Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 5/7

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Satyasiddhiśāstram

Tác giả
Harivarman
Thông tin
GRETIL — N. Aiyaswami Sastri: Harivarman: Satyasiddhisastra, Vol. I, Baroda : Oriental Institute, 1975. (Gaekwad's Oriental Series, 159).CC BY-NC-SA 4.0

(pṛ) ayaṃ caturtho graho na dṛṣṭiḥ syāt | (u) lokasatyato 'pi pudgalarahitatvāddharmāṇāṃ dṛṣṭirityucyate | śāśvato 'śāśvataḥ antavānanantavānityādi catuṣkoṭikamapyevam | uktañca sūtre- ṣaṭ sparśāyatanāni nirudhyante santyanyānīti śāśvatavādaḥ | na santyanyānīti uccheda[vāda] iti | ātmā pūrvamakarot paścātkariṣyatīti yaddarśanaṃ sā śāśvatadṛṣṭiḥ ātmā pūrvaṃ nākarot paścānna kariṣyatītīyamucchedadṛṣṭiḥ | api cāha mithyādṛṣṭisūtram- puruṣasya saptakāyāḥ pṛthivyaptejovāyavaḥ sukhaṃduḥkhaṃ jīvitamiti | mriyamāṇasya catvāri mahābhūtāni tammūlapratiśaraṇānīndriyāṇyākāśapratiśaraṇāni iti | kiñcāha- kṣureṇa ca krakacena prāṇino hatvā [eka]māṃsapuṃñca kuryāt nāsti [tato nidānaṃ]pāpaṃ [nāsti pāpasyāgama] iti | iyamucchedadṛṣṭiḥ | brahmajālasūtra ucchedadṛṣṭilakṣaṇamuktam | asti paralokaḥ yaḥ kārakaḥ sa eva vedaka iti yadvacanam | iyaṃ śāśvatadṛṣṭirityucyate |

(pṛ) śāśvatocchedadṛṣṭiḥ kathamutpadyate | (u) yena hetunā bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi vadanti tato nidānaṃ śāśvatadṛṣṭirbhavati | yena hetunā na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi vadanti tato nidānamucchedadṛṣṭirbhavati | (pṛ) kathamiyaṃ dṛṣṭiḥ prahīyate | (u) śūnyatāṃ samyagbhāvayato nāstyātmadṛṣṭiḥ | asatyāmātmadṛṣṭau nāstyantadvayam | yathoktaṃ yamakasūtre- nāstyaikakasmin skandhe tathāgataḥ | nāsti samudite skandhe tathāgataḥ | nāsti cānyatra skandhāttathāgataḥ | evaṃ dṛṣṭa eva dharme [tathāgato] 'nupalabhyamānaḥ | kathaṃ vaktavyaṃ [yathā] kṣīṇāsravo 'rhan kāyasya bhedā [ducchetsyati vinaṃkṣyati] na bhavati paraṃ maraṇāditi | ato jñāyate nopalabhyate pudgala iti | pudgalasyānupalambhādātmadṛṣṭiḥ śāśvatocchedadṛṣṭiśca nāsti | dharmāḥ pratityasamutpannā iti paśyato nāstyantadvayam | yathā punaruktam- lokasamudayaṃ paśyato 'bhāvadṛṣṭirnirudhyate | lokanirodhaṃ paśyato bhāvadṛṣṭirnirudhyata iti | madhyamāyāṃ pratipadi viharataścāntadvayaṃ nirudhyate | kasmāt | dharmāṇāṃ santatyotpādaṃ paśyata ucchedadṛṣṭi rnirudhyate | [teṣāṃ] kṣaṇikatāṃ paśyataḥ śāśvatadṛṣṭirnirudhyate | kiñcoktam- na pañcaskandhāstathāgataḥ | na cāsti anyatra skandhāttathāgata iti | ato jñāyate nocchedo na śāśvata iti | kāyādanya upalabhyata ityato naikaḥ kāyena bhavati | sahāyaṃ sattva ityato nānyo bhavati | pañcaskandhāḥ punaḥ santanyanta ityataḥ sattvo jāyate mriyata iti vaktameva na prabhavati | santānena pravṛttatvādanya iti na vaktuṃ śakyate | santānasyaikatvenābhidhānāt | (sss_320) ime skandhāste skandhāścānya ityabhidhānāt śāśvatavādo na bhavati | svasantānapratyayabalena pravartata ityata ucchedavādo na bhavati |

antagrahadṛṣṭivarga ekatriṃśaduttaraśatatamaḥ |

132 mithyādṛṣṭivargaḥ

vastutaḥ satsu dharmeṣu nāstīti cittotpādanaṃ mithyādṛṣṭiḥ | yathā vadanti na santi catussatyāni trīṇi ratnānītyādi | ūktañcasūtre- katamā bhikṣavo mithyādṛṣṭiḥ, nāsti dattaṃ nāstīṣṭaṃ, nāsti hutaṃ, nāstisukṛtaduṣkṛtānāṃ phalaṃ vipākaḥ | nāstyayaṃ lokaḥ nāsti paro lokaḥ, nāsti mātā nāsti pitā, na santi sattvā aupapātikāḥ, na santi śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyak pratipannā ya imaṃ lokaṃ parañca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtya pravedayanti- kṣīṇā me jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthatvāya iti | dattaṃ [yat] parahitāya prayacchati | iṣṭhaṃ iti vedokto devānāṃ kṛte yāgaḥ | hutamiti devebhyo ghṛtādidravyahomaḥ | sukṛtamiti trayāṇāṃ sukṛtakarmaṇāmiṣṭaphalapratilābhaḥ | duṣkṛtamiti trayāṇāṃ duṣkṛtakarmaṇāmaniṣṭaphalapratilābhaḥ | sukṛtaduṣkṛtakarmaṇāṃ [phalaṃ] vipākaḥ ihalokaśubhāśubhakīrtyādiḥ devakāyādayaḥ pāralauke vipākaśca | ayaṃ loka iti vartamānaḥ | paraloka iti anāgataḥ | mātā pitā janakau | sattva aupapātika iti asmāllokātparalokagantā | arhanniti kṣīṇāsravaḥ | yadidaṃ sarvaṃ nāstīti sā mithyādṛṣṭiḥ | sattvānāṃ saṃkleśo vyavadānaṃ jñānadarśanamajñānadarśanam- idaṃ sarvamahetukam | nāsti balaṃ nāsti vīryam | nāsti ca teṣāṃ phalamityādi mithyādṛṣṭiḥ | saṃkṣipyedaṃ brūmaḥ- yadviparyayacittaṃ sarvaṃ tanmithyādṛṣṭiḥ iti | tadyathā anitye nityasaṃjñā, duḥkhe sukhasaṃjñā, aśucau śucisaṃjñā, anātmani (sss_321) ātmasaṃjñā anutkṛṣṭa utkṛṣṭasaṃjñā, utkṛṣṭe cānutkṛṣṭasaṃjñā, vyavadānamārge avyavadānamārgasaṃjñā, avyavadānamārge ca vyavadānamārgasaṃjñā, abhāve bhāvasaṃjñā, bhāve cābhāvasaṃjñā ityevamādīni viparyayacittāni | abhidharme yāḥ pañcadṛṣṭayaḥ brahmajālasūtre ca dvāṣaṣṭidṛṣṭayaḥ sarvā[stā] mithyādṛṣṭayo bhavati |

mithyādṛṣṭiḥ kathamamutpadyate | (u) mohādutpadyate | ahetau hetvābhāse cāsaṃkliṣṭāsaktatvādbhavati | sukhahetāvāsaṅgādvadati nāsti duḥkhamiti | bhraṣṭaśūnyatāmārgatvādvadanti nāsti duḥkhamiti | na hi duḥkhavedako 'stīti | laukikāḥ padārthā ahetukā apratyayā iti yadvadanti | yadi vā vadanti īśvarādihetukā na tṛṣṇāhetukā iti | idaṃ nāsti samudaya iti | yena hetunā vadanti nāsti nirvāṇamiti | anyathā vā vadanti nirvāṇam | idaṃ nāsti nirvāṇamiti | asati nirvāṇamārge kena prāpyeta | atha vā vadanti asti vimuktermārgāntaramupavāsādiriti | idaṃ nāsti mārga iti | nāsti buddha iti | te vadanti dharmā apramāṇāḥ | kathamekaḥ puruṣaḥ sarvān jānīyāt iti | atha vā manyante buddhaḥ puruṣāṇāṃ pūjyo nāsti puruṣa ityato nāsti [sa] buddha iti draṣṭavyam | kleśānāṃ kṣayābhāvānnāsti dharmaḥ | samyakcaryayā taddharmapratilābhino na santītyato nāsti saṅghaḥ | dattasya dṛṣṭaphalānupalambhādvadanti nāsti dattamiti | uktañca sūtre- nāsti dattam | tadanumānamapyanaikāntikam | loke kaściddānābhirato daridro bhavati | kṛpaṇastu dhanika ityādibhiḥ nāsti kāraṇairvadanti dattamiti | nāstīṣṭaṃ nāsti hutamityapyevam | yadyagnau prakṣiptaṃ dravyaṃ bhasmasādbhavati | tasya kiṃ phalamasti | nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ, nāsti ca sukṛtaduṣkṛtānāṃ [phalaṃ] vipākaḥ | yadi jīvo nityaḥ tadā nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtam | yadi jīvo 'nityaḥ tadā nāsti paralokaḥ | nāsti paro loka ityato nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ, nāsti sukṛtaduṣkṛtānāṃ vipākaḥ, nāstyayaṃ loka iti | avayavaśaḥ pravibhajyamānā dharmā atyantābhāvatāṃ pratigacchanti | nāsti paro loka iti | maraṇātparaṃ na bhavati pratītyasamutpāda ityato vadanti nāsti paro loka iti | nāsti mātā pitā | te 'pyavayavaśaḥ pravibhajyamānāḥ prakṣīyante | vadanti ca gomayamupādāya krimayo bhavanti | na hi gomayaṃ krimīṇāṃ pitarau | ye mastakādayaḥ śarīrāvayavāḥ, na ta eva matāpitroḥ śarīrāvayavāḥ | dharmāṇāṃ kṣaṇikatvāt mātā pitā ca kiṃ karoti | na sattvā aupapātikā iti | sattvadharmābhāvādayaṃ loka eva nāsti | kiṃ puna[stadūrdhva]kāyaṃ vedayata iti |

cetanākhyaḥ sattvo 'yaṃ kiṃ kāyātmakaḥ kimakāyātmakaḥ | yadi kāyātmakaḥ | tadā cakṣuṣā paridṛśyamāno 'yaṃ kāyaḥ khanyamāno mṛdbhavati | hūyamāno bhasma bhavati | krimibhuktaḥ purīṣaṃ bhavati | ato nāstyaupapātikaḥ | akāyātmaka ityayaṃ dvividho yadi cittātmako yadi vā cittavyatirikta iti | yadi cittātmakaḥ, tadā caittadharmaḥ | caittadharmaśca pratikṣaṇamutpattivināśī, na sthāyī | kimuta paradehaṃ prāpnuyāt | yadi cittavyatiriktaḥ tadā nātmamatiḥ | parasya citta eva nātmamatiḥ, kimutācittasthāne | ato nāstyaupapātikaḥ |

