādiṣu, ākāśaguṇatvena tasyābhyupagamāt / yadi tathāvidho dharmi siddho na syāttadā na ko 'pi kutrāpi tatsādhanārthaṃ pratvarteta / yadi tathāvidho siddhastadā taddharmoṃ 'pi ubhayasammataḥ siddha eva / ato nāsti vivādāvasaraḥ / ata eva sarve tattvajijñāsavaḥ siddhāntaviśeṣasiddhaṃ dharmiṇamapahāya āgopālaprasiddhameva tamāśritya sādhyasādhanaviṣayakaṃ cintanaṃ parivardhayanti / ataḥ siddhāntāśrayaṇaṃ kṛtyā āśrayāsiddhādivacanamasambaddhameva /
vyavahāre ye 'prasiddhā dharmiṇasteṣu codanamidaṃ samucitameva / asmāsu rupādayastāvad vyavahāre 'pi nāprasiddhāḥ /
[7] "yatkhalu paraprasiddhapramāṇaiḥ svapakṣaḥ sādhanīyaḥ" iti yaducyate tad dūṣaṇameva tāvanna bhavati, anabhyupagamāt / ato vyavahāre vayam ubhayasiddhairhetvādibhiḥ sādhyaṃ sādhayāma ityevaṃ paścānnirdekṣyāmaḥ /
[8] "sarve dharmā viviktāḥ, na kenāpi samyagliṅgenāliṅgitā atiparokṣatvād" iti yaduktaṃ tadapi tāvannaiva yujyate, siddhe 'pi sādhyarmiṇi sādhyadharmasamyagliṅgayoḥ parasparāvinābhūtasya sādhyasādhanabhāvasyāpravartanāt, vivādābhāvācca tatra / tathāpi katipayeṣu dharmisu sa siddhaḥ, katipayeṣu ca sandigdha iti / ataḥ avinābhāvaniyamanirdeśena sāmānyadharmiṇi sādhyadharmaṃ sādhayeyuriti kathanaṃ yujyata eva /
tadvadatrāpi māyāmaricisvapnagandharvanagarādisadṛśeṣu katipayeṣveva dharmiṣu sa sidhyatītyataḥ paramārthato niḥsvabhāvatvād ekānekasvabhāvādidharmeṣu vyāptiḥ siddhaiva / api ca, asmābhiranyatra savivādeṣu rupādiṣu vyāptidharmopadarśanena sādhitatvānnāsti doṣa iti /
[9-10] ye kecana - "kāryasvabhāvābhyāṃ hetubhyāṃ naiva sarve dharmā niḥsvabhāvā iti sādhayituṃ śakyante, vastusādhanatvāttayoḥ" iti yat kathayanti, tadapi naiva yujyate, paramārthato bhāvasvabhāvasādhanāvetāviti kutrāpyanullikhitatvāt /
yadā sādhanasvarupāntaḥpraviṣṭatvādimau vastusādhanāvityucyete tadā niḥsvabhāvatāyāmapi prayogaviśeṣavaśena sādhanasvabhāvāveva / atastatsādhyāmānāyāṃ kathaṃ na tau [hetū] sambhavataḥ? svabhāvahetureva kāryādihetubhyaḥ prayogabhedena vividhākāreṣu prapañcitaḥ / ata eva vidvadbhiḥ "pakṣadharmastadaṃśena vyāpto hetuḥ" iti sāmānyena hetulakṣaṇaṃ nirdiṣṭam / ato 'trāpi prayogabhedena svabhāvādayaḥ aucityavaśānna virudhyante / paścādapyevaṃ nirdekṣyāmaḥ /
tatra sarve dharmā paramārthato 'nutpannā niḥsvabhāvāśca, tathāpi imau dvāvapi teṣu vyavahārasatyatvena vidyete eva / ataḥ kathaṃ tāvekasminna sambhavataḥ / "kevalaṃ samyak kāryamātreṇa svabhāvamātreṇa vā hetunā bhavitavyam" iti yaduktam, tasyāpi kimapi kāraṇaṃ nāsti, yato hi pratibimbaphalamapyunumānameva svahetutayālambanīkaroti / "ādarśadigataḥ pratibimbo hi tāvadanyadekaṃ rūpam" iti yaduktam, tadapi na yucyate, sapratighatvasya ekasminneva viṣaye 'nupapannatvāt / "tadeva rūpaṃ tathaivālambyate" idamapi kathanaṃ naiva samīcīnam, tathāvidhaviṣayākārasambabaddhasvabhāvena virahitatvāt /
yadyapi pratibimbādaya ādarśadyāśrayāśritā bhavanti, tathāpi yadi viṣayākārādibhedānurūpatayā ālambyeran, tadā tadrūpaṃ tathāvidhaṃ sthirasvabhāvaṃ nāstyeva / anyākāragrahanamapi tāvannaiva yujyate, atiprasaṅgāt / 'vijñānasyaiva pratibimbākāratayā pratibhāsanādasti sa [ākāraḥ] vijñāsvabhāvena vastusan' idi yaduktaṃ tadapi na yuktiyuktam, yato hi amūrtaṃ nīlādivijñānaṃ niraṃśatayā sthitaṃ vividhākārarahitameva bhavatītyucyate / pratibimbavastu tadvilakṣaṇatayā pratibhāsata ityataḥ kathaṃ sa [ākāraḥ] tatsvabhāvena san syāt / yathoktaṃ bhavatāpi triṃśikāyāṃ pudgalaniḥsvabhāvataṃ pratipādayatā yad yo hi parikalpitaḥ svabhāvaḥ sa sarvathā nithyaiva, vandhyāputrādivat /
