Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Satyasiddhiśāstram
- Tác giả
- Harivarman
- Thông tin
- GRETIL — N. Aiyaswami Sastri: Harivarman: Satyasiddhisastra, Vol. I, Baroda : Oriental Institute, 1975. (Gaekwad's Oriental Series, 159).CC BY-NC-SA 4.0
(pṛ) kenopāyena tanmaitracittaṃ pratilabhate | (u) uttaratna vakṣyante pratighasyādīnavāḥ | tānādīnavān prajñāya maitracittaṃ bhāvayati | maitracittasya hitaguṇañca paśyati | yathoktaṃ sūtre maitracetovihārī sukhaṃ svapiti | sukhaṃpratipadyate | na pāpakaṃ svapnaṃ paśyati | devatā rakṣanti | manuṣyāṇāṃ priyo bhavati | [amanuṣyāṇāṃ priyo bhavati |] nāsmai agnirvā viṣaṃ vā śastraṃ vā kramate | [uttaramapratividhyan brahmalokopago bhavati] iti | imānyāniśaṃsāni śrutvā bhāvayati | yogāvacaro 'nusmarati- ahaṃ vyāpādamutpādya ahameva vipākamanubhavāmi nānya iti | ato vyāpādamakṛtvā maitracittaṃ bhāvayati | kiñca yogāvacaro manasi karoti ahamalpakena pāpakena anyasya kṛtena bahūni pāpakāni tacchataguṇāni tadabhinnānyanubhavāmi | ataḥ pāpakāni parivarjayediti | uktañca sūtre- pañca dveṣaprahāṇakāraṇāni sadānusmartavyānīti | vyāpādaśca yogāvacarasya nālaṃ bhavati | aṣṭa kuśalāniṃśasāni pūrvamanusmaret | pāpakāni varjayato vyāpādaḥ śāmyati | puruṣasya pūrvādhvani mātā vā syāt, garbhiṇī prasavitrī ca madarthaḥ duḥkhaṃ vyavasyamānā syāt | atha vā syāt mama pitā bhrātā bhāryā putro vā | kathaṃ dveṣṭavyam | iti | anusmareccāgāminyadhvani mama pitā mātā bhrātā vā bhavet iti | arhan pratyekabuddho buddho vā bhavediti [anusmaraṇaṃ] kuryāt | kathaṃ dveṣṭavyam | durjanān dṛṣṭvā pāpakamācaran ubhayoradhvanorduḥkhaṃ vedayate | ato na dveṣṭavyam | pūrvañca nibhṛtaṃ paśyet janasya svabhāvaḥ kuśalo 'kuśala iti | yadi durjano mama [akuśala]mādadhāti, kasmādahaṃ dviṣāmi | yathāgninā dagdho nā[gniṃ]dviṣet | kleśopahataḥ piśācapīḍita iva na svātantryabhāgbhavati | iti pūrvaṃ paśyan kimarthaṃ dviṣati | yena pratyayena kṣāntiṃ bhāvayati | taṃ dharmamanusmaret | tadā vyāpādaḥ śāmyati, maitracittañca vardhate | kṣāntiguṇo yogāvacaro 'nuvicintayati- ahaṃ yadi paraṃ dviṣāmi | tadā pṛthagjanasya grāmīṇasya tasya [mama] ca nāsti bhedaḥ | ataḥ kṣantavyamiti | yathāha bhagavān gāthām-
suvinīto yathā hastī sahate śaramastrakam tathā cāhamapīhaiva titikṣe sarvapāpakam || iti |
api cāha gāthām-
aślīlamapavādañca vigarhāṃ pratighaṃ tathā | na kṣametādhamaḥ sattvaḥ śilavṛṣṭiṃ yathā khagaḥ ||
aślīlamapavādañca vigarhīṃ pratighaṃ tathā | kṣameta hi māhasattvaḥ puṣpavṛṣṭiṃ yathā gajaḥ || iti |
ataḥ kṣantavyam | tadakuśalaṃ guṇaḥ pariṇamate | akuśalebhyo guṇasaṃsiddheḥ | yogāvacara ime sattvā mūḍhā avijñā bālasamānā na vidveṣyā iti prajānāti | ityanenopāyena maitracittaṃ bhāvayati |
(pṛ) kathaṃ karuṇāṃ bhāvayati | (u) yogāvacaro 'lpasukhino duḥkhabahulān dṛṣṭvā karuṇāyate | kathamahaṃ duḥkhini sattve punarduḥkhamāadhyām iti | atyantasukhāsaktān dṛṣṭvā ca cintayati- kathamahaṃ parapraṇihitaṃ hāpayeyamiti | ataḥ karuṇāyate | duḥkhinaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā dṛṣṭadharme duḥkhitvāt duḥkhī bhavati | sukhinaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā anitya[sukha]tvāt duḥkhī bhavati | ataḥ sarve sattvā duḥkhabhāgina ādāvante vā na vimuktilābhina ityanena pratyayena karuṇāyate |
(pṛ) kathaṃ muditāṃ bhāvayati | (u) yogāvacaraḥ parahiterṣyālutā pṛthagjanalakṣaṇamiti dṛṣṭvā muditāṃ bhāvayati | cintayati caivam- sattvānāṃ sukhamutpādayeyamiti | [yadi] paraḥ svayaṃ labhate | tadā sa māṃ satkaroti | ato muditāmutpādayet | taderṣyādṛṣṭirvṛthā nāsti kimapi hitam | na paramupahanti | pratyutātmānameva hiṃsati | yathoktañca sūtre- īrṣyā saṃyojanā iti | tatsaṃyojanaparijihīrṣayā muditāmutpādayati |
(pṛ) kathamupekṣāṃ carati | (u) viṣamacitte doṣaṃ dṛṣṭvā cittasāmyacikīrṣayā upekṣāṃ carati | yogāvacaro rāgapratighacitte doṣadarśanādupekṣācaryāṃ bhāvayati |
(pṛ) idamapramāṇacittaṃ kasyāṃ bhūmau vartate | (u) triṣu dhātuṣu vartate | (pṛ) ābhidharmikāḥ kecidāhuḥ- tṛtīyadhyānādūrdhvaṃ nāsti saumanasyendriyam iti | kathamidam | (sss_393) (u) nāhaṃ vadāmi muditacittaṃ saumanasyendriyasvabhāvamiti | kintu parahite 'kaluṣamuditacittatā muditetyucyate | catvārīmānyapramāṇāni prajñāsvabhāvāni |
(pṛ) kathamārūpyadhātau catvāryapramāṇāni bhavanti | rūpalakṣaṇena hi sattvo vikalpyate | tatra rūpaṇe rūpalakṣaṇaṃ kathaṃ bhavet | (u) arūpasattvā api vikalpanīyāḥ | yathoktaṃsūtre- sarūpārūpyādiṣu kuryāditi | kiñcoktaṃsūtre- śubhavipākapratilābhaparamāṃ maitracetovimuktiṃ bhāvayati | ākāśānantyāyatanapratilābhaparamāṃ karuṇā[cetovimuktiṃ] bhāvayati | vijñānānantyāyatanapratilābhaparamāṃ muditā[cetovimuktiṃ]bhāvayati | ākiñcanyāyatanapratilābhaparamāmupekṣā[cetovimuktiṃ]bhāvayati | iti | ato jñāyate ārūpye 'pi santyapramāṇānīti | (pṛ) ekaikasyāṃ bhūmāvekamapramāṇamasti | kiṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane kimapi nāsti | (u) sarveṣvapyāyataneṣu sarvāṇi santi | atyadhimaitrībhāvanayā paraṃ śubhāyatanamutpadyate | karmaṇāṃ sarūpavipākajanakatvāt | yaḥ sattvānāṃ sukhākāṃkṣī sa sukhavipākaṃ labhate | tathā karuṇāpi | kāyādhīnatayā bhūyasā duḥkhānāṃ samudayaḥ | ākāśe ca rūpaṃ nāstītyato vijñānānantyāyatanacittasyālambane paramasukhavihāritvāt | ākiñcanyāyatanaparamā upekṣeti | yogāvacaraḥ saṃjñāpariklāntatvādākiñcanyāyatanamupasampadya viharati | naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane 'pi apramāṇamasti | atisūkṣmātvānnopalabhyata iti nocyate | sarveṣvapyāyataneṣu sarvamasti iti bāhulyavaśāt ucyate | śubhe maitryāṃḥ paramādhikyāt ityevamādi | dhyānasamādhiṣu catvāryapramāṇacittāni vipākavedanāpradhānāni sattvālambanatvāt |
(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ- catvāryapramāṇāni kāmadhātukasattvamātrālambanā nīti | tatkatham | (u) kasmānnānyasattvālambanāni tāni | vaktavyo 'tra hetuḥ | bhagavānapramāṇasūtra āha- iha bhikṣurmaitrasahagatena cetasā ekāṃ diśaṃ[sphuritvā viharati | tathā] dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ caturthī ityūrdhvamadhastiryak[sarvadā sarvatratāyai] sarvāvantaṃ lokaṃ [maitrasahagatena cetasā] sphuritvā viharati iti | rūpārūpyakadhātukasattvā anityā bhaṅgurā durgati gāmina ityasti hetuḥ |
(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ- kāmadhātugato yogāvacara evāpramāṇānyupasampadya viharatīti | kathamidam | (u) sarvāyatanajātāḥ sarva upasampadya viharanti | (pṛ) yadi tanna jātā api upasampadya viharanti | tadā na puṇyaṃ kṣīyeta | tatra nityamutpadyeran | (u) yathā tatra dhyānādīn kuśaladharmānusampadya viharanto 'pi[tato]nivartante | tathā maitrādīnapi (pṛ) yadyayaṃ nyāyaḥ | kasmānna kṣipraṃ nivartante | (u) astīdṛśaṃ karma satyapi nivṛttihetau na nivartante | yathā kāma[dhātuka]devādayaḥ satyapi kuśalakarmaṇi durgatāvupapadyante | tathedamapi ||
(pṛ) maitrasamādhivihāriṇaṃ kasmānna viṣaṃśastramagnirvā kramate | (u) kuśalapuṇyaghanagabhīramakuśalāni nādhitiṣṭhanti devaiḥ surakṣitatvāt | (pṛ) sūtramāha- maitrasahagataṃ smṛtisambodhyaṅgaṃ bhāvayati iti | sāsravānāsravayoḥ kathaṃ sahabhāvanā | (u) maitrī[smṛti]sambodhyaṅgenānugatā bhavati | yathoktaṃ sūtre- yadi kaścidekāgracittena dharmaṃ śṛṇoti | tadā pañcanīvaraṇāni prahāya saptasambodhyaṅgāni bhāvayati | dharmāśravaṇe 'pi sambodhyaṅgāni bhāvayati | iti | kiñcoktaṃ sūtre- bhāvayatha bhikṣavo maitracittam, pratijānāmi anāgāmiphalaṃ prāpsyatheti | maitracittaṃ yadyapi na saṃyojanaṃ hāpayati | [tathāpi]pūrvameva maitracittena puṇyaguṇajñānahitasañcayādāryamārgaprajñāṃ labdhvā saṃyojanāni prajahāti | ata ucyate maitrī bhāvanayā anāgāmiphalaṃ labhata iti | maitrī bhāvanayā sambodhyaṅgamapyevam |
(pṛ) arhan prahīṇasattvasaṃjñaḥ | kathamapramāṇāni bhāvayati | (u) arhan maitracittamupasampadya viharannapi namaitrakarmasiddhiṃ sañcinoti | upapattivedanābhāvāt | (pṛ) buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākaruṇā katham | (u) buddhānāṃ bhagavatāṃ naiva mīmāṃsājñānamasti | dharmāṇāmatyantaśūnyatāṃ prajānanto 'pi pṛthagjaneṣu gabhīraṃ mahākaruṇāmācaranti |
(pṛ) karuṇāyā mahākaruṇāyāśca ko bhedaḥ | (u) kṛpācittamātraṃ karuṇā | kriyāṃ sādhayatīti mahākaruṇā | kasmāt | bodhisattvaḥ sattvānāṃ duḥkhaṃ dṛṣṭvā tatkṣayāya vīryamārabhate | apramāṇakalpeṣu bhāvanāsādhyatvānmahākaruṇetyucyate | ājñendriyeṇa sattvānāṃ (sss_395) duḥkhaṃ dṛṣṭvā [tat] apaneṣyāmīti niyamena cittoddhāpanaṃ mahākaruṇā | upakārabahuleti mahākaruṇā | apratihateti mahākaruṇā | kutaḥ | karuṇācittaṃ hi parasya pāpakaṃ smṛtvā pratighātamutpādayet | mahākaruṇā tu nānāvidhaparamapāpakeṣvapi apratihatagatirbhavati | karuṇācittaṃ kadācit ghanaṃ, kadācit tanīyaḥ, na samaṃ bhavati | sarvatra sameti mahākaruṇā | ātmano hitaṃ tyaktvā parasya hitamātramākāṃkṣata iti mahākaruṇā | karuṇā tu naivamityayaṃ bhedaḥ | buddhe maitryādi mahadityucyate | karuṇā tu [kadācit] duḥkhākāṃkṣiṇīti kevaletyucyate ||
caturapramāṇasamādhivarga ekonaṣaṣṭuttaraśatatamaḥ |
160 pañcāṅgāryasamādhivargaḥ
uktaṃ hi sūtre- pañcāṅga[bhūtā] āryasamādhayaḥ yaduta prītiḥ sukhaṃ cittaviśuddhiḥ prakāśalakṣaṇaṃ bhāvanālakṣaṇamiti | prītiḥ prathamadvitīyadhyānayoḥ | prītilakṣaṇaṃ samamiti ekāṅgamucyate | tṛtīyadhyāne prītivirahāt sukhaṃ pṛthagekamaṅgamucyate | caturthadhyāne cittaviśuddhistṛtīyamaṅgamucyate | imāni trīṇyaṅgānyāśrityotpadyate prakāśabhāvanālakṣaṇam | prakāśalakṣaṇaṃ bhāvanālakṣaṇasya hetuṃ kṛtvā pañcaskandhān paribhedayati | pañcaskandhānāṃ śūnyatābhāvanaṃ bhāvanālakṣaṇamityucyate | nirvāṇagāmitvādāryam |
(pṛ) sūtra uktam- pañca āryasamādhijñānāni | katamāni imāni | (u) bhagavān svayamāha- yogī cintayati mamāyaṃ samādhirāryo nirāmiṣa iti prathamajñānamutpadyate | (sss_396) samādhirayamakāpuruṣasevita iti dvitīyajñānamutpadyate | samādhirayaṃ śāntaḥ praṇītaḥ prītipraśrabdhilabdha iti tṛtīyajñānamutpadyate | ayaṃ samādhiḥ pratyutpannasukha āyatyāñca sukhavipāka iti caturthajñānamutpadyate | sa khalu punarahamimaṃ samādhiṃ smṛta eva samāpadye smṛta eva vyuttiṣṭhāmīti pañcamaṃ jñānamutpadyate | iti | anena samādhāvapi jñānamastīti bhagavān prakāśayati | cittadhāraṇā paraṃ nāsti | samādhiṃ bhāvayato yadi kleśā bhavanti | [tadā tān] tatrotpannaṃ jñānamapanayati | samādhiṃ kṛtvā āryaṃ nirāmiṣaṃ chandayāmītīdaṃ prathamajñānamucyate | āryo nirāmiṣo yadutākāpuruṣasevita ityayaṃ paṇḍitapragītaḥ | akāpuruṣā yadāryajanāḥ | jñānalābhitvātkāpuruṣā na bhavanti | [yat] jñānaṃ prajñaptiṃ bhinatti | idaṃ dvitīyajñānamityucyate | rāgādikleśānāmalpīyasāṃ nirodhāt śāntam | śāntatvāt praṇītam | kleśādīnāṃ visaṃyogāllabdhaṃ visaṃyogalabdhamityucyate | ayaṃ vītarāgamārgaḥ- idaṃ tṛtīyajñānaṃ bhavati | kleśaprahāṇasākṣātkārāt kṣemaṃ śāntaṃ labhate | tāpavinirmuktaṃ sukhaṃ pratyutpannasukhamāyatīsukham, pratyutpannaṃ sukhaṃ kleśavinirmuktaṃ sukham | āyatyāṃ sukhaṃ yannirvāṇasukham | idaṃ caturthajñānaṃ bhavati | yogī nityamanimittacitto viharati | ato nityaṃ smṛto vyuttiṣṭhati smṛtaḥ samādhimusampadyate | idaṃ pañcamaṃ jñānaṃ bhavati | tasmādyadi pañcamajñānamidaṃ notpannaṃ, utpādayitavyam | yadyutpannaṃ samādhiphalaṃ labdhameva ||
pañcāṅgāryasamādhivargaḥ ṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
161 ṣaṭsamādhivargaḥ
(pṛ) uktaṃ sūtre- samādhayaḥ ṣaṭ aṣṭyekalakṣaṇabhāvanā ekalakṣaṇatvāya saṃvartate | astyekalakṣaṇabhāvanā nānālakṣaṇatvāya saṃvartate | astyekalakṣaṇabhāvanā ekalakṣaṇanānālakṣaṇatvāya saṃvartate | evaṃ nānālakṣaṇabhāvanāpi | katamānīmāni | (u) ekalakṣaṇamitīdaṃ dhyānasamādhiḥ syāt | dhyānasamādherekālambana ekāgratāviharaṇāt | nānālakṣaṇamitīdaṃ jñānadarśanaṃ bhavet | dharmāṇāṃ nānāsvabhāvasya [pari]jñānāt | pañcaskandhādidharmāṇāmupāyatvāt | (pṛ) kathamekalakṣaṇā bhāvanā ekalakṣaṇatvāya saṃvartata iti | (u) yat kaścit samādhimupādāya punaḥ samādhimutpādayati | ekalakṣaṇā nānālakṣatvāya saṃvartata iti (sss_397) yadi kaścit samādhimupādāya jñānadarśanamutpādayati | ekalakṣaṇā bhāvanā ekalakṣaṇanānālakṣaṇatvāya saṃvartata iti yadi kaścit samādhimupādāya dhyānasamādhiṃ pañcaskandhopāya ñcotpādayati | evaṃ nānālakṣaṇabhāvanāpi |
(pṛ) kecidārmidharmikā āhuḥ- ekalakṣaṇā bhāvanā ekalakṣaṇatvāya saṃvartata iti yadi kaścit caturthadhyānamupādāya arhatphalaṃ sākṣātkaroti tat | ekalakṣaṇā bhāvanā nānālakṣaṇāya saṃvartata iti yat kaścit caturthadhyānamupādāya pañcābhijñāḥ sākṣātkaroti tat | ekalakṣaṇā bhāvanā ekalakṣaṇanānālakṣaṇāya saṃvartata iti yat kaścit caturthaṃ dhyānamupādāyārhatphalaṃ pañcābhijñāśca sākṣātkaroti tat | nānālakṣaṇā bhāvanā nānālakṣaṇāya saṃvartata iti yat kaścit pañcāṅgabhūtasamādhīnupādāyārhatphalaṃ pañcābhijñāśca sākṣātkaroti | tathā anyau dvāvapi | kathamidam | (u) [atra] heturvaktavyaḥ | kasmāt caturthadhyānamarhatphalañcaikalakṣaṇam | pañcāṅga[bhūta]samādhiḥ pañcābhijñāśca nānālakṣaṇā iti | pañcāṅgāni nāśrīyante | pañcāṅgasamādhiścaturṇāṃ dhyānānāṃ prakāśalakṣaṇo bhāvanālakṣaṇaḥ | kathaṃ tānyāśritya arhatphalaṃ labhate | kasmāt | avaśyaṃ dhyānamekamāśritya arhatphalaṃ labhate | kiñca prakāśalakṣaṇamāśrityāpi arhatphalaṃ labheta | tasmānnāsti [hetuḥ] | kecidāhuḥ- ṣaḍvidhāḥ samādhisamāpattayaḥ ānulomikasamāpattiḥ, prātilomikasamāpattiḥ ānulomikaprātilomikasamāpattiḥ ānulomikavyutkrāntiḥ prātilomikavyutkrāntiḥ ānulomikaprātilomikavyutkrāntiriti | kathamidam | (u) kecidābhidharmikā āhuḥ yogī nirodhasamāpattāvatāramicchatītyato dhyāneṣu samāpatti (= praveśa) vyutthāne kramike | tasmānna syāt yadi vānulomyena yadi vā prātilomyena yadi vānulomyaprātilomyena vyutkramādiḥ | pañcasamāpattivyutthānaiḥ kiṃ hitaṃ labhate | yogī nirodhasamāpattiṃ prāpayituravaśyaṃ kramaśo 'vataret kramaśaśca vyuttiṣṭhet | yadyuttamabhūmibhāk kasmātpunaradho bhūmimavatarati | adhobhūmiḥ kaṇṭakabhūtā | yathā na kaścitpunarbālakrīḍāyāmabhiramate | yathā ca vidagdho jano na punarabhiramate mūḍhe | tathedamapi syāt |
yaduktaṃ vyutkrāmatīti | idamayuktam | sūtre kevalamuktaṃ kramikā dhyānasamādhīnāṃ (sss_398) samāpattaya iti | yadi yogī vyutkrāmati ātṛtīyam | kasmānna vyutkrāmati ācaturthapañcamam | balānubhāvasadṛśamidamiti yadi matam | yathā kaścit śreṇimāruhya ekaṃ sopānaṃ vyutkramet na dvau | dṛṣṭānto 'yamapi naikāntikaḥ | mahābaliṣṭhaḥ kaścit catvāri sopānānyapi vyutkramet | śataṃ pakramān prakramamāṇo 'pi kaścidasti | ato na yujyate | sūtre yadyapyuktaṃ bhagavatā nirvāṇaṃ samāpadyamāno 'nulomapratilomaṃ vyutkramya dhyānasamādhīn samāpadyata iti | sūtramidaṃ samyagarthaviruddham | na średdheyam | satyapi vacane 'smin nāyamartho yuktaḥ | kasmāt | yadi yogino nirodhasamāpattāvatāraṃ vadati tadānulomyena samāpattiḥ syāt naikakṣaṇe pañcadhā | yogī yadi sākṣānnirodhasamāpattyavatāramicchati tadā naikakṣaṇe syāt | yadi dhyānasamādhiṣu svacittaṃ bubhukṣati, vaśitvāparihāṇitvāt anulomapratilomaṃ vyuttiṣṭhati samāpadyate vyutkrāmati ca | yathā kaścidaśvamārūḍho yadi pratibalaruddhaḥ, tadā nāvaśyaṃ pratinivartate | yadi damanaṃ niṣevitumicchati | tadā rahasi [karoti] |
yaduktam- adhobhūmiḥ kaṇṭaka[bhūtā] | na [tatra] samāpadyeteti | adhobhūmera jayāt punaḥ samāpadyate | yogigocaramārgatvāt | yaduktaṃ yathā na kaścit bālakrīḍāyāmabhiramata iti | [tatra] nidānaṃ kadācidbālakrīḍātmakaṃ bhavati | yathā kaścidvṛddho naṭaḥ sarvadā nṛtyati na tṛpto bhavati | śikṣaṇārthatvāt | evamāryaḥ anulomapratilomaṃ dhyāneṣu vyuttiṣṭhati samāpadyate vyutkrāmati ca devamanuṣyāṇāṃ pradarśanakāmitvāt maharṣīṇāṃ samādhiṣu vaśitābalācca | bhagavān parinirvāṇagamanakāle paramapraṇītadhyānasamādhibhirvāsitaśarīratvāt svatantraṃ samāpadyata vyudatiṣṭhat anulomaṃ pratilomaṃ vyudakrāmīt | anupadhiśeṣanirvāṇagataṃ bhagavantaṃ paśyan sarvebhyo 'kuśalasaṃskārebhyo nirvidyeta | ato bhagavānasmin dharme 'dbhutaṃ premāviścakāra |
idaṃ sūtraṃ samyagarthaviruddhamiti yat bhavānavocat | tadidamayuktam | yat bhavatoktaṃ kasmānna vyutkrāmati yāvaccaturthamiti | [tat] bodhisattvapiṭaka uktaṃ vyuktrāntilakṣaṇam- prathamadhyānāt vyutkramya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate | nirodhasamāpattervyutkramya yāvadvikṣiptacittamavatarati iti | cittabala mahimnā evaṃ śankoti ||
ṣaṭsamādhivarga ekaṣaṣṭayuttaraśatatamaḥ |
162 saptasamādhivargaḥ
śāstramāha- sapta niśrayāḥ prathamaṃ dhyānaṃ niśrityāsravakṣayaṃ labhate | yavadākiñcanyāyatanaṃ niśrityāsravakṣayaṃ labhata iti | niśrayo nāma yat saptadhyānānyupādāyāryajñānaṃ pratilabhate | yathoktam- samāhitasya yathābhūtajñānamutpadyata iti | pratilabdhadhyānasamādhimātraṃ kañcana sampannaṃ vadati | ato bhagavānāha- nāyaṃ sampanna iti | samādhimimaṃ niśritya āsravāṇāṃ kṣayākhyaṃ viśiṣṭaṃ dharmaṃ prārthayīta | ata ucyate niśraya iti |
(pṛ) kathamimān dhyānasamādhīn niśrityāsravāṇāṃ kṣayaṃ labhate | (u) bhagavānāha- yogī yenākāreṇa yenālambanena prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate sa yogī tadākāraṃ tadālambanaṃ na punaḥ smarati | kintu paśyati prathamadhyāne yadrūpāṇi yadi vā vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānāni rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghato 'nityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataḥ | evaṃ paśyataścittamāsravebhyo vimokṣāya nirvidyate | yāvadākiñcanyāyatanamapyevam | parantu trīṇyākāśānantyāyatanā[dī]ni ārūpyadarśanīyāni | yogī kāmadhātumohitaḥ prathamaṃ dhyānaṃ nirvāṇamiti paśyati | tattu paścāllabhate | ato bhagavānāha- mā manyadhvaṃ nirvāṇasukhalakṣaṇamiti | kintu paśyata prathamadhyāne pañcaskandhānāmaṣṭādīnavān iti | tathā niśrayāntareṣvapi |
(pṛ) kāmadhātuḥ kasmānna niśraya ityucyate | (u) uktaṃ hi susīmasūtre- atikramya sapta niśrayān asti āryamārgapratilambhanam iti | ato jñāyate kāmadhāturapyastīti |