nāstyarhanniti | sa kṣudhitaḥ sarvān dṛṣṭvā annaṃ prārthayate | śīte satyauṣṇyaṃ prārthayate | tāpe śītaṃ prārthayate | ninditaḥ kupyati | satkṛtastṛpyati | ato nāsti kṣīṇāsravaḥ | sūtre kecidvadanti- nāstyarhanniti | idaṃ sūtramanusṛtya sā mithyādṛṣṭirbhavati | saṃkleśa iti | kāya eva saṃkleśaḥ | ato vadantyakāraṇamiti | jñānadarśanamajñānadarśanamapyevam | nāsti balaṃ nāsti vīryamiti | paśyāmaḥ khalu sarve sattvāḥ prajñaptikāraṇakā iti | kecidvadanti īśvaraḥ [svātantryeṇa] karaṇīyaṃ karotīti | paśyāmaśca sarvān sattvān karmakāraṇatantrān na svatantrān | ato vadanti nāsti balaṃ nāsti vīryaṃ [nāsti] ca tatphalamiti |

anitye nityasaṃjñeti | yena kāraṇena kṣaṇika[vādaḥ] khaṇḍyate | tena kāraṇena śāśvatadṛṣṭirutpadyate | vadanti ca dharmā nirudhyamānāḥ punaḥ paramāṇavo bhavantīti | [anye] kecidvadanti mūlaprakṛtau pratiyantīti | dharmāṇāṃ vināśe 'pi saṃjñānusmaraṇāt sukhaduḥkhe vedayate | tasya śāśvatadṛṣṭirutpadyate | āhuśca jīvo nityaḥ | śabdo 'pi nitya iti | ebhiḥ kāraṇaiḥ śāśvatadṛṣṭirbhavati |

duḥkhe sukha[saṃjñe]ti | yena kāraṇena vadanti asti sukhamiti | yathā pūrvamuktaṃ trivedanāvarge | anena kāraṇenotpadyate sukhasaṃjñā | aśucau śucisaṃjñeti | kāye 'bhyāsaṅgāt cakṣuṣā aśuci dṛṣṭvā śucisaṃjñāmutpādayanti | keciccintayanti- ātmā puruṣalakṣaṇalabdhaḥ | asya puruṣasya kāyamaśuciṃ paśyāmaḥ | asti punaḥ sattvo yena śucīkriyata iti | ebhiḥ kāraṇaiḥ śucisaṃjñotpadyate |

anātmani ātmasaṃjñeti | skandhānāṃ santānena pravṛttiṃ dṛṣṭvā ekalakṣaṇaṃ gṛhṇāti | (sss_323) tadā ātmeti manyante | yathā ca pūrvamutpannaṃ satkāyadṛṣṭeḥ kāraṇam | anenaiva kāraṇenātmasaṃjñā sambhavati | anutkṛṣṭa utkṛṣṭasaṃjñeti | pūraṇādiṣu tīrthikācāryeṣu utkṛṣṭasaṃjñāmutpādayanti | brahmā svayamāha- ahamasmi mahābrahmā prabhurdevānāṃ kartā jagata ityevamādi | kecidāhuḥ- yadi kaścitpañcakāmānāṃ sukhavedanāsampannaḥ ayamutkṛṣṭa dharma iti | kecitpunarāhuḥ - yadi kaścidviraktaḥ prathamadhyāna[mārabhya]yāvaccaturthadhyānamupasampadya viharati ayamutkṛṣṭa dharma iti | kecidāhuḥ- loke pratyakṣadṛṣṭeṣu brāhmaṇāḥ pūjyāḥ | parekṣeṣu sattveṣu devāḥ pūjyā iti | iyamanutkṛṣṭa utkṛṣṭasaṃjñeti | utkṛṣṭe cānutkṛṣṭasaṃjñeti | sarveṣu sattveṣu buddhaḥ paramapūjyaḥ | kecittasmin anutkṛṣṭasaṃjñāmutpādya vadanti- ayaṃ kṣatriyaḥ alpakālikaśikṣāmārgaḥ | buddhavacanañca na cāṭukāvya[vat] kleśagurukaṃ na vedasadṛśam | tadutkṛṣṭamiti na vadanti | santi saṅghe catuṣkoṭikāḥ pudgalā ityato 'nutkṛṣṭaḥ | evamutkṛṣṭe 'nutkṛṣṭasaṃjñāmutpādayanti |

avyadānamārge vyavadānamārgasaṃjñeti | yatkecidāhuḥ- bhasmatīrthādisnānaiḥ puruṣaḥ śudhyatīti | kecidāhuḥ- jananamaraṇayoḥ kṣayo 'vasānaṃ vyavadānamārga iti | śīladhāraṇa brahmacaryamātra āsajya devapūjādayaśca [vyavadānamārga ākhyāyeta] īśvara [prasādena] ca viśuddhiṃ labhata iti ca vadanti | kecidāhuḥ- tapaścaryayā pūrvatanīnakarmakṣayo vyavadānamārga iti | [kecidāhuḥ]- laśunaṃ tyaktvā dadhinavanītādinā viśuddhiṃ labhate | punaḥ prayataḥ snātvā brahmayajñapaṭhanatadūrdhvabhojanaṃ viśuddhimārga iti | ebhirnānāvidhairasanmārgairvimukti rlabhyate natvaṣṭhāṅgikaviśuddhimārgeṇeti |

bhāve 'bhāvasaṃjñeti | yat dharmā lokasatyataḥ santo 'pi abhāva ityucyante | abhāve bhāvasaṃjñeti yaducyate santi dravyāṇi astyavayavīti | santi saṃkhyāparimāṇādayo guṇā ityapi vadanti | sāmānyalakṣaṇaṃ pṛthaktvalakṣaṇaṃ samavāyañca vadanti | prakṛtikālādayo 'satpadārthāḥ santīti ca vadanti | ebhiḥ kāraṇairutpannāni viparyayacittāni mithyādṛṣṭayo bhavanti | āsu mithyādṛṣṭiṣu viśiṣya catasro dṛṣṭayaḥ | anyā ya ugrakleśā sā mithyādṛṣṭiḥ |

(pṛ) iyaṃ mithyādṛṣṭiḥ kathaṃ prahīyate | (u) sūtre bhagavatā proktasamyakdṛṣṭyā prajahāti | (pṛ) samyagdṛṣṭiḥ kathamutpadyate | (u) yo darśanaśravaṇānvayajñānaiḥ samyagviniścinoti | tasya samyagdṛṣṭirbhavati | samyaksamādhiṃ bhāvayataḥ samyagdṛṣṭirutpadyate | yathāha sūtram- samāhito yathābhūtaṃ prajānātīti | na vikṣiptacitta [ityarthaḥ] |

(pṛ) asyā mithyādṛṣṭeḥ ke doṣāḥ | (u) sarve doṣā vipattivyasanāni ca mithyādṛṣṭyā bhavanti | sa āha- nāsti pāpaṃ nāsti puṇyaṃ sukṛtaduṣkṛtānāṃ phalaṃ vipāka iti | ato dṛṣṭadharma eva na santi suvṛttāni | kiṃ punaranāgatāni | evaṃ dūṣitasukṛtaduṣkṛtaḥ pumān samucchinnakuśalamūla ityucyate | sa niyatamavīcau patiṣyati | yathoktaṃ ṣaṭpādābhidharme- krimipipīlikāhananaṃ puruṣahananād gurutaram iti | sa mithyādṛṣṭikaḥ puruṣaḥ lokadūṣakaḥ satvānāṃ bhūyasāpakārāya pravartate | yathā viṣavṛkṣo hiṃsāyai prarohati | tena kṛtaṃ kāyikaṃ vācikaṃ mānasaṃ karma sarvamaśubhavipākāya bhavati | yathoktaṃ sūtre- mithyādṛṣṭikasya [bhikṣavaḥ] puruṣapudgalasya yatkāyakarma yathādṛṣṭisamāttaṃ samādattaṃ yacca vākkarma........yacca manaḥkarma yā cetanā yā prārthanā yaḥ praṇidhiḥ ye ca saṃskārāḥ sarve te 'niṣṭāya akāntāya amanāpāya ahitāya duḥkhāya saṃvartate | tadyathā tiktakālābubījaṃ koṣātakībījaṃ picumandabījamādrāyāṃ pṛthivyāṃ nikṣiptaṃ yaccaiva pṛthivīrasamupādīyate yaccāporasaṃ tejorasaṃ vāyurasamupādīyate sarvaṃ tat tiktakatvāya kaṭukatvāya asātatvāya saṃvartate | [tatkasya hetoḥ] bījaṃ hi bhikṣavaḥ pāpakam | evameva mithyādṛṣṭikasya puruṣapudgalasya cittacaitasikā dharmā aniṣṭāya [akāntāya (sss_325) amanāpāya ahitāya duḥkhāya] saṃvartate | [tatkasya hetoḥ] dṛṣṭirhi bhikṣavaḥ pāpikā iti | atastasya puruṣapudgalasya kṛtamapi dānādi neṣṭaphalaṃ bhavati | pūrvakṛtamithyādṛṣṭicittena vinaṣṭatvāt | tatkṛtasyāśubhamevādhimātraṃ bhavati | pāpakacittasya cirasañcitatvāt |

saṃvareṇa ca kaścidasaddharmaṃ pratiroddhuṃ śaknoti | asya puruṣapudgalasya nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtamityato na yataḥ kutaścitprativiratiḥ | atyantapramatto 'saddharma carati | hryapatrapākhyadvividhaśukladharmasabhinnaḥ paśusamo bhavati | yaśca vadati nāsti sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ veti sa sadā citte 'kuśalameva kāṅkṣate | tasya saddharmasamādāpanakāraṇameva nāsti | kasmāt na hi sa sajjanamupagacchati | nā[pi] saddharmaṃ śṛṇoti | tasya duṣkṛtacittaṃ sūtthānaṃ bhavati | sukṛtacittaṃ durutpādam | duṣkṛtasya sūtthānatvātsukṛtasya kāraṇameva nāsti | evaṃ krameṇa duṣkṛtopacaye samucchinnakuśalamūlo bhavati |

mithyādṛṣṭikasya puruṣapudgalasya dusthānagata ityākhyā | yathā nārakāḥ sattvā na mārgapratilābhapravaṇāḥ | tathā ca pudgalo madhyamadeśa utpanna iṣṭāniṣṭavivekāya ṣaḍindriyasampanno 'pi na mārgapratilābhapravaṇo bhavati | mithyādṛṣṭikasya nāsti [yatkiñcit] duṣkṛtamakuṭam | nāsti viratirlaghoralpādvā [duṣkṛtāt] | alpamapyakuśalaṃ kurvan narake patati | karmaṇo 'sya gurupāpakacittena samutpannatvāt | yathā karmavarge narakavimocakaṃ karma ityanena kāraṇena tatpuruṣakṛtaṃ sarvaṃ narakāya saṃvartate | na ca sa pāpakamakuśalaṃ karma kṣapayati | akuśaladharmasya sadā cittagatatvāt | durlabhā ca tasyottarottarānnarakādvimuktiḥ | kasmāt | samucchinnakuśalamūlasya hi yadā kuśalaṃ na pravartate tadanantaraṃ narakānnaiva vimuktiḥ | citte mithyādṛṣṭikatvāt tasya kuśalamūlaṃ kathaṃ pravarteta | mithyādṛṣṭikaḥ pudgalo 'cikitsyaḥ tadyathā samupasthitamaraṇanimitto rogī | cikitsakaḥ sannapi na cikitsituṃ śaknoti | evamayamapi | anyakuśalarahitatvādyāvad buddhā api na cikitsante | ato 'vaśyamavīcyāṃ patati ||

mithyādṛṣṭivargo dvātriṃśaduttaraśatatamaḥ |

133 parāmarśadvayavargaḥ

abhūtavastuni idameva satyamanyanmithyeti vacanaṃ dṛṣṭiparāmarśa ityucyate | pūrvokte 'nutkṛṣṭadharma utkṛṣṭasaṃjñāviniścayo 'pi dṛṣṭiparāmarśaḥ |