ātmādayaḥ parikalpitasvabhāvā evetyādibhiḥ prayogaiḥ svabhāvaheturevocyate / tathaivānye 'pi paraparikalpitadharmā naivālambitā bhavantīti kathaṃ nocyate / yathācāryairnirdiṣṭaṃ tathā sarvadharmaniḥsvabhāvatāsādhanāyāṃ vyāpyānupalabdhikṣaṇā dharmāḥ kathaṃ noktāḥ / tathā paścānnirdekṣyāmaḥ / yatkhalu svabhāvānupalabdhirasambhavetyuktaṃ tattāvat pūrvaṃ kṛtottaramiti / nayo 'yamanyo 'nyaśūnyatāyā ityapyaśakyasādhanaḥ / tadā kimiti praśne lakṣaṇaśūnyateyamiti /
[11-12] viruddhopalabdhyādayo 'sambhavā iti yaduktaṃ tā atyasambaddhā eveti / yato hi sarve dharmā viviktāḥ katipaye ca sahaviruddhā iti na sidhyanti, tathāpi māyākhapuṣpādayaśca sāmānyatayā niḥsvabhāvāḥ sahaviruddhāśceti sidhyantyeva /
yadyevaṃ nāsti tadā katham bhavadbhiḥ paraparikalpitā īśvarādayo niḥsvabhāvatvena sādhayituṃ śakyante / ataḥ sāmānyena niḥsvabhāvatāmātreṇa yadi vyavahāre viruddhādayaḥ sidhyanti, tataḥ sarveṣāṃ dharmāṇāṃ paramārthataḥ sattvābhyupagame virusśādharmādīnupadarśaya niḥsvabhāvatvena teṣāṃ samyak sādhanāt kimatra tāvad virodha / tadviruddhādīnāṃ vastutāyāṃ prasaṅgo na yuktarūpaḥ, yato hi paramārthato niḥsvabhāveṣu dharmeṣu bhūtarupābhivyaktistu, kutrāpi samyagbhāvasvabhāve notpatiṣṭhati / yadi tiṣṭhettadā viruddhādayo na sidhyeyuḥ /
ato yadi sarve dharmā niḥsvabhāvāḥsahānavasthānaviruddhāśca sidhyantyatastadviruddheṣu vastutāprasaṅga iti na vaktavyam, viruddhādīnāṃ vyavahārasiddhatvāt, na tu paramārthataḥ / evameva dīpakādau adṛḍhalakṣaṇe vastuni paricchinne sati dṛḍhākāraviviktataiva tāvat paricchidyate, yato na vyavahāre vyavacchedaḥ, ataḥparicchedānupapattireva tatra / yo yathā parichidyate, yatra ca tathā paricchedo nāsti, sa abhāva eva tāavat parasparaparihārasthitalakṣaṇo viradho vyavasthāpyate / sadasatoḥ kramākramayośca virodhayorapi tathaiva draṣṭavyam / nāstyāsanne deśe 'gni, avikalaśīlasparśadityādisthaleṣu sa virodhadhastāvat sahānavasthānalakṣaṇo vyavasthāpyate /
prasiddhe 'pi tasmin virodhe dīpakādayo hi vasturupeṇātyantamanupapannāḥ, māyādimithyāvastuṣvapi jātivināśayoravabhāsamānatvāt ata eva ācāryaiḥ paramārthapravṛttyarthaṃ yathā dīpakādiṣu nityānityādivirodho 'vabhāsate, tathaiva vyavasthā kṛtā / dīpakādayo bāhyārthatvena vijñānarūpatvena vā paramārthato 'siddhāḥ, ubhayoḥ svabhāvayostaireva nirākṛtatvāt / paramārthavastusvabhāvena sahānavasthānalakṣaṇavirodhasya sākṣātkāri jñānaṃ paramārthavastusvabhāve na kathañcit pravartate, arvāgdarśināṃ darśanamārge 'pravṛtatvāt / sahānavasthānalakṣaṇo
virodhastāvat sāṃvṛtika eva, vastūnāṃ svayameva vinaśyamānatvānnānyakāraṇaiḥ / yadi pratyayāntarairvināśa iti tadā na vināśahetubhistatra kimapyupakriyate / pratyayāntaraiḥ kriyamāṇe 'pi vināśe sa svahetubhireva kriyate, nānyakāraṇairiti /
yadyavastutvād vināśasya tattvena anyatvena vā tasya vijñaptirna yujyata iti cintyate tadā ātyantikatayā sa vināśakāraṇairna kriyate, niḥsvabhāvatvāt / ato 'kiñcitkarā agnyādayo hi kathaṃ nāma paramārthato viruddhāḥ setsyanti / tathāpyagnyādayaḥ śītādīn kramaśo niḥsāmarthalakṣaṇān anityān prakarṣatamān utpādayantyata eva te hyagnyādayo viruddhā iti kevalaṃ vyavahriyanta eva / ata ācāryairvirodhanayo 'yamityukto na tu virodha evetyuktaḥ / ataśca virodho 'yaṃ vyavahāramātrāśrita evokto na tu paramārthāśritaḥ agniśītādayaśca na paramārthato bāhyārthasvabhāvāḥ sidhyanti, teṣāṃ tāvajjñānākārasvabhāvo 'pi ca kalpita eva / ekasmin jñāne śītoṣṇayoravabhāsaḥ sambhavati / anekāni sajātīyavijñānāni yugapannaiva sambhavanti, ataḥ śītādayaḥ svapnādinmithyāvabhāsa eva, ato nāsti teṣu paramārthato virodhaḥ /
[13-19] vṛkṣaśiṃśapādīni vyāpyavyāpakavastūnyapi vyavahāramāśritya parikalpitasāmāanyaviśeṣavyavasthayā vyavasthāpyante, yato hi vṛkṣādayo vyāpakāḥ vastutaḥ sāmānyātmakāḥ / paramārthatastvetat kimapi nāstyeva /