(pṛ) kecidāhuḥ- prathamadhyānasāmantakamaprāptabhūmiṃ niśritya [api] arhatphalaṃ labhata iti | kathamidam | (u) maivam | yadyaprāptā bhūmirniśrayo bhavati | tadāsti (sss_400) doṣaḥ | yadyaprāptāṃ bhūmiṃ labdhuṃ śaknoti | kasmānna prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate | ato na yuktamidam | (pṛ) naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ kasmānna niśraya ityucyate | (u) na tatrāsti saṃjñānam | samādhau bhūyasā prajñālpīyasī | ato nocyate [sa] niśrayo bhavatīti | saptasaṃjñāsamādhayastu sapta niśrayā bhavanti | kasmādāha bhagavān saptaniśrayāḥ sapta saṃjñāsamādhaya iti | (u) tīrthikā atattvajñatvāt saṃjñāmātramāśrayante | sarve niśryāḥ saṃjñākaluṣitā na vimokṣāya bhavanti ityataḥ saṃjñāsamādhirityākhyā | āryāstu saṃjñāṃ bhaṅktvā samādhimimaṃ niśritya āsravāṇāṃ kṣayamupādadate | ato niśraya ityākhyā | yathoktaṃ yogī dharmānimān paśyati rogato gaṇḍata iti | naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamapi saṃjñayā asaṃjñānānna saṃjñāsamādhirityucyate |
saptasamādhivargo dviṣaṣṭayuttaraśatatamaḥ |
163 aṣṭavimokṣavargaḥ
śāstramāha- sūtra uktaṃ- aṣṭau vimokṣāḥ- adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati iti prathamo vimokṣaḥ | yogāvacaro 'nena vimokṣeṇa rūpāṇyabhibhāvayati | kenedaṃ jñāyate | dvitīyavimokṣe hyuktam- adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi iti | adhyātmarūpaparibhedanādāha- ādhyātmamarūpasaṃjñīti | ato jñāyate yogāvacaraḥ prathamavimokṣe krameṇa kāyarūpamabhibhavatīti | dvitīyavimokṣaṃ prāpya tatra rūpamabhibhūtameva | bāhyarūpamātramasti | tṛtīyavimokṣe bāhyarūpamapyabhibhūtam | ato na paśyati adhyātmaṃ bahirdhā rūpañca | idaṃ rūpaśūnyamityākhyāyate | yathoktaṃ pārāyaṇasūtre-
rūpalakṣaṇavidhvaṃsī sarvān kāmān jahāti ca | antarbahiśca no paśyan ahaṃ pṛcchāmi vastvidam || iti |
[ata ūrdhvaṃ] caturṣu vimokṣeṣu cittaṃ vijñānaśūnyamityāha | yathoktaṃ ṣaḍdhātusūtre- yo bhikṣavaḥ pañcasu dhātuṣu atyantanirviṇṇaḥ, [tasya] anyat jñānamātramasti iti | (sss_401) jñātavyaṃ caturṣu vimokṣeṣu vijñānānyanubhavatīti | aṣṭamavimokṣe sarveṣāṃ kṣayaḥ | kasmāt rūpanirodhe cittanirodhe saṃskṛtānāmātyantikanirodhaḥ | idamevārhatphalamityucyate | evaṃ krameṇa kṣayabhāk bhavati | ime 'ṣṭavimokṣāḥ |
kaścidāha- prathamau dvau vimokṣāvaviśuddhau | tṛtīyastu viśuddha iti | nedaṃ yujyate | kasmāt ayaṃ vimokṣa iti nāsti [yatkiñcit | yasya] aviśuddhabhāvanayā vimokṣaṃ labhate | viśuddhabhāvanayāpi nāsti vimokṣaḥ | kevalaṃ śūnyabhāvanayā vimokṣaṃ labhate | tīrthikā viśuddhāviśuddhabhāvanāṃ bhajantena vimokṣabhāgina ityākhyāyante |
(pṛ) tīrthikā api rūpalakṣaṇaṃ vināśa(ya)nti | kathamidam | (u) tīrthikā vimokṣādhimuktyā rūpalakṣaṇaṃ vināśayanti na tu śūnyabhāvanayā | kasmāt | yathābhāvanādhimuktiprayogaṃ mṛtaparityaktaṃ kāyaṃ śmāśānikakṛmayo bhakṣayanti ityādi paśyanti | (pṛ) tīrti(rthi)kā rūpavinirmuktamārūpyasamādhiṃ vindante | [teṣāṃ] ārūpyavimokṣo bhavet | (u) tīrthikānāṃ satyapi ārūpyasamādhau [tatra] āsaṅgānna[sa]vimokṣa ityucyate | āryāḥ punarārūpyasamādhimupādāya caturaḥ skandhān rogata ityādyaṣṭabhirākāraiḥ paśyanti | ato vimokṣa ityucyate |
(pṛ) bhavānavocat- nirodhasamāpattirarhatphalamiti | idamayuktam | kasmāt | śaikṣā api aṣṭavimokṣabhāja ucyante | nirodhasamāpattirāsravakṣayātmiketi bhavatoktam | tathā ca śaikṣā āsravakṣayabhājaḥ syuḥ | (u) sūtre sāmānyalakṣaṇena nirodha uktaḥ | na tu vivicya ayaṃ cittanirodhaḥ ayaṃ kleśakṣaya iti | yathoktaṃ sūtre- nirodho dvividhaḥ [kṣaya]nirodhaḥ anupūrvanirodha iti | dvividhaṃ nirvāṇaṃ dṛṣṭadharmanirvāṇam ātyantikanirvāṇamiti | kiñcāha kṣemo dvividhaḥ- [avara]kṣemaḥ paramakṣema iti | kṣemalābho 'pi dvividhaḥ [avara]kṣemalābhaḥ paramakṣemalābha iti | ataḥ śaikṣajanānāṃ pratilabdho na pāramāthikanirodhaḥ | kiñcoktaṃ (sss_402) sūtre nirodhasamāpattimupasampanno bhikṣuḥ kṛtakaraṇīya iti | yadi nirodhasamāpattirnārhatphalam, tadā kṛtakaraṇīya iti nābhidadhyāt |
(pṛ) kiṃ śaikṣā vastuto nāṣṭavimokṣān labhante | (u) sūtra uktaṃ śaikṣo navānupūrvasamādhīn labhata iti | na tūktaṃ kṣayanirodhaṃ pratilabhata iti | yogāvacaro yadi kṣayanirodhaṃ pratilabdhvā na dhyānasamādhīn samāpadyate | ayaṃ prajñāvimukta ityucyate | yadi dhyānasamādhīn samāpadyate na kṣayanirodhaṃ labhate | [tadā] kāyasākṣītyucyate | yadyubhayaṃ labhate | tadā ubhayato vimukta ityucyate | kasmāt | kleśā eko bhāgaḥ | dhyānasamādhyāvaraṇadharmā aparo bhāgaḥ | ubhābhyāṃ bhāgābhyāṃ vimukta ubhayato[bhāga]vimukta ityucyate | (pṛ) anupūrva[vihāre]ṣu nirodho vimokṣeṣu nirodhaśca kiṃ nānā | (u) vyañjanamekam | arthastu nānā | anupūrveṣu nirodhaścittacaittānāṃ nirodhaḥ | vimokṣeṣu nirodhaḥ kleśānāṃ nirodhaḥ | yathoktaṃ sūtre- saṃskārāṇāmanupūrvanirodhaḥ | tathāhi- prathamadhyānaṃ samāpannasya vāk nirudhyate | dvitīyadhyānaṃ samāpannasya vitarkavicārā niruddhā bhavanti | tṛtīyadhyānaṃ samāpannasya prītirnirudhyate | caturthadhyānaṃ samāpannasya sukhaṃ nirudhyate | ākāśānantyāyatanaṃ samāpannasya rupasaṃjñā niruddhā bhavati | vijñānānantyāyatanaṃ samāpannasya ākāśānantyāyatanasaṃjñā niruddhā bhavati | ākiñcanyāyatanaṃ samāpannasya vijñānānantyāyatanasaṃjñā niruddhā bhavati | naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpannasya ākiñca nyāyatanasaṃjñā niruddhā bhavati | nirodhasamāpattiṃ samāpannasya saṃjñā ca vedanā ca niruddhā bhavati | iti | eṣu nirodheṣu nirodho viśiṣṭo yaduta yogāvacaro rāgadveṣamohebhyo nirviṇṇo vimucyate |
(pṛ) kathaṃ jñāyate anupūrveṣu cittacaittānāṃ nirodhaḥ vimokṣeṣu kleśānāṃ nirodha iti | (u) nirodhastulyārtho 'pi medavān syāt | anupūrveṣūcyate saṃjñāvedayitanirodha iti | vimokṣeṣu avidyāvedanāsparśanirodha iti | kasmāt | prajñaptito hi vedanotpadyate | prajñaptibhede vedanā nirudhyate | sūtreṣvastīdṛśo vibhāgaḥ | yadyāha- kaṇṭhato yogāvacaraḥ (sss_403) kṣayanirodhalābhīti | tadā [sa] kṛtakaraṇīya iti | jñātavyaṃ nirvāṇaṃ sakṣātkurvataḥ sarve kleśā nirudhyanta iti | na tvāha cittacaittā nirudhyanta iti | (pṛ) yadyaṣṭavimokṣāḥ kleśanirodhadharmakāḥ | tadā sarve 'rhantaḥ sarvadā labheran | (u) sarve labhante | na tu samāpadyante | ye dhyānasamādhīn sākṣātkurvanti te samāpadyante | (pṛ) yogāvacarasya yadi na santi dhyānasamādhayaḥ | kathaṃ sa kāyacittaśūnyatāṃ labhate kleśāṃśca kṣapayati | (u) ayaṃ samādhiyukto 'pi na sākṣātkaroti | asti punastaṭidupamasamādhiḥ | [imaṃ] samādhimupādāya kleśān kṣapayati | yathoktaṃ sūtre- mama bhikṣavaścīvaramupāditsoḥ kleśo bhavati | cīvaramupādāya punaḥ kleśo na bhavati | ityādi | kasmāt | taṭidupamasamādhicittaṃ vajropamaṃ tattvajñānaṃ kleśān bhinatti | artho 'yaṃ bhagavatā tṛtīyabala uktaḥ yaduta dhyānavimokṣasamādhisamāpattisaṃkleśavyavadānavibhāgayathābhūtajñānam | tatra dhyānaṃ nāma catvāri dhyānāni | kecidāhuḥ- catvāri dhyānāni catvāro 'rūpasamādhayaḥ sarve dhyānamityucyante | vimokṣaḥ aṣṭavimokṣāḥ | samādhirekakṣaṇataṭidupamasamādhiḥ | samāpattiḥ dhyānavimokṣasamādhiṣu vaśitābalalābhaḥ yathāha- śāriputraḥ- saptabodhyaṅgeṣu samāpattiṃ vyutthānañca vaśīkaromi iti | ato jñāyate prajñāvimuktasyārhataḥ santi dhyānasamādhayaḥ | kintu na [tatra] samāpadyate | abhyāsaprakarṣāt samāpattiṃ vaśīkaroti |
(pṛ) kasmādarhan na dhyānasamādhīnāṃ prakṛṣṭamabhyastā bhavati | (u) puruṣo 'yaṃ pratilabdhamārgaḥ kṛtakṛtyo bhavati | upekṣābhinavāt na samyagabhyasyati | yadyupekṣācittaṃ nāsti tadāsamāpattiṃ samāpadyate iti nāsti dūṣaṇam | yathoktaṃ sūtre- yogāvacaraścatura ṛddhipādān samyagabhyasan himavantaṃ parvatarājaṃ tathā dhamati yathā reṇuparyavasannaṃ bhavati | kiṃ punarmaraṇamavidyām iti | ato jñāyate aṣṭavimokṣeṣūcyate āsravakṣayanirodhaḥ na nirodhasamāpattiṃ samāpadyata iti | uktañca sūtre- asti vidyāsvabhāvaḥ asti śūnyasvabhāvaḥ, astyākāśānantyāyanasvabhāvaḥ, asti vijñānānantyāyata(na)svabhāvaḥ astyākiñcanyāyatanasvabhāvaḥ asti naivasaṃjñāsaṃjñāyatanasvabhāvaḥ asti nirodhasvabhāvaḥ | avidyāmupādāyāsti vidyāsvabhāvaḥ | (sss_404) aśūnyamupādayāsti śūnyasvabhāvaḥ | rūpamupādāyāstyākāśānantyāyatanasvabhāvaḥ | akāśānantyāyatanasvabhāvamupādāyāsti vijñānānantyāyatanasvabhāvaḥ | vijñānānantyāyatanasvabhāvamupādāyāstyākiñcanyāyatanasvabhāvaḥ | ākiñcanyāyatanasvabhāvamupādāyāsti naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasvabhāvaḥ | pañcaskandhānupādāyāsti nirodhasvabhāva iti | pañcaskandhān prajñaptilakṣaṇān yo na paribhedayati tasyāvidyā bhavati | yastān paribhedayati | tasya bhavati vidyāsvabhāvaḥ | yathā bhagavān ekaṃ bhikṣumanuśāsti- śūnyeṣu sarvasaṃskāreṣu saṃskārān śūnyān bhāvayitvā damaya svacittam iti | yathā kaścitpradīpamādāya śūnyāgāraṃ praviśya paśyati sarvaṃ śūnyamiti | [tathā] yogāvacaro rūpamupādāyādhigacchati rūpamidaṃ niruddhamiti | ayaṃ śūnyasvabhāva ityucyate | tīrthikā ākāśānantyāyanamupādāya pratilabhante rūpādviyujyante | yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupādāya ākiñcanyāyatanāt viyujyante |
skandhānupādāyāsti nirodhasvabhāva iti | yogāvacara[ścintayati]- yatkiñcanamanaskāraḥ yatkiñcanakṛtakaraṇam sarveṣāṃ nirodhaḥ śreyāniti | ayaṃ skandhānupādāyāsti nirodhasvabhāva iti |
(pṛ) ime svabhāvāḥ kaṃ samādhiṃ niśritya pratilabhyante | (u) sūtra uktam- vidyāsvabhāvo yāvat naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasvabhāvaḥ sarvaṃ khayaṃ samādhisamāpattiviharaṇātpratilabhate yaduta saṃskṛtamārgaviharaṇātpratilabhata iti | kasmāt | ādyo rūpajñānālambano vidyāsvabhāvaḥ | dvitīyasvabhāvo 'pi rūpopādāno rupamupādāya tathā vivecayati yathā śūnyaṃ bhavati | evaṃ yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasvabhāvaḥ, sarve saṃskṛtadharmāḥ śūnyā iti nirodhasamāpattyā nirodhaṃ pratilabhate | atra sarveṣāṃ saṃskṛtadharmāṇāṃ kṣayanirodhāt | ato jñāyate atrokto nirodhaḥ kṣayanirodho nirvāṇamiti |
(pṛ) ime vimokṣāḥ kasyāṃ bhūmau bhavanti | (u) yogāvacaro rūpaparibhedecchayā kāmadhātupratilabdhaṃ samādhiṃ vā rūpadhātupratilabdhaṃ vā samādhiṃ niśrayamāṇo rūpaṃ śūnyaṃ pratilabhate | sarvabhūmigataṃ cittañca śūnyaṃ pratilabhate | (pṛ) eṣu vimokṣeṣu kati sāsravāḥ kati anāsravāḥ | (u) śūnyasvabhāvatvāt sarve 'nāsravāḥ ||
aṣṭavimokṣavargastriṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
164 aṣṭābhibhvāyatanavargaḥ
adhyātmaṃ rūpasaṃjñī [eko] bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni | tānyabhibhūya jānāti paśyati | evaṃ saṃjñī ca bhavati | idaṃ prathamamabhibhvāyatanam | adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati adhimātrāṇi[suvarṇadurvarṇānīti vistaro yāvat] idaṃ dvitīya[mabhibhvāyatana]m | adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni [suvarṇadurvarṇānīti yāvat] idaṃ tṛtīya[mabhibhvāyatana]m | adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhī rūpāṇi paśyati adhimātrāṇi [suvarṇadurvarṇānīti yāvat] idaṃ [caturthamabhibhvāyatana]m | adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanirbhāsāni tadyathā umakāpuṣpaṃ[sampannaṃ] vārāṇaseyaṃ vā vastraṃ[nīlaṃ nīlavarṇaṃ nīlanidarśanaṃ nīlanirbhāsam | tāni khalu rūpāṇyabhibhūya jānāti paśyati | evaṃsaṃjñī ca bhavatīdaṃ] pañcama[mabhibhvāyatana]m | ṣaṣṭhaṃ pītāni paśyati | saptamaṃ- raktāni paśyati | aṣṭamaṃ- avadātāni paśyati | yogāvacara evamapramāṇāni rūpāṇi paśyati | kasmāt | na kevalaṃ santīmāni nīlādīni catvāri rūpāṇi | saṃkṣipyakathanādaṣṭābhibhvāyatanāni bhavanti | yogāvacaro yadā śūnyatayā rūpāṇi paribhedayati | tadā abhibhvāyatanamityucyate |
(pṛ) ka idaṃ pratilabhate | (u) ime bhagavataḥ śrāvakā nānye | (pṛ) imānyaṣṭābhibhvāyatanāni kasyā bhūmau bhavanti | (u) kāmadhātau bhavanti | (pṛ) kiṃ sāsravāṇi utānāsravāṇi | (u) pūrvaṃ sāsravāṇi santi śūnyatayā rūpāṇāṃ paribhede 'nāsravāṇi bhavanti | (pṛ) kasmādayaṃ dharmaḥ kevalamabhibhvāyatanamityucyate | (u) idaṃ yogāvacarāṇāmabhyāsaktamāyatam | ato bhagavān śrāvakāṇāṃ kṛta āha- abhibhvāyatanamiti | tadālambanābhibhavapradarśanārtham ||
aṣṭābhibhvāyatanavarga ścatuṣpaṣṭayuttaraśatatamaḥ |
165 navānupūrva[vihāreṣu]prathamadhyānavargaḥ
navānupūrvavihārāḥ- catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ nirodhasamāpattiśca | prathamaṃ dhyānam- yathoktaṃ sūtre yogāvacaro vivicyaiva kāmairvivicyākuśalai (sss_406) dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharatīti | (pṛ) prathamadhyānalakṣaṇamātraṃ vaktavyam | kasmātpunarucyate vivicyaiva kāmairiti | (u) kecidapavadanti nāsti kāmavivikto loka iti | laukikānāṃ [sadā] pañcakāmeṣu sthitatvāt | na hi kaściccakṣuṣā rūpaṃ na paśyati | śrotreṇa śabdaṃ na śṛṇoti, ghrāṇena gandhaṃ na jighrati, rasanayā rasaṃ na rasayati, kāyena na sparśānanubhavatīti | ata ucyate vivicyaiva kāmairiti | kāmo nāma kāmacittaṃ na rūpādiḥ | yathoktam- rūpādayaḥ padārthā na kāmā iti | kathaṃ tajjānīmaḥ | vyavasāyī khalu rūpādiṣu sthitvaiva kāmaṃ prajahāti | yathoktaṃ sūtre- rūpādayastadbhāgā na kāmā bhavanti iti | ato rāgacittaṃ kāma ityucyate | yasya rāgacittaṃ bhavati sa kāmān paryeṣate | kāmaparyeṣaṇāpratyayaṃ rāgapratidhavadhavihiṃsā akuśalā dharmā anuvartante | yathoktaṃ mahānidānasūtre- tṛṣṇāṃ pratītya paryeṣaṇā ityādi | ato jñāyate kāmarāgairviviktatvāt vivicyaiva kāmairiti | kecidāhuḥ- rūpādibhiḥ pañcakāma[guṇai]rviviktaṃ kāmairviviktamiti | vivicyākuśalai rdharmairiti pañcanīvaraṇairviviktam |
prathamaṃ dhyānaṃ vikṣiptacittāsannatvātsavitarkam | yogāvacarasyāpariniṣpannasamādhibalasya cittavikṣepasyodayātsavitarkam | yathoktaṃ sūtre- savitarka savicāraṃ vihāraṃ viharāmīti | [ato] jñātavyaṃ bhagavānavocat- vikṣiptacittaṃ vitarka iti | vitarko 'yaṃ kramaśaścittasamādhānapravṛttau vicāro bhavati | yadā samādhipariniṣpattyā cittaṃ na bhūyasā vikṣipati tadā vicāraḥ | vicāro 'yaṃ yogāvacamanutartayan dhyānāntarālaṃ prāpnoti | vitarkavicāraviviktasya prītilābhe vivekajā prītiricyate | prītiriyaṃ prathamalabdhā kāyaṃ sukhayatīti sukhaṃ bhavati | vitarkavicāraviveka[jā] prītirekālambanasthitā dhyānamityucyate | dhyānasyāsya vitarkavicāravyākulatvāt kāyāntaravipākaṃ pratilabhate | asyottamamadhyamādhamavibhāgātsanti brahmakāyikā brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ |
(pṛ) yadi vitarkavicāraviveka[jā] prītiḥ prathamaṃ dhyānam | tadā na syāt pañcāṅgaṃ prathamaṃ dhyānam | yadi vitarkavicāravivekaḥ, dvitīyadhyānasya ko bhedaḥ | uktañca sūtre- prathamaṃ dhyānaṃ savitarkaṃ savicāram | anyat praśrabdhisukham anyā ca prītiriti | yadi prītireva sukham, tadā saptasambodhyaṅgeṣu prasrabdhibodhyaṅgaṃ na pṛthaguktaṃ syāt | (sss_407) (u) prathamaṃ dhyānaṃ na syātpañcāṅgamiti bhavadvacanamayuktam | na hyucyate pañcāṅgāni prathamadhyānasvabhāvā iti | prathamadhyānasyāsannabhūmāvimau vitarkavicārau sta ityaṅgamityucyete |
(pṛ) yadyāsannabhūmiko dharmagaṇo 'ṅgamiti | prathamaṃ dhyānamapi pañcakāma[guṇā]nāṃ pratyāsannamiti [te] aṅgāni vaktavyāni syuḥ | (u) pañcakāma[guṇā]na pratyāsannā bhavanti | yogāvacaracittaṃ hi [ta]dviviktameva | prathamadhyānānantarañca na kāmacittamudeti | pañcakāmaguṇāśca na prathamadhyānasyāṅgāni vartante | aṅgaṃ nāma kāraṇam | bhāga eva kāraṇam | yathāryamārgāṅgāni sañcitāni kāraṇānityādi | tathā vitarkavicārāvapi prathamadhyānasya kāraṇam | yat yogāvacara ālambane samāhitaḥ, [tato] vyāvartane punassamādhinimittamupādāya tatrālambane cittaṃ samādhāya maulikaṃ nimittaṃ manasi karoti | imau vitarkavicārau | ato jñāyate vitarkavicārau prathamadhyānasya kāraṇamiti | dvitīyadhyāne cittasamādhānaṃ sthitameva | ato na tau kāraṇam | dhyānadvayasamanantarañca na vitarkavicārau bhavataḥ |
yadāha bhavān prathamaṃ dhyānaṃ vitarkavicārasahagatamiti | tadayuktam | prathamadhyāna utpanne 'tha vitarkavicārau bhavataḥ | tayoḥ pratyāsannatvāt tatsahagatamityucyate | yathā śiṣyeṇa saha gacchatīti kiñcidviprarṣe 'pi sahetyucyate | amyā bhūmerjananahetukatayā vitarkavicārau staḥ | yathā bhūtapīḍitaḥ puruṣo [bhūta] anudgrame 'pi pīḍita ityucyate | puruṣasyāsya bhūtadūṣitasya punarudbhavapratyayo 'stīti [kṛtvā] pīḍita ityucyate | sukhavedanaiva prītiḥ | kintu vibhajyocyate | praśrabdhito 'pi sukhaṃ pṛthagucyate | yathoktaṃ sūtre- praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayata iti |
(pṛ) tathā cet kathaṃ prathamaṃ dhyānaṃ pañcāṅgamityucyate | (u) kālataḥ pañcocyante | yathā saptabodhyaṅgāni kālābhisandhiṃ labdhvā caturdaśa bhavanti | tatrocyate asti kāyapraśrabdhiḥ asti cittapraśrabdhiriti | na tu vastuto 'sti kāyapraśrabdhiḥ | cittameva sukhitamiti [tat] kāyo 'pi vedayate | evaṃ prītirapi prathamataḥ kāyagatā prītisukhamityucyate | prītiḥ prathamalabdhalakṣaṇā sukhaṃ bhavati | paścātparaṃ prītirityāyate | (sss_408) kālabhedāt | na hyasti pṛthak praśrabdhidharmaḥ | prītau jātamātrāyāṃ kāyacitte aduṣṭhule sukumāre dānte ca bhavata ityataḥ praśrabdhirityucyate | yathā rogiṇaścaturmahābhūtānāṃ nirodhaḥ, arogiṇaścaturmahābhūtānāmudayaḥ tadā ayaṃ puruṣaḥ sukhīti nāma | evaṃ praśrabdhirapi | praśamane 'pi praśrabdhirityuktam | yathoktaṃ sūtre- saṃskārāṇāmanupūrvanirodhaḥ- tathāhi- prathamaṃ dhyānaṃ samāpannasya vāk niruddhā bhavati | yāvannirodhasamāpattiṃ samāpannasya saṃjñā vedanā ca niruddhā bhavati | iti | ato nāsti pṛthak praśrabdhidharmaḥ |
yadi mataṃ prathamaṃ dhyānaṃ vitarkavicārasamprayuktamiti tadapi na yuktam | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- yadi yogāvacaraḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate | tadā vāk niruddhā bhavati iti vitarkavicārau ca vāco hetuḥ | kathaṃ vāco heturasti, vāk ca niruddhā bhavati | yadi mataṃ vitarkavicārau yadyapi vartete | vyavahāramātraṃ niruddhaṃ bhavatīti | tadā kasyacit kāmadhātukacittagatasya avyavahārakāle 'pi [viatarkavicāra]rodho bhavet |
(pṛ) prathamadhyāne vitarkavicārau na staḥ | āryastṛṣṇīṃbhāvaḥ syāt | bhavāṃstu dvitīyadhyānamāryatūṣṇīṃbhāvamāha | na prathamadhyānam | ato jñāyate prathamadhyāne vitarkavicārau syātām iti | (u) vitarkavicārapratyāsannatvānnāha āryatūṣṇīṃbhāva iti | na tu vitarkavicārasamprayuktatvāt | uktañca sūtre- prathamadhyānasya śabdaḥ kaṇṭaka iti | ato nāha tūṣṇībhāva iti | (pṛ) prathamadhyānasya kasmāt śabdaḥ kaṇṭako bhavati | (u) prathamadhyāne samādhigataṃ cittaṃ kusume salilavat peśalam | dvitīyadhyānādau samādhigataṃ cittaṃ sarjarasrasataruvat sudṛḍhan | sparśādayo 'pi prathamadhyānasya kaṇṭakāḥ | sparśasya prathamadhyānasyotthāpakatvāt | na tathā dvitīyadhyānādeḥ | kasmāt | prathamadhyāne pañcavijñānānāmavyupaśabhāt | dvitīyadhyānādau ca teṣāṃ vyupaśamāt ||