(pṛ) dṛṣṭiparāmarśasya ke doṣāḥ | (u) sa puruṣo nyūnaguṇaṃ labdhvā ātmānaṃ pūrṇaṃ manyate | tasya guṇañcātivakti | kasmāt | akuśale vastuni atyantakuśalasaṃjñāmutpādya vīryamārabhate | tena hetunā ca paścātparitapati | viduṣāṃ parihāsyaśca bhavati | anutkṛṣṭe utkṛṣṭasaṃjñāyāḥ kṛtatvāt | yo 'nutkṛṣṭamutkṛṣṭaṃ vadati sa bālo mūḍhasaṃjñaḥ | yathāndho ghaṭaśakale suvarṇasaṃjñāmutpādya cakṣuṣmatāṃ laghu hāsyo bhavati | dṛṣṭiparāmarśasyedṛśā doṣāḥ |

yat kaścit bodhimupekṣamāṇaḥ snānādiśīlena viśuddhiprāptiṃ kāṅkṣate tat śīlavrataparāmarśa ityucyate | (pṛ) nanu śīlena na viśuddhilābhaḥ | (u) prajñayaiva viśuddhilābhaḥ | śīlantu prajñendriyasya mūlam | (pṛ) ke doṣāḥ śīlavrataparāmarśasya | (u) ye doṣā uktā dṛṣṭiparāmarśasya "nyūnaṃ vastu [labdhvā] sampūrṇaṃ manyate ityādinā ta eva doṣāḥ | śīlavrataparāmarśapratyayamatyadhikaṃ duḥkhānyanubhavati | yaduta śītoṣṇavedanā, bhasmabhūmitarukaṇṭakādiṣu śayanaṃ jalahradāgnipraveśo bhṛgupatanamityādi | paraloke 'pi atimātraduḥkhavipākaḥ | yathoktaṃ sūtre- govratikaḥ saṃsiddha[vrata]ḥ [kāyasya bhedātparaṃ maraṇāt] gavāṃ sahavyatāmupapadyate | asaṃsiddho narake patati iti | sa tamasaḥ tamaḥ praviśati | yatastaṃ dharmaṃ samādadāno dṛṣṭadharme duḥkhamanubhavati | ūrdhvamapi duḥkham | sa gurutaraṃ pāpañca vindate | kasmāt | adharmaṃ dharmaṃ matvā saddharmaṃ vināśayati | saddharmacaryāpabādakaśca bahūn sattvān narake pātayati | suviśuddhadharmasya pṛṣṭhīkṛtatvāt | sañcitamahāpāpo 'vaśyamavīcinarake vipākamanubhavati |

[ato] anācārādvirama | mā cara mithyāmārgam | kasmāt ya ādito nācarati tasya mārgacaraṇaṃ sukaram | mithyācāraparāhatacittasya tu duṣkaro mārgapraveśaḥ | śatrurapi (sss_327) na tathā pudgalaṃ glapayati yathā mithyādṛṣṭiḥ | kasmāt | na hi śatrustathā pudgalaṃ paribhāvayati yathā mithyādṛṣṭayanugāmināṃ tīrthikācaritānāṃ nānāduḥśīlānāṃ nagnatānirlajjatābhasmarajaḥkāyatākeśolluñcchanādīnāṃ samādānam | mithyādṛṣṭikaḥ sarvasmāllaukikahitakāmāt bhraśyati | dṛṣṭadharme pañcakāmaguṇebhyo bhraśyati | tadūrdhvaṃ sugatisukhānnirvāṇācca bhraśyati | sukhaṃ prārthayitvā duḥkhaṃ labhamāno vimuktiṃ prārthayitvā bandhaṃ labhamānaḥ puruṣaḥ kiṃ na mattaḥ | tat kasmāt | [ya] ekenānnadānapratyayena svarge janmalābhārho bhavati | tasya puruṣasya mithyācāracāritvāt dānāya kāyajīvite satyapi na kiñcana hitaṃ bhavati ||

parāmarśadvayavargastrayastiṃśaduttaraśatatamaḥ |

134 upakleśavargaḥ

gurucittasya svāpakāmatā middham | cittasamādhānāya prabodhaviratiḥ svāpaḥ | viṣayeṣu vikṣiptacittatā auddhatyam | cittākāṃkṣite daurmanasyabandhaḥ kaukṛtyam | tadyathā kṛtamakartavyamakṛtañca kartavyamiti | kuśalakuhanakuṭilacittaṃ māyā | māyācittavṛttinirvartanaṃ śāṭhyam | svakṛtākuśalasyāhrepaṇamāhrīkyam | saṅghe kṛtākuśalasyāhrepaṇamanapatrāpyam | akuśalānugaṃ cittaṃ pramādaḥ | yadasantaṃ guṇaṃ khyāpayati tena janā vadanti astīti | [sā] kuhanā | lābhasatkārāyādbhutaṃ prakhyāpya pareṣāṃ manaḥprahlādinī vāk lapanā | paradravyalipsayā tallipsāmupagūhya vadati idaṃ vastu sundaramityādi | tannaimittikatā | yadetatpuruṣanindāyai anyaṃ stauti- tava pitā vyavasāyī tvantu neti | [tat] niṣpeṣikatā | yat dānena dānaṃ prārthayamāno vadati- idaṃ dānavastu amukātpatyantāllabdhamityādi | (sss_328) tat lābhena lābhajigṛkṣā | yat puruṣasya nidrāvyādhau niratiḥ sā tandrītyucyate | yā mārgacaryākāraṇasudeśasaṃpattāvapi sadotkaṇṭhitatā [sā] aratirityucyate | yat puruṣasya kāyasya jṛmbhaṇā adamanaṃ styānamiddhasya pratyayaḥ sā vijṛmbhikā | ya āhāre bahvalpatādamanānabhijñaḥ | [sa] ādito 'dama ityucyate | yo nātimātravyavasāyī bhavati | [sa] vivartyacitta ityucyate | yo mahāmātrāṇāṃ vacanaṃ na satkaroti na bibheti | so 'bahumānītyucyate | akuśalarucikaḥ puruṣaḥ pāpamitra ityucyate | ityādaya upakleśāḥ | kleśebhya utpannatvāt ||

upakleśavargaścatustriṃduttaraśatatamaḥ |

135 akuśalamūlavargaḥ

trīṇyakuśalamūlāni yaduta lobhadveṣamohāḥ | (pṛ) madamānādyapi akuśalamūlaṃ syāt | kasmāttīṇyevoktāni | (u) sarve 'pi kleśā strayāṇāṃ kleśānāmaṅgānyeva | mānādikaṃ mohāṅgam | ato na pṛthagucyate | trayaḥ kleśā sāvānāṃ cetasi bhūyasā vartante | na mānādi | sarveṣāmavītarāgāṇāṃ maśakapipīlikāparyantānāmime trayaḥ kleśā eva cittavartinaḥ | naivaṃ madamānādiḥ | rāge sati dveṣo 'kuśalamūlaṃ bhavati | anuraktasya virodhe dveṣo 'nupravartate | mohastu dvayormūlam | kasmāt | yasya nāsti mohaḥ na tasya rāgadveṣau | yathoktaṃ sūtre- daśākuśalakarmāṇi trividhāni lobhadveṣamohajānīti | na tūktaṃ mānādijānīti | santi ca tisra eva vedanā na punarasti caturthī | āsu tisṛṣu vedanāsu trayaḥ kleśā anuśayā bhavanti | yadyasti pṛthaṅ mānādiḥ | kasyāṃ vedanāyāmanuśayaḥ syāt | tadvastuto nābhidhātuṃ śakyate | [iti] jñātavyaṃ tāni trīṇyeva kleśamūlānīti |

(pṛ) kasmātsukhavedanāyāṃ rāgo 'nuśayaḥ | (u) pratyakṣaṃ hi tatra tasyotpattiḥ | yathoktaṃ sūtre- sukhavedanīyasparśaṃ labhamānasya bhavati prītiḥ | duḥkhavedanīyasparśaṃ labhamānasya bhavati aprītiḥ | tasya vedanānāmudayavyayāsvādādīnavanissaraṇānāṃ yathābhūtāprajñānāt | iti | aduḥkhāsukhavedanāyāmavidyānuśayaḥ | kasmāt | nahyayamārūpyadhātvāptānāṃ skandhānāṃ santānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti | tadā [khalvasya] tatra bhavati nirvāṇasaṃjñā vā vimuktisaṃjñā vā aduḥkhāsukhasaṃjñā vā ātmasaṃjñā vā | ata uktaṃ- aduḥkhāsukhavedanāyāṃ moho 'nuśayo bhavatīti |

(pṛ) anuśayāḥ kiṃ dharme 'nuśerate ki vā sattve 'nuśerate | (u) dharmānupādāya sattvabuddhirbhavati | sattvabuddhimanusṛtya vedanā vedyante | vedanā anusṛtya lobhādayaḥ kleśānuśayāḥ | ato jñāyate dharmānupādāyotpanno 'nuśayaḥ sattve 'nuśeta iti | kasmāt tat jñāyate | yasya sattvasyāprahīṇaḥ so 'nuśayaḥ tasya so 'nuśayo 'nuśete | yasya tu prahīṇaḥ na tasyānuśete 'nuśayaḥ | yadi dharme 'nuśayo 'sti | dharmāṇāṃ nityasattvādanuśayā nityānuśayāḥ syuḥ | nityasyāprahātavyatvāt | asattvasaṃkhyāto 'pi sānuśayaḥ syāt | tathā cet puruṣasyānuśayo 'stīti bhittyādiranuśayavān syāt | puruṣasya vijñānamastīti bhittyādirapi vijñānavān syāt | nedaṃ vastuto 'sti | tathārhanna syāt | anyeṣāṃ puruṣapudgalānāmanuśayo 'stīti [so] 'nuśayavān[syāt] |