viśeṣādayastāvanna bāhyārthasvabhāvāḥ, jñānākārā api paramārthatayāsiddhatvāt / tathāpyukṣitatattvarthā vidvāṃso gajāvalokanamiva svapnadṛṣṭakhadirādivividhamithyāviṣayāṇāmanubhūtivad vṛkṣādivastūnāṃ mṛṣātvamevāśritya tathatāyāṃ pravṛttyarthaṃ paramārthānukūlatayā vyāpyavyāpakādivyavasthāṃ kurvate / tathaiva bījāṅkurādīni kāraṇakāryādīnyapi saṃvṛtyāśrayeṇaiva vyavahriyante, na tu paramārthasattayā, bījādīnāṃ paramārthato 'siddhatvād bitathānāmapi svapnādīnāṃ tathaivāvabhāsamānatvācca /
jāgradavasthāyāṃ māyākāryakāraṇādīni vitathānyapyupalabhyanta eva / atastāni vyāvahārikeṇa kāryakāraṇabhāvena vastusvabhāvatvena vyāptāni bhavanti / kintu tāvatā tāni paramārthasvabhāvatayā na samavatiṣṭhante / yato hi vyāpake vidyamāne 'pi sati vyāpyasya siddhirna niyatā / tathāpi vastusvabhāvatvena suvyāptāni kāryakāranavastūni yadi nivatante, tadā māyādivat paramārthataḥ parikalpito vastusvabhāva eva nivartate / ataḥ virodhādisarvā vyavasthāstattvapravṛtau samarthā bhavanti / ataḥ eva vidvadbhistathatāyā nirdeśaḥ kṛtaḥ / tairthikaparikalpitatāni pramāṇādīnī tathātāyā ananukūlatvāt parītyājyānītī sanyakpramāṇalakṣaṇapratipādakasya śāstrasya praṇayanaṃ kṛtamiti /
itthaṃ katipaye tairthikāḥ piṇḍātmādikaṃ mithyāvastutattvaṃ sisādhayiṣayā sarvajñatāvirāgitākarmaphalasambandhādīnāṃ sāṃvṛtikīṃ vyavasthāṃ nirākartuṃ pramāṇānāṃ viparītalakṣaṇāni kurvanti / ataḥ sudhiyastāvattanniṣidhya pudgaladharmanairātmyatathatāyāṃ praveśānukūlāṃ sāṃvṛtikīṃ karmaphalasambandhādivyāvasthāṃ pratiṣṭhāpayituṃ pratyakṣādīnāṃ viśuddhāni pramāṇalakṣaṇāni viracitavantaḥ /
tānyapi bhagavatā [tathāgatena] anujñātānyeva / ato vayaṃ paramārthānukulāni viśuddhapramāṇalakṣaṇānyeva tāvanmanyāmahe / ato virodhādivyavahārāṇāṃ svīkṛtiātreṇa yo hi bhāvasvabhāvābhyupagamaprasaṅgaḥ, sa tāvadanaikāntika eva, tadabhyupagame 'pi bhāasvabhāvasyāsiddheḥ /
[20] nanvevamanumānena saha sambandhaprasidhyarthaṃ pratyakṣapramāṇaṃ yadyabhyupagamyate tadā vastunastāvat siddhireva, kalpanāpoḍhatvādabhrāntatvācca pratyakṣapramāṇasya / abhrāntajñānenādhyavasitaḥ khalu vastusvabhāvaḥ kathaṃ nāmānumānena nirākartuṃ śakyate? yadi nirakriyate tadā pratyakṣameva tāvad bādhitaṃ syāt / yadi tad bādhitaṃ syāttadānumānameva tāvanna syāt sisthitam / pratyakṣasambaddhenāpyunumānena pratyakṣaṃ bādhyata iti kathanato naivācitamanyat / yadi pratyakṣasiddho 'rtho 'numānena naiva bādhyate tadā prāpyasya prāptyā susthita eva tāvad vastuvādīti kathanamapi samyaṅnirākṛtameveti /
ityamācāryaistāvatpratyakṣasya dvaividhyamabhihitam - yagipratyakṣaṃ sāmānyapratyakṣaṃ ca / tatra yaddhi sādharaṇaṃ pratyakṣaṃ tat paramārthamadhikṛtya nāstyabhrāntam / anyathā sarvaṃ yogipratyakṣameva syānna ca syuḥ kecanāpyarvāgdarśinaḥ / yogipratyakṣātiriktaṃ sāmānya pratyakṣaṃ yadyapi [abhrāntaṃ] nāsti tathāpi vyavahāre svapnādivad yathāprasiddhenārthena sahāvisaṃvādāttadabhrāntamucyate / śrāvakīyāṇi yogipratyakṣāṇi pudgalanairātmyamātrasākṣātkārīṇītyatastadavisaṃvādena pratyakṣapramānāni, na tu sarvākāragocaratveneti / kevalaṃ bhagavata eva pratyakṣaṃ sarvākāratattvagocaram, atastadeva tāvadaviparītamavisaṃvādakam / phalato yadeva sarvākāratattvamadhikṛtyābhrāntaṃ tadeva sarvākāratattvāvisaṃvādād yathārthamabhrāntamiti / ata eva bhagavadbhireva tāvat sarvadharmalakṣaṇarahitatā parijñātā /
tasya sarvākārajñānasya nāsti vastutāprasaṅgo 'pi, sarvadharmasaṃgṛhīitatvāttasya / atastena lakṣaṇābhāvatāyāmabhisaṃbudhyate / āryaprajñāpāramitāyāmapi - "yaduta pratyakṣalakṣaṇaṃ sarvākārajñānam, alakṣaṇe abhisambuddhatvāttathāgatānām" - iti yaduktaṃ tattathaiva /
vyavahārārthastāvat pratyakṣagocarārthaḥ mithyābhāsitasvapnādivat / sa yadā bālairvastutaḥ paramārthatveropyate, tadā sa anumānabādhito bhavati, na tu darśanādivyavahārārthaḥ [bādhyate] / ato yadabhrāntaṃ tat pratyakṣam, na cānumānabāghitamiti / yaśca paramārthatvenāropaḥ sa eva bādhyate, tadabhrāntatvābhāvāt / ato nāstyanena pratyakṣāpavādaprasaṅgaḥ /