navānupūrva [vihāre]ṣu prathamadhyānavargaḥ pañcaṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
166 dvitīyadhyānavargaḥ
[punaśca yogāvacaraḥ] vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamāt adhyātmaṃ samprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyadhyānamupasampadya viharati | (pṛ) yadi vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamāt dvitīyadhyānam, tarhi prathamadhyānaṃ savitarkaṃ savicārameṣṭavyam | yathā dvitīyadhyāne prītirastīti vyupaśāntaprīti tṛtīyadhyānamityucyate | (u) yathā prathamadhyāne duḥkhendriye 'satyapi dvitīyadhyāne duḥkhendriyavyupaśama ucyate | tathedamapi | (pṛ) prathamadhyāne duḥkhendriye 'satyapi [pañca] vijñānāni santi | vijñānāni ca duḥkhendriyasyāśrayāḥ | ata ucyate prathamadhyāne duḥkhendriyasyāvyupaśamaḥ | (u) prathamadhyāne santyapi vijñānāni na duḥkhendriyasyāśrayā bhavanti | (pṛ)pañcavijñānasvabhāvo duḥkhendriyasyāśraya[tā] | svābhāvyātprathamaṃ dhyānaṃ saduḥkhamucyate | (u) tathā ce ddaurmanasyendriyaṃ manovijñānasvabhāvajamiti sarvatra bhavet | (pṛ) adhunā kasmāducyate prathamadhyāne duḥkhendriyavyupaśamaḥ | (u) prathamadhyānasamādhicittapratyāsannam | asamāhitacittaḥ kāmadhātukapratīsaṃyuktāni vijñānānyutpādayati | tatra duḥkhendriyaṃ bhavati | ato nocyate prathamadhyāne duḥkhe[ndriya]vyupaśamaḥ | (pṛ) tathā cet prathamadhyānamapi daurmanasyendriyapratyāsannam | tat daurmanasyendriyamapi vaktavyaṃ yadi dvitīyatṛtīyadhyānayorniruddham | (u) kāmāśrayaṃ daurmanasyendriyaṃ kāmaśrayaprītijananam | suviśuddhaprītilābhino 'viśuddhaprītirnirudhyate | ataḥ prathamadhyāne nāsti daurmanasyendriyam | asamādhiṃ niśritya duḥkhendriyamutpadyate | prathamadhyānasya vikṣiptacittapratyāsannatvāt na [tasya] vyupaśama ucyate | yathā tṛtīyadhyāne duḥkhaṃ nāsti | ucyate ca duḥkhasya sukhasya ca prahāṇāt caturthadhyānamupasampadya viharatīti | tathedamapi |
yogāvacaraḥ prathamadhyāne 'paripūrṇasamādhiḥ sadā vitarkavicārābhyāṃ vikṣipyata ityata ucyate dvitīdhyāne vitarkavicārāṇāṃ vyupaśama iti | adhyātmaṃ samprasādanamiti | dvitīyadhyāne nibhṛtaścittasamādhānādvikṣepaḥ sadā nāvakāśaṃ labhate | adhyātmamavikṣiptacittatvādadhyātmaṃ samprasādanamityākhyā | idaṃ dvitīyadhyānasya rūpam | cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāramiti | cetasa ekotibhāvaścetasa (sss_410) ekasmin mārge viharaṇaṃ dhyānamityucyate | idamevādhyātmaṃ samprasādanam | etatsamādhilābhāt vitarkavicārau na bhavataḥ | na yathā prathamadhyāne caittā vitarkavicārasthāḥ | uta ucyate avitarkamavicāramiti |
samādhijaṃ prītisukhamiti | prathamadhyāne vivekātprītiṃ labhate | atra tu samādhipariniṣpattyā prītiṃ labhate | ata āha samādhijamiti | (pṛ) prathamadhyānagataprīteḥ dvitīyadhyānagataprīteśca ko bhedaḥ | (u) prathamadhyāne daurmanasyavyupaśamāt prītiḥ | dvītīyadhyāne duḥkhavyupaśamāt prītiḥ | prathamadhyāne prītiraviśuddhaprītivirodhitayā labhyate | yadyubhe api prīti tṛṣṇāpratyaye | tathāpi prathamadhyāne sātipeśalā |
(pṛ) etādṛśo 'rthaḥ kiṃ sāsravaḥ kimanāsravaḥ | (u) sarvaṃ sāsravam | ātmasaṃjñāyāṃ satyāmasti prītiḥ | yasyānāsravaṃ cittam | tasya nāstyātma[saṃjñā] | ātmano 'sattvānnāsti prītiḥ |
(pṛ) asatyāsrave nāsti prītiritīdamapyayuktam | bhagavān saptasambodhyaṅgeṣu prītisambodhyaṅgamāha | prītisambodhyaṅgantu anāsravam | ato jñāuyate 'styanāsravā prītiriti | uktañca sūtre- prītimanaskasya kāyaḥ praśrabhyati | praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayate iti | yadi nāstyanāsravā prītiḥ | nāstyanāsravā praśrabdhiḥ nāstanāsravaṃ sukhamityapi bhavet | paramakuśaladharmacāriṇaḥ pariṣadgaṇān paśyato bhagavataḥ prītirbhavati | ato jñāyate 'styanāsravā prītiriti | (u) saptabhiḥ sambodhyaṅgairanāsravāṃ prītimadhigacchatīti tava[mata]midamayuktam | sambodhyaṅgaṃ dvividhaṃ sāsravamanāsravañceti | yathoktaṃ sūtre- yasmin samaye yogāvacaro dharmaṃ śṛṇoti | asya pañca nīvaraṇāni tasmin samaye na bhavanti, saptabodhyaṅgāni ca tasmin samaye bhāvanāparipūriṃ gacchanti | sambodhiśca asaṃmbodhijñānasyākhyā | yadi sambodhāya bhavanti | aviśuddhādidharmāṇāmācaraṇaṃ sambodhyaṅgamucyeta | bhavānāha- nāstyanāsravā prītirityapi syāditi | pūrvaṃ prītau samutpannāyāṃ paścādanāsravaṃ yadyathābhūtadarśanaṃ pratilabhate | na ca sarvāḥ praśrabdhayaḥ prītiṃ pratītya bhavanti | yathā dvitīyadhyāne (sss_411) prītirnāsti, asti ca praśrabdhiḥ | na vayaṃ brūmo jñānavinirmukto 'sti pṛthagvedanādharma iti | idamanāsravaṃ prathamataścittagataṃ sukhamityucyate | ato 'styanāsravaṃ sukham | na tu prītiṃ pratītya bhavati | kiñcoktaṃ sūtre- kāyacittayordauṣṭhalyāpanayanaṃ praśrabdhiḥ | anāsrava[jñāna]pratilambhakāle kāyacittayordāntatvāt astyanāsravā praśrabdhiḥ | bhagavān sadopekṣācitte viharatītyata āha- asti bhagavataḥ prītiriti | idaṃ vastu prakāśayitavyam |
yasya nāstyātmā | na tasyāsti prītiḥ | yadyarhato 'sti prītiḥ | daurmanasyamapi bhavet | vastutastu nāsti daurmanasyam | ato jñāyate nāsti prītiriti | (pṛ) yathā dvitīyadhyāye 'sti prītiḥ nāsti tu daurmanasyam | tathā arhato 'pi prītirasti na daurmanasyam | ko doṣaḥ | (u) sarveṣu dhyānasamādhiṣu asti daurmanasyaṃ yathā indriyārtheṣūcyate | daurmanasyaṃ prītiśca yāvadbhavāgraṃ[bhavati] | sukhaduḥkhe ca yāvaccatvāri dhyānāni kāyamanugacchataḥ | kiñca tṛtīyadhyānagataḥ prītervirāgādupekṣako viharatītyucyate | ato nāstyanāsravā prītiriti | yadyasti, kathaṃ virāgāditi vacanaṃ bhavet | anāsrave citte ca prīti rna bhavet | prītayaḥ sarvāḥ prajñaptisaṃjñāvikalpaṃ niśritya bhavanti |
(pṛ) tathā cet prathamadvitīyadhyānayornāstyanāsravā vedanā | uktaṃ hi sūtre- prathamadvitīyadhyānayoḥ kevalaṃ prītirasti na caitasikaṃ sukhamiti | idānīṃ prītirapi nāsti | kimasti punaḥ | (u) iyaṃ prītiḥ prītervirāgādityādi nānāsravaṃ dhyānamāha | kiñcitpunaḥ sūtramāha- anāsravaṃ dhyānam, yadyogāvacaro yadākāraṃ yadālambanaṃ prathamadhyānamupasampadya viharati | na tadākāraṃ tadālambanaṃ smarati | kintu paśyati prathamadhyānagatāni rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānāni rogato gaṇḍato yāvadanātmataḥ |
(pṛ) rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghata ityetāni catvāri lokacaritāni nānāsravāṇi | ata idaṃ sūtraṃ pramāṇīkṛtya nānāsravaṃ sādhayituṃ śaknoṣi | (u) ime catvāra ākārā duḥkhasya nāmāntarāṇi | ato 'nāsravāṇi | (pṛ)śaikṣasyāpi kiṃ nāstyanāsravā prītiḥ | (u) mārgacittagatasya nāsti prītiḥ | vyavahāragatasya tvasti | aśaikṣasya sarvadā nāsti | (pṛ) uktaṃ hi sūtre- prītisukhacittena catvāri satyāni pratilabhata iti | kathamāha- nāstyanāsravā prītiriti | (u) anātmacittameva sukham | (sss_412) yogāvacaraḥ pratilabdhānātmacitto viparyayaṃ vināśayati | paramārthajñānāttu cittaṃ pramodyate | na pṛthagasti prītiḥ | kiñca tatsūtraṃ prakāśayati na prītyā paramārthajñānaṃ pratilabhata iti | ata evamucyate ||
dvitīyadhyānavargaḥ ṣaṭṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
167 tṛtīyadhyānavargaḥ
prītyāśca virāgādupekṣako viharati smṛtaḥ samprajānan sukhañca kāyena pratisaṃvedayate yadāryā ācakṣante upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati |
(pṛ) kasmāt prītyāśca virāgāditi | (u) yogāvacaraḥ prītau paribhramediti virāgaḥ | prītiśceyaṃ saṃjñāvikalpajā, cañcalā pravṛttilakṣaṇā | prathamata ārabhya duḥkhānuyāyinī | hetunānena virāgaḥ | yogāvacaraḥ śāntaṃ tṛtīyadhyānaṃ labhamāno dvitīyadhyānaṃ prajahāti | prītijaṃ sukhañca mandam | prītivirāgajaṃ sukhaṃ gabhīram | yathā kaścit putrabhāryādibhiḥ sadā na prīto bhavati | prīteḥ saṃjñāvikalpajatvāt | sukhaṃ na saṃjñāvikalpajamiti sadā bhavati | tathā yogāvacaro 'pi prītiṃ prathamata āgatāṃ tu sukhaṃ manyate | paścāttu [tato] nirvidyate |
(pṛ) yadi kaściddharmapīḍitaḥ, sa tu śītaṃ sukhaṃ manyate | yogāvacaraḥ kena duḥkhena pīḍitaḥ tṛtīyaṃ dhyānaṃ sukhaṃ manyate | (u) dvitīyadhyāne prītiścañcalasaṃjñoditā kaṇṭakāhativat, yogāvacaro 'nayā prītyā pīḍita iti aprītisamādhau sukhasaṃjñāṃ karoti | (pṛ) dharmaduḥkhāstitvavaśāt śītaṃ sukhaṃ bhavati | yadi dharmavivikto bhavati | na tadā śītaṃ sukhaṃ bhavati | yogāvacaraḥ prītiviviktaḥ kasmātpunastṛtīyadhyāne sukhasaṃjñāṃ karoti | (u) sukhajananaṃ dvitīyadhyānaṃ kadācit duḥkhavartanātsambhavati | yathā dharmaduḥkhinaḥ śītaṃ sukhaṃ bhavati | kadācit duḥkhavivekāt sambhavati | yathā vipriyavivekaḥ | yathā bhagavān kauśāmbibhikṣuvivikta āha- ahaṃ sukhīti | tathedamapi calasaṃjñāviviktaḥ tṛtīyadhyāne sukhasaṃjñā karoti | yathā pañcakāmaguṇavivekātprathamaṃ dhyānaṃ sukhaṃ bhavati |
upekṣaka iti | prītervirāgāditi śāntaṃ bhavati | yogāvacaraḥ pūrvaṃ prītisaṃsaktamanā bahudhā vikṣiptaḥ | idānīṃ tato virāgāccittaṃ śāmyati | ata upekṣaka ityucyate | smṛtaḥ samprajānan iti | prītyādīnavādetadubhayaṃ sadopanīyate | na tena prītirāgatā prabhinnā bhavati | kiñca smṛta iti prīterādīnavaṃ smarati | samprajānān prītāvādīnavaṃ paśyati | sukhañca kāyena pratisaṃvedayata iti | prītiviraktasyopekṣakasyopekṣaiva sukham | aniñjanānīṣatvāt | nedaṃ sukhaṃ saṃjñāvikalpajam | ataḥ sukhañca kāyena pratisaṃvedayata iti nāma | yattadāryā ācakṣanta upekṣaka iti | ācakṣaṇaṃ nāma laukikānanusṛtya sukhamiti kathanam | yathācakṣante naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamiti | anāsaktacittatvāt upekṣaka iti | smṛtimān sukhavihārīti | puruṣo 'yaṃ prajñāyopekṣate yat prītāvādīnavaṃ dṛṣṭvā nirvidyata ityataḥ sūpekṣāṃ labhate | kalyāṇasmaraṇaṃ yat prītāvādīnavasmaraṇam | tatrāpi vaktavyaṃ samprajānan iti | smṛtyā sāhacaryāt nocyate | sukhamiti paramasukham | ata āryā ācakṣanta upekṣaka iti |
(pṛ) tṛtīyadhyāne 'sti sukhapratisaṃvedanam | kasmādāha- upekṣāsukhamiti | (u) nāhamasmin śāstre vadāmi vedanāvyatiriktaṃ pṛthagasti upekṣāsukhamiti | sukhaprītisaṃvedanamevopekṣāsukham | (pṛ) tathā cet caturthadhyāne sukhapratisaṃvedanaṃ vaktavyam | upekṣāyāḥ sattvāt | (u) caturthadhyāne 'pi sukhapratisaṃvedanamastīti vadāmi | kintu tṛtīyadhyānasukhasya prahāṇādevamucyate | (pṛ) yadi sukhapratisaṃvedanasamanvitam | kasmāt | prathamadvitīyadhyānayoḥ prītirityākhyā | tṛtīyadhyāne sukhamiti | (u) saṃjñāvikalpasya sattvāt prītiḥ | tasyābhāvāt sukham | yogāvacarasya tṛtīyadhyāne samāhitacittavṛttitvena saṃjñāvikalpasyābhāvāt sukhamityucyate | tṛtīyadhyānapravṛttyupaśamasya lābhācca sukhamityucyate | yatā iñjanamīṣaṇacittamāryā duḥkhamiti vadanti | iñjanaṃ nāma vikalpasyābhidhānam | tadeva sukham ||
tṛtīyadhyānavargaḥ saptaṣaṣṭyuttaraśatatamaḥ |
168 caturthadhyānavargaḥ
sukhasya ca duḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyānāmastaṅgamādaduḥkhamasukhamupekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati | (pṛ) yadi pūrvameva (sss_414) duḥkhasya prahāṇam | kasmādatrocyate | yadyavaśyaṃ vaktumiṣṭam, vaktavyaṃ pūrvameva prahāṇāditi | yathā pūrvameva saumanasyadaurmanasyānāmastaṅgamāditi | (u) caturthadhyānamaniñjanam | tadāniñjanalakṣaṇasādhanāyocyate nāsti caturthī vedaneti | kasmāt | iñjanaṃ nāma kampanārambhaḥ | yogāvacarasya sukhasukhābhidrutasya cittamiñjate | citta iñjite rāgadveṣau bhavataḥ | sukhasya duḥkhasya ca prahāṇāt cittaṃ neñjate |
(pṛ) yadi caturthadhyānaṃ hitatamaṃ vedyate | kasmātsukhamiti nocyate | (u) vedanāyā astaṅgamādaduḥkhamasukhamityucyate | yatredaṃ sukhamiti cittaṃ smarati prajānāti | tat sukhamityucyate | tṛtīyadhyānakasukhaviviktasya caturthadhyānasya lābhānna sukhamiti gaṇyate |
upekṣāsmṛtipariśuddhamiti | atropekṣā pariśuddhā | anīṣaṇatvāt | triṣu dhyāneṣvasti īṣaṇaṃ yadidaṃ sukhamiti | asmiṃśca dhyāne smṛtirapi pariśuddhā | kasmāt | tṛtīyadhyāne sukhāsaṅgitvāt smṛtirvyākulā | caturthadhyānaṃ prāpya sukharāgasya prahāṇāt smṛtiḥ pariśuddhā |
(pṛ) kasmāccaturthadhyāne na samprajanyamuktam | (u) yadyuktaṃ smṛtipariśuddhamiti | samprajanyamuktameveti veditavyam | anayordvayordharmayormitho 'vyabhicārāt | kiñcāyaṃ dhyānasamādhimārgaḥ na samprajanyamārgaḥ | samprajanyasya prajñā[rūpa]tvānnocyate | tṛtīyadhyānasya caramabhāge 'pi nocyate samprajanyam | upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārīti kevalamucyate | nocyate upekṣakaḥ smṛtisamprajanyavān sukhavihārīti | smṛtiriyaṃ dhyānasamādhiṃ sādhayati | yadi kasyacit samādhirasiddhā, [tasya] saṃjñāmādāya smṛtiḥ sādhayati | tena kevalamucyate | uttamaguṇamupekṣāṃ prāptasya nādhamaguṇo manaskāro 'pekṣyate | ataḥ samprajanyaṃ nocyate |
(pṛ) aduḥkhāsukhā vedanā avidyāṅgam | caturthadhyāne bhūyasā samprajanyaviruddham | ato nocyate samprajanyam | (u) tathā cet aduḥkhāsukhā vedanā nānāsravā syāt | sukhavedanāyāḥ kāmāṅgatvāt | na ca [sā]nāsravā | (pṛ) tṛtīyadhyāne svabhūmidoṣavirodhāyocyate samprajanyam | parabhūmidoṣavirodhāya cocyate smṛtiḥ | caturthadhyāne svabhūmirnaivaṃ duṣṭetyatyato nocyate samprajanyam | (u) caturthadhyāne 'pi asti kāmādidoṣaḥ | ato vaktavyaṃ samprajanyam | atra kāmadoṣo 'tisūkṣmaḥ duravabodhaḥ ato 'vaśyaṃ vaktavyaṃ syāt | anyabhūmau vaktavyamapi nocyate | ato jñāyate yathāsmatprativacanaṃ syāditi |
(pṛ) kasmāccaturthadhyāna āśvāsapraśvāsanirodhaḥ | (u) praśvāsaḥ kāyaṃ cittañcāśrayate | kenedaṃ jñāyate | yadā cittaṃ sūkṣmaṃ, tadā śvāso 'pi sūkṣmaḥ | caturthadhyāne cittamacalamityata āśvāsapraśvāsau niruddhau | yathā kaścit paramaklānto bhāraṃ vahati | parvataṃ vā ārohati tadāśvāsaḥ sthūlo bhavati | śvasanakāle [punaḥ] sūkṣmaḥ | tathā caturthadhyāne 'pyevamacalasaṃjñayā cittamupaśāntamityata āśvāsapraśvāsau niruddhau | kecidvadanti yoginaścaturthadhyānakacaturmahābhūtalābhitayā kāyagataromakūpāḥ saṃvṛtāḥ | ataḥ śvāso niruddha iti | tadayuktam | kasmāt | annapānarasapravāhaḥ kāyamabhivyāpnoti | yadi romakūpāḥ saṃvṛtāḥ, na samudācaret | vastutastu na sambhavati | ato jñāyate caturthadhyānacittabalameva śvāsanirodhakamiti |
(pṛ) caturthadhyāne nāsti sukhā vedanā | tatra kathamasti tṛṣṇānuśayaḥ | uktaṃ hi sūtre- sukhavedanāyāṃ tṛṣṇānuśaya iti | (u) tatrāsti sūkṣmā sukhā vedanā | audārikasukhaprahāṇātparamucyate aduḥkhamasukhamiti | yathā samīraṇaprakampitapradīpaḥ | yadi nigūḍhagṛhe nikṣipyate | tadā na kampate | tatrāvaśyamasti khalu sūkṣmo vātaḥ | audārikavātābhāvāttu na kampate | tathā caturthadhyāne 'pyasti sūkṣmaṃ sukham | audārikasukhaduḥkhaprahāṇādaduḥkhamasukhamityākhyāyate ||
caturthadhyānavargo 'ṣṭaṣaṣṭhyuttaraśatatamaḥ |
169 ākāśānantyāyatanavargaḥ
sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānāmastaṅgamāt nānātvasaṃjñānāmamanaskārā danantam ākāśam ityākāśānantyāyatanamupasampadya viharati | rūpasaṃjñā nāma rūparasagandhasparśasaṃjñāḥ | yogāvacaraḥ kasmāt[tāḥ] samatikrāmati | yadeṣu rūpeṣu pratighaḥ antarāyaḥ | nānātvasaṃjñā yat ghaṇṭābheryādayaḥ | etāḥ saṃjñā vividhakleśānāṃ vividhakarmaṇāṃ vividhaduḥkhānāṃ hetavaḥ | ato hetoḥ samatikrāmati | sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikrāntasya (sss_416) pratighasaṃjñā nirudhyate | pratighasaṃjñānirodhe nānātvasaṃjñā na bhavati | tatra saṃkṣepānnoktam asya samatikramādasya nirodha iti |
kecidāhuḥ- sarvaśo rūpasaṃjñeti cakṣurvijñānāśritā saṃjñā iti | pratighasaṃjñeti śrotraghrāṇajihvākāyavijñānāśritā saṃjñā | nānātvasaṃjñeti manovijñānāśritā saṃjñā | iti | idamayuktam | kasmāt | pratighasaṃjñā nirudhyata iti vadato rūpaṃ saṅgrahītameva | kasmāt pṛthagucyate | rūpasaṃjñāṃ pratighasaṃjñāñca vinā nāsti pṛthaṅmanovijñānāśritaṃ rūpam | ato na vaktavyaṃ pṛthaṅ nānātvasaṃjñeti | iti yathāpūrvaṃ vaktavyam |
ākāśānantyāyatanamupasampadya viharatīti | yogāvacaraḥ rūpasaṃjñābhibhavapariśrāntatvādākāśānantyāyatanaṃ bhāvayati | antaścakṣurghrāṇagrīvādyākāśasaṃjñāṃ gṛhṇāti | bahiḥ kūpaguhādvārāntarvṛkṣavāṭikādyākāśasaṃjñāṃ gṛhṇāti | kiñcāyaṃ kāyo maraṇavipannaḥ smaśānāgninā dagdhaḥ praṇaśyati | ato jñāyate kāyo 'yaṃ pūrvaṃ sākāśa iti |
(pṛ) ayamākāśasamādhiḥ kimālambanena bhavati | (u) ādita ākāśālambanaḥ svīyaskandhālambanaḥ parakīyaskandhālambanaśca siddho bhavati | kasmāt | karuṇāśīrṣaka evaṃ cintayati- sattvā dayanīyā rūpasaṃjñāpīḍitā iti | (pṛ) samādhirayaṃ kaṃ sattvamavalambate | (u) sarvasattvānavalambate | (pṛ) yogāvacaro 'yaṃ rūpasaṃjñāviviktaḥ | kathaṃ rūpasattvānavalambate | (u) ayaṃ rūpamavalambate | rūpe tu cittaṃ na suprabuddhaṃ nābhiraktaṃ nābhyāsaktam | yathoktaṃ sūtre- āryaḥ pañcakāmaguṇān dṛṣṭvā saṃsmaran na tatrābhinandati na prabodhayati nādhyavasāya tiṣṭhati | tato bhīto nivartate | yathā tāpāt carmacchedaḥ | nirvāṇamanusmarataścittaṃ tatra suprabuddhaṃ bhavati iti | evamayamapi rūpamavalambamāno na [tatrā]bhinandyādhyavasāya tiṣṭhati | yathā ca yogāvacaro rūpasaṃjñāvivikto 'pi ākāśāntena caturthadhyānamavalambate | yathā arūpasamādhiranāsravaṃ rūpamabalambate | na tatra doṣo 'sti | akleśāyatanatvāt | tathānyadapi syāt |
(pṛ) ākāśaṃ rūpāyatanasvabhāvam | kathamidamālambya rūpasaṃjñāḥ samatikrāmati | (u) samādhirayamasaṃskṛtākāśāvalambitvāt rūpāṇi samatikrāmati | (pṛ) samādhirayaṃ nāsaṃskṛtamākāśamavalambate | kasmāt | asmin samādhyupāye cakṣurādimadhya[gata]mākāśamuktam | ato jñāyate saṃskṛtamākāśamavalambata iti | na coktaṃ sūtre asaṃskṛtākāśasya lakṣaṇam | saṃskṛtākāśalakṣaṇamatramuktaṃ yatra rūpaṃ nāsti tadākāśamiti | ato nāsaṃskṛtamākāśam | (u) na rūpasvabhāvāmākāśamucyate | kasmāt | uktaṃ hi sūtre ākāśamarūpamadṛśyamapratighamiti | (pṛ) asti punaḥ sūtravacanam- ālokaṃ pratītyākāśaṃ jānīma iti | na rūpaṃ vihāyāstyanyo dharma ālokaṃ pratītya jñāpyaḥ | (u) rūpābhāva ākāśa ityucyate | rūpāṇyālokena jñāpyāni | ata ālokaṃ pratītya rūpābhāvo jñāyate | natvākāśamasti |