(pṛ) ayamanuśayaḥ aprahīṇaḥ san anuśete | prahīṇassannānuśete | (u) dvidhānuśayo 'nuśete | (1) ālambanatonuśayanam (2) samprayogato 'nuśayanamiti | ayamanuśayo yadi prahīṇo yadi vāprahīṇaḥ sa ālambanataḥ saṃprayogataśca | kasmāducyate prahīṇaḥ san nānuśeta iti | tathā cet tṛtīyānuśayanalakṣaṇaṃ vaktavyam | anabhidhānāt jñātavyaṃ nāstīti | anuśayo bhūmyantarālambano nānuśete | ato jñāyate sattvamātre 'nuśayo na dharma iti |

(pṛ) dvidhānuśayo 'nuśeta (1) ālambanato 'nuśayaḥ (2) samprayogato 'nuśaya iti | eṣāṃ sattvānāmanuśayā nālambanato na samprayogataḥ | kathaṃ bhaviṣyatyanuśayaḥ | (sss_330) (u) pratyuktapūrvamidam- anuśayā dharmamupādāyotpannāḥ sattve 'nuśerata iti | yathoktamabhidharmakāye- kāmadhātukasattvānāṃ katyanuśayā ityādi | yadi sattveṣu nānuśayīran | kathametādṛśaḥ praśnaḥ syāt |

(pṛ) yadyanuśayaḥ sattve 'nuśete | sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśaya iti sūtroktaṃ virudhyeta | (u) nedaṃ pāryantikaṃ vacanam | vaktavyaṃ khalu sukhāyāṃ vedanāyāṃ samutpanno rāgaḥ sattve 'nuśeta iti | (pṛ) sa rāgo rūpādīnupādāyāpi bhavati | kuto 'trocyate kevalaṃ sukhavedanāmupādāya bhavatīti | (u) saṃjñānusmaraṇavikalpaprītyādinā rāga utpadyate na tu rūpādimātrāt | (pṛ) duḥkhavedanāmupādāyāpi rāgo bhavati | yathā vadanti- sukhī na prārthayate duḥkhī tu bahu prārthayate | kasmātkevalamuktaṃ sukhavedanāto bhavatīti | (u) na duḥkhavedanayā rāga utpadyate | duḥkhasya pīḍanātmakatvāt puruṣasya sukhāyāṃ vedanāyāmeva rāga utpadyate |

(pṛ) aduḥkhāsukhāyāṃ vedanāyāmapi rāgānuśayo 'nuśete | kasmāduktaṃ kevalaṃ sukhāyāṃ vedanāyāmiti | (u) aduḥkhāsukhavedanāḥ sukha[rūpa]tvāt [tatra] puruṣasya rāga utpadyate | ata ucyate sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgānuśaya iti | tāsu triṣu vedanāsu trayaḥ kleśā anuśayā ityatastraya evocyante ||

akuśalamūlavargaḥ pañcatriṃśaduttaraśatatamaḥ |

136 saṅkīrṇakleśavargaḥ

(pṛ) sūtra uktam- traya āsravāḥ- kāmāsravo bhavāsravo 'vidyāsrava iti | katame ime | (u) kāmadhātāvavidyāṃ varjayitvā anye sarve kleśāḥ kāmāsravā ityucyante | evaṃ rupārūpyadhātvorbhavāsravaḥ | traidhātukī cāvidyā avidyāsravaḥ |

(pṛ) āsravāḥ kathaṃ vardhante | (u) uttamādhamadhyamadharmaiḥ kramaśo vardhante | rūpādiviśiṣṭālambanalābhācca vardhante | (pṛ) ime traya āsravāḥ; kathaṃ vadanti saptāsravā iti | (u) vastuta āsravā dvividhāḥ satyadarśanaheyā [ye] āsravāṇāṃ mūlabhūtāḥ | bhāvanāheyā [ye] āsravāṇāṃ phalabhūtāḥ | pañcabhirārāsravasahakāribhiḥ pratyayai militvā sapta bhavanti | te kleśā eva | bhagavānarthata āha- traya āsravāḥ, catvāra oghāḥ, catvāro bandhāḥ, catvāryupādānāni, catvāro granthā ityādi |

(pṛ) catvāra oghāḥ kāmaugho bhavaugho dṛṣṭyodho 'vidyaugha iti | katama ime | (u) dṛṣṭimavidyāñca varjayitvā tadanye kāmadhātukakleśāḥ sarve kāmaugha ityucyate | rūpārūpyadhātukabhabaugho 'pyevam | sarvā dṛṣṭayo dṛṣṭayaughaḥ | avidyā avidyaughaḥ | (pṛ) ogheṣu kasmāt dṛṣṭyaughaḥ pṛthagucyate | nāsraveṣu | (u) tīrthikā bahavo dṛṣṭivāhitāḥ | ata ogheṣu pṛthagucyate | cyutiṃ bahatīti oghaḥ | trīn bhavān badhnātīti bandhaḥ |

(pṛ) catvāryupādānāni- kāmopādānaṃ dṛṣṭyupādānaṃ śīlavratopādānamātmavādopādānamiti | katamānīmāni | (u) ātmano 'bhāvāt tadvādopādānamātmavādopādānam | astyātmeti paśyato 'ntadvayaṃ bhavati- ayamātmā nityo 'nityoveti | anitya ityavadhārayan pañcakāmaguṇānupādatte | nāsti paraloka iti dṛṣṭasukha āsajyate | nitya ityavadhārayan mandendriyaḥ pāralaukikasukhamākāṃkṣamāṇaḥ śīlavratamupādatte | kiñcittīkṣṇendriya evaṃ cintayati- yadi jīvo nityaḥ tadā aduḥkhasukhavikāraḥ, tadā puṇyapāpābhāvāditi mithyādṛṣṭimutpādayati | evamātmavādamupādāyaiva catvāryupādānāni bhavanti |

(pṛ) catvāro granthāḥ abhidhyākāyagrantho vyāpādaḥ kāyagranthaḥ śīlavrataparāmarśaḥ kāyagranthaḥ idaṃ satyābhiniveśaḥ kāyagrantha iti | katama ime | (u) paradravyābhidhyayā anyasminnadadati dveṣabuddhimutpādayati, kaśāśastrādinā [gṛhṇāti] | gṛhasthānāmidaṃ vigrahamūlam, sukhāntanuvartanamityucyate | yaḥ śīlavrataparāmarśakaḥ kāmayate anena śīlavratena viśuddhiṃ labheya iti | tasyedameva tathyamanyanmithyeti dṛṣṭirbhavati | idaṃ pravrajitānāṃ vivādamūlaṃ, duḥkhāntānuvartanamityucyate | pañca skandhāḥ kāya ityucyante | catvāra ime granthā avaśyaṃ kāyavāṅmayā iti kāyagrantha ityucyante | kecidāhuḥ- catvāra ime dharmā jananamaraṇe saṅgra 'thnantīti granthāḥ |

(pṛ) pañca nīvaraṇāni- kāmacchando vyāpādaḥ styānamiddhaṃ auddhatyakukṛtyaṃ vicikitsā ceti | katamānīmāni | (u) puruṣasya kāmeṣu abhiniveśādvyāpādo 'nuvartate | yathoktaṃ sūtre- tṛṣṇāta utpadyate vyāpādaḥ | īrṣyādayaḥ kleśāḥ kaśāśastrādiduścaritāni ca kāmacchandādutpadyante iti | puruṣo 'yaṃ kāyacittayo rāgadveṣaparikṣipyamāṇayorbahuvyāpāraiḥ (sss_332) paricchinnayośca styānamiddhamicchati | styānamiddhena kiñcidviśramya punā rāgadveṣavikṣiptacitto na dhyānasamādhiṃ labhate | cittasya bāhyālambanānuvartanādauddhatyaṃ bhavati | aśuddhakarmakasya puruṣasya citte sadā daurmanasyakaukṛtyaṃ bhavati | vikṣiptacittatvātkaukṛtyacittatvācca sadā vicikitsate- vimuktirasti naveti | yathā rājakumāro 'ciravataṃ śramaṇoddeśamavocat |

(pṛ) kasmānnīvaraṇamityākhyā | (u) kāmacchando vyāpādaśca śīlaskandhaṃ nivṛṇutaḥ | auddhatyakukṛtyaṃ samādhiskandhaṃ nivṛṇoti | sthānamitthaṃ prajñāskandham | kecit teṣāṃ nīvaraṇānāṃ varjanāya vadanti- idaṃ kuśalamidamakuśalamiti | sa tatra vicikitsate kimasti kiṃ vā nāstīti | sā vicikitsā siddhā skandhatrayaṃ nivṛṇoti | eṣu pañcasu nīvaraṇeṣu trīṇi dṛḍhabalānīti kevalaṃ nīvaraṇamityucyante | anye dve nīvaraṇe tanubale iti dvau dharmau sāṃsargikau | ime dve nīvaraṇe jananakāraṇasahite ityataḥ sāṃsargike ityucyeta | styānamiddhasya pañcadharmāḥ pratyayā yaduta cāñcalyamaratirvijṛmbhikā, āhāre 'mātratā cetaso 'valīnatā iti | auddhatyakaukṛtyasya catvāro dharmāḥ pratyayāḥ- jñātivitarko janapadaḥvitarko 'maraṇavitarkaḥ, pūrvatanīnakrīḍitasukhitālāpitahasitānusmaraṇamiti | imāni jananakāraṇāni | pratipakṣo 'pi samānaḥ | styānamiddhasya prajñā pratipakṣaḥ | auddhatyakukṛtyasya samādhiḥ pratipakṣaḥ | nivāraṇamapi samānam | ime dve sāṃsargike nīvaraṇe | ime pañcadharmā nīvaraṇāni vā bhavanti | anīvaraṇāni vā bhavanti | kāmadhātvāptā akuśalā nīvaraṇāni | anyātrānīvaraṇāni |

pañcāvarabhāgīyeṣu saṃyojaneṣu kāmacchando vyāpādaḥ śīlabrataparāmarśaḥ avaragamanārthatvādavarabhāgīyāni | tadyathā govratikaḥ saṃsiddhaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇāt (sss_333) gavāṃ sahavyatāmupapadyate | asaṃsiddho narake patati | vicikitsā vairāgyasya vighnabhūtā | satkāyadṛṣṭiścaturṇāṃ mūlam | itīmāni pañca | kāmacchandavyāpādau kāmadhātornātivartete | satkāyadṛṣṭirātmabuddhernātivartate | śīlavrataparāmarśo 'varadharmānnātivartate | vicikitsā pṛthagjanatvānnātivartate | kāmacchandavyāpādau kāmadhātuṃ nātikrāmataḥ | atikrame punarākṣipyate | anyāni trīṇi pṛthagjanatvaṃ nātikrāmanti | ata ucyante 'varabhāgīyānīti |