arvāgdarśinastāvadanumānena pratyakṣasambaddhatve 'pi na paramārthatvaprāptā bhavanti, apitu kevalaṃ saṃvṛtāveva [tiṣṭhanti] / yato hi arvāgdarśibhirvāstavikaḥ paramārśasvabhāvaḥ pratyakṣatayā pṛthak pṛthak nānubhūyate / ato naiva vastusvabhāvaḥ saṃvṛtimapi bādhate kintu yo hi tatra satyākāratvāropastannirākṛtireva sādhyate / phalano vastuvādino arthābhāve 'pi arthābhiniveśinaste kathaṃ susthitā iti /
ekato 'numānaṃ vyavahāreṇa pratyakṣasambaddhaṃ sat sthitiṃ pratnoti, aparataśca pratyakṣaṃ kāṣṭhadvayagharṣaṇajatitāgniriva tadbādhāṃ karotīti bādhitameva taditi cennaitāvatāsmāsvaniṣṭāpattiriti / yathā sarve jāgatikadharmā yathāvatpravicayāgnerindhanāni bhavanti, sa ca mithyendhanāni bhasmīkṛtya svayamapyupaśāntaḥ praśāntavikalpalakṣaṇamuttamaṃ nirvāṇamavabodhayatīti / yaduta -
vijñānāgnerjaddharmāḥ sarva evandhanaṃ matāḥ / tān yathāvatyravicayya jvālairdagdhvopaśāmyati // ato yadi tattvajñānamutyadyate tadānumānalakṣṇā kalpanā nivṛttā satī nirāśrayāpi nānabhyupagatā [bhavatī] / ata eva bhagavatā ratnakūṭe savikalpāpi sampratyavekṣaṇā nirvikalpajñānaphalotpatteḥ kāraṇamiti [matvā] mahāphalābhinirvṛttaye kāṣṭhadvayagharṣaṇajanitāgnerdṛṣṭāntena nirdiṣṭā /
[21] api ca, sarvadharmāṇāṃ niḥsvabhāvatvasādhane yadyeko hetubhūto dharmo nīrdiśyate tadā nivṛtisādhakaḥ sa dharmo viruddho jāyate /
[22] yadyasan sa dharmastadā asato 'bhāvenāsambaddhatvāt kathaṃ hi sa [abhāvaṃ] sādhayediti /
[23] yadyubhayātmaka sa dharmastadāpyanaikāntika eva / ato 'hetukameva [niḥsvabhāvatvamiti] ye pratividadhati tadapyasambaddhameva / yato hyanena tāvat sadasadubhayadharmāṇāṃ paramārthatvasādhane hetorasambhavatvavocyate yuktijñaiḥ na tu niḥsvabhāvatādisāmānyadharmāṇāṃ lakṣaṇasādhane [sambhavatvamiti], yadi tathaiva syāttadā paraparikalpitānāmīśvarādīnāmapi niḥsvabhāvatvasādhane kathaṃ nāma te sarve codyā nābatariṣyantītī?
tad yathā īśvarādiṣu sāmarthyavyāpyavastutvaniṣedhārthaṃ vastusvabhāve samāropaṃ ca nisedhārthaṃ asaddharmā na bhavantyasambaddhāḥ / evameva paramārthataḥ kāryakārāṇādivastudharmeṣu vyāpakaniṣedhena samāropaniṣedhaṃ sādhayituṃ kathaṃ nāsmāsu sādhyasādhanasambandhaḥ / anyathā praśānādayo 'śakyaniṣedhābhaveyuḥ, yato hi vastusati svabhāve na tathā kartuṃ śakyate / yadi asatā asambaddhatayā asāmarthaṃ tadā kutra sāmarthyaṃ syāt / paramarthato 'sadvastuni na bhavati kaścana sambandho nāma / yato hi vyāpakaniṣedhena vyāpyanivṛttistāvarnnirdeśamātrameva / yathā sadvastuni dharmadharmibhāvādisarvāṇi vastujātāni kalpitānīti vyavasthāpyante tathā asadvastunyapi kathaṃ tāni naiva vyavasthāpyante?
api ca, yadā ko 'pi kadācidapi svalakṣaṇatayā bhāvatvena paramārthato naiva sidhyati, tadā vastulakṣaṇasya tathābhūtatvāt tadabhāvo 'pyasiddha eva, paramārthatastatra sadasadubhayadharmatvena kasyāpi hetorasambhavāt / atasteṣāṃ prativādo vā parīkṣaṇaṃ vā kathaṃ yujyeta, sarveṣāṃ vastūnāṃ māyādivat sadasadubhayadharmātītatvāt / sattvasya tadabhāvasya cāpi hetorānukūlyena vādiprativādinoryathāprasiddhatvena te prasiddhayavinābhūtā evoktāḥ / atasteṣu dharmadharmitvaṃ viruddhatvaṃ vyāpyavyāpakatvaṃ svabhāvaḥ kāryatvādīni ca yathā ābhāsante tathaiva sarvā api vyavasthā aviruddhā eva / kaiścid vidvadbhiryadi darśanasyāsya dharmadharmiviruddhādyādhāreṇa prativādaḥ kriyate tadā tatra paramārthavyavahāranayānavabodha eva kāranaṃ bhavatīti / ato 'navamardanīyametaditi grāhyam /
[24] tadapi na śabdamātreṇa sidhyatīti yaduktaṃ tanna duṣanamanabhyupagamāt / na vayamapi śabdamātreṇa śūnyatāṃ sādhayāmaḥ /