tamasyapi ākāśaṃ jñāyate | andho hastenāpi ākāśaṃ jānāti | daṇḍenāpi ākāśamidamiti jānāti | ato jñāyate ākāśaṃ na rūpasvabhāvamiti | na rūpamebhiḥ pratyayairjñāpyate | rūpamidañca sapratigham | ākāśamapratigham | ānyādiḥ rūpāṇyatyantaṃ kṣapayati | natvākāśam | yadyākāśaṃ kṣīyate, kimātmakaṃ bhavet | (pṛ) rūpasyotpādesatyākāśamastameti | yathā bhittāvudbhūtāyāṃ na punarākāśamasti | (u) tatra rūpamutpannam | nānena rūpeṇa yatkiñcit kṣīyate | kasmāt | rūpābhāvo hyākāśam | nahyabhāvaḥ punarabhāvaḥ kartuṃ śakyaḥ | ato na rūpākāśaṃ kṣapayati | bhavānāha- ākāśaṃ rūpamiti | na tatrāstikāraṇaṃ yenedaṃ rūpaṃ bhavet | (pṛ) paśyāmaḥ khalu dvārādāvākāśam | pratyakṣadṛṣṭe na kāraṇāpekṣā | (u) ākāśaṃ na pratyakṣadṛśyamiti pūrvameva dūṣitatvāt- yat tamasyapi jñāpyamityādi |
(pṛ) yadyākāśaṃ na rūpam | ko dharma idaṃ bhavati | (u) abhāvadharma ākāśam | yatra[rūpaṃ] nāstīti vacanam tatrākāśaṃ bhavati | (pṛ) uktañca sūtre- ṣaḍ dhāturayaṃ puruṣakāya iti | kiñcāha- ākāśamadṛśyamarūpamapratighamiti | yadyabhāvadharmaḥ, (sss_418) naiva vaktuṃ śakyate | na hi śaśaśṛṅgadṛśyamarūpamapratighamityucyate | (u) yo vastusan dharmaḥ sa sarvaḥ pratiṣṭhito bhavati | yathā nāma rūpāśritam, rūpañca nāmāśritam | ākāśantvanāśritamato 'bhāvadharma iti jñāyate | yadbhabhavānāha- ākāśaṃ dhāturiti | tadapi na yuktam | kasmāt | rūpe rūpaṃ pratihanyate rūpamasati viruddharūpe vivardhate | anenārthenāha bhagavān- ṣaḍdhātuko 'yaṃ puruṣakāya iti | [yat] bhavānāha- na hi śaśaśṛṅga madṛśyamarūpamapratighamityucyata iti | tadapyayuktam | kasmāt | sarvathā ākāśavaśāllabhyate | asti kṛtakamatītānāgatavastvādi | nedṛśamasti śaśaśṛṅgādau | (pṛ) cittamapyevamarūpamamūrtamapratigham | nāstīti vaktavyam | (u) cittantu karma karoti yadālambanamupādatte | ākāśamakarmakam | abhāvamātreṇa kṛtakāstitālābhādabhāvadharma iti jñāyate ato 'yaṃ samādhiradita ākāśamavalambate |
(pṛ) samādhirayaṃ katamāṃ bhūmimavalambate | (u) sarvā bhūmiḥ nirodhamārgañcāvalambate | (pṛ) kecidāhuḥ- arūpasamāpattayo nirodhālambanā api ayaṃ anumānajñānabhāgīyaṃ nirodhamātramālambate | na dṛṣṭajñānabhāgīyaṃ nirodham | iti | tatkatham | (u) sarvaṃ nirodhamavalambate | dṛṣṭadharmajñānena pratyutpannasvabhūmi[gata]nirodhamavalamyate | anumānajñānenānyanirodhamavalambate | evaṃ mārgo 'pi | sarvapratipakṣāvalambitvāt |
(pṛ) ārūpyadhātugatāḥ sattvā anyabhūmikacittamutpādayanti na vā | (u) anyabhūmikacittamanāsravacittañcotpādayanti | (pṛ) tathā cet kathaṃ na cyutirbhavati | (u) karmavipāke vartamānattvānna cyavate | yathā kāmadhātau rūpadhātau cābhijñābalādanyasmin rūpe anyasmin citte sthito 'pi na cyavate | tathā tatrāpi | (pṛ) ākāśānantyāyatanasamādherākāśāyatanasya kṛtsnāyatanasya ca ko bhedaḥ | (u) ākāśānantyāyatanaṃ samāpitsorupāyamārgaḥ kṛtsnamityākhyāyate | samādhisamāpattiḥ sampannā ākāśasamādhisamāpattiḥ ? | tatra samādherhetuphala[bhāvo] bhūmiḥ sarvā sāsravā [vā]anāsravā | yadi samādhiḥ, samādhiṃ vinā yadi saṃkleśaḥ yadi vā vvavadānam sarvamākāśānantyāyatanamityākhyāyate ? ||
ākāśānantyāyatanavarga ekonasaptatyuttaraśatatamaḥ |
170 ārūpyasamādhitritayavargaḥ
sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramya [anantaṃ vijñānamiti] vijñānānantyāyatanamupasampadya viharati | yogāvacaro rūpātparamanirviṇṇo rūpapratipakṣadharmamapyupekṣate | yathā nadīṃ tīrtvā uḍupaṃ tyajati | yathā vā coraṃ niṣkāsya nivartayitumicchati | tathā yogāvacaro 'pi ākāśaṃ pratītya rūpaṃ paribhedayan [ākāśa]mapi parijihīrṣati |
vijñānānantyāyatanamiti yogāvacaro vijñānenānantamākāśamityavalambamānaḥ tadā anantaṃ vijñāna[mapi ālambate] | ata ākāśamupekṣya vijñānamavalambate | yathā rūpapariśrānta ākāśamālambate | tathā ākāśapariśrānta upaśamecchayā vijñānamātramālambate | pudgalo 'yaṃ vijñānenākāśamālambata ityato vijñānapradhāna ityucyate | ato vijñānamātramālambate |
yogāvacaro vijñānenālambanamanuvartayan kālamanuvartata ityato 'nantamasti | tatpariśramanirviṇṇo vijñānaṃ paribhidya tatparijihīrṣayā ākiñcanyāyatanamupasampadya viharati | [tadā] evaṃ cintayati vijñānamasti tatra duḥkham | mama yadyasti anantaṃ vijñānam, tadā avaśyamante duḥkhena bhāvyam iti | ato vijñānālambanacittaṃ pragṛhṇāti | cittasya [parama]sūkṣmatvāt ākiñcanyamityucyate |
punarevaṃ cintayati- akiñcanyamitīyaṃ saṃjñā | saṃjñā ca duḥkhopāyāyāsāya bhavati rogato gaṇḍataḥ | yasya saṃjñā nāsti sa punarmūḍho bhavati | yadākiñcanyaṃ paśyāmi tadeva kiñcidbhavati | ataḥ saṃjñābhyo na vimokṣalabdhaḥ | yogāvacaraḥ saṃjñāṃ vipadaṃ āsajñikaṃ sammohaṃ paśyati | iti naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupasampadya viharati | śāntaṃ praṇītañca yat naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamityucyate | pṛthagjanāḥ sadotrastā asaṃjñāṃ sammohaṃ manyante | ato nātyantaṃ cittaṃ niroddhumalaṃ bhavanti |
kecidāhuḥ- asaṃjñisattvā api cittaṃ niroddhumalamiti | tadayuktam | (sss_420) kasmāt | yadi rūpadhātau cittaṃ niroddhumalaṃ bhavanti kasmādārūpyadhātau nālam | (pṛ) rūpadhātuḥ rūpavānityataścittaṃ nirodhayanti | ārūpyadhātau prāgeva rūpaṃ niruddham, idānīṃ punaścittaṃ nirudhyate rūpacittayoryugapannirodhaṃ paśyata utrāsasammohaḥ syāt | (u) yat tatra vartamānaṃ na [tat] nirodhakam | tadantarājāyamānantu nirodhakaṃ syāt | yathā nirodhasamāpattau | (pṛ) cittanirodhasya phalamāsaṃjñikam | ato rūpacittanirodhe 'tyantadoṣāya bhavati | (u) nirodhasamāpatterapi sacittakatā phalam | tathedamapi | yadi phalamasamucchinnam, [tadā] phalastha iti nāma | yathā nirmitagataṃ rūpam nirmitacitte punaḥ phalamutpādayati | ato nātyantaṃ nirudhyate | ato rūpadhātau na cittanirodho vaktavyaḥ | yadyucyate | arūpadhātāvapi vaktavyaḥ syāt |
asaṃjñi samāpattau ca na cittaṃ nirudhyeta | kasmāt | yogāvacaro 'vaśyaṃ cittanirvedāt cittavirāgāt cittaṃ nirodhayati | yadi cittanirviṇṇa evārūpadhātau notpadyeta | kiṃ punaḥ rūpadhātāvutpadyeta iti | pṛthagjanāścitte gabhīramātmasaṃjñāmutpādayanti | yathoktaṃ sūtre- dīrgharātraṃ [hyetat bhikṣavaḥ] aśrutavataḥ] pṛthagjanasya adhyavasitaṃ mamāyitaṃ parāmṛṣṭam etanmama eṣo 'hamasmi eṣa ma ātmeti | ato na niśśeṣaṃ nirvidyate virajyate | kiñcoktaṃ sūtre- tīrthikāḥ trayāṇāmupādānānāṃ samucchedaṃ nirodhamupadiśanti nātmavādopādānasya iti | ato na cittaṃ niroddhumalam | yathā markaṭopamasūtram [aśrutavān] pṛthagjanaḥ kāyaṃ virajyeta na cittam | varaṃ [bhikṣavaḥ aśrutavān] pṛthagjana imaṃ cāturmahābhautikaṃ kāya[mātmata] upagacchet na tveva cittam | tatkasya hetoḥ | dṛśyate 'yaṃ [bhikṣava ścāturmahābhautikaḥ] kāya [ekamapi varṣaṃ] tiṣṭhan.....daśa varṣāṇi [tiṣṭhan] yāvacchatavarṣāṇyapi tiṣṭhan | yacca khalu [etadbhikṣava] ucyate cittamityapi mana ityapi vijñānamityapi tat rātyāśca divasasya cātyayena anyadevotpadyate anyannirudhyate | tadyathā [bhikṣavaḥ] (sss_421) markaṭa [araṇya upavane caran] śākhāṃ gṛhṇāti | tāṃ muktvā anyāṃ gṛhṇāti | ekameva bhikṣavo yadidamucyate cittamityapi mana ityapi vijñānamityapi | tat rātyāśca divasasya cātyāyena anyadevotpadyate anyannirudhyate |] tatra śrutavān [bhikṣavaḥ] āryaśrāvakaḥ pratītya samutpādameva sādhukaṃ yoniśo manasikaroti | ato 'nityamityeva prajānāti iti | pratītyasamutpādasyājñātā vedanāviśeṣādijñānaṃ vikalpayati | sarve tīrthikā avikalpapratyayajñānatvāt na cittaṃ nirodhayitumalam | pṛthagjanāśca rūpavirāgiṇo ['pi] cittāvirāgitvānnālaṃ vimoktum | ye yugapaccittaṃ niroddhumalam | te kasmānnālaṃ vimoktum |
kiñca pṛthagjanāḥ [citta]nirodhabhīrutayā nirvāṇe nālaṃ śāntaśivasaṃjñāmutpādayitum | yathoktaṃ sūtre- naiṣo 'hamasmi, naitanmameti pṛthagjanānāmutrāsapadam śāntaśivasaṃjñāṃ notpādayati | kathaṃ cittaṃ niroddhumalaṃ bhavet | pṛthagjanānāñca dharmo [yat] uttamāṃ bhūmiṃ pratītyāvarāṃ bhūmiṃ vijahāti | ato nāsti cittanirodhapratyayaḥ | kintu samādhibalena sūkṣmasaṃjñāmabhimukhīkṛtya cittasya prabodhāt vadati nāsti saṃjñeti | audārikasaṃjñāmutpādayan tadaiva [tataḥ] cyutaḥ patati | [sa cāsaṃjñītyucyate |] yathā alpajño 'jña iti | yathā vā alpadaśano 'daśana iti | yathā vā sammūrchābhraṣṭacetanāḥ suṣuptāḥ krimayaḥ śītibhūtamakarāḥ | yathā vā naivasaṃjñānasaṃjñāyatanamityucyate | tathā tatrāpi vastutaḥ saṃjñāyāṃ satyāmapi saṃvṛtito 'saṃjñītyucyate |
ārūpyasamādhitrayavargaḥ saptatyuttaraśatatamaḥ |
171 nirodhasamāpattivargaḥ
sarvaśonaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samatikramya saṃjñāvedayitanirodhaṃ kāyena spṛṣṭvā viharati | (pṛ) dhyāneṣu kasmānnocyate sarvaśaḥ samatikramyeti | arūpasamāpattiṣu ca (sss_422) nokto 'staṅgamaḥ | (u) uktaṃ khalvasmābhiḥ dhyānasamādhiṣu santi vitarkavicāraprītisukhādayo dharmā iti ato nocyate sarvaśaḥ samatikramyeti | (pṛ) ākāśānantyāyatane rūpacittamastīti pratipāditameva | ato 'rūpeṣvapi na vaktavyaṃ sarvaśaḥ samatikramyeti (u) ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpanno rūpacittādvimucyate, na vitarkavicārādibhyo dharmebhyaḥ | kecidāhuḥ- samatikramo vyupaśamo 'staṅgamaḥ sarvamekārthakam, vyañjanameva nānā iti | ārūpyasamāpattiṣu ca cittaṃ susthiram | avarabhūmau cittaṃ vikṣepakampyam | ato nocyate sarvaśaḥ samatikramyeti | (pṛ) yat sahaivoktaṃ asti kaṇṭako yaduta rūpasaṃjñā ityādi | tat kasmāducyate cittaṃ susthiramiti | (u) yadyapi sahaivokta masti kaṇṭaka iti | tathāpi caturthadhyānamacalamityākhyāyate | evamarūpasamāpattiṣu samāpattibalamahimnā susthiramityākhyā labhyate |
(pṛ) śaikṣo na nirodhasamāpattiṃ labheta | naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasya sarvaśo 'natikramāt | (u) śaikṣo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane sarvasaṃskārāṇāṃ vyupaśamaṃ paśyati | kintu na paśyati teṣāmanutpādam | ata uktadoṣo labhyate | yat bhavatā pūrvamuktaṃ navānupūrvikeṣu cittacaittānāṃ nirodha iti tat virudhyate | (u) nirodhasamāpattirdvividhā- kleśānāṃ kṣayarūpā kleśānāmakṣayarūpā iti | kleśānāṃ kṣayarūpā vimokṣeṣu vartate kleśānāmakṣayarūpā anupūrvaṃ [vihāre]ṣu vartate | (1) kleśānāṃ nirodhānnirodhasamāpattiḥ, (2) cittacaittānāṃ nirodhānnirodhasamāpattiḥ | kleśānāṃ nirodho 'ṣṭamavimokṣaḥ | tedevārhatphalam | arhatphalañca sarvasaṃjñānāṃ punaranutpādako vyupaśama eva | atra saṃjñānāṃ vyupaśame 'pi anyasaṃyojanānāṃ sattvāt punaranutpādikā na bhavati |
(pṛ) yadi yogavacaro navānupūrvavihāraiścittaṃ nirodhayati | srotaāpannādayaḥ kathaṃ cittanirodhadharmaṃ sākṣātkurvanti | (u) anupūrvavihāreṣu nirodho mahānirodhaḥ | (sss_423) yadi kaścit dhyānasamāpattīḥ sādhu bhāvayati, mārgacittabaladārḍhyādimaṃ nirodhaṃ labhate | yadi nāsti tadbalam, tadā nirodhasamāpattirnedṛśaṃ mahābalaṃ vindate | ato 'nupūrvavihārā uktāḥ | anyatrāpyasti nirodhacittam | yathā caturthadhyāne cittacaittān nirundhya āsaṃjñike praviśati | prathamadhyānādau kasmānna nirodhaḥ | anyatrāpi ca nirodhacittārtho bhavet | yathoktaṃ sūtre srotaāpannādayo nirodhaṃ sākṣātkurvanti | niruddhacittameva nirodha ityucyate na punaranyo 'sti dharmo nirodha iti | ato jñāyate imā navabhūmīrvihāyāpyasti cittanirodha iti |
(pṛ) yadi nirodhasamāpattau sarvacittacaittān nirodhayati | kasmātsaṃjñāvedayitanirodhamātramucyate | (u) sarvāṇi cittāni veditānītyucyante | veditañcedaṃ dvividhaṃ- saṃjñāveditaṃ prajñāveditamiti | saṃjñāveditaṃ saṃskṛtālambanaṃ cittam | saṃjñākārāṇāṃ prajñaptigatatvāt prajñaptiśca dvividhā- hetusaṃghātaprajñaptiḥ dharmaprajñaptiśceti | ataḥ sarvasaṃskṛtālambanaṃ cittaṃ saṃjñā bhavati | prajñāveditaṃ asaṃskṛtālambanaṃ cittam | ataḥ saṃjñāveditanirodha ityuktau sarvanirodha ukto bhavati |
(pṛ) sarveṣu cittacaitteṣu prādhānyāt saṃjñāveditaṃ kevalamucyate | kasmāt | kleśānāmasti bhāgadvayam- tṛṣṇābhāgo dṛṣṭibhāga iti | veditādutpadyate tṛṣṇābhāgaḥ | saṃjñāto dṛṣṭibhāgaḥ | kāmadhātau rūpadhātau ca veditaṃ pradhānam | arūpyadhātau tu saṃjñā pradhānā | ato dvividhamevoktam | vijñānasthitiṣu ca saṃjñāveditamātramuktam | vijñānasthitīnāṃ cittādutthitatvādeva saṃskāra ityākhyā | saṃjñāveditanirodha ityuktau ca sarvacittacaittānāṃ nirodha ukto bhavati | cittacaittānāṃ tato 'vyabhicārāt | (u) maivam | bhavānāha- prādhānyāt [saṃjñāveditaṃ] kevalamucyata iti | [tadā] cittamātraṃ vaktavyam | kasmāt | uktaṃ hi tatra tatra (?) sūtre- cittaṃ khalvadhipattiḥ dvividhānāṃ kleśānāmāśrayaḥ | cittasyaiva vikalpāt saṃjñāveditamityucyate | iti | ato vaktavyaṃ cittameva | citte cokte sugamam | ato bhavaduktirna [saṃbhavati] |
(pṛ) samāpattiriyaṃ kasmāducyate kāyena spṛṣṭvā viharatīti | (u) aṣṭavimokṣāḥ sarve kāyena spṛṣṭvā viharantīti vaktavyāḥ | ayaṃ nirodhadharmaḥ anabhilāpavedyatvāt kāyena sākṣātkarotītyāha | tadyathā apāṃ spraṣṭā tacchaityaṃ prajānāti | na tu śrotā prajānāti | tathedamapi | acittadharmatvāt iyaṃ kāyena sākṣātkarotīti syāt |
(pṛ) yadbhavānāha- nirodhasamāpattiracittadharma iti | na tat yujyate | kasmāt | samāpattimimāṃ samāpannaḥ sattva [eva] bhavati | loke ca nāsti ko 'pi sattvo 'cittaka ityato 'yuktam | uktañca sūtre- āyurūsma vijñānamime trayo dharmāḥ sadāvyabhicāriṇa iti | ato nāsti niruddhacittaḥ [sattvaḥ] | sarve ca sattvāścaturbhirāhārairjīvanti | nirodhasamāpattimupasampannasya na santyāhārāḥ | kasmāt | nahyayaṃ kabalīkāramāhāraṃ bhunakti | sparśādayo 'pi niruddhāḥ | ato nāstyāhāraḥ | cittañca cittādutpadyate | citte 'smin niruddhe nānyaccittamutpadyate | samanantarapratyayābhāvāt kathamūrdhvabhāvi cittamutpadyeta | kiñcānupadhiśeṣanirvāṇapraviṣṭamātraṃ cittaṃ samucchinnasantati sat nirudhyate | nānyatra[gataṃ] nirudhyate | yathoktaṃ sūtre- rūpeṇa kāmān samatikrāmati | arūpeṇa rūpaṃ samatikrāmati | nirodhena sarvacetanāmanaskārān samatikrāmati iti | cittameva cetanā manaskāro bhavatītyavaśyaṃ nirodhena taṃ samatikrāmati | sopadhiśeṣanirvāṇalābhinaḥ kliṣṭaṃ cittaṃ nirudhyate | nirūpadhiśeṣanirvāṇalābhino 'kliṣṭaṃ cittaṃ nirudhyate | ityayameva tathāgataśāsane samyagarthaḥ | nirodhasamāpattiṃ samāpannaśca na mṛta ityucyate | cittanirodho hi maraṇam | yadi niruddhaṃ cittaṃ punarjāyate | mṛtaśca punarjāyeta | nirvāṇaṃ praviṣṭo 'pi punarjāyeta | tadā tu naiva vimokṣaḥ | vastutastu na tathā | ataścittaṃ na nirudhyate |
atrocyate | yadbhavānāha- nāstyacittakaḥ sattva iti acitta[tā] sāmye 'pi maraṇe 'sti bhedaḥ | yathā sūtre paripṛcchati- yo 'yaṃ [bhante] mṛtaḥ [kālakṛtaḥ] yaścāyaṃ (sss_425) saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpannaḥ | anayoḥ kiṃ nānākaraṇam | pratyāha- yo 'yaṃ [gṛhapate] mṛtaḥ [kālakṛtaḥ] | tasya āyurūṣma vijñānamitīmāni trīṇyekāntaniruddhāni | yaścāyaṃ [gṛhapate] saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpannaḥ | tasya cittamātraṃ niruddham, āyurūṣma tu kāyād vibhaktaṃ vartate iti | ato 'cittakaḥ sattvo bhavediti | puruṣasyāsya cittaṃ sa tatasthitilābhi bhavati | [sthiti]lābhabalāt sacitta ityākhyā | na tu sa tarupāṣāṇasamaḥ | yadbhavānavocat- trīṇi vastūnyavyabhicārīṇīti | tat kāmarūpadhātukasattvārthatayoktam | arūpadhātāvastyāyuḥ, asti vijñānam, natvasti ūṣma | nirodhasamāpattiṃ samāpannasya cāstyāyuḥ astyūṣma, natvasti vijñānam | asmin sūtre 'pyuktam vijñānaṃ kāyādvibhaktamiti | atastrīṇyavibhaktānīti yat vacanaṃ, tat yatra santi tatroktam |
yadavocadbhavān- āhāraṃ vinā kathaṃ jīvediti | kāyo 'yaṃ pūrvatanīnamanaḥ sañcetanāhārāt pratyutpanne vartate | śītādisparśāt kāyaṃ sandhatte | yaduktaṃ bhavatā cittaṃ pratītya cittamutpadyata | [tatra] cittaṃ cittāntarasya kārakahetuḥ | kārakahetau niruddhe cittāntaramutpādayati | (pṛ) kathaṃ niruddhaṃ cittaṃ cittāntaramutpādayati | yathā cakṣū niruddhaṃ sat na tadvijñānaṃ janayati | (u) yathā niruddhaṃ karma vipākamutpādayati | tathedamapi | yanmanaḥ yacca manovijñānam ime dve mithaḥ pratisambandhinī | na tathā cakṣuścakṣurvijñānam | ato 'hetuḥ | yadavocaḥ santānasamuccheda eva cittaṃ nirudhyata iti | tadayuktam | trividho hi nirodhaḥ- rūpanirodhaḥ cittanirodhaḥ kadācidrūpacittobhayanirodhaḥ, kadācidrūpasya nirodho na tu cittasya yathā nirodhasamāpattisamāpanne | kadācidrūpacittobhayanirodhaḥ yathā santānasamucchede | yadavocaḥ nirodhasamāpattiṃ samāpanno na mṛta ityucyata iti | puruṣasyāsya nāyurūṣma niruddham | mṛtasya trīṇyapi niruddhānīti | ayaṃ bhedaḥ | puruṣasyāsya ca āyurūṣma pratītya cittaṃ punarutpadyate | na tathā mṛtasya | yaduktaṃ bhavatā- yadi niruddhaṃ cittaṃ punarjāyate, (sss_426) tadā na vimokṣa iti | tadayuktam | kasmāt | nirvāṇaṃ praviṣṭasya pūrvakarmavedyāni āyurūṣmavijñānāni niruddhāni | na punarutpadyante | asya tu āyurūṣmaṇoranirodhe pūrvakālīnaṃ cittamutpadyate | yathā nirodhasamāpattivarga uktam- nirodhasamāpattiṃ samāpannaḥ ṣaḍāyatanāni kāyajīvitañca pratītya punarvyuttiṣṭhata iti | ataścittaṃ punarutpadyate | nirvāṇaṃ praviṣṭasya cittaṃ paraṃ na punarutpadyate | ato jñāyate samāpattiriyamacittaketi |
(pṛ) kasmādetatsamāpattervyutthitasya dattaṃ dṛṣṭadharme vipākaṃ prāpayati | (u) etatsamāpattervyutthitasya cittaṃ paramaśāntam | yathoktaṃ sūtre- nirodhasamāpattervyutthitasya cittaṃ nirvāṇabhāgīyam iti | asya ca dhyānasamāpattibalaṃ sudṛḍham | tadāśritya prajñāpi mahatī | prajñāmahimnā dāyako viśiṣṭaṃ vipākaṃ vindate | yathā śatasahasraśrāvakāṇāṃ satkārako naikabuddhasya [satkāra]samāno bhavati | atra prajñayaiva viśeṣo na saṃyojanasamucchede | tathedamapi | imāṃ samāpattiṃ samāpannasya bahulasaddharmavāsitacittatvāt mahāphalamutpadyate | yathā sukṛṣṭe kṣetre sasyamavaśyaṃ bahulaṃ bhavati | lokānnirviṇṇasya dānaṃ mahāvipākaṃ prāpayati | nirodhasamāpattervyutthito lokātparamanirviṇṇa ityatastatsatkāro viśiṣṭaḥ | viśuddhacittasya dānaṃ mahāvipākaprāpakam | nāviśuddhacittasya puruṣo 'yaṃ prajñaptyāpi na kliṣṭacittaḥ | ata[sta]tsatkāro mahāvipākaprāpakaḥ | kiñcāyaṃ sadā paramārthasatye tiṣṭhati | anye saṃvṛtisatye vartante | puruṣo 'yaṃ sadā saraṇadharme vartate | kasmāt | saṃskṛtālambanaṃ cittaṃ saraṇaṃ bhavati | uktañca sūtre-
tṛṇadoṣāṇi kṣetrāṇi rāgadoṣā iyaṃ prajā | tasmāddhi vītarāgeṣu dattamasti mahāphalam || iti |
rāgapratyayā prajñaptisaṃjñā | asyāḥ samāpattervyutthito nirvāṇālambana ityataḥ prajñaptisaṃjñayā viviktaḥ | api coktaṃ sūtre- yasya dānapateḥ satkāraṃ bhuṅktvā apramāṇasamādhimupasampadya (sss_427) viharati | ayaṃ dānapattiḥ tatpratyayamapramāṇapuṇyaṃ labhate iti | nirodhasamāpattervyutthitasya [yat] nirvāṇālambanaṃ cittam | idamucyate 'pramāṇam | ato dṛṣṭa eva vipākaṃ labhate | kiñca aṣṭabhirguṇai ralaṅkṛtamidaṃ puṇyakṣetram- samyak dṛṣṭiḥ, nirvāṇālambanaṃ cittaṃ anyāni cāṅgāni taiḥ samanvāgataṃ bhavati | ata[statra dattaṃ] dṛṣṭavipākaṃ janayati |