pañcordhvabhāgīyāni [auddhatyaṃ māno 'vidyā rūparāgaḥ arūparāgaḥ |] auddhatyasya dhyānasamādhividhātitvānna cittamupaśāmyati | idamauddhatyasya nimittagrahānuvartanānmānaḥ pravartate | nimittagrāhi cittamidamavidyāsambhūtamityato rūparāgo 'rūparāgaśca staḥ | tāni pañca saṃyojanāni śaikṣajanānāmūrdhvasamudācaraṇārthatvādūrdhvabhāgīyānītyucyante | tāni śaikṣajanānāṃ citta ucyante na pṛthagjanānām | (pṛ) auddhatyaṃ kasmāt rūpārūpyadhātukaṃ saṃyojanaṃ na kāmadhātukam | (u) tatra sthūlakleśābhāvādauddhatyaṃ vyaktaṃ bhavati | tadauddhatyaṃ samādhibhaṅge balavadityataḥ saṃyojanamityucyate | tadūrdhvabhāgīyaṃ samucchedayato vimuktirlabhyate | keṣāñcit rūpe ārūpye ca vimuktisaṃjñā bhavati | tatpratiṣedhāyocyate santyūrdhvabhāgīyāni saṃyojanānīti |

pañca mātsaryāṇi- āvāsamātsaryaṃ, kulamātsaryaṃ, lābhamātsaryaṃ, varṇamātsaryaṃ dharmamātsaryamiti | [tatra] āvāsamātsaryam- ahameva atra vasāmīti nānyān prayojayati | kulamātsaryam- kulamidamahameva praviśāmīti nānyān prayojayati | satsvapyanyeṣu ahamevotkṛṣṭa iti | lābhamātsaryamiti- ahamevātra dānaṃ lapsya mānyebhyaḥ prayacchatu iti | anye santyo 'pi mā māmatikrāmantu | varṇamātsaryam- māmeva varṇaya, mānyān | anyān varṇayannapi mā māmatiricyatu iti | dharmamātsaryam- ahameva dvādaśāṅgapravacanārthaṃ jānāmi | gabhīramartharahasyaṃ jānannapi na pravadāmīti |

(pṛ) pañca mātsaryāṇāṃ ke doṣāḥ | (u) ima āvāsādayo bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sādhāraṇāḥ | ayantu svakulaṃ tyaktvā sādhāraṇabhūteṣu mātsaryamutpādayati | ityayaṃ doṣakleśaḥ | sa vimukternaiva bhāgī bhavati | kasmāt | sa sādhāraṇabhūtān dharmāneva na tyajati | kaḥ punarvādaḥ (sss_334) svīyān pañca skandhān tyajatīti | sa ca pretādīnāṃ durupapattyāyataneṣu patati | lābhanivṛttacittasya māna utpadyate | sajjanānanyān laghūkṛtya narake patati | anyebhyo dānabhaṅgānmanuṣyadehaṃ lābhamāno daridro bhavati | mātsaryacittena dātarguṇaṃ pratigrahīturdeyañca samucchedayatītyato gurutaraṃ pāpaṃ labhate | dharmamatsaro 'ndhādipāpabhāgbhavati | tadyathā jātyandhasya sapatnabahulānāñca janma na svātantrayaprāpakam | āryagarbhācca parihīyate | triṣu adhvasu daśasu dikṣu [gatānāṃ] buddhānāṃ śatruḥ san saṃsāre saṃsaran sadā mūḍho bhavati | sajjanān dūrīkaroti | sajjanadūrīkaraṇādakuśalaṃ vinā na vartate | akuśalaṃ trividham- akuśalākuśalaṃ mahākuśalaṃ akuśalamadhyākuśalamiti | akuśalaṃ prāṇātipātādattādānādi | mahākuśalaṃ yadātmahananaṃ, parastyātmahananasamādāpanaṃ, svayaṃ mātsarya[karaṇaṃ] parasya mātsaryasamādāpanam | sa dharmamātsaryeṇa bahūn puruṣānukuśale pātayati | buddhadharmamārgañca kṣapayati | yathoktaṃ sūtre- santyāvāsamātsaryasya pañca doṣāḥ- anāgatasya subhikṣorāgamanāya necchati | āgataṃ punastarjayanna tṛpyati | gamanāyānucintayati | saṅghadeyaṃ gopayati | saṅghadeyeṣu ātmīyabuddhiṃ karoti | kulamātsaryasya pañca doṣāḥ- kulābhiniveśādavadātavasanaistulyasukhaduḥkho bhavati |

dhanāyāvadātavasanaṃ prajahāti | pratigrahīturdānaṃ labhate | tadubhayaprahāṇāttasmin kule varcaḥ kuṭyāṃ bhūtatvāyotpadyate | lābhamātsaryasya pañca doṣāḥ- sadā sambhārasambhavāya klamati | dvayorbhedena lābhī bhavati | sajjanān nindati sadā daurmanasyacittaḥ | varṇamātsaryasya pañca doṣāḥ- anyeṣāṃ varṇaṃ śrutvā vyākulakaṣāyacitto bhavati | śatasahasreṣu lokeṣu aśuddhacittaḥ sajjanānadhikṣipati | ātmonnatyā parānavanamati | duryaśo 'ntardhāpayati iti | sarveṣāṃ mātsaryāṇāṃ sāmānyata ime doṣāḥ santi- prabhūtadhanasañcayaḥ | pariṣadbhīrutā, bahujanavidveṣitā, sadā vyākulacittatā, ātmanaḥ sadaikākitā, avarakule janma ityevamādayo 'pramāṇāḥ pañcamātsaryāṇāṃ doṣāḥ |

pañca cetaḥ khilāḥ- [ihāyuṣmanto bhikṣuḥ] śāstari vicikitsate, dharme vicikitsate, śīle vicikitsate, śikṣāyāṃ vicikitsate | yo bhikṣuḥ śāsturmahāpuruṣāṇāñca (sss_335) varṇavādī, tasmin jane anāttamanā āhatacitto bhavati | ayaṃ pañcamaḥ | śāstari vicikitsaka evaṃ cintayati- kiṃ śāstā mahān, kiṃ vā pūraṇādayaḥ iti | dharme vicikitsaka [evaṃ cintayati] kiṃ śāstuḥ pravacanamutkṛṣṭamuta vedasyeti | śīle vicikitsate kiṃ śāstṛproktaṃ pravacanamutkṛṣṭaṃ, kiṃ vā kukkaṭaśvādivratamiti | śikṣāyāṃ vicikitsate kiṃ mānapānādi dharmo nirvāṇaṃ gamayati uta neti | anāttamanā āhata [citto] vyāpādabuddhyā bhayagauravacittaṃ vinā sajjanān garhayati | ebhiḥ pañcabhiḥ dharmairvipraluptacitto, na nānākuśalendriyāṇyavaṣṭambhayati | ataścetaḥ khila ityucyate |

(pṛ) kasmācchāstrādau vicikitsate | (u) so 'bahuśratatvādvicikitsate | bahuśrutasya tu vicikitsā ālpīyasī bhavati | sa ca bālo mūḍho 'jño na tathāgatadharmānyadharmayorvivekaṃ prajānāti | ato vicikitsate | dharme ca nāsvādaṃ labhate | ataśca | vicikitsate | na ca vedadīn granthān śṛṇoti adhyeti vā | janairvarṇitaṃ śrutvā utkṛṣṭacittamutpādayati | adhvanyadhvani bahulamithyāvicikitsaḥ sadā kaluṣitacittatayā śāstrādau vicikitsate | yathā śāsturupasthāyakaḥ sunakṣatraḥ | sa ca mithyādṛṣṭibahulaiḥ puruṣaiḥ samānakṛtyatayā vicikitsate | kiñca vedavyākaraṇādīni mithyādṛṣṭisūtrāṇyadhīyānaḥ paribhinnasamyakprajño bhavati ityato vicikitsate | dharmāṇāṃ [yathāśrute] 'rthe prītaḥ kusmṛtiṃ janayan na sūtrakṛdāśayaṃ labdhuṃ śaknoti | ato vicikitsate sarvadā svahitālābhapratyayataḥ śāstrādiṣu vicikitsate |

pañca cetaso vinibandhāḥ- yaḥ kāyo 'vigatarāgo sa kāya āsajyate | kāmeṣvavītarāgaḥ kāmeṣvāsajyate | gṛhasthena prabrajitasya samāgamaḥ | āryavacane ceto na prahṛṣyati | alpahitavastunātmānaṃ pūrṇaṃ manyate | tatra catvāro vinibandhāḥ kāmarāgamupādāyodbhavanti | ya ādhyātmikātmabhāve 'vigatarāgaḥ sa bāhyarūpādikāmeṣvāsajyate | ata ubhayoḥ samāgamamabhilaṣati | abhilāṣāvyākulatayā āryavacane upaśamapradarśane dharme na prahṛṣyati | ataḥ śīlabāhuśrutyadhyānasamādhyādiṣvalpaṃ hitaṃ vastu labdhvā tenātmānaṃ pūrṇaṃ manyate | tadalpahitavastvabhiniveśānmahāhitaṃ vismarati | prājñastu nālpahitābhiniviṣṭo mahāhitaṃ vighnayet | (sss_336) ayaṃ yadyaṣṭākṣaṇavihīnaḥ [saḥ] puruṣakāyaṃ duṣkaraṃ labdhvavānityataścittaikāgryeṇa vīryamārabheta | pṛthagjanatā cāśraddheyā | asya samagrasya pratyayasya vigame 'nye pratyayā bhavanti | [iti] naivāryamārge 'vatarati [pṛthagjanaḥ] | alpahitamakāmayamānaḥ pravrajyāphalavipākaṃ labhate | mriyamāṇaśca na vipratisarati | svaparahitañca karoti | saguṇeṣveva nābhiniviśate | kaḥ punarvādo 'kuśale dharme | ataḥ [sa] samyagācāra ityucyate | pṛthagjanādīnavā na kimapi saṃkleśayanti |

(pṛ) ke pṛthagjanānāmādīnavāḥ | (u) sūtra uktaṃ- pṛthagjano viṃśatidhā svacittaṃ nigṛhyaivaṃ cintayet- mama vibhinnākāraveṣamātrasya vṛthā, na kiñcillabhyam, aśubhena [pathā] mariṣyāmi, mahābhayārṇave patiṣyāmi, tadbhayasthāne na jñāsyāmyabhayasthānaṃ, nāpi jñāsyāmi mārgaṃ, na dhyānasamādhīn lapsye, asakṛtkāyaduḥkhamanubhaviṣyāmi, duṣparihārā bhaviṣyantyaṣṭāvakṣaṇāḥ, śatruḥ sadānusariṣyati, sarve mārgā vivṛtāḥ, durgateravimokṣaḥ, apramāṇadṛṣṭibhiḥ sadā vinibandhaḥ, pañcasvānantaryeṣu apratibandhaḥ, anādiḥ saṃsāro nāntavān, akurvato na puṇyapāpapratilābhaḥ | kuśalākuśalayorna pratinidhilābhaḥ | na saddharma karomi, naivāsti sukhalayaḥ kṛtayoḥ kuśalākuśalayornaiva vismṛtirvināśo vā āmaraṇaṃ na dānto bhaviṣyāmi iti | ete viṃśatidharmāḥ kaṃ na dūṣayanti | kartavyamayaṃ kṛtavānityataścittaṃ na vipratisarati | [kāmā]bhiniviṣṭhasya gārhasthyadharmaḥ pravrajyādharmaścana sidhyataḥ | ato nālpahite 'bhiniveśet |

saptānuśayāḥ | (pṛ) kleśāḥ kasmādanuśaya ityucyante | (u) jananamaraṇasantāne sadā sattvamanurvartata ityanuśayaḥ | tadyathā dhātrī sadā bālamanuvartate | yathā vāvimukto vātajvaraḥ | yathā vā ṛṇī anudinamucchavasati | yathā vā anapagatamākhuviṣam | taptāyasaḥ kṛṣṇalakṣaṇam | yathā vā yavasyāḍkuraḥ | svayaṃdattadāsapatratvam | yathā vā praṇaṣṭasya vastunaḥ sākṣijanaḥ | yathā prajñā kramaśaḥ samupacīyamānā[sti] | yathā karma sadopacīyāmānam | yathā jvālā santanyate | evaṃ krameṇa santatyā vardhata ityanuśaya ityucyate |