68 [25] na ca prasaṅgamātreṇa, api tu samyakprāmāṇenaiveti / ityevaṃ yadi vastuṣu paramārthasvabhāva eko bhavati tadā prakāradvayameva tatra bhavet hetupratyayāpekṣitatvāt sarveṣām, utpadyamānasvabhāvatayā anityatvācca / yathātra sautrāntikayogācārāṇāmaikamatyam, svabhāvena siddhatvādāśritantarbhūtaṃ vā tairthikaparikalpātmādivat / na ca nityānityayoranyoparihārasthitalakṣaṇatvāt tṛtīīnā kācana gatiḥ / svabhāve 'smin ubhayamapi prakādvayaṃ paramārthatayā na sambhavati, sādhakapramāṇābhāvād bādhakasambhavācca / yadi pratyakṣamanumānaṃ vā tatra sādhakapramāṇaṃ tadā vastusvabhāva eva pūrvaṃ tāvadubhābhyāṃ na siddhaḥ, sa tu[vastusvabhāvaḥ] tadaiva syāt, kintu kāryakāraṇabhāva eva tāvat pratyakṣeṇa na paramārthataḥ siddhaḥ / so 'pi tāvadindriyapratyakṣeṇa svasaṃvedanapratyakṣeṇa vā sidhyati, yato hi nārvāgdarśino mānasapratyakṣaṃ vyavaharanti, nāpi ca tanmānasapratyakṣaṃ kutrāpi sidhyatīti tatrāmāṇyamaṅgīkriyate /
tatra kecidindriyapramāṇena na sidhyatīti bruvate, pṛthagarthaviṣayitvena nirdiṣṭatvāttasya, kintu kāryakāranabhūtasya tasyānyārthasya paramārthato jñānagrāhyatvaṃ naiva yujyate / vijñāne svapratibhāsa iva yo hi jñānetarasvabhāvo 'nyāvabhāsaḥ [pratīyate], sa naiva [jñānād] anyaḥ / anyānanyau hi parasparaviruddhau / atastadākāreṇa jñānenānyasya pratītiriti yaducyate, tadapi nopapadyate, atiprasaṅgāt /
yadyevaṃ tadā ghaṭādayaḥ, ye 'nyaprakārānanuvidhāya prādurbhavanti, te 'pi sarve parasparaṃ gṛhītasvabhāvā eva / yo 'pi tadākārastajjñānākārameveti viśeṣābhidhāne satyapi vijñānasadṛśyenaivānyāvabodhaḥ saṃjāyate, na ghaṭamātrādinetyevaṃ viśeṣo nāsti / vijñānasvabhāvatve 'pi teṣāṃ svasvabhāvasthitatvādanyeṣvakiñcitkaratvameva / yadi nāsti viśeṣastadārthakriyārthinaḥ svato vastvanudhānena samprayujyate, tathāpi pratiniyatārthakriyāsvabhāvaḥ kutrāpi na sidhyati, atiprasaṅgāt /
nāṭayacandramalladarśanavad yugapadanekadarśanena tadvijñāneṣvapi parasparasāmyaṃ syāt, jñānasvabhāvasāmyena ca teṣāmapi parasparaṃ pratyakṣatvaṃ prasajyeta / tadudbhūtatve satīti viśeṣāntaropādāne 'pi anyārthasya pratyakṣatvena pratyatirasambhavaiva, yato hi abhyupagamamātreṇopacaritatvād viśeṣo na prasidhyatīti /
anayacca, anyārtho yadi pratyakṣatvena prasidhyati tadā jñānaviśeṣastāvattatsadṛśastadudbhūto vā sādhanīyaḥ / kathaṃ jñānenānyārtho gṛhyata ityevaṃ vicāryamāṇe 'nyārtho yadi pratyakṣato 'siddhastadā kathaṃ tāvadasiddhena svabhāvabiśeṣeṇa siddhā mārgaviśeṣāḥ setsyanta iti yāvat /
tadvijñānakṣaṇikatvasyāpi samanantarapratyayārthānubalenopapannatvād yathā jñānāni pūrvakṣaṇasāpekṣatayā samudbhavanti tathā janmāntarāṇyapi sambhavanti / ataḥ pūrvavartināṃ paravartijñānagrāhyatvaprasaṅgasya nivṛtirduṣkaraiva /
api ca, ye tāvadavayavyādibāhyavastūnāṃ pratyakṣatvamāmananti, svasiddhāntānusāraṃ ca yathā taddarśanopacāraṃ kurvanti tathā pratyakṣatayāvabhāso nāstyeva / kadācidapyavayavinastadākāragrāhijñāne pratyakṣānubhavo na bhavatī / sarvadaiva pāṇyādyanekāvayavasamūhākārajñānameva pratyakṣatayānubhūyate /
nīlādyavayavino guṇeṣu sadityākārakaṃ jñānaṃ naivānubhūyate, ādhārasyāpratyakṣatve tadguṇādimātrāṇāṃ grahaṇāsambhavāt / ariṣṭanīlākṣapītākṣatimirādyapahatanetreṣu dūrasamīpasthita ekasminnapi vastuni vibhinnāni viṣamākārāṇi jñānānyutpadyante, ato bāhyāvayaviviṣayakaṃ kalpanājālaṃ citte nāstyeva vidyamānam, tathātve tasya pṛthaggrahaṇaprasaṅgāt / atastadātve tatsvabhāvaguṇādyutpattiḥ sarvathāsatī eva / viruddhadharmāṇāmapi guṇānāṃ yadyekatvaṃ tadā bhinnasattākānāmapyekatvaprasaṅgaḥ /