(pṛ) kecidāhuḥ- nirodhasamāpattiścittaviprayuktasaṃskāro laukikadharmaśceti | tatkatham | (u) yathoktavat etatsamāpattervyutthitasya paramaśāntyādayo guṇā bhavanti | neme guṇā laukikāḥ syuḥ | (pṛ) nirodhasamāpattirdharmāṇāṃ pratirodhārthā | tena dharmeṇa hi cittaṃ notpādayati | ataścittaviprayuktasaṃskāraḥ syāt | yathā tapte 'yasmi kārṣṇyaṃ na bhavati | tāpāpagame punarbhavati | tathedamapi syāt | (u) tathā cet nirvāṇamapi cittaviprayuktasaṃskāraḥ syāt | kasmāt | nirvāṇaṃ pratītya hi nānye skandhāḥ samutpadyante | yadi nirvāṇaṃ na cittaviprayuktasaṃskāra iti | iyaṃ samāpattirapi na cittaviprayuktasaṃskāraḥ syāt | yogāvacarāṇāmīdṛśo dharmaḥ syāt nirodhasamāpattiṃ samāpanne praṇihitānugamanāccittaṃ na pravartate | ato na vaktavyo viprayuktasaṃskāra iti |
(pṛ) imāṃ samāpattimevānupūrvaṃ samāpadyata iti kimanupūrvameva vyuttiṣṭheta | (u) anupūrvameva vyuttiṣṭhate | krameṇa caudārikaṃ cittaṃ samāpadyate | (pṛ) sūtra uktamnirodhasamāpattervyutthitaṃ cittaṃ prathamaṃ trayaḥ sparśāḥ spṛśanti- aniñjyaḥ [sparśaḥ] animittaḥ [sparśaḥ] apraṇihitaḥ [sparśa] iti | kasmādevam | (u) asaṃskṛtālambane citte vidyamānaḥ sparśaḥ aniñjyaḥ animittaḥ apraṇihita iti nāma | śūnyata evāniñjyaḥ | saṃskṛtālambanasya cittasya laghutvādastīñjanaṃ yadrūpavedanādīnāṃ grahaṇam | śūnye[sati] animittam | animitte [sati] rāgādi kimapi nāsti | acittako 'yaṃ prathamaṃ nirvāṇamālambya tataḥ saṃskṛtamālambate | ata ucyate vyutthāne trayaḥ sparśāḥ spṛśantīti |
(pṛ) kecidāhuḥ- nirodhasamāpattiṃ samāpannasya cittaṃ sāsravam | samāpattivyutthitasya cittaṃ sāsravaṃ kadācidanāsravaṃ kadāciditi | kathamidam | (u) na sāsravam | yogāvacara etatsamāpattisamīpsayā prathamata eva sarvān saṃskārān paribhedayati | paribhedātsamāpadyate | (sss_428) vyutthitasya nirvāṇālambanaṃ cittamevābhimukhī bhavati | ato jñāyate sarvathā anāsravamiti |
sūtra uktam- [saṃjñāvedayita]nirodhasamāpattiṃ samāpadyamānasya bhikṣornaivaṃ bhavati] ahaṃ [saṃjñāvedayita]nirodhaṃ samāpadye iti | vyutthitasya api naivaṃ bhavati [ahaṃ vyuttiṣṭhāmīti | tathā cen kathaṃ samāpadyate | (u) nityaṃ bhāvitatvāt samāpattibalaṃ sudṛḍhaṃ bhavati | tathā cintanāsattve 'pi samāpadyate | yogāvacaro 'yaṃ saṃskṛtā[lambana]samucchedāt tathābhūtaṃ nirodhaṃ samāpadyate | yadi cittamagṛhya saṃskṛtamālambate | tadā na samāpanno nāma | ataḥ sūtramāha [atha khalvasya] pūrvameva tathācittaṃ bhāvitaṃ bhāvati [yat tat tathātvāya] upanayati iti |
(pṛ) yadi nāsti śūnyādanyadupalabhyam | tadā asaṃskṛtālambanaṃ cittaṃ bhāvayitvā kamupakāraṃ labhate | (u) dīrghakālaṃ bhāvitatvāt samāpattidārḍhye jñānadarśanaṃ suniścitaṃ bhavati | yathā saṃskṛtālambanaṃ cittaṃ paśyato 'pi nāsti kṣaṇikādanyat | dīrghakāla bhāvitaṃ cittamātrantu sudṛḍhaṃ bhavati | tathedamapi syāt ||
nirodhasamāpattivarga ekasaptatyuttaraśatatamaḥ |
172 daśakṛtsnāyatanavargaḥ
pūrvālambanamakampayitvā cittabalavaśitā kṛtsnāyatanamityucyate | yogāvacaraḥ parīttanimittaṃ gṛhītavān adhimuktibalena tat vipulayati | kasmāt | samāhitacittabalāt tattve 'vatarataḥ sarvaṃ śūnyaṃ bhavati | adhimuktāvavatarataḥ pūrvagṛhītaṃ nimittamanuvartate | (pṛ) ko 'yamadhimuktisvabhāvaḥ | (u) nīlādīni rūpāṇyapramāṇāni | tanmūlāni (sss_429) saṃkṣipya catvāri, pṛthivyādīni catvāri mahābhūtāni, catvāri ca rūpāṇāṃ mūlāni etadaṣṭakaparicchinnamidamākāśam | vijñānamanantamākāśaṃ prajānātīti anantamapi | yasmāt sāntadharmo nānantaṃ gṛhṇāti | imāni daśa bhavanti |
(pṛ) pṛthivyāmasti tu dravyato 'bādi | yogī kathaṃ pṛthivīmātraṃ bhāvayati | (u) dīrghakālaṃ tat bhāvayan sadā pṛthivīnimittaṃ gṛhṇāti | tataḥ pṛthivīmātraṃ paśyati nānyadvastu | (pṛ) yoginā dṛṣṭaṃ pṛthivīnimittaṃ dravyataḥ pṛthivī na vā | (u) adhimuktibalāt darśane pṛthivī bhavati na dravyato bhavati pṛthivī | (pṛ) nirmāṇabalāt bhūyamānaṃ nirmitamapi kiṃ na dravyam | (u) nirmitaṃ samādhibalātsiddhamityataḥ kṛtakaṃ vastu yaduta prabhā aptejādi ca |
(pṛ) kecidābhidharmikā āhuḥ- aṣṭakṛtsnāyatanāni caturthadhyānamātre vartanta iti | tat katham | (u) yadi vartanta kāmadhātau triṣu dhyāneṣu ca ko doṣaḥ | antime dve kṛtsnāyatane pratyekaṃ svabhūmau bhavetām | tāni ca daśa sāsravāṇi | ālambanākampitvāt | (pṛ) ākāśaṃ kiṃ rūpapratighalakṣaṇam | (u) yogī adhimuktyā ca cakṣuḥśrotrādyākāśalakṣaṇaṃ śūnyaṃ gṛhṇāti | na sākṣādravyasadrūpaṃ paribhedayati | ato 'pi ādhimuktikamityākhyā [tasya] |
(pṛ) uktañca sūtre- sarvapṛthivīsamādhiṃ samāpannasyaivaṃ bhavati- ahameva pṛthivī, pṛthivyevāhamiti | kasmādevaṃ bhavati | (u) [sva]cittaṃ sarvavyāpi paśyati | ataścintayati sarvamahamiti | (pṛ) kecidāhuḥ- ayaṃ samādhiḥ kāmadhātvāptapṛthivyādimātramālambata iti | kathamidam | (u) yadi kāmadhātvāptapṛthivyādi sarvamālambate ko doṣaḥ | prajñaptyācāyaṃ samādhiranyān dharmānavalambate | tatra kaḥ punardoṣo 'sti | kiñcāyaṃ samādhiradhimuktito 'bhūtamālambanaṃ bhāvayati | nāsti tu kiñcidabhūtaṃ pṛthivyādi | (pṛ) bhagavataḥ śrāvakā api bhūmyādi bhāvayanti | kathamidam | (u) yadi śaikṣajanā bhāvayanti | sarvaṃ tat paribhedārtham | (pṛ) vastuto nāsti khalu sarvaṃ pṛthivī ityādīni | kathamayaṃ samādhirviparyasto na bhavati | (u) bhāvanāyāmasyāmasti mohabhāgaḥ | tatrātmadṛṣṭeḥ samudbhavāt | aśubhādibhāvanā yadyapi na paramārthasatyam | tathāpi vairāgyānukūlā bhavati | na tathā bhāvaneyam | ato 'sti mohabhāgaḥ |
(pṛ) kasmānna bhāvayati anantaṃ vedanādi | vijñānamātrantu bhāvayati | (u) (sss_430) grāhyaṃ pṛthivyādi | vijñānaṃ grāhakam | ato vijñānaṃ bhāvayati na vedanādi | vedanādi ca cittasya prabheda iti pratipāditameva pūrvam | kiñca yogī na paśyati vedanādi sarvatra vyāpi | sarvatra suḥkhaduḥkhavedanayorabhāvāt | bhagavataḥ śrāvakā ye 'smin samādhau viharanti | teṣāmavināśārthālambanatvāt | yatastadālambanaṃ yogino 'bhiniveśāyatanaṃ bhavati | yadi tadvinaśyati tadā pṛthagjanasamaḥ syāt ||
daśakṛtsnāyatanavargo dvisaptatyuttaraśatatamaḥ |
173 daśasaṃjñāsu anityasaṃjñāvargaḥ
anityasaṃjñā, duḥkhasaṃjñā, anātmasaṃjñā, āhāre pratikūlasaṃjñā, sarvaloke 'nabhiratisaṃjñā, aśubhasaṃjñā, maraṇasaṃjñā, prahāṇasaṃjñā, virāgasaṃjñā, nirodhasaṃjñā [cetidaśa saṃjñāḥ] | anityasaṃjñā yadanitye anityamiti samāhitaḥ prajānāti | (pṛ) kasmātsarvamanityam | (u) sarve hi dharmāḥ pratītyasamutpannāḥ | hetupratyayavināśātsarve 'nityatāṃ yānti |
(pṛ) na yuktamidam | keciddharmāḥ pratītyasamutpannā api nānityāḥ | yathā tīrthikānāṃ sūtramāha- triṇāciketasya kartā śāśvate pade jāyate iti | brahmakāuyikāśca śāśvatāḥ | (u) bhavatāṃ śāsane 'pyuktam śakro devānāmindraḥ kratuśataṃ kṛtvā punaḥ patatīti | uktañca gāthāyām- śakrādayaḥ śatasahasrādhikānāṃ kratūnāmanuṣṭhātāro 'nityāḥ kṣīyanta itri | kratūnāṃ śatasahasramapi na vartate | ato jñāyate triṇāciketo 'nitya iti | śakro devānāmindro devendrādikāyabhāgaśca kṣīyate | ataḥpratītyasamutpannā dharmā anityāḥ | kiñca bhavatāṃ vedaḥ pūjyo 'bhimataḥ | vede punaruktam- vidyayā amṛtamaśnuta iti | yathāha- ādityavarṇo mahāpuruṣo lokasvabhāvamatītaḥ | tatpuruṣānugatamanasko 'mṛtamaśnute | na punaranyo mārgo 'stīti | "aṇoḥ puruṣasyāṇurātmā, mahato mahānātmā sadā kāye śete | ya imamātmānaṃ na veda | tasya vedādāvadhīyānasyāpi na kaścanopakāra iti |
brahmakāyikāśca sarve 'nityāḥ | kasmāt | bhavatāṃ śāsane hyuktam- brahmā sahāṃpatirapi guṇānāṃ [prakarṣāya] sadā kratuṃ yajamāno vrataṃ dhatte iti | yadi kāyo nitya iti prajānāti | kasmāt puṇyaṃ karoti | śrūyate ca bhavatāṃ granthe vacanam- asti brahmaṇaḥ [sahāṃ] patermaithunarāgaḥ | sati ca tasmin dveṣādayaḥ sarve kleśā avaśyaṃ bhavanti | satsu kleśeṣu avaśyamasti pāpakarma | evaṃ pāpī kathaṃ nityaṃ vimokṣaṃ pratilabheta | na ca sarva ṛṣayo devān yajante | nāpi sarve brahmayānaṃ caranti | yadīdaṃ nityaṃ, tadā sarvathā tadācareyuḥ | sarve ca padārthā anityāḥ | kasmāt | yāni pṛthivyaptejovāyavo bhūtāni | tāni kalpāvasāne kṣīyamāṇāni na kiñcidavaśiṣyante | kālaśca cakravatpravartate | ato jñāyate 'nityānīti | śīlasamādhiprajñādyapramāṇaguṇasampannā mahānto dīpaṅkarabuddhādayaḥ pratyekabuddhā mahāsammatādayaḥ kalpādyā rājānaḥ sarve 'pyanityāḥ | kaḥ padārtho nityo bhavet | api ca bhagavānāha- yatkiñcitsamudayadharma, sarvaṃ tat vyayadharma iti | yathoktaṃ gomayapiṇḍisūtre- atha khalu bhagavān parīttaṃ gomayapiṇḍaṃ pāṇinā gṛhītvā taṃ bhikṣumetadavocat- nāsti kiñcidīdṛśaṃ rūpaṃ [yat rūpaṃ] nityaṃ dhruvaṃ [śāśvataṃ] avipariṇāmadharma [śāśvatasaṃjñam] iti | asminneva sūtre punarvistaraśa uktam- śakrabrahmacakravartirājānāṃ [ye] phalavipākāḥ [te sarve] 'pi atītā niruddhā vipariṇatā iti | ato jñāyate sarvamanityamiti |
traidhātukasya sarvasyāyuḥ parimitam | avīcinarakasya paramāyurekaḥ kalpaḥ | saṅghātanarakasya kalpārdham | anyeṣāṃ kiñcidūnaṃ vā adhikaṃ vā | nāgādīnāmāyuradhikataramekaḥ kalpaḥ | pretānāmadhikataramāyuḥ saptavarṣasahasrāṇi | [pūrva]videhānāmāyuḥ pañcāśaduttaravarṣaśatadvayam | [avara]godānīyānāmāyuḥ pañcavarṣasahasrāṇi | uttarakurūṇāṃ niyatāmāyurvarṣasahasram | jambūdvīpināmāyurapramāṇakalpā vā daśavarṣāṇi vāyuḥ | cāturmahārājikānāṃ devānāmāyuḥ pañcavarṣasahasrāṇi | yāvadbhavāgrāṇāmāyuraṣṭavarṣasahasrāṇi | ato jñāyate traidhātukaṃ sarvamanityamiti |
tribhiḥ śraddhābhiśca śraddhīyate 'nityamiti | dṛṣṭe nāsti kaściddharmo nityaḥ | āptavacane 'pi na kaściddharmo nityaḥ | anumitijñāne 'pi nāsti kaścinnityaḥ | dṛṣṭapūrvakatvādanumānasya | yadyasti kiñcinnityaṃ sthānam | ko vidvān sarvadharmanirodha[pūrvaṃ] vimuktimabhilaṣet | ko (sss_432) vā neṣyāt | sukhavedināṃ sadā saṃvāsaṃ priyaṃ vā vastutastu vidvān sarvathā vimuktimeva prārthayate | ato jñāyate samudayadharma na nityaṃ bhavatīti | atha punarvaktavyaṃ samudayadharma sarvaṃ kṣaṇikaṃ muhūrtamapi na tiṣṭhati | kaḥ punarvādo nityaṃ bhavatīti |
(pṛ) anityasaṃjñāśraddhā kiṃ karoti | (u) kleśān vināśayati | yathoktaṃ sūtre- anityasaṃjñā bhāvitā [bahulīkṛtā] sarvaṃ kāmarāgaṃ paryādāti | sarvaṃ rūparāgaṃ [paryādāti | sarvaṃ] bhavarāgaṃ [paryādāti] | sarvamasmimānaṃ [paryādāti sarvā]mavidyāṃ paryādāti iti | (pṛ)
(pṛ) maivam | anityasaṃjñeyaṃ kāmarāgamapi vardhayati | yathā kaścit subhikṣakālo na dīrgha iti budhyan maithunarāga āsajyate | kusumaṃ nāticiraṃ navaṃ bhavatīti jānan sukhāyāśu tadupabhuṅkte | parasya [dayitājanasya] surūpaṃ na nityaṃ bhavatīti jānan maithunarāgaṃ drutataraṃ vardhayati | evamanityajñānavaśātkāmarāga utpadyate | ato nānityasaṃjñā kāmarāgaṃ vināśayati | kecidanityamiti jānanto vadhādikamapi kurvanti | yāvattiryañcaḥ anityamiti jānanto 'pi na kleśān bhindanti | ato 'nityasaṃjñāṃ bhāvayato na kaścidupakāro bhavati | (u) anityatvādviyogaduḥkhamutprekṣamāṇaḥ subhikṣakālasukhajīvitadhanamānāni tyajanti | viduṣo nānena prīticittamutpadyate | prīticittābhāve na kāmacittamutpadyate | vedanāṃ pratītya hi tṛṣṇā bhavati | vedanānirodhe tṛṣṇā nirudhyate | ato jñāyate anityasaṃjñā kāmarāgaṃ samucchedayatyeva | yaśca dharmo 'nityaḥ, so 'nātmā ityanityamanātma ca bhāvayato yogino nātmabuddhirbhavati | ātmabuddhyabhāve ātmīyabuddhirna bhavati | ātmīyabuddhyabhāvāt kutra kāmarāgaḥ syāt | anityasaṃjñāṃ bhāvayan svaparakāyaṃ kṣaṇikaṃ maraṇa[dharma] ca paśyati | kathaṃ rāgamutpādayet | yogī prārthitaṃ sarvamanityaṃ vipralopanamiti anuyāti | tadā tucchaṃ bhavati | tucchatvāt na kāmarāgamutpādayati | yathā kaścidvālakaḥ śūnye hastaḥ tuccha iti jñātvaiva na [tatra]saṅgaṃ janayati | kiñca sattvā nādhruvavastuṣu prīyante | yathā kaścit bhaṅguratvāt bhājane na pramudyate | yathāpi ca kācinnārī amukasya puruṣasyāyurna saptadinānyeṣyatīti śrutvā [vadati] satsvapi subhikṣakālārjavabahumānadhanaprabhāvabaleṣu ko vā prīyeta iti | jano 'yaṃ samyaganityasaṃjñā- [bhāvana]yā na kāmarāgamutpādayati | vidvān hi punarāvṛttipatanādiduḥkhamanusmaran yāvaddivyakāmeṣvapi nāsajyate | kevalamuktimeva prārthayate | anityasaṃjñā kāmarāgaṃ vardhayatīti yadbhavānavocat tadayuktam |
yadi kaścidaprahīṇāsmimāno bhavati | tadā sa bāhyaṃ vastvanityaṃ paśyan śocyate | priyabaloviparihāṇyā ca kāmaprārthatāṃ karoti | pṛthagjano 'yaṃ prahīṇakāmasukho ['pi] na viyogaduḥkhaṃ prajānāti | tadyathā kaścidbālako mātrā tāḍitaḥ punarmātaramevāyāti | vidvāṃstu duḥkhahetau sthita eva na duḥkhaṃ nirodhyamiti jñātvā tyajati duḥkhahetuṃ yaduta pañcaskandhān | ayaṃ yogī ābhyantaraskandhān paribhettuṃ anātmasaṃjñāṃ pratilabhate | bāhyavastuvināśe 'pi na śokena pīḍyate | anātmapratilābhī kiṃ punaḥ prārthayīta anityasajñyapi na kiñcitprārthayate |
anityasaṃjñā ceyaṃ yadi duḥkhe 'nātmasaṃjñāṃ notpādayati | tadā sā kleśavināśanasampannā na bhavati | ata uktaṃ sūtre- ekāgreṇa cittena pañcaskandhānanityān bhāvayet | ya ādhyātmikān skandhān aparibhidya bahirdhā vastu anityaṃ paśyati | tasya sātmasaṃjñatvāt śoka utpadyate | tadeyamasamyagbhāvanā bhavati | iti | anityamiti paśyatāmapi na nirvedavirāga utpadyate | yathā aurabhrikavyādhādīnām | eṣāṃ satyapi anityajñāne na sādhubhāvanā bhavati | kaścitsamyagbhāvayannapi nānavarataṃ bhāvanāṃ vyavasyati | tasya kāmacittamante viparyasyati | ata ucyate- ekagracitteteti | kiñca kaścit anitya[saṃjñā]malpakālaṃ bhāvayati | kleśāstu bahavaḥ | na [tān] paribhettumalaṃ bhavati | yathā alpamauṣadhaṃ bahvī rvyādhīrna vināśayati | tathedamapi | ata ucyate- ekāgracittena anityamiti samyambhāvanā kleśān vināśayati | iti |
dharmā anityā iti jñānameva tattvajñānam | sati tattvajñāne na bhavanti kāmādayaḥ kleśāḥ | kasmāt | avidyāpratyayatvāt kāmādīnām | iti anitya[saṃjñā] na kāmarāgasaṃvardhanīti veditavyam | kiñcānityasaṃjñā sarvān kleśānupaśamayati | yogī yadi prajānāti vastvidamanityamiti | na tadā [tatra]sakāmo bhavati | puruṣo 'yamavaśyaṃ mariṣyatīti prajānan kasmai dviṣyāt | kaḥ sacetano mriyamāṇaṃ dviṣyāt | yadi dharmā anityāḥ, kathaṃ tata uddhatasaṃjñāmutpādayet | dharmā anityā iti jñānānna moha utyadyate | mohānudayānnavicikitsādayo bhavanti | ato jñāyate anitya[saṃjñā] kleśānāṃ virodhinīti ||
anityasaṃjñāvargastrisaptattyuttaraśatatamaḥ |
174 duḥkhasaṃjñāvargaḥ
yo dharmo bādhātmakaḥ tad duḥkhamityucyate | tatrividham- duḥkhaduḥkhaṃ vipariṇāmaduḥkhaṃ saṃskāraduḥkhamiti | pratyutpanne vastuto duḥkhaṃ yadasiśastrādi tad duḥkhaduḥkham | priyāṇāṃ punarbhāryādīnāṃ viyogakāle yadbhavati duḥkham, idaṃ vipariṇāmaduḥkham | śūnyānātmajñānalābhino yaccittaṃ bhavati saṃskṛtadharmāḥ sarve viheṭhanā iti | tatsaṃskāraduḥkham | tadduḥkhānuyāyi cittaṃ duḥkhasaṃjñā |
(pṛ) duḥkhasaṃjñāṃ bhāvayatā kiṃ hitaṃ labhyate | (u) duḥkhasaṃjñāyāṃ phalānnirvedo bhavati | kasmāt | na hi duḥkhasaṃjñāṃ bhāvayitā kāmaprītiṃ sevate | tatprītyabhāvānna tṛṣṇā bhavati | yogī yadi dharmā duḥkhamiti prajānāti | tadā na saṃskārānanubhavati | dharmā anityā anātmakā api na duḥkhajanakāḥ tadā naiva tyājyāḥ | duḥkhatvāttu tyājyāḥ | duḥkhatyāgādvimucyate | sarve sattvā atitarāṃ bhītā bhavanti yadidaṃ duḥkhamiti | yadi taruṇo vṛddho vā pāmaraḥ paṇḍito vā āḍhyo daridro vā jānāti idaṃ duḥkhalakṣaṇamiti | [tadā] sarve te nirviṇṇā bhavanti | sarve yogacāriṇaḥ puruṣā nirvāṇe śāntopaśamasaṃjñotpādakā bhavanti | sarveṣāṃ saṃsāre duḥkhasaṃjñotpādanāt | kenedaṃ jñāyate | ye sattvāḥ kāmadhātvāptaduḥkhopadrutā bhavanti | te prathamadhyāne śāntasaṃjñāmutpādayanti | evaṃ bhavāgraduḥkhopadrutā nirvāṇe śāntasaṃjñāmutpādayanti |
saṃsāre 'styavadyaṃ yaduta duḥkham | yathoktaṃ sūtre- yat rūpaṇamanityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharma, ayaṃ rūpasyādīnava iti | avidyayābhiniviṣṭamidaṃ duḥkham | kenedaṃ jñāyate | sattvānāṃ paramārthato duḥkhe sukhasaṃjñotpādāt | paramaduḥkhasaṃjñotpādanāttu nirvidyante | ato bhagavānāha- ye duḥkhaṃ budhyanti teṣāmahaṃ duḥkhamāryasatyaṃ vyākaromi iti | tatra bhagavān lokasatyamupādāya imamarthaṃ prakāśayati | sarvadevamanuṣyāṇāṃ yatra sukhasaṃjñā bhavati | tatra mama śrāvakā duḥkhasaṃjñāmutpādayanti | utpannaduḥkhasaṃjñā nirvidyanta iti | paramamohapadaṃ (sss_435) yad duḥkhe sukhasaṃjñotpādanam | anayā saṃjñayā ca sarvasattvānāṃ saṃsāre yātāyātānāṃ mānasaṃ kliśyati | duḥkhasaṃjñāpratilābhinastu mucyante |
caturbhirāhāraiścordhvadehaṃ samāpadyate | tatra duḥkhasaṃjñayā āhārān prajahāti | yathā putramāṃsakhādanam, yathā vā niścarmagobhakṣaṇam, yathā aṅgārakarṣubhakṣaṇam | yathā śaktiśatadhārāvalepanam | tathābhūte 'ṣvāhāreṣu sarvaṃ duḥkhārthakam | tathā duḥkhasaṃjñayā āhārān prajahāti | duḥkhasaṃjñāṃ bhāvayato mano na catasṛṣu vijñānasthitiṣu sukhaṃ viharati sarvatra duḥkhadarśitvāt | yathā mugdhāḥ śalabhāḥ sukhasaṃjñayā pradīpe patanti | vidvān agnirdahatīti jñātvā [taṃ] parīharati | prākṛtā api tathā avidyāmohādūrdhvadehāgnau patanti | vidvāṃstu duḥkhasaṃjñayā vimucyate | sarvañca traidhātukaṃ duḥkhaṃ duḥkhasamudayaḥ | duḥkhā vedanā duḥkham | duḥkhajanakaṃ duḥkhasamudayaḥ | [idānī]maduḥkhamapi avaśyaṃ cirādduḥkhaṃ janayati | ato loke sarvaṃ duḥkhamiti bhāvayet | nirviṇṇacittā dharmān vedayanto vimucyante ||
duḥkhasaṃjñāvargaścatussaptatyuttaraśatatamaḥ |
175 anātmasaṃjñāvargaḥ
yogī sarve dharma bhaṅgavipariṇāmalakṣaṇā iti paśyati | yasmin rūpe āttmatayābhiniviśate idaṃ rūpaṃ vipariṇāmadharma | tadvipariṇāmadharmajñānādātmacittaṃ pariharati | tathā vedanādīnapi | yathā kaścit girinirjharānuvāhito yatkiñcidavalambya tadvihāya mucyate | tathā yogyampi tadātmatayā kalpayati | tadvipariṇāmadharma dṛṣṭvā anātmakaṃ prajānāti | ato 'nātmake 'nātmasaṃjñāṃ bhāvayati |
(pṛ) anātmasaṃjñāṃ bhāvayan kiṃ hitaṃ labhate | (u) anātmasaṃjñābhāvayitā duḥkhasaṃjñāṃ paripūrayati | pṛthagjanā ātmasaṃjñayā paramārthato duḥkhe na duḥkhaṃ paśyanti | anātmasaṃjñayā tu atyalpe 'pi duḥkhe tadupaghātaṃ budhyate | anātmasaṃjñayā copekṣācittaṃ samudācarati | kasmāt | ātmasaṃjñayā hi ātmā naśyediti bibhyanti | yadi paramārthaṃ (sss_436) jānāti tadā hāyapati duḥkhamanātmakaṃ vināśyamiti | tadā samudācaratyupekṣā | anātmasaṃjñayā ca nityasukhaṃ bhavati | kasmāt | sarvamanityam | tatra yadi ātmātmīyacittamutpādayati | tadā ātmā na bhavet, ātmīyamapi na bhavet, sadā duḥkhamevāsti iti vadet | nāstyātmātmīyamiti cintayato dharmeṣu vinaṣṭheṣu na duḥkhamutpadyate |