(pṛ) ayamanuśayaḥ kiṃ cittasamprayuktaḥ kiṃ vā cittaviprayuktaḥ | (u) cittasamprayuktaḥ | kasmāt | rāgādayo 'nuśayalakṣaṇāḥ | ime 'nuśayalakṣaṇāḥ saumanasyasamprayuktāḥ | yadidaṃ saumanasyaṃ cittaviprayuktamitīdaṃ na yujyate | saumanasyamidaṃ yadi sukhāyāṃ vedanāyāṃ vartate [tadā] rāgānuśaya ityucyate | rāgo nāmāsaṅgaḥ | cittaviprayukte nāsaṅgabhāvo 'sti | ato jñāyate 'nuśayāścittasamprayuktā iti |

(pṛ) na yukta[mida]m | anuśayā na cittasamprayuktāḥ | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- bālānāṃ maithunacittameva nāsti | kaḥ punarvādo maithunarāgasāmarthyam | rāgānuśayānuśayitāśca bhavanti iti | kiñcāha- nāsti cetanā nāsti vikalpaḥ | vijñāpratiṣṭhitamālambanañcāsti iti | kiñcoktaṃ sūtre- satkāyadṛṣṭisamucchede 'nuśayāḥ sahaiva samucchidyante iti | āryamārgaśca na kleśānāṃ yaugapadyaṃ labhate | ata āryamārgasamutpādaścittaviprayuktānuśayasamucchedakaḥ | tathā nocet āryamārgeṇa kasya samucchedaḥ syāt | yadi nāsti cittaviprayukto 'nuśayaḥ | pṛthagjanāḥ śaikṣajanāśca yadā kuśalacitte 'vyākṛtacitte ca vartante | tadā arhantaḥ syuḥ | anuśayaśca paryavasthānahetuḥ | anuśayātparyavasthānamutpadyate | paryavasthānalabdho 'nuśayo vardhate | ato jñāyate 'nuśayāścittaviprayuktā iti | yadi kaścitkuśalāvyākṛtacitto 'pi sānuśaya ityucyate | yasya nāsti cittaviprayukto 'nuśayaḥ | kuto 'nuśayavān bhavati | ato jāyate 'nuśayaścittaviprayukta iti |

atrocyate | na yuktamidam | yaduktaṃ bālānāmasati rāge rāgānuśayo 'stīti | tadayuktam | bālānāṃ rāgāpanayanauṣadhālābhādaprahīṇakāmarāgā ityato rāgānuśayo 'nuśete | yathā bhūtasamāviṣṭo 'nudbhavakāle 'pi bhūtasamāviṣṭa ityucyate | kasmāt | tadvyādhipraśamanamantroṣadhānāmalābhāt | yathā ca caturdinajvarārto dinadvaye [jvarā]nudbhave 'pi jvarārta ityucyate | yathā vā ākhuviṣamanapanītavyādhitvāddhanagarjane prādurbhavati | evaṃ yasmin citte 'nuśayāpanayanamoṣadhamapratilabdham | [tat] aprahīṇā[nuśaya]mityucyate | anye 'pi praśnāḥ sāmānyataḥ pratyuktā eva | yaducyate bhavatā nāsti cetanā nāsti vikalpaḥ vijñānasyamālambanamasti iti | tadapi aprahīṇānuśayatvāt | yadāha bhavān- satkāyadṛṣṭiranuśayena saha samucchidyata iti | bhavataḥ paryavasthānaṃ cittasamprayuktam | anutpattikāle | (sss_338) prahīṇameva | evamanuśayo 'pi | āryamārgakāle 'vidyamānamapi prahīṇamityucyate | virodhidharmapratilambhāt | yadbravīṣi- mārgaḥ kleśaiḥ saha naikakāliko 'stīti | [tat]aprahīṇatvādastītyucyate | yadavocaḥ pṛthagjanāḥ śaikṣajanāśca yadi kuśalāvyākṛtacittagatāḥ, tadā arhantaḥ syuriti | prahīṇa[kleśo] 'rhan | teṣāntvaprahīṇa[kleśa]tvāt | yathā kaścinmāsavarjanadharmamasamādāno māṃsamabhuñjannapi na varjitamāṃsa ityucyate | avidyāmithyāsmṛtimithyāsaṅkalpādayaḥ santītyato 'prahīṇāḥ kleśāstadā samutpadyante | arhatastu nāsti saheturiti nānyaiḥ sāmyam | yaduktaṃ tvayā paryavasthānalabdho 'nuśayastu vardhata iti | tadayuktam | sarve kleśā uttamamadhyamāvaradharmairvardhante, na paryavasthānalābhāt | yadbraṣīṣi kuśalāvyākṛtacittagato 'nuśayavān syāditi | tadapi aprahīṇatvādanuśayavānityucyate | ebhiḥ kāraṇairjñāyate 'nuśayā na [citta]viprayuktā iti |

aṣṭa mithyāmārgāḥ- mithyādṛṣṭiryāvanmithyāsamādhiriti | ayathābhūtaviparyaya jñānadarśanānmithyādṛṣṭiḥ yāvanmithyāsamādhiḥ | (pṛ) samyagājīvo mithyājīvaśca na kāyavākkarmavyatiriktau | kasmātpṛthagucyate | (u) mithyājīvaḥ pravrajitānāṃ dussamucchedatvāt pṛthagucyate | mithyājīvo [yena] māyāśāṭhyādayaḥ pañcadharmāḥ puṣṭiṃ labhante sa mithyājīvaḥ | saṃkṣipyedamucyate- pravrajitānāmakāryaṃ dhanārjanakarma yaduta rājasevāvāṇijyarogacikitsādikarma | anādeyañca prāṇidhadhanadhānyādi | ādāne mithyājīvaḥ | vinaye yatpratiṣiddhaṃ tena ca svātmajīvanaṃ mithyājīvaḥ | yathoktaṃ sūtre- pañca vāṇijyānyupāsakenākaraṇīyānīti | (pṛ) kena kuryājjīvitam | yathādharmabhikṣayā jīvet | na mithyājīvaṃ jīvet | kasmāt | aviśuddhacetasā saddharmaṃ praṇāśayati | mārgayogānavaṣṭambhāt | mārgāvacara evaṃ cintayet- bhagavataḥ śāsane 'vatāro mārgācaraṇārthaḥ na (sss_339) jīvanārtha iti | ataḥ saddharmābhirataḥ pariśuddhajīvanamācaret | bhikṣurbhikṣadharme suniṣṇātaḥ syāt | yo mithyājīvanamācarati, na [sa] bhikṣudharmā bhavati ||

saṅkīrṇakleśavargaḥ ṣaṭtriṃśaduttaraśatatamaḥ |

137 navasaṃyojanavargaḥ

tṛṣṇādīni navasaṃyojanāni | (pṛ) kasmād dṛṣṭiṣu dvidhā parāmarśa ucyate | (u) śīlavrataparāmarśasya durvimokatvāt | yathā uḍupamoghapatitaṃ dustaraṃ bhavati | tathāyamapi | evaṃ cintayati- ahamanena śīlena svarga utpatsya iti | tadarthañca jalamajjana dahanapraveśabhṛgupatanādīni nānā duḥkhānyanubhavāmīti | laukikā na śīlavrataparāmarśasya doṣaṃ paśyanti | ata uktaṃ bhagavatā saṃyojanamiti | taṃ śīlavrataparāmarśaṃ niśritya aṣṭāṅgamārgamupekṣante | so 'samyaṅmārgo 'vyavadānamārgo duḥkhāntānuvartanamityucyate | śīlavrataparāmarśaḥ pravrajitānāṃ vinibandhaḥ | kāmā gṛhasthānām | śīlavrataparāmarśī yadyapi nānāpravrajyādharmānācarati | tathāpi vṛthā na kiñcidanena labhyate | sa naihikaṃ sukhaṃ vindate, paratra ca mahadduḥkhamanubhavati | yathāgovratikaḥ saṃsiddhavratiko gaurbhavati | vikṣiptavrato narake patati | tacchīlavrataparāmarśamupādāya samyaṅ mārgaṃ samyaṅ mārgacāriṇañcāpavadati | śīlavrataparāmarśaḥ tīrthikānāṃ mānotpattisthānam | [ta] evaṃ cintayanti- ahamanena dharmeṇānyamatiśeya iti | śīlavrataparāmarśahetunā ṣaṇṇavatidhā vibhaktā dharmā santi | śīlavrataparāmarśaḥ sthūladarśana ityato bahūnāṃ satvānāṃ gocaraḥ | prajñāmārgastvatisūkṣmo durdarśanaḥ | laukikā na prajānanti tadācaraṇahitam | sā ca dṛṣṭirjanānāṃ cittaṃ harati | ato bālā bahavastaṃ dharmamācaranti | sā gurvī pāpikā dṛṣṭirityucyate | samyaṅmārgācārasya pratilomyenāmārgatvāt |

dṛṣṭiparāmarśo yenāsaddharmābhiniviṣṭastatparihartumasamartho bhavati | tadṛṣṭiparāmarśasya balam | tadvalena ca saṃyojanāni dṛḍhāni bhavanti | (pṛ) śaknapraśne kasmātkevalamuktamīrṣyāmātsaryasaṃyojanā devāmanuṣyā iti | (u) idaṃ kleśadvayamatigrāmyaṃ javanyam | kasmāt | paśyāmaḥ khalu parasattvān kṣutpipāsāpīḍitān, mātsaryacittatvānnātikrāntān | [te] parato labdhaṃ dṛṣṭvāpi īrṣyāsūyācittamutpādayanti sotkaṇṭhāsantāpam | anena kāraṇena ca daridrāṇāṃ nīcānāṃ kutsitānāmatejasvināñca sthāne patanti | śakrasya devānāmindrisyaitatsaṃyojanaṃ bahutaramasakṛdāgatya cittaṃ pīḍayati | ato bhagavān vacanamāha | tatsaṃyojanadvayaṃ gurupāpakasya nidānam | kasmāt | tadupādāya gurūṇi pāpakarmāṇyudbhavanti |