bādhakābhāvād guṇādīnāṃ sarveṣāṃ dharmāṇāṃ pratyakṣatvaprasaṅgaḥ / svapnādiṣu tathānīlādiguvatāmarthāntarāṇāṃ vidyamānatve 'pi nīlādyābhāsijñānānāṃ pṛthaganubhavo bhrānta evaṃ, na cākāravaśena arthāntaragrahaṇavyavasthā yuktimatī / ye khalu paramāṇvātmakalīādyarthānāṃ pratyakṣatvamāmanvate teṣvapi tāvat samānadoṣatāprasaṅgaḥ, niravayavānāṃ sūkṣmapadārthanāṃ bhinnākāreṣu jñāneṣu pṛthaganubhavābhāvāt / samūhaviṣayāṇi tāni jñānānyabhyupeatāni, svapnādivacca tāni sthūlāvabhāsīnyanubhūtāni / na samavāyibhinnaḥ samavāyaḥ samasti, nāpi samavāyakalpanayā tadupacāraḥ sambhavati /
yadi sañcitānekavastugrahaṇāt sthūleṣu bhrāntirupajāyate, tadā tadānīntanajñānasya aprāmāṇyaprasaṅgaḥ, bhrāntatvāditi / yadi sā sthūlabhrāntiścittenopakalpitā, tadābhivyaktau anābhāsatāprasaṅgaḥ, kalpanāviṣayāṇāṃ sarvadā aspaṣṭāvabhāsanāt / yadi tānīndrayajñānāntargatāni tadā paramāṇunāṃ sarvadāgrahaṇaprasaṅgaḥ, sarvadā tadākārajñānānutpatteḥ /
yasthūle bhrāntaṃ tattathāgrahaṇataḥ pūrvamapi na [abhrāntaṃ] sidhyati, ārambhe utpattāveva sthūle bhrāntatvābhyupagamāt / purataḥ pramāṇairyadi pramāṇyaṃ sidhyati tadā yā sthule bhrāntiḥ sā grahaṇapūrvikaivaikā sidhyati, yadi na tathā sidhyati tadā sā bhrāntirgṛhītetyeva na sambhavati / svapnādiṣvanyapramāṇāni na gṛhyante, tathāpi sthūle bhrāntistu [tatra] dṛṣṭaiva, atastasyāstatpūrvakatvaṃ na yujyate / marubhūmau laghvapi vastujātaṃ mahadityavalokyate / tatra dūrādūrabhedena spaṣṭāṣpaṣṭāvabhāsabhedo 'pi naiva bhavati, tasyaikavastutvena tatra tādṛśākārā naiva sambhavantīti /
api ca, yādyākārā yāthātathyenābhyupagamyante tadā yathā vividhānāṃ rekhādīnāṃ vistārastathā jñānākārāṇāmapi ākāravat pṛthaktvam prasajyeta / siddhāntavaividhyasthāpanārtham anekajñānānāmutpādamavagacchato vijñānasya viṣayeṣu yathā prasārastathābhāso 'sambhāva eva / ekajñānenābhinnasvabhāvatvād ākārāṇāmapyekasvabhāvatāprasaṅgaḥ / yadi [ākārāḥ] bhinnāstadā arthasadṛśjñānena teṣāṃ grahaṇaṃ nopapadyate, bhinnārthatvāt / tadgrahaṇārthaṃ satyāmapyanyānyākārakalpanāyāmākārāṇāmanavasthāprasaṅgaḥ, anyānyākāraṇāṃ kadācidapyunubhavābhāvāt / yadi te 'līkāstadā tattvānyatvavicāro 'upyasambhavī / tadānayā dṛṣṭayā tadvaśenānyārthavyavasthānaṃ sarvathāyuktam, asamyaktvāt / grāhyākāro 'pi hi prajñāptireva syāt /
api ca, yadi jñānasādṛśayaṃ sarvātmanā bhavati, tadā arthānusāriṇo 'pi jñānasya ajñānasvabhāvatvaṃ syāt, paracittābhijñasya yogino 'pi sarāgattvādiprasaṅgaḥ, sarāgādīnāṃ paracittādīnāṃ parigrahaṇāt / ekadeśenāpi na sādṛśyaṃ [yujyate], ekasmin sāvayavatvaprasaṅgāt / yadi viparyaye hyupacārat karturekadeśa eva tadā sarvatra vastusādṛśyasambhāvanayā sarvajñātṛtvaṃ syāt / sādṛśyamapi prajñaptireva strānna tu paramārtham / ataḥ sādṛśyena jñānetarasvabhāvagrahaṇaṃ na [sarvathā] yujyate 'sambhavāt /
tatsādṛśyate 'pi na tatpratyakṣatvena grahaṇaṃ yujyate, viṣayasya hetutve tadanubhavakāle sāmīpyābhāvāt / sāmipye 'pi naiva tadgrahaṇam, ātmasthasādṛśyagrahaṇapravaṇatvājjñānasya, aparasya arthasthākārasya tadānīmanavabhāsāt / avabhāse 'pi tadviruddhatvaṃ tulyaparīkṣaṇīyam / yadi sa eva [anubhavaḥ] tadarthākārānubhavatvena gṛhyata iti cet? kalpanāmātramevaitat / naiva tāvanmātreṇa vastunastādṛśaḥ svabhāv san, atiprasaṅgāt / 'agnirmāṇavakaḥ [bāhmaṇavaṭuḥ]' iti kṛte 'pyupacāre naiva [tamin] dāhapākādiḥ prayujyate / ākāreṇānyārthavyavasthāne 'pyanumānamevaitannaiva hi tatpratyakṣam /
pratyetavyā arthāntarāḥ sāmīpye 'pi na [jñāna]ākāravyāptā bhavanti, arthāntarābhāve 'pi svapnādiṣu tathākārasambhavāt / atyantaparokṣatvādarthāntarāṇāṃ te [arthāntarāḥ] tadīyajñānākāravantaḥ santīti naiva sidhyati / hetutvaṃ tāvanna kevalam sākārakāryasyotpādanaṃ nāma, svakīyavijñānānāṃ cakṣurādidvārā bhrāntatvāt, śabdādijñānāntaraṃ cakṣurvijñānotpādena śabdādyābhāsicakṣurvijñānotpādasambhavācca / atastāvatkālikāvabhāsijñāanenārthāntaragrahaṇaṃ naiva yujyate / nāpyanābhāsibhiḥ. teṣu bhedābhāvāt / tadā yadi sāmīpyād vijñānenārthāntaragrahaṇaṃ bhavatīti kalpyate tadā sarvāṇyapi vijñānāni sarvasamīpaviṣayakāṇi syuḥ sarveṣu tatsattāyā bhedābhāvāt / phalataḥ sarvaiḥ sarvadarśanaṃ syāt / śrotrādijñānānyapi rupādiviṣayakāṇi syuḥ sāmīpye bhedābhāvāttadānīm / tataśca 'idaṃ nīlaṃ pītamidam' iti vibhāgo naiva syāt, kasyacanāpi vibhāgaviśesyānabhyupagamāt / yadyabhyupagamyata iti tadā tatsādṛśyamabhyupagataṃ syāt /