anātmasaṃjñayā ca yoginaścittaṃ viśudhyati | kasmāt | sarve hi kleśā ātmadṛṣṭisambhūtāḥ | idaṃ vastu ātmano hitamityataḥ kāmarāga utpadyate | idaṃ vastu ātmano 'hitamityato dveṣapratitha utpadyate | anenātmaivābhimānajanakaḥ | ahamāyuṣo 'nte kariṣyāmi na kariṣyāmiti dṛṣṭivicikitsā bhavati | evamātmanaiva sarve kleśāḥ samudbhavanti | anātmasaṃjñayā tu sarve kleśāḥ samucchidyante | kleśānāṃ samucchedāt cittaṃ viśudhyati | cittaviśuddhyā ca kāñcanaṃ loṣṭaṃ candanamasidhārāṃ praśaṃsāṃ nindāñca samaṃ manyate | priyavipriyairviviktaṃ cittaṃ sunivṛttaṃ śāntaṃ bhavati | ato jñāyate 'nātmasaṃjñakasya cittaṃ viśudhyatīti | anātmasaṃjñāṃ vihāya nāstyanyo mārgo vimuktiprāpakaḥ | kasmāt | yadyātmavādī prajānāti nāstyātmā nāstātmīyamiti | evaṃ vyavasitaṃ cittamutpādayanneva vimucyate |
(pṛ) maivam | kadācidanātsaṃjñayā punaḥkāmacittamutpadyate | yathā strīrūpe rāgaḥ | tatsarvamanātmasnehāt | nairātmyamanusaranneva puṇyapāpaṃ sañcinoti | kasmāt | svakāyasyopakāre 'pakāre vā na puṇyapāpam | (u) sātmakacittaḥ kāmarāgamutpādayati | svakāye puruṣasaṃjñāṃ parakāye ca strīsaṃjñāmutpādya [tatra] abhiniviśate | tadabhiniveśotpādaśca prajñaptyā bhavati | tallakṣaṇaiva prajñaptiḥ | ato na nairātmyaṃ kāmacittajanakam | anātmacittaśca na karmāṇi sañcinoti | yathā arhato 'nātmasaṃjñayā na karmāṇi sañcīyante | anātmasaṃjñeyaṃ sarveṣāṃ kleśānāṃ karmaṇāñca samucchedinī | ata[stāṃ] bhāvayet ||
anātmasaṃjñāvargaḥ pañcasaptatyuttaraśatatamaḥ |
176 āhāre pratikūlasaṃjñāvargaḥ
sarvaṃ duḥkhajananamāhārakāmādbhavati | āhārācca maithunarāgaḥ sahotpadyate | kāmadhātau yāni santi duḥkhāni sarvāṇi tāni annapāna maithunarāgaṃ pratītya bhavanti | āhārakāmasamucchedāya pratikūlasaṃjñāṃ bhāvayet |
yathā kalpādau sattvāḥ svargādāgatya loke 'smin upapādukā abhūvan | [te] prabhāsvarakāyāḥ khecarāḥ svatantrā bhūtvā pṛthivīrasamādāvaśnuvan | tadaśanabahulāḥ praṇaṣṭapramātiśayā abhūvan | evaṃ krameṇa jarāvyādhimaraṇaśālinaḥ yāvadvatsaraśataṃ bhūyasā duḥkhaiḥ pīḍitāḥ | āhārābhiniveśavaśāt sarve te tādṛśemyaḥ phalemyaḥ praṇaṣṭāḥ | ata āhāraṃ yoniśo bhāvayet | annapānābhiniveśānmaithunarāga utpadyate | tato 'nye kleśā bhavanti | tebhyo 'kuśalaṃ karma kurvanti akuśalakarmataḥ trīn doṣān vardhayitvā devamanuṣyāṇāmapakurvanti | tasmāt sarvāḥ kleśavipattaya āhārakāmāt bhavanti jarāvyādhimaraṇalakṣaṇāni annapānādhīnāni |
āhāro 'yaṃ sthāne paramamabhiniveśayati | kāmarāgo gururapi na puruṣaṃ kleśayati | yathā āhārakartā | yadi vā bālo vṛddho gṛhasthaḥ pravrajito vā anāhārapīḍito bhavati | āhāramimaṃ bhuṅktvā anāsaktamanā bhavet | avirāgī atitarāṃ khidyate | yathā asidhārāvalepanī, yathā vā viṣa[siktau]ṣadhasevakaḥ | yathā vā viṣasarpapoṣakaḥ | ato bhagavānāha- bhāvitacitta idamāhārayet | nāhārakāmāya tadduḥkhapīḍitaḥ syāt iti | kecittīrthikā [api] niraśanavratamācaranti | ato bhagavānāha- nāsyāhārasyopacchedāt vimucyate | kintu yoniśo manasi kṛtvā āhārayediti | ye samucchinnāhārāḥ teṣāṃ kleśā na kṣīyante | ahitaṃ tīvramaraṇameva bhavati | ato bhagavānāha- āhāre 'smin pratikūlasaṃjñāṃ janayet, nāsti tato 'vadyamiti |
(pṛ) kathamāhāre pratikūlasaṃjñā kuryāt | (u) ayaṃ kāyasvabhāvo 'kuśalaḥ | atyuttaramasamāhāraphalaṃ sarvamaśuci | atastato nirvindyāt | surabhigandhamadhurapānabhojanāni śucikāla eva kāyasya hitakarāṇi | dantena carvitaṃ lālayā siktaṃ liṅgaṃ vāntavadāmāśayapatitaṃ kāyasya hitakaram | ato jñāyate 'śucīti | idamannapānamajñānātsukham | yadi kaścinmadhuramāhāraṃ labhamāno 'pi punarvāntaṃ na bhunakti | iti jñātavyamajñānabalāttanmadhuraṃ manyata iti |
āhārapratyayaṃ kṛṣikarma sevārjanaṃ saṃrakṣaṇamityevañjātīyaduḥkhānyanubhavati | tatpratyayamapramāṇāni pāpāni kurvanti | yadaśuci sarvaṃ tadāhārādhīnam | asatyāhāre kena (sss_438) bhavanti tvagasthiraktamāṃsoccārādīnyaśucīni vastūni | yā durgatayorvarcaḥkuṭīkrimyādayaḥ te sarve gandharasābhiniveśādatrotpadyante | yathoktaṃ karmavarge- yastarṣito mriyate sa jalakrimibhāvenotpadyate | nibiḍasthāne mṛtaḥ pakṣiṣūtpadyate | maithunarāgeṇa mṛto yonāvutpadyate | ityevamādi | ya etadāhāravivikta sa mahāsukhaṃ pratilabhate | yathā rūpadhātau nirvāṇe cotpadyate | āhārānuvartanataḥ kṛṣṇādiduḥkhaṃ bhavati | evamāhāro 'śucirduḥkha iti dṛṣṭvā pratikūlasaṃjñāṃ bhāvayet ||
āhāre pratikūlasaṃjñāvargaḥ ṣaṭsaptatyuttaraśatatamaḥ |
177 sarvaloke 'nabhiratisaṃjñāvargaḥ
yogī paśyati lokeṣu sarvaṃ duḥkham, citte ca nāsti kiñcitsukhamiti | ayañca yogī bhāvayati prītiviviktaṃ samādhiṃ tadyathā anātmasaṃjñāṃ duḥkhasaṃjñāmāhāre pratikūlasaṃjñāṃ maraṇasaṃjñām | ityādi | tadā tasya cittaṃ na sarvaloke 'bhiramate | api cāyaṃ paśyati- yatpriyaṃ tatkāmarāgavardhanam, yadvipriyaṃ tat dveṣapratighavardhanamiti | ata ubhayatra nābhiramate | dhanikasya pālanādiduḥkhamastīti dṛśyate | daridrasyākiñcanyaduḥkhaṃ dṛśyate | susthāniko duḥsthāne patiṣyamāṇo dṛśyate | duḥsthāniko dṛṣṭe duḥkhānyanubhavan dṛśyate | pratyutpanno dhaniko 'vaśyaṃ patiṣyāmi, idañca kāmādīnāṃ vihṛtisthānamiti prajānāno dṛśyate | pratyutpanno daridro na pratyayopalabhyanirgama iti prajānānaḥ | ato na savaloke 'bhiramate | alpatarāśca sattvāḥ susthāna utpannāḥ, bahutarā durgatau patanti | yathoktaṃ sūtre- alpatarāḥ susthāna utpadyante bahutarā dusthāna utpadyante | tadādīnavaṃ dṛṣṭvā nirvāṇameva prārthayante | iti | puruṣo 'yaṃ paśyati kāmādayo doṣāḥ kleśāssadā santānamanuvartanta iti | yathā krodhāsevī puruṣo 'vakāśe labdhe punarbadhyate | asmin vadhake kathamabhirameta | kleśādutpannamakuśalaṃ karma sadānuvartamānaṃ dṛśyate | naivākuśalakarmaphalānmucyate | yathoktaṃ sūtre-
sa cettu pāpakaṃ karma kariṣyati karoṣi vā | na te duḥkhātpramoko 'sti, utpātyāpi palāyataḥ || iti |
ato nābhiramate | jātyādīnyaṣṭa duḥkhāni sadā sukṛtinamanuvartante | kiṃ punaḥ pāpinam | evaṃ kathaṃ loke abhirameta | tadyathā āśīviṣakaraṇḍaḥ pañcokṣiptāsikā vadhakāḥ śūnye grāme coraḥ | tādṛśānyavaratīrāṇi duḥkhāni sadā sattvānanuvartante | kathaṃ tatrābhirameta | tadyathā lavaṇatiktatṛṣṇānadīvāhitaḥ pañcakāmaguṇaviṣaśalya [viddhaḥ] avidyāndhakārāṅgārakarṣau [patitastādṛśāni] duḥkhāni sattvānanuvartante | kathaṃ [tatra] abhirameta | yogī upaśamasukhamalpaṃ vipattikleśaduḥkhāni bahūnīti prajānāti | kasmāt, [yasmāt] pratidīnaṃ lokaistūyamānā vanaṣaṇḍaprasūtasphītaphalasamṛddhiśālino ['pi] bhūpā na dīrghakālasukhalābhino dṛśyante | sukhasampraharṣiṇo 'lpāḥ | duḥkhavedinastu bahavaḥ | ato na sarvaloke 'bhiramate |
(pṛ) saṃjñāmimāṃ bhāvayan kāni hitāni vindate | (u) nānāvidhalokalakṣaṇeṣu na cittamabhiniviśate | tāṃ saṃjñāṃ bhāvayatā kṣipraṃ mokṣo labhyate | saṃsāre ca dīrghakālaṃ [na]tiṣṭhati | ayaṃ yogī hitaṃ jñānaṃ vindate | sadā sarvatrādīnavabhāvitvāt | asya ca citte na kleśā udbhavanti |
udbhave vāśu nirudhyante | yathā taptāyaḥkapāle patitaṃ jalabindu | yogī loke nābhiramata ityataḥ paramopaśame 'bhiramate | yo lokānnirviṇṇaḥ sa upaśame parame 'bhiramate | tasmāt sarvaloke 'nabhiratisaṃjñāṃ bhāvayet ||
sarvaloke 'nabhiratisaṃjñāvargaḥ saptasaptatyuttaraśatatamaḥ |
178 aśubhasaṃjñāvargaḥ
(pṛ) aśubhasaṃjñāṃ kathaṃ bhāvayet | (u) yogī paśyati kāyasya bījamaśubhaṃ yaduta mātāpitoraśucimārgajaśukraśoṇitasaṅghātaḥ | kāyo 'yamaśucibhiḥ saṃsiddho yaduta jīrṇāhāraprasvedaprasnigdhaḥ | upapattisthānañcāśuci yaduta mātuḥ kukṣau paripūrṇamaśuci bhavati | (sss_440) viṇmūtrādyaśucipadārthāḥ sambhūya kāyaṃ kurvanti | navasu dvāreṣu sadāśucīni sravanti | kāyo 'yaṃ yatra nikṣipyate tadeva sthānamamaṅgalamaśuci | annaṃ pānaṃ vastraṃ puruṣakāyagataṃ parīhitaṃ sarvaṃmaśuci bhavati | pareṣāṃ dūṣaṇañca bhavati | kāyasyāsya padārthaḥ sarvo 'śuciḥ | yathā snānajalaṃ yadi vā snānapātrādi | kāyotthaṃ keśanakhaśiṅkhāṇaśleṣmādi sarvamaśuci | dṛśyate ca mṛtakāyo 'śucitaḥ | kāyo 'yaṃ mriyamāṇaḥ kimanyo bhavati | ādita ārabhyāyamaśuciriti veditavyam | jāyamānastu ātmabuddhiviparyayāt śucirityucyate | mṛtaspṛṣṭī aśucirbhavati | keśanakhādi sadā mṛtavastu | apramāṇā mṛtakrimayaśca sadā kāyaṃ spṛśanti | ato jñātavyaṃ kāyo 'yamādita ārabhyāśuciriti | aśucilūkṣāmakṣikāmaśakādayaḥ sarvā aśucikrimayaḥ sarvadāgatya kāyaṃ spṛśantītyaścāśuciḥ | kāyo 'yaṃ varcaḥkuṭīvat sadāśucipūrṇaḥ | tatpratītya varcaḥkuṭyāṃ sahasradhā krimayo bhavanti | tathāyaṃ kāyo 'pi |
kāyo 'yaṃ śmaśānasamaḥ | kasmāt | mṛtakāyasya hi sthānaṃ śmaśānamityucyate | ayaṃ kāyo 'pi bahvayo mṛtakrimayo 'tra tiṣṭhanti | ayaṃ kāyo 'śuciṃ karoti | yāni śucisthānāni surabhikusumavastramālādīni [tāni] sarvāṇyetatkāyavaśādaśucīni bhavanti | brāhmaṇā mṛtagṛhe prasūtikāgṛhe ca nāhāramupabhuñjanti | aśucitvāt | asmin kāye tu śatasahasradhā krimayaḥ sadā jāyante mriyante ca | tadā nopabhojyānnapāno bhavet | ato jñāyate 'śuciriti | loke ca narakamaśuci | kāyo 'yaṃ krimiśatasahasrāṇāṃ narakam | ato 'śuciḥ | kāyo 'yaṃ sadā snānamapekṣate | yadi śuciḥ | kimarthaṃ snānamapekṣate | surabhikusumagandhamālālaṅkṛto 'yaṃ kāyaḥ iti veditavyaṃ kāyo 'yaṃ svabhāvato 'śuciriti | prajñaptyā śucibhiḥ bāhyairalaṅkriyate | ayaṃ manuṣyakāyaḥ paramamaśuciḥ | yathānyeṣāṃ sattvānāṃ carmaromanakhadantamajjāsthimāṃsāni kadācidupayujyante | manuṣyakāye tu naikamasti grāhyam | paramāśucitvāt | yathotpalapadbhapuṇḍarīkapuṣpādīni aśucisabhūtatvādaśucīni bhavanti | na tathā kāyo 'yamanyapadārthairaśucīkriyate | prakṛtita evāśuciḥ | kāyo 'yaṃ yadi śuciḥ | tadā na vastreṇācchādayet | yathā puruṣo vastrācchāditamalarāśiḥ parān vañcayati | tathā strī ācchādanābharaṇācchāditakāyā puruṣaṃ mohayati | tathā puruṣo 'pi | [ato] jñātavyamaśuciriti | samantato 'yaṃ kāyaḥ sadā aśuci nissārayati yaduta navarandhrāṇi aśucidvārāṇi romakūpeṣu ca naikamasti śuci |
(pṛ) aśubhasaṃjñābhāvanā kasya hitasya lābhāya bhavati | (u) strīpuruṣayoḥ śubhasaṃjñayā kāmarāga utpadyate | tasmātkāmarāgātpāpakānāṃ dvāramaprāvriyate | aśubhasaṃjñābhāvanāyāntu kāmarāgāṇāṃ nigraho bhavati | kasmāt | ayaṃ hi kāyo durgandhamalairaśuciścarmāvṛtatvātparaṃ na jñāyate | vasanācchāditāśucirāśyābhāsavat śucipriyavastu parivarjayet | yogī cāyaṃ vinīlakalohitakādisaṃjñayā sarvakāyaṃ paryādāti | kāyaparyādānāt na kāmarāgo bhavati | pratyakṣaṃ dṛśyate ca vinīlakalohitakādirūpam | (pṛ) yadvastuto 'vinīlakam, tat kasmādvinīlakaṃ paśyati | (u) adhimuktivalādyogī tat vinīlakaṃ gṛhṇāti | sarvāṇi rūpāṇi ca vinīlakalohitakāni paśyati |
(pṛ) bhāvaneyaṃ kasmānna viparyastā bhavati | (u) kāyo 'yaṃ vinīlakalohitabhāgīyaḥ | yathoktaṃ sūtre- asti vṛkṣe viśuddhatā iti | vinīlakalohitakalakṣaṇaṃ sadā bhāvayan anyāni rūpāṇyabhibhavati | yathā [indra]nīlamaṇiprabhā sphaṭikarūpaṃ tiraskaroti | evaṃ vinīlakalohitakādilakṣaṇaṃ dīrghakālaṃ bhāvayato 'śubha[saṃjñā] sampūrṇā bhavati | aśubhasaṃjñāyāṃ na maithu rāga utpadyate | anutpanne maithunarāge sāṃvṛtasarvāpattivimukho nirvāṇameyānuyāti | aśubhasaṃjñāṃ bhāvayata idṛśaṃ hitaṃ labhyate |
aśubhabhāvanāvargo 'ṣṭasaptatyuttaraśatatamaḥ |
179 maraṇasaṃjñāvargaḥ
yogīmaraṇasaṃjñayā jīvite 'dhruvacitto bhavati | ityataḥ [tāṃ] bhāvayet | ayaṃ sadā kuśaladharmeṣu paramamabhirato 'kuśaladharmān prajahāti | kasmāt | sattvā bhūyasā maraṇavismaraṇādakuśalaṃ karma kurvanti | yadā tu maraṇamanusmaranti tadā prajahati | satatamaraṇānusmaraṇācca mātāpitṛbhrātṛsvasṛjñātisālohitaparijanādiṣu rāgatṛṣṇālpīyasī bhavati | maraṇasaṃjñāṃ bhāvayataḥ svasya hitaṃ bhavati yaduta cittaikāgryeṇa kuśaladharmāṇāmupacayaḥ | (sss_442) laukikāḥ sattvā bhūyasā parihitābhiratā svahitaṃ tyajantyeva | kiñcāyaṃ kṣiprameva mucyate | kasmāt | ājavañjavamanughāvatāṃ hi lokānāṃ sadā maraṇaṃ bhavati | ayantu maraṇanirvedā dvimuktimeva prārthayate |
(pṛ) kathaṃ maraṇasaṃjñāṃ bhāvayet | (u) sarvamanityamiti pūrvaṃ sāmānyata uktam | idānīntu kāyo 'nitya iti mātraṃ bhāvayet | skandhānāṃ santānasamucchedo maraṇa saṃjñetyucyate | kāyo 'yaṃ bāhyavastvapekṣayāpyanityataraḥ | tadyathā mṛṇmaye ghaṭe 'dhruvalakṣaṇam | tadapyatikrānto 'yaṃ kāya iti yogī bhāvayati | kasmāt | mṛṇmayo 'yaṃ ghaṭo yadi [samyak] prayogapālitaḥ kadācit ciraṃ tiṣṭhet | ayaṃ kāyastu ciratamaṃ tiṣṭhamāno na vatsaraśatamatikrāmati | adhruvatvānmaraṇasaṃjñāmanusmaret | kiñcāyaṃ kāyaḥ paripanthidharmaiḥ sambahulaḥ yadutāśiśastragadāvadhakacoraprapātapānabhojanāparipācanātiśītātigharmavātavyādhayaḥ | saṃkṣepataḥ sarve sattvā asattvāśca kāyasya paripanthino dharmā draṣṭavyāḥ | ato bhāvayenmaraṇasaṃjñām |
kiñca yogī paśyati kāyaḥ kṣaṇikanityo vipariṇāmalakṣaṇo naikaṃ kṣaṇamapyārakṣya iti | ato maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati | yogī dṛṣṭadharme ca paśyati bālyayauvanavārdhakyāni savyādhīni nirvyādhīni vā na maraṇaparihārīṇīti | evaṃ kāyenāpi bhavitavyamityanusmṛtya maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati | kiñca yogī paśyati aniyatavipākaṃ karma | na sarvakarmāṇi kṣīyante āyurvarṣaśatairapi | karmaṇo 'niyatatvānmaraṇamapyaniyataṃ iti | ato maraṇasaṃjñāmanusmaret | anādau ca saṃsāre 'sti karmāpramāṇama | asti kiñcitkarma anyakarmaṇo varaṇakam | mamāpi bhavedakālikamaraṇakarma | iti kathamasminnāyuṣi[yogī] śraddadhīta | kiñca yogī paśyati maraṇamatiprabhaviṣṇu, na sāntvavacanenollāpanīyaṃ dhanenānuneyaṃ vigraheṇa vā mocanīyam | yathā mahati śaile caturbhyo digbhya āgate nāsti palāyanasthānam |
(pṛ) yadi kaścidyamaṃ santaparyati | tadā maraṇānmucyate | (u) ayaṃ bālo mūḍha[evaṃ] vadati | yamaḥ prāṇināmutpādane vadhe cāsvatantrabalaḥ | kevalaṃ parāmṛśati kiṃ kuśalacārī kiṃ vākuśalacārīti | vipākavedanāyāṃ kṣīyamāṇāyāṃ hiṃsrakakāyapratyayaṃ mriyate | ato yogī kāyo 'niśrayo 'śaraṇo maraṇavartmagata iti paśyan maraṇasaṃjñāmanusmarati | kiñca yogī sadā paśyati kāyo 'yaṃ jarāvyādhiparipīḍito 'dhruvasvabhāvaḥ pratikṣaṇamutpannavināśī (sss_443) vijñānasantānavinaṣṭa ityato maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati | kiñcāyaṃ yogī paśyati maraṇaṃ niyataṃ jīvitamaniyatam | aniyatānniyataṃ viśiṣyata ityato maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati |
(pṛ) kasmāt jarāvyādhyādisaṃjñā anuktvā maraṇasaṃjñāmātramucyate | (u) jarāvyādhyabhibhūtaḥ puruṣo na parikṣīyate | vyādhirbalaṃ harati jarā yauvanaṃ harati | jñātisālohito dhanamanyacca[harati] | kāyastu tathāpi tiṣṭhati | maraṇaṃ punaḥ sarvamapaharati | jarāvyādhyādi ca maraṇasya pratyayaḥ | ato na pṛthagucyate | uktañca sūtre- maraṇaṃ nāma mahātāmastram araśmikamarakṣaṇam asahāyakamanupasthāpakaṃ paramabhayasthānaṃ iti | ato maraṇasaṃjñāmanusmaret | kiñca sattvā maraṇapratyayaṃ paralokādvibhyati | traidhātuke sarvasyāsti maraṇaṃ na tathā jarā vyādhiśca |
(pṛ) yadi sattvān vihāya nāsti maraṇasaṃjñā | sattvā eva prajñaptisantaḥ | yogī kasmādimāṃ saṃjñāṃ bhāvayati | (u) vinaśvarasattvalakṣaṇa[jñāna]vihīno maraṇādvibheti | yo maraṇasaṃjñāṃ bhāvayati | na sa bibheti | ato bhāvayet | anityasaṃjñādayo mārgasya pratyāsannāḥ | aśubhāhāre pratikūlamaraṇasaṃjñādayo mārgaviprakṛṣṭāḥ | mārgapratilābhī īdṛśasaṃjñayā cittaṃ pragṛhṇāti |
maraṇasaṃjñāvarga ekonāśīttyuttaraśatatamaḥ |
180 antimasaṃjñātritayavargaḥ
prahāṇasaṃjñeti | yathā caturṣu samyakpradhāneṣūktam- utpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya [chandaṃ janayati vyāyamati]vīryamārabhate | [cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti] iti | ime ca pāpakā akuśalā dharmā narakādiduḥkhakleśānāṃ pratyayāḥ | pāpakīrtiśabdānāṃ cittaparitāpādiduḥkhānāñca mūlam | tasmātprajahyāt |
(pṛ) kathaṃ prajahāti | (u) dharmāṇāmakaraṇaṃ pratibdhastasmin samaye prajahāti | ayoniśo manaskāraḥ kāmarāgādīnāṃ kleśānāṃ pratyayaḥ | tanmanaskāraprahāṇāt te dharmāḥ prahīyante | (pṛ) imāṃ prahāṇasaṃjñāṃ bhāvayan kiṃ hitaṃ vidante | (u) tāṃ saṃjñāṃ bhāvayan sadā na pāpakān dharmānanuvartate | kartavya[meva] karoti | aṣṭāvakṣaṇāṃśca varjayati | puruṣasyātmahitaṃ yadutakleśānāṃ prahāṇam | kleśaprahāṇābhirati dharmacī varasaṃvṛtaliṅgasya pravrajitasya hitam tayā nocet svakāyameva manyeta | yadi yogī prahāṇasaṃjñābhāvanāyāmabhirataḥ, tadā buddhe dharmapūjāṃ karoti |
virāgasaṃjñā nirodhasaṃjñā iti | rāge cātyantānutpanne virāgo bhavati | tadvirāgānusmaraṇameva virāgasaṃjñā | (pṛ) prahāṇasaṃjñaiva virāgasaṃjñeti matam | kasmātpunarucyate | (u) prahāṇāllabhyate virāgam | prahāṇaṃ nāma kāmarāgasyāpanayanam | yathoktaṃ sūtre- kāmarāgasya prahāṇāt pañcaskandhāḥ prahīyante iti | prahāṇasaṃjñā ca virāgasaṃjñā | kasmāt | tasmin samaye nāsti kāmaḥ, tasya dharmasya prahāṇaṃ bhavati | ato virāgasaṃjñālābhino duḥkhakleśāḥ nirudhyante | yathoktaṃ sūtre- vītarāgo vimucyate iti | vimuktilābha eva prahāṇam | anupadhiśeṣa[nirvāṇaṃ] praviṣṭhasya nirodho bhavati | uktañca sūtre- trayaḥ svabhāvāḥ prahāṇasvabhāvo virāgasvabhāvo nirodhasvabhāva iti | yaducyate prahāṇasvabhāvo virāgasvabhāva iti tadarhata eva bhavati | sa hi prahīṇasarvakleśastraidhātukaviraktaḥ soṣadhiśeṣanirvāṇe tiṣṭhati | yaducyate nirodhasvabhāva iti tadāyuṣo 'nte jīvitavyapagame prahīṇasantānasya | nirupadhiśeṣanirvāṇaṃ samāpannasyaiva bhavati |
asti ca dvidhā vimuktiḥ prajñāvimuktiścetovimuktiriti | yadabhihitaṃ prahāṇamiti tat avidyāṃ prajahātīti prajñā vimucyate | yadvirāga iti tat tṛṣṇāṃ vivarjayatīti ceto vimucyate | dvayorvimuktayoḥ phalaṃ nirodho bhavati | yatprahāṇasaṃjñetyabhidhānaṃ tadevāvidyāsravaprahāṇasyābhidhānaṃ yannirodhasaṃjñeti tadanayordvayoḥ phalam | yathoktaṃ sūtre- sarvasaṃskārāṇāṃ prahāṇāt prahāṇam | sarvasaṃskāreṣu virāgādvirāgaḥ | sarvasaṃskārāṇāṃ nirodhāt nirodha iti | tathā ceme traya ekasyaiva nāmāntaram | yo 'nityasaṃjñāṃ (sss_445) yāvannirodhasaṃjñāṃ bhāvayati sa kṛtasarvakṛtyo niruddhasarvakleśaḥ prahīṇaskandhasaṃyojanasantatirnirupadhiśeṣanirvāṇaṃ samāpadyate |
antimasaṃjñātritayavargo 'śītyuttaraśatatamaḥ |