triṣu viṣeṣu rāgaḥ pratighaśca gurupāpakamutpādayati | tayorvivṛdhyā tatsaṃyojanadvayamutpadyate | tatsaṃyojanadvayaṃ striyaṃ puruṣañca pīḍayati | durutsargañca bhavati | kasmāt | yaḥ kuśalacittaṃ nibhṛtaṃ bhāvayati | so 'tyantamīrṣyāsūyaṃ samucchedayati | dānañca nibhṛtamabhyasyānte sarvamātsaryacittaṃ samucchedayati | karmavipākamapaśyan tadgurutaravastu tyajatīdamati duṣkaram | yathā kasyacitsvata utkṛṣṭavastulābhinaṃ putrameva paśyataścittaṃ duṣprītikaṃ bhavati | kaḥ punarvādaḥ śatrum | tatsaṃyojanadvayoḥ priyaviprayaniścitatvādatiduṣkaraḥ parityāgaḥ | asmāt karmapratyayāt bhagavatā kevalamuktam ||

navasaṃyojanavargaḥ saptatriṃśaduttaraśatatamaḥ |

138 prakīrṇapraśnavargaḥ

śāstramāha- sarve kleśā bhūyasā daśānuśayasaṅgṛhītāḥ | ato daśānuśayānupādāya śāstraṃ racitavyam | daśānuśayā iti rāgapratighabhānāvidyāvicikitsāḥ pañcadṛṣṭayaśca | (pṛ) daśakleśamahābhūmikadharmāḥ tadyathā aśrāddhayaṃ kausīdyaṃ muṣitasmṛtitā vikṣepo 'vidyāsamprajanyamayoniśomanaskāro mithyādhimokṣa auddhatyaṃ pramādaśca | ime dharmāḥ sarvakleśacittaiḥ sadā samprayuktāḥ | kathamidam | (u) satprayogaḥ pūrvaṃ khaṇḍita eva | caitasikaścaikaika evotpadyate | ato na yujyate | na ca san nyāyo bhavati | kenedaṃ jñāyate | (sss_341) kiñcidakuśalacittakuśalaśraddhāsamanvitamasti | kiñcidakuśalacittaṃ śraddhāsamanvitaṃ nāsti | tathā vīryādikamapi | ato jñāyate na sarvakleśacitteṣu te daśa dharmāḥ santīti | yadbhavānāha- middhamauddhatyaṃ sarvakleśacitteṣu vartata iti | tadayuktam | yadā cittaṃ līnaṃ bhavati | tasmin samaye middhasamanvitaṃ syāt | nauddhatyacitte syāt itīdṛśā doṣāḥ santi |

(pṛ) kāmadhātau sakalā daśakleśāḥ santi | rūpadhātāvārūpyadhātau ca dveṣavarjitā avaśiṣṭāḥ santi | kathamidam | (u) tatrāpi santīrṣyādayaḥ | kenedaṃ jñāyate | sūtra uktam- mahābrahmā brahmakāyikānāmantryāha mā bhavanto śramaṇaṃ gautamamupasaṅkramantu | iheva tiṣṭhata jarāmaraṇasyāntaṃ lapsyadhve iti | iyamīrṣyā | īrṣyāsattvādveṣo 'pi bhavet | uktañca sūtre- [atha khalu kevadhaṃ] mahābrahmā taṃ bhikṣuṃ bāhau gṛhītvā ekamantamapanayitvā taṃ bhikṣumetadavocat- ahamapi na jānāmi yatremāni catvāri mahābhūtānyapariśeṣāṇi nirudhyante iti | evaṃ māyācittena brahmakāyikānāṃ vañcanaṃ māyetyucyate | yadāha- ahamasmi [mahābrahmā] kartā nirmātā śreṣṭha.......iti | ayaṃ pramādaḥ | ityādīni chidrāṇi santi | īdṛśānāṃ pāpakānāṃ kleśānāṃ sattvāt jñātavyamasti ca [tatrā] akuśalamiti |

kecidābhidharmikā āhuḥ- mātāpitrupādhyāyācāryādiṣu yo rāgaḥ sa kuśalarāgaḥ | anyapadārthādiṣu rāgo 'kuśalarāgaḥ | anyeṣāmupakāro 'pakāro vā yanna kriyate | [aya]mavyākṛtarāgaḥ | asaddharme durvijñādiṣu dveṣaḥ kuśaladveṣaḥ | saddharmadveṣaḥ prāṇidveṣaśca akuśaladveṣaḥ | yo 'sattvapadārthadveṣaḥ avyākṛtadveṣo ['yam] | yanmānaṃ niśritya mānaṃ samucchedayati ayaṃ kuśalamānaḥ | anyasya sattvasyāvamānamakuśalamānaḥ | avidyādiṣvapyevaṃ [vaktavyam] |

kiñcāhurābhidharmikāḥ- yaḥ kuśalaḥ na [sa] kleśo bhavati | (pṛ) kāmadhātau satkāyadṛṣṭimavyākṛtā vadanti | kasmāt | yadi satkāyadṛṣṭirarakuśalā | sarve pṛthagjanā ātmacittamutpādayanti | nā[nena] narake patanīyā bhavanti | ato 'vyākṛteti (sss_342) vadanti | kathamidam | (u) satkāyadṛṣṭiriyaṃ sarvakleśānāṃ mūlam | kathamavyākṛtā | sa pareṣāmātmāstīti vadan patati | tadā kathamavyākṛtā bhavet | evamantagrahadṛṣṭirapi [vaktavyā] | (pṛ) yadi mithyādṛṣṭiṃ pravartayitvā saṃśaye pātayati | kimidamakuśalam | (u) nedamakuśalam | kasmāt | varaṃ saṃśaya eva pātayati na mithyādṛṣṭāvatārayati |

kecidāhuḥ- kāmadhātvāptāḥ kleśāḥ sarve kāmabhavasantānakarāḥ | evaṃ rūparūpyadhātvāptā api | kathamidam | (u) tṛṣṇaiva bhavasantānakarī | nandipūrvikā hi jātiḥ | āha ca- duḥkhasamudayastṛṣṇeti | api cāha- bhojanakāmarāgāditṛṣṇā sukhamiti | ato yathāsthānaṃ janma vedayate | mithyādṛṣṭyādiṣu naivamartho 'sti | sūtre yadyupyuktaṃ- mānapratyayā jātiriti | tathāpi manāpūrvakatṛṣṇayotpadyate | evaṃ dveṣo 'pi | ato jñāyate tṛṣṇayā sarve bhavasantānāṃ bhavantīti |

(pṛ) kleśeṣu kati satyadarśanaheyāḥ kati bhāvanāheyāḥ | (u) rāgapratighamānāvidyā dvidhā satyadarśanaheyā bhāvanāheyāśca | anye ṣaṭ satyadarśanamātraheyāḥ | (pṛ) śaikṣajanasyāpyastyahaṃbuddhiḥ | ato jñāyate 'nimittanirūpaṇasatkāyadṛṣṭibhāgaḥ śaikṣajanasyāheya iti | (u) [ahaṃ] māno 'yaṃ dṛṣṭiḥ | nimittanirūpaṇā hi dṛṣṭiḥ | (pṛ) kecidāhuḥ- īrṣyāmātsaryakaukṛtyamāyādayo bhāvanāheyā iti | kathamidam | (u) ime sarve dvidhāpi bhavanti satyadarśanaheyā bhāvanāheyāśceti | kenedaṃ jñāyate yathā nāthaputrādayo bhagavacchrāvakān satkāralā bhino dṛṣṭvā īrṣyācittamutpādayamāsuḥ | iyamīrṣyā mārgadarśino niruddhetyato jñāyate satyadarśanaheyeti | kaścitpūrvaṃ bhagavacchrāvakeṣu matsarī san nādadat | mārgadarśanalabdhaḥ paraṃ prāyacchat | tadā mātsaryamidaṃ satyadarśanaheyam | yathā sunakṣatrādīnāṃ kaukṛtyaṃ satyadarśanaheyamapi | yathā srotaāpannasya narakapatanapratyayaḥ aṣṭamaloke kāyavedakamāyā ca satyadarśanaheyāpi |

(pṛ) kleśeṣu kati duḥkhadarśanaheyāḥ kati samudayanirodhamārgadarśanaheyāḥ kati bhāvanāheyāḥ | (u) pūrvoktāḥ satyadarśanaheyāḥ ṣaḍanuśayāścaturdhā bhavanti duḥkhadarśanaheyāḥ samudayanirodhamārgadarśanaheyāḥ | anye catvāro 'nuśayāḥ pañcadhā bhavanti | (pṛ) satkāyadṛṣṭirantagrahadṛṣṭirduḥkhadarśanamātraheyāḥ | śīlavrataparāmarśo dvidhā duḥkhadarśanamārgadarśanaheyāḥ | kathamidam | (sss_343) (u) sarve kleśā vastuto nirodhasatyadarśanakāle prahīyante | ataḥ satkāyadṛṣṭyādayo na duḥkhadarśanamātraheyāḥ syuḥ | satkāyadṛṣṭiścaturṣu satyeṣu bhramati | pañcaskandhā anityāḥ pratītyasamutpannāḥ | ātmā tu nānityo na pratītyasamutpannaḥ | pañcaskandhāḥ sanirodhāḥ, ātmā tvanirodhaḥ, mārga ātmadṛṣṭervirodhidharmaḥ | ataḥ satkāyadṛṣṭiścaturdhā heyā | antagrahadṛṣṭirapi caturdhā heyā | kasmāt | yogī samudayasambhūtaṃ duḥkhaṃ dṛṣṭvā ucchedadṛṣṭiṃ vyāvartayati | mārgalabdhaṃ nirodhaṃ dṛṣṭvā śāśvatadṛṣṭiṃ vyāvartayati | śīlavrataparāmarśo 'pi caturdhā | hetau sati phalamasti | ato duḥkhaṃ paśyan prajānāti- śīlaṃ duḥkhaṃ, nānena viśuddhirlabhyata iti | idaṃ samudayadarśanaheyam | mithyādṛṣṭyā nirvāṇamapodyate, yadanayā dṛṣṭyā viśuddhirlabhyata iti | idaṃ nirodhadarśanaheyam | anayā mārgo 'podyate- idaṃ mārgadarśanaheyam | yathā dṛṣṭiparāmarśo mithyādṛṣṭyāśriteti caturdhā heyaḥ | evaṃ śīlavrataparāmarśo 'pi syāt |