kalpanāsvarūpamātre jñānābhinnātmake sādṛśyātiriktatayā na kaścanāpi bhedo bhaviturmahati, taddoṣāṇāmabhihitatvāt / sāmīpyavaśājjñānasya yadi nārthāntarādanubhavastadā kathamiti praśne tadutpattyaiveti vaktavyaṃ syāt / tathāvidhamabhidhānaṃ naiva yuktam, jñānakāle viṣayasyābhāvāt, abhāvagrahaṇāyogāt samakālikakāryaṇabhāvāsyāyujyamānatvācca / kasyāpyevaṃvidhābhyupagamābhāvāditi /
cakṣurindriyādīnāmapi taddhetutvād grāhyatvaprasaṅgaḥ / tulyaikasāmagrīpratibaddhau deśakālāveva vijñānena gṛhyete nānyad, yadyevaṃ parikalpyeta tadāpi cakṣurādigrāhyatvaprasaṅgaḥ duṣparihāraḥ / viṣayatvābhāvādevendriyaṃ na gṛhyata iti cennaitāvatā tadaviṣāyatvam , viṣayalakṣaṇasya satvāt / grāhyatvamapi na viṣayasvabhāvetarat / ataḥ aviṣayatvānnāsti tadviṣaya iti kathamiva vaktuṃ śakyate / tadevaṃ nirākāreṇa tāvajjñānena nārthāntaragrahaṇaṃ yujyate, nāpi tadanyena sākāreṇa [jñānena], vyavasthāyā evābhāvāt /
yadyevaṃ tarhi śrotravijñānenāpi rupādigrahaṇaṃ syāt / arthāntarāṇāṃ parokṣatve naivānyākāro 'pi sidhyati / yasmādarthāntaragrāhaka ākārāntaro 'pi nāsti, tasmāt kāryakāraṇātmako 'pi nākārāntaraḥ sidhyati / ataḥ paramārthato na pratyakṣataḥ kāryakāraṇabhāvasiddhiḥ / ata eva paramārthataḥ -
tadviviktatadākārapratyakṣeṇa dveyena ca / kāryakāraṇabhāvasya vyavasāyo vidhīyate //
iti yaduktaṃ tadapyasiddham sākārabuddhayā arthāntaraparicchedābhāvāt kāryakāraṇabhāvaniśrcāyakapramāṇābhāve, sati jñānadvayābhāvakathane nāsti kimapi bādhakam, anayā tāvad yuktyā sarveṣāṃ dharmāṇāṃ cittamātratākāyapramukhatvāt /
tatpratyakṣe 'rthāntarāyoge 'pi tajjñānaṃ svasaṃvedanapratyakṣagamyameva, tadapi ca kāryakāraṇabhūtamevetiḥ, kāryakāranabhāvastu pratyakṣasiddha iti cennaiva tad yuktimat, yathā tathatā tathānubhavābhāvād, yathā cānubhavastathā tathātāyā abhāvāt / evaṃ yadi vijñānasya grāhyagrāhakākārarahitatve 'pi tasya vastusattvamabhyupagamyate tadā tatra tathānubhūterabhāvaḥ, sarvasya grāhyagrāhakākārajñānasyaiva sarvadānubhūteḥ / yadyevaṃ na syāttadā sarvasyaiva tathatādarśanaṃ syāditi / tajjñānamapi yathānubhūyate na tathā sthitaṃ bhavati, ekasmin svarūpadvayavirodhāt / yadi bhrāntatvāt tattathā jñānamiti cet? kā nāma bhrāntiḥ? yadi jñānaṃ tadā naiva sā pratyakṣam, abhrāntalakṣaṇatvāt pratyakṣasya, tattu svayaṃ svato bhrāntamiti /
dvayātmake ca tatsvabhāvāvabhāsādadvayasvabhāvahāniprasaṅgaḥ, dvayādvayayoḥ parasparavirodhāt / arthāntarasya bhrāntatve 'pi paryantasvasaṃvedyatvānna tenādvayajñānam / yadi pratyakṣaṃ kalpanāsvabhāvaṃ tadā na tat svalakṣaṇaviṣayakam, kalpanāyāḥ samānyalakṣaṇaviṣayatvāt /
api ca, yaḥ kalpanāsvabhāva ucyate, tena svatastadātmano 'bhivyaktirucyate, grāhyagrāhakākāro 'pi svata evābhivyajyate, ataḥ kalpanāsvabhāva evaiṣaḥ / yadi sa [grāhyagrāhakākāraḥ] mithyā tadā tadabhinnaḥ kalpanāsvabhāvo 'pi tathaiva mithyā, tathātve kathaṃ sa pratyakṣapramāṇena bhāvasvabhāvaḥ prasidhyet /