181 samādhipariṣkāreṣu ādyapañcasamādhipariṣkāravargaḥ
(pṛ) pūrvamuktaṃ bhavatā- mārgasatyaṃ [dvividhaṃ] yat samādhiḥ tatpariṣkāraśceti | tatra samādhiruktaḥ | samādhipariṣkāra idānīṃ vaktavyaḥ | yasmāt sati samādhipariṣkāre samādhiḥ sidhyati na tvasati | (u) samādhipariṣkārā ya ekādaśadharmāḥ- (1) pariśuddhaśīlatā, (2) abhisambodhipratilābhaḥ, (3) indriye guptadvāratā, (4) bhojane mātrajñatā, (5) rātryā ādyāntimabhāge jāgaraṇatā, (6) kuśalavitarkasampannatā, (7) kalyāṇādhimuktisampannatā, (8) pradhānīyāṅgasampannatā, (9) vimuktyāyatanasampannatā, (10) anāvaraṇatā, (11) anāsaṅgitā iti |
pariśuddhaśīlateti | akuśalakarmaṇo viratiḥ śīlam | akuśalakarmāṇi yāni prāṇātipātādattādānakāmamithyācārāṇi trīṇi kāyikakarmāṇi | mṛṣāvāda piśunavācā paruṣavācā sampralāpa itīme catvāri vācikakarmāṇi | ebhyaḥ pāpakebhyo viratiḥ śīlam | vandanapratyudgamanānuvrajanapūjādisaddharmācaraṇamapi śīlamityucyate | śīlaṃ samādhihetuṃ karotīti samādīyate | tathā hi tadyathā suvarṇakāraḥ pūrvaṃ sthūlamalamapanayati | evaṃ prathamataḥ śīlasamādānena sthūlān śīladoṣānapanayati | paścātsamādhyādinā anyān sūkṣmadoṣānapanayati | yasmādasati śīlasamādāne dhyānasamādhirna bhavati | śīlasamādāna pratyayāttu dhyānasamādhiḥ sulabho bhavati | yathoktaṃ sūtre- śīle mārgasya mūlaṃ (sss_446) sopānañceti | kiñcāha- śīla prathamaratha[vinīta]m iti | prathamaṃ ratha[vinīta]manabhiruhya dvitīyaṃ ratha[vinītaṃ]kathamabhirohati | api cāha- śīlaṃ samā bhūmiḥ | imāṃ samāṃ bhūmiṃ vyavasthāpya catvāri satyāni paśyati iti | āha ca- dve bale | [katame dve |] pratisaṃkhyābalaṃ bhāvanābalañceti | pratisaṃkhyābalaṃ śīlasamādānameva | bhāvanābalaṃ mārgaḥ | pūrva śīlabhedāpattiṃ śīlasamādānahitañca pratisaṃkhyayā vicārya śīlaṃ samādatte | paścāt pratilabdhamārgaḥ pāpakātprakṛtyā viramati | kiñcāha- śīlaṃ bodhivṛkṣasya mūlamiti | asati mūle nāsti vṛkṣaḥ | ataḥ pariśuddhaśīlāvaśyakī |
dharma[tā] ca tathaiva syāt | asati śīlasamādāne na bhavati dhyānasamādhiḥ | tadyathā vyādhicikitsāyā auṣadhamapekṣyate | tathā kleśavyādhicikitsāyā asati śīle na sampadyata auṣadham | āha ca- pariśuddhaśīlasya cittaṃ nānutapyati | yāvadviraktacitto vimucyata iti | ime sarve guṇāḥ śīlasamādānādhīnāḥ | ataḥ samādhipariṣkāra ityucyate |
asti ca karmāvaraṇaṃ, kleśāvaraṇaṃ, anayordvayoḥ phalaṃ vipākāvaraṇam | pariśuddhaśīlasyemāni trīṇyāvaraṇāni na bhavanti | anāvṛtacittasya samādhiḥ sidhyati | pariśuddhaśīlo na vikṣipatītyato niyamena nirvāṇamadhigacchati gaṅgāsrotasi dāruskandhavat | pariśuddhaśīlasamādānāt vyavasthāṃ karoti | śīlasamādānaṃ kāyikaṃ vācikamakuśalaṃ karma pratiṣedhayati | dhyānasamāpattirmānasamakuśalaṃ karma pratiṣedhayati | evaṃ kleśānāṃ pratiṣedhe pratilabdhatattvajñānasyātyantikaprahāṇaṃ bhavati |
mārgavarge 'sakṛddarśitaṃ śīlaṃ stambhabhūtamiti | dhyānasamādhicittanagarasya śīlaṃ parighā bhavati | saṃsāraughataraṇasya śīlaṃ setuḥ | sajjanapariṣadi praveśasya śīlaṃ mudrā | aṣṭāṅgikāryakṣetrasya śīlaṃ pārabhūtam | yathā pārarahite kṣetre jalaṃ na tiṣṭhati | evaṃ pariśuddhaśīle 'sati samādhijalaṃ na tiṣṭhati | (pṛ) kaḥ pariśuddhaśīlaḥ | (u) yo gogī pāpakriyānabhiratādhyāśayaḥ paralokaparivādādibhyo bibhyati | [sa] pariśuddhaśīla ityucyate | kiñca yogī cittaviśuddhaye pariśuddhaśīlo bhavati | yathoktaṃ saptamaithunarāgasūtre- kāye 'nāpattike 'pi cittamapariśuddhamityataḥ śīlamapyapariśuddhamiti | śīlabhedapratyayāḥ (sss_447) sarve kleśāḥ | teṣāṃ pragrahe pariśuddhaśīlo bhavati | śrāvakāṇāṃ śīlaṃ nirvāṇārthameva | tathāgatamārgārthī mahākaruṇācittena sarvasattvānāṃ kṛte na śīlalakṣaṇaṃ samādatte | śīlamidaṃ [tathā] karoti yathā bodhisvabhāvo bhavati | īdṛśaṃ śīlaṃ pariśuddhamityucyate |
abhisambodhiriti | uktaṃ hi sūtre- dvau khalvāyuṣman pratyayau samyakdṛṣṭerutpādāya parato ghoṣo yoniśo manaskāra iti | parato ghoṣa evābhisambodhiḥ | (pṛ) tathā cet abhisambodhimātramucyate | (u) uktaṃ hi sūtre- [anyataro] 'rhan bhagavantaṃ pṛcchati sma ekānte niṣaṇṇasya mama evamabhavat- abhisambodhisampadā tu mārgapratilābhasya vikalaḥ pratyaya iti | bhagavānavocat | maivaṃ vocaḥ yābhisaṃbodhiḥ sā tu mārgasya pratilābhasya sakalaḥ pratyayaḥ | kasmāt | jātijarāvyādhimaraṇāḥ sattvā ātmano 'bhisambodhiṃ labhamānā hi jātijarāvyādhimaraṇebhyo vimucyante iti | sattvāḥ sambodhimupādāya śīlādīn pañcadharmāt vipulayanti | tadyathā sālavṛkṣo himavantamupādāya pañca vastūni vardhayati | bhagavān svayameva sambodhyabhirataḥ | yathā prathamamārgalabdhasyaivamabhavat- yadi kaścidaguraḥ, tadā so 'paritrāso 'satkāracittaḥ sadā akuśaladharmaviparyasto 'nupaśamacaryaśca bhavati | kenācāryavān syām | kamupaniśritya tiṣṭhāmi | evaṃ cintayan sarvān matto 'viśiṣṭhānadrākṣam | tadaiva smṛtirudapādi pratilabdho mayā dharmaḥ yamupādāyābhisambuddhaḥ tameva dharmamupaniśrayiṣya iti | brahmādayo deva api prāśaṃsan nāsti kaścit buddhādviśiṣṭaḥ, sarve buddhāḥ saddharmagurukā iti | abhisambodhiśca pradīpasadṛśā | (sss_448) yathā kaścit sacakṣuṣko 'pi pradīpaṃ vinā na paśyati | tathā yoginaḥ puṇyaguṇatīkṣṇendriyatāpratyaye satyapi abhisambodhiṃ vinā na bhavati kaścanopakāraḥ | (pṛ) kā nāmābhisambodhiḥ | (u) yena puruṣaḥ saddharmān vardhayati sābhisambodhiḥ | sarve ca sajjanāḥ saddharme pratitiṣṭhanti [iti sā] sarvā devamanuṣyalokeṣvabhisambodhiḥ |
(3) indriyeṣu guptadvārateti yā samyak smṛtiḥ | yogī svātmānamanārakṣya na paśyati | ekāgracittaḥ samyak smṛtiṃ puraskṛtyaiva paśyet | saṃprajanyamiti ca [tasya] nāma | anena samprajanyena purotamālambanaṃ paryādāti | tatparyādānānna nimittamudgṛhṇāti | nimittānudgrahaṇāt na prajñaptimanusarati | indriyāṇāmagopane nimittodgrahaṇāt kleśāḥ pañcendriyāṇi strotovat pravartayanti | tadaiva śīlādīn saddharmān vināśayati | ya indriyeṣu guptadvāro bhavati tasya śīlādayaḥ sudṛḍhā bhavanti |
(4) bhojane ca mātrajñateti | na rūpabalāya [na] maithunāya [na] kāmānāmāsvādāya bhojanam | [yāvadevāsya] kāyasya yāpanāya | (pṛ) yogī kasmātkāyayāpanaṃ karoti | (u) saddharmasya bhāvanāyai | yaḥ saddharmāduparamate tasya mārgo na bhavati | asati mārge duḥkhādvisaṃyogo na bhavati | yadi kaścit kuśalasya bhāvanāyai na bhunakti | tadā [sa] vadhakaṃ corameva puṣṇāti | dānapateḥ puṇyañca vināśayati | janānāṃ satkārañca modhayati | evaṃ na bhuñjyāt janānāṃ bhojanam | (pṛ) bhojane ca kā mātrā | (u) yathā kāyaṃ yāpayati | sā mātrā | (pṛ) kiṃ bhojanaṃ bhuñjyāt | (u) yat bhojanaṃ śītoṣṇādi vyādhiṃ kāmakrodhādyādhiñca na vardhayati | tat bhuñjyāt | tadapi bhojanaṃ yathākālaṃ bhuñjyāt | bhojanamidamasmin kāle śītoṣṇakāmakrodhādhivyādhiṃ vardhayatīti prajānan na bhuñjyāt |
(pṛ) tīrthikā vadanti- yaḥ pariśuddhamāhāraṃ bhuṅkte sa pariśuddhaṃ puṇyaṃ vindate | yat yatheṣṭhamabhimatarūparasagandhasparśavat approkṣitamabhinimantritaṃ bhuñjyate tat pariśuddhamityucyate | kathamidam | (u) bhojane nāsti pratiniyatā pariśuddhiḥ | kasmāt | yadi (sss_449) paribhogenāhāro 'pariśuddho bhavati | sarva āhārā nāparibhojyāḥ | yathā stanyaṃ vatsaparibhuktam | madhu makṣikāparibhuktam | āpaḥ krimiparibhuktāḥ | kusumaṃ bhramaparibhuktam | phalaṃ pakṣiparibhuktam ityādi | kiñcāyaṃ kāyo 'śucisambhūtaḥ | kāyasvabhāvo 'śuciḥ aśuciparipūrṇaḥ | āhāraḥ pūrvamevāśuciḥ paścādapi kāyaṃ praviṣṭo naikadhāśucirbhavati | doṣaviparyayeṇa paraṃ śuciriti mithyā vadanti | (pṛ) yadyatyantamaśuciḥ [kāyaḥ] | tadā caṇḍālādibhiḥ ko viśeṣaḥ | (u) prāṇātipātādviratiradattādānādviratirmithyā jīvādviratirityādinā anurūpamāhāraṃ labdhvā āhāre ca pratikūlasaṃjñāṃ dṛṣṭvā prajñājalaprokṣitamatha tāvadbhuṅkte | na kevalaṃ jalaprokṣitaṃ punaḥ śucirbhavati |
(5) rātrya ādyāntimabhāge jāgaraṇateti | yogī prajānāti vyavasāyādhīnā kāryasiddhiriti | ato na nidrāti | paśyati na middhaṃ vṛthā, nānena kiñcillabhyata iti | yadi bhavān middhaṃ sukhaṃ manyate | tat sukhamatyalpaṃ dṛṣṭañca apāryapravacanam | kiñca yogī kleśaiḥ samamekatra nābhiramate | yathā kaściccoraiḥ saha vāse nābhiramate | kathaṃ kaścit loke corāṇāṃ raṇabhūmau nidrāsyati | ato na nidrāti |
(pṛ) middhaṃ gāḍhamāgataṃ kathaṃ niruṇaddhi | (u) ayaṃ bhagavacchāsanāsvādane 'dhicittaṃ prītiñca labdhvā niruṇaddhi | saṃsāre ca jarāvyādhimaraṇadoṣānanusmarataścittaṃ bibhyati | ato na nidrāti | kiñca yogī paśyati- manuṣyakāyo labdhaḥ samagrāṇīndriyāṇi, prāptaṃ buddhaśāsanamanargham, sādhvasādhuviveko 'tiduṣkaraḥ, idānīṃ taraṇaṃ nānviṣyāmi, kadā vimokṣiṣya iti | ato middhaṃ tiraskartuṃ vīryamārabhate |
samādhipariṣkāreṣu ādyapañcasamādhipariṣkāravarga ekāśītyuttaraśatatamaḥ |
182 akuśalavitarkavargaḥ
kuśalavitarkasampannateti | yadi kaścidanidrannapi akuśalavitarkānutpādayati yaduta kāmavitarko vyāpādavitarko vihiṃsāvitarko jātivitarko janapadavitarko 'maraṇavitarkaḥ parānugrahavitarkaḥ parāvamanyanāvitarka ityādayaḥ | varaṃ middham, naiṣāmakuśalānāṃ vitarkāṇāmutpādaḥ | naiṣkramyādikuśalavitarkān samyaganusmaret yaduta naiṣkramyavirtarko 'vyāpādāvihiṃsāvitarko 'ṣṭamahāpuruṣavitarkaḥ |
kāmavitarka iti | yat kāmaṃ niśritya pañcakāmaguṇeṣūtpannavitarkaḥ paśyati hitaṃ sukhamiti | ayaṃ kāmavitarkaḥ | sattvānāṃ vihiṃsārtho[vitarko] vyāpādavitarko vihiṃsāvitarkaḥ | yogī nānusmaredimāṃstrīn vitarkān | kasmāt | tānanusmaran hi gurutaraṃ pāpaṃ vindate | pūrvamukta eva kāmādīnāmādīnavaḥ | teṣāmādīnavatvānnānusmaret |
(pṛ) mohavitarkaḥ kasmānnoktaḥ | (u) ime trayo 'kuśalavitarkāḥ kramikāḥ | anye kleśāstu naivaṃ bhavanti | yogī kadācitpañcakāmaguṇānusmaraṇātkāmavitarkamutpādayati | kāmitālābhāvdyāpādo bhavati | vyāpādasaṃsiddhā vihiṃsā | ato nokto mohādiḥ | mohasaṃsiddhameva phalaṃ yaduta vyāpādaḥ | yadi vyāpādādakuśalaḥ karmānto bhavati | te trayo vitarkā akuśalakarmahetavo bhavanti | yathoktaṃ sūtre- ayaṃ valmīko rātrau dhūmāyati | divā prajvalati | [yatkhalu bhikṣo divā karmāntānārabhya rātrā]vanuvitarkayati [anuvicārayati] idaṃ [rātrau] dhūmāyanam | [yatkhalu bhikṣo rātrāvanuvitarkayitvā divā] karmāntān [prayojayati kāyena vācā manasā | idaṃ [divā] prajvalanam |
jñātivitarka iti | jñātivaśādutpadyante 'nusmaraṇāni | jñātiḥ kṣemakhukhaṃ vindatu (sss_451) itīcchati | tasya vināśavihiṃsāmanusmarataḥ śoka utpadyate | yat jñātibhirekakāryāṇyanusmarati [ayaṃ] jñātivitarkaḥ | yogī nānusmaredimaṃ vitarkam | kasmāt | pūrvameva hi pravrajyākāle jñātīn tyaktavān | idānīṃ tadvikarmāśrayaṇaṃ nānurūpaṃ bhavati | yadi pravrajitaḥ imaṃ jñātivitarkamanusmarati | tadā gṛhaparivāraparityāgo vṛthākiñcitsādhanaḥ | jñātisnehādadhyavasānaṃ bhavati | adhyavasānādārakṣā | ārakṣāpratyayaṃ daṇḍādānaśastrādānādikarmānukramaṃ pravartate | ato notpādayet jñātivitarkam | jñātisamāgame ca kuśaladharmaṃ na vardhayati | yoginā smartavyaṃ sarveṣu sattveṣu jananamaraṇapravāhapravṛtteṣu nāsti jñātirajñātiḥ | kasmāt paryāsajyate iti | saṃsāre jñātyarthameva śokakaruṇaparidevāśrūṇi mahāsāgaranirvartanāni bhavanti | idānīṃ punaradhyavasāne duḥkhamanavasthameva | sattvāśca kāryanimittaṃ hi mithaḥ snihyanti | nāsti tu kutracit snehanaiyatyam | jñātīnāmanusmaraṇamidaṃ mohalakṣaṇam | laukikā mūḍhāḥ svahitavihīnāḥ parahitaṃ kāmayante | jñātimanusmarataḥ svahitamatyalpaṃ bhavati | ityebhiḥ [kāraṇaiḥ] yogī na jñātivitarkamutpādayet |
janapadavitarka iti | yogī [kaścit] cintayati- amuko janapadaḥ sukhaḥ kṣemaḥ śivaḥ, tatra gatvā nibhṛtaṃ sukhaṃ lapsya iti | cittañca capalaṃ sarvatra bhramaṇadarśanakāṃkṣīti | yogī nedṛśaṃ vitarkamutpādayet | kasmāt | sarveṣu hi janapadeṣu asti kaściddoṣaḥ | kaścijjanapado 'tiśītaḥ | kaścidatyuṣṇaḥ | kaścit kṣāmabahalaḥ | kaściccorabahulaḥ | evamādayo vividhā doṣāḥ santītyato na cintayet | yaścapalaḥ sa dhyānasamādheḥ parihīyate | yatrābhirataḥ kuśaladharmaṃ vardhayati ayaṃ ramaṇīya ityucyate | ka upayogo janapadānāṃ paryālokanena | sarvo janapado dūrata eva śrāvyo nāvaśyaṃ gatvā ślāghanīyaḥ | laukikā bahudhā duṣṭā iti vacanāt | janapadeṣu bhramaṇī nānāduḥkhānyanubhavati | kāyo 'yaṃ duḥkhahetuḥ | duḥkhahetumimaṃ kāyaṃ dhṛtvā yatra yatra gacchati tatra tatra duḥkhānyanubhavati | sukhaduḥkhavedanā karmakāraṇādhīnā | sudūraṃ gacchato 'pi nāsti kaścanopakāraḥ | ato na janapadavitarkamutpādayet |
amaraṇavitarka iti | yogī cintayatyevam- mārgo mayā paścādbhāvayitavyaḥ | ādau sūtravinayābhidharmakṣudrakapiṭakabodhisattvapiṭakānyadhyetavyāni | bāhyagranthāśca suvistaramabhyasitavyāḥ | bahavaḥ śiṣyā ārjayitavyāḥ | kalyāṇamitramupasthāya caturastūpān vanditvā janāna mahādānaṃ kartuṃ protsāhya ca paścānmārgo bhāvayitavya iti | [aya]mamaraṇavitarkaḥ | naivaṃ cintayet yogī | kasmāt | na hi maraṇakālo niyataḥ | na pūrvameva jñeyaḥ | vṛttyantareṣu vyāpṛtena na mārgo bhāvituṃ śakyaḥ | paścānmaraṇakāle samupasthite cittaṃ kaukṛtyena pīḍyate | mayāyaṃ kāyo vṛthā poṣitaḥ na kiñcillabdham | paśubhiḥ samaṃ mriyata iti | yathoktaṃ sūtre- pṛthagjano viṃśatidhā svacittaṃ nigṛhyevaṃ cintayet- vibhinnākāraveṣamātraṃ mama vṛthā [sarvaṃ] na kiñcillabdham, yāvadāmaraṇamadānto bhaviṣyāmīti | paṇḍito na karotyakāryam | yathoktaṃ dharmapade-
[yeṣāñca susamārabdhā nityaṃ kāyagatā smṛtiḥ] akṛtyaṃ te na sevante nityaṃ sātatyakāriṇaḥ | smṛtānāṃ samprajānānāmastaṃ gacchanti cāsravāḥ || iti |
api coktaṃ sūtre-
catussatyeṣvalābhī [yaḥ] kāmān labdhumupāyataḥ | yatnena vīryamātiṣṭhet bhṛśaṃ tatparipālane || iti |
ato nāmaraṇavitarkamutpādayet | amaraṇavitarkaśca mūḍhasya prāṇitam | ko jñānī tṛṇāgre 'vaśyāyabinduvat jīvitamadhruvaṃ jñātvā kṣaṇamekaṃ jīveyamiti [manyeta] | uktañca sūtre- bhagavānavocat kathaṃ pūnaryūyaṃ bhikṣavo bhāvayatha maraṇasmṛtim | [anyataro (sss_453) bhikṣu]rbhagavantamavocat- [iha mamaivaṃ bhavati- aho vata] ahaṃ sapta varṣāṇi na jīveyamiti | evamapacayo 'bhūta yāvanmuhūrtaṃ na [jīveya]miti | anya[taro bhikṣurbhagavantametadavocat] ahaṃ ṣaḍ varṣāṇi na jīveyamiti | evamapacayo 'bhūt- yāvanmuhūtamapi [na jīveya]miti | evamukte bhagavān tān bhikṣūnetadavocat- yūyaṃ bhikṣavaḥ pramattā [viharatha, dandhā]maraṇasmṛtiṃ bhāvayatha iti | anyataro bhikṣu [rbhagavanta]mupetyāvocat[mamaivaṃ bhavati aho bata] ahaṃ [tadantaraṃ] na jīveyaṃ yadantaraṃ āśvasitvā praśvasāmi praśvasitvā vāśvasāmi iti | bhagavānavocat- sādhu sādhu tvaṃ [khalu bhikṣo] bhāvayasi maraṇasmṛtim iti | ato notpādayedamaraṇasaṃjñām |
parānugrahavitarka iti [yad]bandhāvanugrahaprāpaṇamicchati | yadyevaṃ cintayati- amukaṃ dhanamānasukhānāṃ dānamācarayāmi | amukastu nopaiti iti | yogī nedṛśaṃ vitarkamutpādayet | kasmāt | nānayā smṛtyā parasya sukhaṃ dukhaṃ vā prāpayati | kintu samāhitaṃ cittameva vikṣipati | (pṛ) parasyānugrahacikīrṣā kiṃ karuṇācittaṃ nanu | (u) yogī mārgamarthayan cintayetpāramārthikaṃ hitaṃ yaduta anityatādi | yadyapyatra kiñcitpuṇyamasti tathāpi mārgapratirodhakasya hitamalpaṃ, doṣastu bahulaḥ | samāhitacittasya vikṣepāt | yo vyagracittatayā parasya hitamanusmarati | sa kāmāsaktyā nādīnavaṃ paśyati | ato nānucintayet |
parāvamanyanāvitarka iti | yadyogī cintayati- gotravaṃśākṛtirūpadhanamānanaipuṇyeṣu śīlatīkṣṇendriyatvadhyānasamādhiprajñādiṣu ca nāyaṃ matsama iti | nedṛśaṃ yogī vitarkamutpādayet | kasmāt | sarveṣāṃ vastunāmanityatvāt | ya uttamo 'dhama iti | teṣu ko viśeṣo 'sti | eṣāṃ kāyakeśaromanakhadantaṃ sarvamaśuci, samaṃ bhavati na viṣamam | jarāvyādhimaraṇādivipadapi samā | sarveṣāṃ sattvānāmadhyātmaṃ bahirdhā ca duḥkhavihiṃsāpi samā na (sss_454) viṣamā | pṛthagjanānāṃ dhanasamṛddhiḥ pāpapratyayā | dhanasamṛddhiśca na dīrghakālikī | [ataḥ] punardaridro bhavati | ato na parāvamanyanāvitarkamutpādayet | ayaṃ māno 'vidyāṅgam | vidvān kathamimaṃ vitarkamutpādayiṣyati ||
akuśalavitarkavargo dvyaśītyuttaraśatatamaḥ |
183 kuśalavitarkavargaḥ |
naiṣkramyavitarka iti pravivekābhilāṣicittatā | yat pañcakāmaguṇebhyo rūpārūpyadhātubhyaśca pravivekaḥ | asmin praviveke 'bhilāṣo naiṣkramyavitarkaḥ | pravivekābhilāṣādasmā dduḥkhānāmasambhavāt | kāmāsaktivaśāddhi duḥkhaṃ bhavati | asatyāṃ kāmāsaktau sukhaṃ bhavati |
vitarkeṣu dvau vitarkau sukhaṃ yadutāvyāpadavitarko 'vihiṃsāvitarkaḥ | kasmāt | dvau hīmau vitarkau kṣemavitarkau | yathoktaṃ tathāgatavarge- tathāgatasya khalu dvau vitarkau nityamupatiṣṭhato yaduta yogakṣemavitarkaḥ pravivekavitarkaśca iti | yogakṣemavitarkaḥ avyāpādāvihiṃsāvitarka eva | pravivekavitarko naiṣkramyavitarkaḥ | trīnimān vitarkayataḥ puṇyaṃ vardhate | samāhitacittattāpi sidhyati | cittaṃ viśudhyate ca | trīnimān vitarkān vitarkayan paryutthānāni pratihanti | paryutthānānāṃ samucchedāt prahāṇaṃ sākṣātkaroti | kiñca yogī pravivekāmilāṣayā bahūnāṃ kuśaladharmāṇāmupacayādāśu vimucyate |
aṣṭamahāpuruṣavitarka iti alpecchasyāyaṃ dharmo nā[yaṃ dharmo] mahecchasya | santuṣṭasyā[yaṃ dharmo nāyaṃ dharmo 'santuṣṭasya] | praviviktasya [ayaṃ dharmo nāyaṃ dharmaḥ (sss_455) saṅgaṇikārāmasya] | ārabdhavīryasya [ayaṃ dharmo nāyaṃ dharmaḥ kusīdasya] | upasthitasmṛtikasya [ayaṃ dharmo nāyaṃ dharmo muṣṭasmṛtikasya] | samāhitasya [ayaṃ dharmo nāyaṃ dharmo 'samāhitasya] | prajñāvato ['yaṃ dharmo nāyaṃ dharmo duṣprajñasya] | niṣprapañcārāmasyāyaṃ dharmo nāyaṃ dharmaḥ prapañcārāmasya itīme 'ṣṭau |
alpeccho yogī yo mārgaṃ bhāvayitumapekṣitamicchati | na bahu prārthayate anyadanupayuktam | ayamalpecchaḥ | santuṣṭa iti | kaścit [kenacit] kāraṇena vā śīlāya vā parasya cittaprasādanāya vālpaṃ gṛhṇāti na tu santuṣṭacitto bhavati | yo 'lpaṃ gṛhītvā santuṣṭacitto bhavati | ayaṃ santuṣṭaḥ | kaścidalpaṃ gṛhītvāpi ramaṇīyaṃ kāmayate | ayamalpeccho na santuṣṭaḥ | yo 'lpalābhena tṛpyati sa santuṣṭaḥ | (pṛ) yadyapekṣitagrāhī alpeccha iti | sarve sattvā alpecchā bhaveyuḥ | eṣāṃ pratyekamapekṣitatvāt | (u) yogī anāsaktattittatayā gṛhṇāti upayogārthamātraṃ, na bahu gṛhṇāti | na tu yathā laukikā yaśomaṇḍanavardhanāya bahu gṛhṇānti | (pṛ) yogī kasmādalpecchayaḥ santuṣṭo bhavati | (u) [sa] hi paripālanādāvādīnavaṃ paśyati | anupayuktadravyasaṅgrahaḥ sammūḍhasya lakṣaṇam | pravrajito na bahu sañcinvannavadātavasanaiḥ samo bhavet | tādṛśadoṣasattvādalpecchaḥ santuṣṭo bhavati | yogī yadi nālpecchaḥ santuṣṭaḥ, tadā kāmacittaṃ kramaśo vardheta | dhanalābhitvādaprārthanīyaṃ prārthayīta | dhanalābhābhilāṣaśca naiva saṃśāmyati | [tatra] adhyavasāyitvāt | pravivekasukhāya pravrajito dhanakāmitayā tatkaraṇīyaṃ vismarati | kleśānapi na prajahāti | kasmāt | bāhyapadārthāneva na prajahāti | kaḥ punarvāda ādhyātmikān dharmān prajahātīti | lābhadṛṣṭirvipattivihiṃsāhetuḥ | yathā karakavṛṣṭiḥ sasyāni vināśayati | ataḥ satatamalpecchasantuṣṭatāṃ bhāvayet |