yadi viśeṣo [viśeṣyaḥ] mithyā tadā kalpanāsvabhāvasya sāmānyasya vastutā asambhavinī, anyavyavacchedena sāmānyaṃ viśeṣeṣu vyavahriyate / tadevaṃ tattvajñānasya yathāvadanubhavābhāvānnaiva tasya svasaṃvedanapratyakṣatvaṃ yuktam / svasaṃvedanapratyakṣatve 'pi na hi tena jñānena kāryakāraṇabhāvasiddhiḥ, ekātmyena kāryakāraṇātmakasya dvayasvabhāvasya virodhāt / apekṣāviśeṣeṇa tayoḥ svabhāvaḥ parikalpyeta tathāpyarthāntaratvādapekṣāyāḥ svasaṃvedanapratyakṣābhāve sā naiva sidhyati / phalatastadapekṣayā vyavasthitasya tatsvabhāvasyāpi pratyakṣatvaṃ na yuktiyuktam / kāryātmakasya kāraṇātmakasya ca svabhāvasya arthāntarabhūtaṃ jñānamapi bhinnaṃ bhinnam, ato hyekasmin jñāne nobhayoranubhavaḥ bhinnakālatvāt /
yadyekasmin jñāne nānubhavastadā na kenāpi sambandhagrahaṇam / ekajñānāvabhāse 'pi 'idaṃ kāraṇaṃ kāryaṃ cedam' iti pratyakṣe na śakyamubhayoḥ sattāsambandhagrahaṇam, nirvikalpakatvāttasya / sambandhagrahaṇābhāve naiva tāvat kāryakāraṇabhāvagrahaṇ, anyathā hyatiprasaṅgaḥ syāt / tatpṛṣṭhabhāvinā niścayākarṣiṇā jñānenāpi paramārthatastad dvayaṃ naiva yujyate, tena tadanubhavasyābhāvāt / anyānubhavasyānyena niścayo 'pi naiva śakyate kartum, atiprasaṅgādeva / ekasantāne ekānubhavasya prajñaptirapi naiva yuktimatī, ekasantāne prajñaptasya vastūno hyasattvāt / bhinnasantāne 'pi parasparānubhavasya tāvadasattvam / niścāyakajñānakāle tāvat kāryaṃ kāraṇaṃ cāpyatītam, ataḥ svasaṃvedanapratyakṣeṇāpi na kāryakāraṇābhāvaḥ prasidhyatīti /
yadi pratyakṣeṇa kāryakāraṇabhāvo nānubhūyate kathaṃ tadā smṛtisvabhāvo 'pyutpadyeteti cenna, svapnādiṣvarthānubhavābhāve 'pi smṛtisambhavāt / na ca paramārthatastatsvabhāve 'rthāntarānubhavaḥ sidhyati, yathoktaṃ prāk / itthaṃ pratyakṣeṇa tāvanna tasya [kāryakāranabhāvasya] siddhiḥ /
nānumānenāpi, yathoktanayena pratyakṣeṇānubhūyamānasya kasyacid dharmasyābhāvāt / ataḥ kastāvat tatsavabhāvatvenaṃ sādhyeta / hetavo 'pi sarve svabhāvāsiddhā āśrayāsiddhāśca / dṛṣṭāntadharmyapyasiddhaḥ, sarvaviruddhatvāt tulyaparīkṣaṇīyatvācca /
api ca, kāryahetunāpi sa vastutvena sādhayituṃ na śakyate, anyo 'nyāśrayadoṣaprasakteḥ / [tathāhi -] kāryakāraṇabhāvasiddhau kāryahetoḥsiddhiḥ, kāryahetośca siddhauḥ karyakāraṇabhāvasiddhiriti suspaṣṭamanyo 'nyāśrayadoṣaḥ / dharmiṇo 'siddhau ca kutaḥ svabhāvahetorapi pravṛttiḥ / dharmiṇaḥ siddhāvapi paramārthataḥ kāryakāraṇabhāvasiddhaye nāstyeva kutrāpi hetovyārptiḥ, sarvatra viruddhatvāt tulyaparīkṣaṇīyatvācca /
yadi kāryakāraṇabhāvasiddhaye 'asmin satīdaṃ bhavatī'tyucyate, tadāpyetad bhrāntameva / taddhetukāle cāśeṣajagato vidyamānatvād 'asmin satī'ti tasya kāraṇatā naiva sarvathā sambhāvyate / santatāvevānyavyatirekasambhavāttasyāmeva kāryasattvasya hetutvam, na kṣaṇikatve, yadyevamucyate tathāpi paramārthakāryakāraṇabhāvasādhanasyaivātrāvasthitatvānnaiva tad yujyate / kṣaṇikatvavyatirekeṇa paramārthataḥ santaterasiddhatvāt /
kasyāpi kāryakṣaṇasya sattvaṃ kasyāpi karaṇakṣaṇasattvād yadi kalpyate tadā tatsamakālaṃ sarvasattvāntargaśeṣavidyamānakṣaṇānāmapi sattvaṃ syāt / yathā tatsvahetukṣaṇā vidyamānāḥ, yadi dṛśyante, na vidyamānā yadi na dṛśyante, tathaiva taddhetukṣāsamākālaṃ sarvasattvāntargatāśeṣakṣaṇā vidyamānā yadi dṛśyante, na vidyamānā yadi na dṛśyante / evaṃ sati teṣāṃ kathaṃ na hetutvam /
api ca, 'yadasti tat sat' ityuktau tacchabdena yadyanyo hetubhūto dharmītyevaṃ gṛhyate tadā so 'pi paramārthataḥ pratyakṣe naiva sidhyati,yathoktaṃ prāk /
nānumānenāpi dharminaḥ sattvasiddhiḥ sambhāvyate, sarveṣāmapi sattvasādhakānāṃ hetūnāṃ doṣatrayānatikrāntatvāt / yadi dharmī tāvadasiddhastadā sato dharmasya hetutvaṃ naiva sambhavi nāpi cāsato dharmasya yaktam, viruddhatvāt / ubhayadharmastu tāvad bhrānta eva, asapakṣe 'pi sattvāt / naitebhyo bhinnāḥ sādhanākārāḥ / yadi dharmī tāvadasiddhastadāparasyāpi sattvaṃ naiva sidhyati, tadapekṣitatvāt / kāryasiddhirapi tathaivasambhavinī / nātra svabhāvahetunā kāryakāranabhāvasiddhiḥ / nāpyanupalabdheḥ, pratiṣedhasādhakatvāttāsāṃ sarvāsām /
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