dṛśyate ca deyasya padārthasya pratyarpaṇaṃ duṣkaram | yaṭhā ṛṇī [ṛṇa]mapratyarpayan paścāttadduḥkhaṃ vyathāmanubhavati iti | lābhasatkāradṛṣṭiḥ buddhādibhiḥ sajjānaistyaktā | (sss_456) yathāha bhagavān- nāhaṃ lābhasatkāramanuprāpnomi mā lābhasatkāro māmanuprāpnotviti | ayañca yogī saddharmasantuṣṭatvāllābhasatkāraṃ prajahāti | yathāha bhagavān- devā na pratilabhante naiṣkramyasukhaṃ pravivekasukhamupaśamasukhaṃ yathā mayā pratilabdham | ato lābhasatkāraṃ prajahāmi iti | yathāha śāriputraḥ-
animittaṃ bhāvayitvā cāhaṃ śūnyasamādhinā | samīkṣe sarvavastūni kheṭapiṇḍān yathā bahiḥ || iti |
kiñca yogī paśyati na kāmopabhogena tṛptirbhavati | yathā lavaṇodakaṃ piban na tarṣaṇamapanayati iti prajñāṃ prarthayānastṛpto bhavati |
mahecchaḥ sadā prārthanāmutpādayan bahu prārthayitvālpaṃ vindate | ataḥ sadā khidyate | paśyāmaśca bhikṣārthī janairavamanyate na satkriyate yathālpecchaḥ | pravrajito mahatprārthayata ityakāryametat | janairdattasyāgrahaṇantu yuktarūpam | ato 'lpecchāsantuṣṭimācaret |
pravivikta iti yat gṛhasthapravrajitayoḥ kāyikapravivekasamācāraḥ kleśeṣu mānasapravivekasamācāraḥ ayaṃ pravivekaḥ | (pṛ) yogī kasmātpravivikto bhavati | (u) pravrajitā apratilabdhamārgā api pravivekārāmā bhavanti | avadātavasanādayaḥ tatsthānagatastrīrūpavikṣepāvakṛṣṭā na tatra kadācitsukhino bhavanti | praviveke tu cittaṃ sūpaśamaṃ bhavati | yathā salilamanāvilaṃ prakṛtitaḥ svaccham | ataḥ praviveke carati | pravivekadharmo 'yaṃ gaṅgānadīvālukāsamairbuddhairabhisaṃstutaḥ | kenedaṃ jñāyate | bhagavān grāmopakaṇṭhe niṣaṇṇaṃ bhikṣuṃ dṛṣṭvā aprītamanasko bhavati | śūnyāyatane ca śayānaṃ bhikṣuṃ dṛṣṭvā bhagavān prītamanasko bhavati | tatkasya hetoḥ | grāmopakaṇṭhe niṣṣaṇṇasya bhikṣorbahubhiḥ kāraṇaiḥ samāhitacittavikṣepe labdhavyaṃ na labhyate sākṣātkartavyaṃ na sākṣātkriyate | śūnyāyatane śayānasya kiñcitkausīdye satyapi samādhyāśāsambhave cittaṃ parigṛhyate | parigṛhītaṃ cittaṃ vimucyate | nimittodgrahamupādāya ca kāmādayaḥ kleśāḥ samudbhavanti | śūnyāyatane na rūpādīni nimittāni santīti kleśāḥ suprahāṇāḥ | yathāgnirasatīndhane svataḥ śāmyati | uktañcasūtre- yo bhikṣuḥ saṅgaṇikāvihārarataḥ sambhāṣyarataḥ [sa] gaṇādavivikta ityataḥ sāmayikīmeva vimuktiṃ na (sss_457) pratilabhate | kaḥ punarvādaḥ akopyāṃ vimuktiṃ pratilabhata iti | praviviktavihārī punarubhayaṃ sākṣātkurute | iti | yathā pradīpo vātaviviktaḥ prakāśate | evaṃ yogī pravivekavihāritayā tattvajñānaṃ vindate |
ārabdhavīrya iti | yogī yadi samyakpradhānamācaran akuśaladharmān prajahāti kuśaladharmāṃśca sañcinoti | [tadā] tatra samyakpradhānāmācaratīti ārabdhavīrya ityucyate | evañca bhagavacchāsane hitaṃ pratilabhate | tatkasya hetoḥ | [sa hi] kuśaladharmasañcayena pratidinamabhivardhate | yathotpalapadmādīni yathāsalilamabhivardhante | kausīdyacārī punaḥ kāṣṭhamusalavat prathamābhinirvartanādārabhya pratidīnamapacīyate | ārabdhavīryasya arthapratilābhitayā cittaṃ sadā pramudyate | kausīdyacārī tu akuśaladharmanivṛttacittaḥ satataṃ duḥkhopadravamanubadhnāti | ārabdhavīryasya ca kṣaṇe kṣaṇe kuśaladharmo nityamabhivardhate, nāpacīyate | vīryaprakṛṣṭamācarannāpnoti prakṛṣṭaṃ sthānaṃ yaduta buddhānāṃ gatim | yathoktaṃ sūtre bhagavatā ānandaṃ prati prakṛṣṭaṃ vīryamabhyasan buddhagatiṃ yātīti | ārabdhavīryasya cittasamādhīḥ sulabhaḥ | mandendriya ārabdhavīryaḥ saṃsārādevāśu mucyate | tīṣṇendriyaḥ kusīdastu na vimucyate | yadasti kiñcidaihikamāmuṣmikaṃ laukikaṃ lokottaraṃ hitaṃ, tat sarvaṃ vīryamupādāya bhavati | sarveṣāṃ lokānāṃ yadasti alābhavyasanaṃ, tat sarvaṃ kausīdyamupādāya bhavati | evaṃ kusīdasya doṣamārabdhavīryasya guṇaṃ dṛṣṭvā vīryamanusmarati |
upasthitasmṛtika iti | kāyavedanācittadharmeṣu sadā smṛtiṃ samupasthāpayati | (pṛ) eṣāṃ caturṇāṃ dharmāṇāṃ smṛtyā kīdṛśaṃ hitaṃ vindate | (u) pāpakā akuśalā dharmā na cittamāgacchanti | yathā surakṣite na pāpakaḥ puruṣo 'vatarati | yathā ca ghaṭaḥ pūrṇo na punarudakamādatte | evamasya puruṣasya kuśaladharmasampūrṇasya na pāpakāni prasajyante | yo bhāvitasamyaksmṛtikaḥ sa vimuktibhāgīyān sarvān kuśaladharmān saṅgṛhṇāti | yathā samudrāmbupāyinaḥ sarvāṇi strotāṃsi pītāni bhavanti | sarveṣāmudakānāṃ samudravartitvāt | asyāḥ smṛterbhāvayitā svatantracaryāsthāne viharatītyucyate | kleśamāro na kiñcidākopayati kākolūkadṛṣṭāntavat | asya ca cittaṃ supratiṣṭhitaṃ duṣkampanaṃ bhavati | yathā vṛtto (sss_458) ghaṭaḥśikyamadhiniviśyate | sa cāciramevārthaṃ lapsyate | yathoktaṃ bhikṣuṇīsūtre- bhikṣuṇya ānandametadavocan- iha bhadanta [ānanda] vayaṃ catṛṣu smṛtyupasthāneṣu supratiṣṭhitacittā viharantya [udāraṃ] pūrveṇāparaṃ viśeṣaṃ samprajānāma iti | ānando 'vocat- evametat bhaginya evametat bhaginya iti |
samāhita iti | cittasamādhiṃ bhāvayataḥ pravaro 'rtho bhavati | yathoktaṃ sūtre- samāhito yathābhūtaṃ prajānāti iti | anena manuṣyakāyenātimānuṣadharmo bhavati yaduta kāyenodakarmamagniñcā[vagāhya] nirgacchati | vihāyasā gamane ca svatantra ityādi | kiñcāsya sukhaṃ bhavati yat yāvaddevāḥ sahāṃpatibrahmādayo 'pi nāpnuvanti | ayaṃ yat kartavyaṃ tat karotītyucyate | yadakartavyaṃ na tat karoti | samāhitasya saddharmaḥ sadā vardhate samāhitasya cittaṃ nānutapyate | ayaṃpravrajyāphalabhāgbhavati tathāgataśāsanānuyāyī ca | nānyapuruṣavat vṛthā satkāraṃ svīkaroti | ayameva dānapuṇyaṃ vipācayati nānye | ayañca samāhitadharmo buddhairāryaiśca niṣevitaḥ | sarveṣāṃ kuśaladharmāṇāṃ samārjanāya yogyaśca bhavati | yadi samāhitasya siddhirbhavati tadā āryamārgasya pratilābho bhavati | yadi na siddhiḥ, tadā śubhadeveṣūpapadyate yaduta rūpārūpyadhātau | tatkasya hetoḥ | na hi dānādinā īdṛśaṃ kāryaṃ pratilabhate yadekāntataḥ pāpakānāmakaraṇam | yathoktaṃ sūtre- yo daharo yuvā ājanma maitrīṃ bhāvayati | sa kiṃ pāpakaṃ cittamutpādayet | pāpakaṃ vā cintayet | no hīdaṃ bhagavan | [tatkasya hetoḥ] [tatsamādhiprabhāva eṣaḥ | iti | cittasamādhiśca tattvajñānasya pratyayaḥ | tattvaprajñā sarvān saṃskārān kṣapayati | saṃskārāṇāṃ kṣayāt sarve duḥkhopāyāsāḥ śāmyanti | yogī sarvāṇi laukikāni lokottarāṇi smaranneva kuryāt na klamathena kāryaṃ prayojayan | anye pudgalāstena labdhaṃ pramātuṃ cittameva notpādayanti | ata āha- samāhito 'rthamāpnotīti |
prajñāvāniti | prajñāvataścitte kleśā na sambhavanti | yadi sambhavanti, tadaiva nirudhyante yathā taptāyaḥpātre patitā jalakaṇikā | prajñāvataścitte saṃjñā nāvirbhavanti | yadyāvirbhavanti, tadaiva nirudhyante yathā tṛṇāgre 'vaśyāyabinduḥ sūrya uditamātre śuṣyati | yaḥ prajñācakṣuṣkaḥ sa buddhadharmaṃ paśyati | yathā cakṣuṣmataḥ sūrya upayogāya kalpate | prajñāvān buddhasya dharmadāyabhāgityucyate | yathā jātaḥ putraḥ pitrordhanabhāgbhavati | prajñāvāneva sa jīva ityucyate | anye mṛtā iti | prajñāvān tattvamārgikaḥ, mārgasya parijñānāt | prajñāvāneva bhagavataḥ śāsanā[mṛta]rasaṃ vetti | yathā avipariṇatajihvendriyaḥ pañcarasān vivecayati | prajñāvān bhagavacchāsane samāhito na kampate tadyathā śailo na vāyunā kampyate | prajñāvān śrāddha ityucyate | catuḥ śraddhālābhitayā parānanuyāyitatvāt | āryaprajñendriyapratilābhī jinauraso bhavati | anye bāhyāḥ pṛthagjanāḥ | ata ucyate prajñāvānarthaṃ vindata iti |
niṣprapañcārāma iti | yadekānekatvavādaḥ sa prapañcaḥ | yathā ānandaḥ śāriputraṃ pṛcchati- ṣaṇṇām [āyuṣman] sparśāyatanānāmaśeṣavirāganirodhādasti anyatkiñcit | śāriputraḥ pratyāha[mā hyevamāyuṣman] | ṣaṇṇā[māyuṣman] sparśāyatanānāmaśeṣavirāganirodhādastyanyatkiñciditi (sss_460) vadan aprapañcaṃ prapañcayasi | nāsti kiñciditi, asti ca nāsti cānyaditi, naivāsti no ca naivāstyanyaditi ca praśne prativacanamapi tathā syāt |
(pṛ) kasmādidamaprapañcam | (u) ayaṃ vastuta ātmadharmapraśnaḥ yadyekaḥ yadi vāneka iti | ato na pratyuvāca | ātmā ca na niyataḥ | pañcaskandheṣu kevalaṃ prajñaptyābhidhīyate | yadyasti kiñciditi | yadi vā nāsti kiñciditi pratibrūyāt, tadā śāśvatocchedapātaḥ syāt | yat pratītyasamudenātmavyavahāraḥ sa niṣprapañcaḥ | yadi paśyati sattvaṃ śūnyaṃ dharmāśca śūnyā iti sa niṣprapañcārāmaḥ | ato niṣprapañcārāmā bhagavacchāsane 'rthaṃ vindante | iyaṃ kuśalavitarkasampadā |
kuśalavitarkavargastryaśītyuttaraśatatamaḥ |
184 antimapañcasamādhipariṣkāravargaḥ
(7) kalyāṇādhimuktisampaditi | yogī yat nirvāṇe 'bhiramaṇaḥ saṃsāraṃ vidveṣayati | iyaṃ kalyāṇādhimuktiḥ | evamadhimuktaḥ kṣipraṃ vimuktibhāgbhavati | nirvāṇābhiratasya cittaṃ na kutracidabhiniviśate | nirvāṇābhiratasya nāsti bhayam | yadi pṛthagjanasya cittaṃ nirvāṇamanusmarati | tadaiva santrāso bhavati- ahamatyantaṃ nakṣyāmīti |
(pṛ) kena pratyayena nirvāṇe 'dhimucyate | (u) yogī lokamanityaṃ duḥkhaṃ śūnyamanātmakaṃ dṛṣṭvā nirvāṇe upaśamasaṃjñāmutpādayati | pudgalo 'yaṃ svābhāvikakleśapratanubhūto nirvāṇabhāṇakaṃ śṛṇoti | tadā [tasya] cittaṃ tatrādhimucyate | yadi vā kalyāṇamitrāt yadi vā sūtrādhyayanāt saṃsāra ādīnavaṃ śṛṇoti | yathā anavarāgrasūtre pañcadevadūtasūtre coktam | tadā saṃsārānnirviṇṇo nirvāṇe 'dhimucyate |
(8) pradhānīyāṅgasampaditi | yathoktaṃ sūtre- pañca pradhānīyāṅgāni | (sss_461) katamāni [pañca] | iha [bhikṣavo] bhikṣuḥ śrāddho bhavati | aśaṭho bhavati | alpābādho bhavati | ārabdhavīryo bhavati | prajñāvān bhavatīti | śraddhāvān nāma[yaḥ] triṣu ratneṣu caturṣu satyeṣu ca vigatavicikitso bhavati | vigatavicikitsatvāt kṣipraṃ samādhiḥ sidhyati | śraddhāvataḥ prītibahulatvācca kṣipraṃ samādhiḥ sidhyati | śraddhāvān susamāhito dāntaśca bhavati | ato 'pi sahasā samādhiṃ vindate | (pṛ) yadi samādhinā prajñotpadyate | atha vicikitsāṃ prajahāti | kathamidānīṃ samādheḥ pūrvamevocyate vigatavicikitsa iti | (u) bahuśrutatvāt kiñcidvicikitsāṃ prajahāti | na samādhilābhāt | adhimuktakulotpannaḥ śrāddhena sahavṛttikaḥ sadādhimukticittaṃ bhāvayan apratilabdhasamādhirapi vicikitsāṃ na karoti | evamādi |
aśaṭha iti | ṛjucittasya nāsti kiñcidgopanīyam | sadapi sutīrṇaṃ bhavati | yathā kaścidbhiṣajamupetya vyādhisvarūpamuktvā sucikitso bhavati | alpābādha iti | sa pūrvarātre 'pararātre ca vyavasyati, na viramati | yadyābādhābahulaḥ, tanmārgacaryāyā antarāyo bhavati | ārabdhavīrya iti | mārgārthitvāt sadā viryamārabhate | ato 'gniṃ manthāno na viramamāṇo sahasāgniṃ vindate | prajñāvāniti | prajñāvattvena caturṇāmaṅgānāṃ phalaṃ bhavati yaduta mārgaphalam |
(pṛ) smṛtyupasthānadharmā api pradhānīyāṅgāni | kasmāt kevalamete pañca dharmā uktāḥ | (u) yadyapi sakalamaṅgam | tathāpīme dharmā mukhyatamāḥ yogibhirapyapekṣyante | ata ime kevalamuktāḥ | sarveṣāṃ pāpakānāṃ parivarjanaṃ sarveṣāṃ kuśalānāṃ sañcayaśca yogino 'ṅgam | yathā......... sūtre varṇitam |
(9) vimuktyāyatanasampaditi yat pañcavimuktyāyatanāni | ihaśāstā [anyataro vā] gurusthānīyaḥ [sa brahmacārī] bhikṣūnāṃ dharmaṃ deśayati | yathā yathā dharmaṃ deśayati | tathā tathā [tasmin dharme] arthapratisaṃvedī ca dharmapratisaṃvedī ca bhavati | [tasyārtha]pratisaṃvedino (sss_462) dharmapratisaṃvedinaḥ prītirjāyate | prītamanasaḥ kāyaḥ praśrabhyate | praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayate | sukhinaścittaṃ samādhīyate | idaṃ prathamaṃ vimuktyāyatanam | yatra bhikṣo[rapramattasyātāpinaḥ] prahitātmano viharato ['vimuktaṃ] cittaṃ vimucyate | [aparikṣīṇā] vā āsravāḥ parikṣayaṃ gacchanti | [ananuprāptaṃ] vā anuttaraṃ yogakṣemamanuprāpnoti | dvitīyaṃ [vimuktyāyatanaṃ] vistareṇa sūtrādhyayanam | tṛtīyaṃ pareṣāṃ dharmadeśanā | caturthaṃ vimukte sthāne dharmāṇāmanuvitarkaḥ anuvicāraḥ | pañcamaṃ samādhinimittasya sugrahaṇaṃ yaduta navanimittādīni yathāpūrvamuktāni |
(pṛ) śāstā [anyataro] vā gurusthānīyaḥ sabrahmacārī kasmāt bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayati | (u) dharmasamāpādānena mahāntamarthamāpnoti | ityato deśanāṃ karoti | sabrahmacāryayaḥ śāstāramupādāya pravrajitaḥ | indriyāṇāṃ paripācanāya dharmaṃ deśayati | gurusthānīyaḥ sabrahmacārī samānakarmatvācca dharmadeśanāṃ karoti | bhikṣavo 'vaśyaṃ dharmaṃ śṛṇvantītyataśca [dharma]deśanāṃ karoti | ime pudgalā viśuddhaśīlādiguṇasampannāḥ tadyathā subhājanaṃ samṛddhiṃ samādātuṃ bhavyam ityato dharmadeśanāṃ karoti |
imāstisraḥ prajñāḥ dharmapratisaṃvedo bahuśrutamayī prajñā | arthapratisaṃvedaścintāmayī prajñā | abhābhyāmubhābhyāṃ jāyate prītiḥ yāvatsamāhitasya yathābhūtajñānaṃ jāyate | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā | āsāṃ trisṛṇāṃ prajñānāṃ trīṇi phalāni bhavanti yaduta nirvedo vairāgyaṃ vimuktiḥ | dharmaṃ śrutvādhītya ca pareṣāṃ dharmaṃ deśayati | iyaṃ bahuśrutamayī prajñā | dharmānanuvitarkayati anuvicārayati | iyaṃ cintāmayī prajñā | samādhinimittaṃ sugṛhṇāti | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā |
(pṛ) yā cittavimuktiḥ [yaśca] āśravakṣayaḥ | anayoḥ ko bhedaḥ | (u) samādhinā kleśānāṃ vyāvṛttiścittavimuktiḥ | kleśānāmatyantaprahāṇamāsravakṣayaḥ | (pṛ) śīlādayo dharmā api vimuktyāyatanam | yathoktaṃ- śīlavataścittaṃ na vipratisarati | avipratisāriṇaḥ prītirjāyata ityādi | kadācit dānadihetorapi vimuktirbhavati | kasmādime pañcaiva dharmā uktāḥ | (u)prādhānyātta evoktāḥ | (pṛ) eṣāṃ dharmāṇāṃ kiṃ prādhānyam | (u) vimukteḥ sannikṛṣṭo hetuḥ | śīlādayastu viprakṛṣṭāḥ | (pṛ) kathaṃ jñāyate sannikṛṣṭo heturiti | (u) yogī dharmaṃ śrutvā prajānāti skandhāyatanadhātūn | taddharmakalāpamātre nāstyātmeti | ataḥ prajñaptirbhajyate | tatprajñaptibhaṅga eva vimuktirityākhyāyate | ataḥ sannikṛṣṭo hetuḥ | uktañca sūtre- bahuśrutasyāniśaṃsā yaduta paraśāsanaṃ nānuvartate, cittaṃ susamādhīyate ityādi | anenāpi jñāyate sannikṛṣṭo heturiti | tathāgataśāsane mahān lābho 'sti, kleśān nirodhayati, nirvāṇañca yātītyādi | asminnupaśamadharme śrotā vā adhyetā vā anuvicintayitā vā kṣipraṃ vimucyate | ataḥ sannikṛṣṭo hetuḥ | dānena mahatpuṇyaṃ vindate | śīlena gauravam | bāhuśrutyena prajñām | prajñayā āsravāṇāṃ kṣayaṃ vindate na puṇyaṃ gauravaṃ vā | ato jñāyate sannikṛṣṭo heturiti | śāriputrādayo mahāprājñā iti kīrtyante | [tat] sarvaṃ bahuśrutyāt |
(pṛ) yadi bāhuśrutyena cittaṃ susamādhīyate | ānandaḥ kasmāt prathame 'ntime ca yāme vimuktiṃ nālabhata | (u) ānando na yāvanmastakamupadhāne nyadhatta tāvadeva vimuktimalabhata | ato 'sadadbhutadharme 'vartata | kasmānna kṣipram | ānandasyatasmin samaye vīryaṃ kiñcidduṣṭamāsīt | atimātraklāntatvānnālabhata vimuktim | ānando 'smin yāma āsravāṇāṃ kṣayamanuprāpnomīti praṇidadhyau | yathā ca bodhisattvo bodhimaṇḍe praṇihitavān | kastādṛśabalo yathā ānandaḥ | sarvamidaṃ bāhuśrutyabalam |
(10) anāvaraṇateti- yāni trīṇyāvaraṇāni karmāvaraṇaṃ, vipākāvaraṇaṃ kleśāvaraṇamiti | yasyemānyāvaraṇāni na santi | na sa duḥsthāne patati | yo 'kṣaṇebhyomuktaḥ sa mārgaṃ samādātuṃ bhavyo bhavati | sa caturbhiścakraiḥ sampanna ityucyate | [tāni] pratirūpadeśavāsaḥ satpuruṣopāśrayaḥ ātmasamyakpraṇidhiḥ pūrve ca kṛtapuṇyatā iti | [sa] catvāri srotaāpattyaṅgāni ca sādhayati yaduta satpuruṣasaṃvāsaḥ saddharmaśravaṇaṃ, yoniśomanaskāro dharmānudharmapratipattiḥ | rāgādīn trīn dharmānapi samutsṛjati | yathoktaṃ sūtre- trīn dharmānaprahāya na jarāvyādhimaraṇāni santarati | iti |
(11) anāsaktateti | "nāvaratīramupagacchati | na pāratīramupagacchati | na madhye saṃsīdati | na sthala utsīdiṣyati | na manuṣyagrāho bhaviṣyati | nāmanuṣyagrāho bhaviṣyati | nāvartagrāho bhaviṣyati | nāntaḥpūtī bhaviṣyati" | avaratīramiti ṣaṇṇāmādhyātmikānāmāyatanāmadhivacanam | pāratīramīti ṣaṇṇāṃ bāhyānāmāyatanānāmadhivacanam | madhye saṃsīdati iti nandirāgasyādhivacanam | sthala utsāda iti asmimānasyādhivacanam | katamo manuṣyagrāhaḥ | [iha] bhikṣurgṛhisaṃsṛṣṭo viharati | [katamo] 'manuṣyagrāhaḥ | [iha bhikṣurekatya ekatyo] 'nyataraṃ devanikāyaṃ praṇidhāya brahmacaryaṃ carati | ayamucyate 'manuṣyagrāha iti | āvartagrāha iti pañcānāṃ kāmaguṇānamadhivacanam | [katamaśca] antaḥpūtibhāvaḥ | iha bhikṣurekatyo duśśīlo bhavati | pāpadharmā aśuciḥ śaṅkāsmarasamācāro 'brahmacārī | ayamucyate 'ntaḥpūtibhāva iti |
yasyāsti ādhyātmikāyataneṣu ātmagrahaḥ | tasya bāhyāyataneṣu ātmiyagrahaḥ | ādhyātmikabāhyāyatanebhyo nandirāgo bhavati | atastatraiva nimajjate | tebhyastu ahaṅkāro jāyate | kasmāt | yadi kaścitkāyāsaktaḥ sukhī bhavatītyato ['paraḥ] kaścidāgatya laghu (sss_465) nindati | tadā [tasya]māno jāyate | evamātmīyanandirāgāhaṅkārāstaccittaṃ vikṣepayanto 'nyānapi nirvartayanti |
(pṛ) dṛṣṭānte 'smin kiṃ stroto bhavati | yadyāryo 'ṣṭāṅgikamārgaḥ srotaḥ | tadā ṣaḍādhyātmikabāhyāyatanāni pārau na syuḥ | nandirāgādayo madhyaugha āvartaḥ pūtibhāvo 'pi ca na syuḥ | yadi kāmatṛṣṇā srotaḥ | kathamimānanuvartya nirvāṇamanuprāpnoti | (u) āryo 'ṣṭāṅgikamārga eva srotaḥ | dṛṣṭānto nāvaśyaṃ sarvākāraiḥ samāno bhavati | yathāyaṃ dāruskandho 'ṣṭākṣaṇavinirmukto mahārṇavaṃ gacchati | evaṃ bhikṣurogho 'kṣaṇairvinirmukta āryāṣṭāṅgikamārgaṃ stroto 'nuvartyaṃ nirvāṇa[mahārṇava]mavatarati | yathā kumbhasadṛśaṃ stanamiti vacanaṃ tadākāramātraṃ gṛhṇāti na kāṭhinyaṃ mārdavaṃ vā | yathā ca candropamaṃ vadanamiti vacanaṃ śobhā pauṣkalyaṃ gṛhṇāti na tadākāram | kiñca yogī āryamārganirgato 'dhyātmabahirdhāyataneṣvāsajyate | na tu yathāyaṃ dāruskandhaḥ strotomadhyagatastasmin pāre 'smin vā āsajyate pūtībhavati vā | ityādi |
śāstrācārya āha- yathā gaṅgāstroto niyamena mahārṇavaṃ prāpnoti | evamāryāṣṭāṅgikamārgastroto niyamena nirvāṇaṃ prāpnoti |
evaṃ saṃkṣipyaikādaśamādhipariṣkārā uktāḥ, yeṣu satsu niyamena samādhirlabhyate ||
antimapañcasamādhipariṣkāravargaścaturaśītyuttaraśatatamaḥ
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