(pṛ) tathā cenna syuraṣṭanavatiranuśayāḥ | sarve 'nuśayā bhūmivaśātprahīyante na dhātuvaśāt | aṣṭanavatiranuśayā iti nānto bhavati | (pṛ) rāgo māno mithyādṛṣṭiṃ varjayitvā anyāścatasro dṛṣṭayo duḥkhadaurmanasyendriye varjayitvā [tadanya]trividhendriyasamprayuktāḥ | dveṣo 'pi sukhasaumanasyendriye varjayitvā [tadanya]trividhendriyasamprayuktaḥ | avidyā pañcendriyasamprayuktā | mithyādṛṣṭirvicikitsā ca duḥkhendriyavarjaṃ caturindriyasamprayuktā | dveṣamrakṣapāpamātsaryerṣyāśca daurmanasyendriyamātra samprayuktāḥ | kathamidam | (u) samprayogo nāstīti pūrvameva dūṣitam | paścādapi vakṣyate pañcasu vijñāneṣu nāsti kleśa iti | bhavataḥ śāsane rāgaḥ saumanasyendriyasamprayuktaḥ | mātsaryantu na tathā ityatra nāsti hetuḥ | mātsaryasya rāgāṅgatvāt | evaṃ māno na daurmanasyendriyasamprayukta ityatrāpi nāsti hetuḥ | ato jñāyate bhavadbhiruktaṃ sarvaṃ svasaṃjñānusmaraṇavikalpamātramiti |

(pṛ) kecidāhuḥ- duḥkhaharśanaheyāḥ pañcamithyādṛṣṭayo vicikitsā rāgapratighamānaviprayuktāvidyāḥ | samudayasatya[darśana]heyāśca mithyādṛṣṭidṛṣṭiparāmarśavicikitsā rāgapratighamānaviprayuktāvidyāśca ime sarvatragānuśayā anye 'sarvatragānuśayāḥ | kathamidam | (u) sarve sarvatragāḥ | kasmāt | sarveṣāṃ mithohetupratyayatvāt | mama[śāsane]mithyādṛṣṭau rāgo bhavati, nāsti duḥkhaṃ yāvannāsti mārgaḥ | tasyāṃ dṛṣṭāvabhiniviṣṭa ātmānamunnamayati | yadi śṛṇoti duḥkhamiti, tadā vidviṣati | sa ca rāgo nirodhasatyālambanaḥ | dveṣo (sss_344) nirvāṇadveṣyapi bhavati | nirvāṇenāpyātmana uccamatirbhavati | tadvanmārgeṇāpi, anye 'pyanuśayāḥ sarvatragā iti draṣṭavyam | kāmadhātvāptāḥ kleśā rūpadhātvālambanāḥ | yathā rāgeṇa sukhamabhinandati | dveṣeṇāśubhaṃ vidviṣati | tena dharmeṇātmānamunnamayati, tatpradhānā bhavanti [rūpadhātau] na kāmadhātau | yathā kāmadhātukakleśārūpadhātvālambanāḥ tathā rūpadhātukādṛṣṭayādayaḥ kleśā api kāmadhātvālambanāḥ | evamārūpyadhātāvapi | kiñceme kleśāḥ sāmānyaviśeṣalakṣaṇālambanāḥ | kasmāt | rāgaḥ sāmānyalakṣaṇālambano 'pi caturo devān tadadhastanāṃśca saṃkleśayati | yathāha dīrghanakhasūtram- sarvaṃ kṣamata itīdaṃ saṃrāgāya | sarvaṃ na kṣamata itīdamasaṃrāgāya iti | sarvaṃ na kṣamata itīdaṃ saṃrāgāya | sarvaṃ kṣamata itīdamasaṃrāgāya | tena kleśenātmānamunnamayati | kleśo 'yaṃ kāyavākkarma pravartayati | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- īdṛśīṃ dṛṣṭimutpādya īdṛśaṃ vastu vadati yadasti jīva ityādi |

te sarve kleśāḥ ṣaṣṭhavijñāne vartante | na pañcasu vijñāneṣu | kasmāt | ṣaṣṭhavijñānasya saṃjñopagatvāt | sarve ca kleśāḥ saṃjñāsambhūtāḥ | tathā no cet satkāyadṛṣṭyādayo 'pi pañcasu vijñāneṣu varteran | kasmāt | cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā vadati ahaṃ paśyamīti | tathā mānavicikitsādiṣvapi | (pṛ) sūtra uktam- ṣaṭ tṛṣṇākāyā iti | kathamucyate pañcasu vijñāneṣu na kleśāḥ santīti | (u) yathā ṣaṇmanaupavicārā manovijñāne vartante | kevalaṃ cakṣurādibhirāhṛtā ityataḥ ṣaṇmanaupavicārā ityucyante | tathedamapi | manovijñāne hi vidyamānaṃ vikalpakāraṇaṃ na pañcasu vijñāneṣu | ato jñāyate pañca vijñāneṣu na santi kleśā iti ||

prakīrṇapraśnavargo 'ṣṭastriṃśaduttaraśatatamaḥ |

139 doṣaprahāṇavargaḥ

(pṛ) kecidāhuḥ- kleśā navavidhā- adhamamadhyamottamā adhamādhamādhamamadhyamādhamottamā madhyamādhama madhyamamadhyamamadhyamottamā uttamādhamottamamadhyamottamottamā iti | jñānamapi navavidham | kleśeṣūttamottamaḥ pūrvaṃ praheyaḥ | adhamādhamo 'nte praheyaḥ | adhamādhapajñānenottamottamakleśaṃ prajahāti | yāvaduttamottamajñānena adhamādhamakleśaṃ prajahāti iti | kathamidam | (u) apramāṇacittaiḥ kleśān sarvān prajahāti | kasmāt | sūtre bhagavānāha- tadyathā dakṣaḥ (sss_345) karmakaro hastena paraśumādāya cakṣuṣā muṣṭipradeśaṃ dṛṣṭvā yānyaṃśasahasrāni pratidinaṃ kṣīyamāṇāni tānyagaṇayanannapi kṣīṇamātraṃ dṛṣṭvā prajānāti idaṃ kṣīṇamiti | tathā sa bhikṣurapi mārgacaryāṃ bhāvayan kānyadya kṣīṇāṇyāsravasahasrāṇi kāni hyaḥ kṣīṇānyāsravahasrāṇīti agaṇayannapi kṣīṇamātre prajānāti kṣīṇa āsrava iti | ato jñāyate 'pramāṇai jñānaiḥ kleśāḥ kṣīyanta natvaṣṭha nava vā iti |

(pṛ) kaṃ samādhiṃ niśritya kaḥ kleśa prahīyate | (u) saptapratiśaraṇānyupādāya kleśān samucchedayati | yathoktaṃ sūtre bhagavatā- prathamadhyānamupādāyāsravāṇāṃ kṣayo yāvadākiñcanyāyatanamupādāyāsravāṇāṃ kṣaya iti | tāni saptapratiśaraṇāni vināpi āsravāṇāṃ kṣayaṃ karoti | yathoktaṃ susīmasūtre- atikramya saptaniśrayānāsravakṣayamanuprāpnotīti | ato jñāyate kāmadhātukasamādhiṃ niśrityāpi āsravakṣayaṃ pratilabhata iti |

(pṛ) satyadarśanaheyāḥ kleśā nārūpyasamādhiṃ niśritya prahīyeran | tasya yogino rūpalakṣaṇabhaṅgāt | (u) idaṃ pūrvameva prayuktam | yadārūpyasamādhi[rapi] rūpamavalambata iti | (pṛ) pūrvaṃ prathamadhyānādvītarāgaḥ kiṃ krameṇa dvitīyadhyānādīn prāpnoti kiṃ vā ekakālameva | (u) krameṇa bhavitavyam | prathamadhyāne vītarāgasya dvitiyadhyānādīnāmutpatteḥ | (pṛ) kiṃ kāmadhātāvasti kramaḥ | (u) kleśānāṃ pratikṣaṇaniruddhatvātsyādapi kramaḥ | yathā ca yāmyā devāḥ pariṣvaṅge kāmaṃ sādhayanti | tuṣitā devāḥ pāṇiṃ gṛhītvā kāmaṃ sādhayanti | nirmāṇaratā vāgālāpena kāmaṃ sādhayanti | paranirmitavaśavartino devā ākāraṃ dṛṣṭvā kāmaṃ sādhayanti | [evaṃ] jñātavyaṃ kāmadhātukakleśāḥ krameṇāpi kṣīyanta iti | kecidāhuḥ- puṇyaguṇapratyayaṃ tatrotpadyante | na kleśaprahāṇena | praṇītakāmatvāt tatsādhane viśeṣaḥ | mṛdvindriyatvātpariṣvaṅgena kāmaṃ sādhayanti | tīkṣṇendriyatvādākāraṃ dṛṣṭvā kāmaṃ sādhayanti iti |

(pṛ) kecidāhuḥ- bhāvanāheyāḥ kleśāḥ krameṇā prahīyante | pūrvaṃ kāmadhātvāptāḥ pañcādrūpārūpyāptāḥ | satyadarśanaheyāstvekakālaṃ prahīyanta iti | kathamidam | (u) yathā satyadarśanaheyāḥ sarve kleśā nirodhasatyadarśanena prahīyante | uktapūrvamidam yat nirodhadarśanapraheyāḥ (sss_346) satkāyadṛṣṭyādayaḥ kleśāḥ sarve nirodhasatyadarśanena prahīyante | ūṣmadharmādārabhya anityādyākāraiḥ pañcaskandhalakṣaṇāni bhāvayitvā ādau praheyāḥ kleśā nirodhadarśanena kṣīyante |

(pṛ) kāmadhātvāptaduḥkha[satya]bhāvanayā kāmadhātukasaṃyojanāni prajahāti | samudayasatyabhāvanāyāpyevam | yathā kāmadhātau tathā naivasaṃjñānāṃ saṃjñāyatane 'pi | kāmadhātukanirodha[satya]bhāvanayā traidhātukasaṃyojanāni prajahāti | evaṃ mārga[bhāvanayā]pi | kathamidam | (u) nirodhajñaḥ kleśān prajahāti | ato bhavaduktaṃ na yujyate | (pṛ) [nanu] sūtra uktam- pañcaskandhānanityādinā bhāvayitvā srotaāpattipalaṃ yāvadarhatphalaṃ vindate iti | kathamāha bhavān nirodhasatyadarśanamātreṇa kleśān prajahātīti | (u) imān pañcaskān bhāvayan prajānāti nirodhamiśrabhāvanām | ataḥ prajahāti kleśānuśayān | yathoktaṃ sūtre- bhikṣurbhāvayati idaṃ rūpaṃ, ayaṃ rūpasamudayaḥ, ayaṃ rūpanirodha iti sarvadā mama paśyato dharmaṃ vijānataḥ kleśāḥ prahīyanta iti | jñātavyaṃnirodhasatyadarśanena kleśānāṃ kṣaya iti | pañcaskandhā duḥkham tataḥ kleśāḥ samutpadyante | yadā pañcaskandhānāṃ nirvāṇamupaśamaṃ paśyati | tadā duḥkhasaṃjñā sampannā bhavati | ato jñāyate skandhānāṃ nirodhaṃ paśyataḥ kleśāḥ kṣīyanta iti | yathoktam- dharmānupādāyākāyasvabhāvamekamupekṣācittamāśritya prahāṇamiti | akāyasvabhāva eva nirodhaḥ | yo rūpamakāyasvabhāvaṃ yāvadvijñānamakāyasvabhāvaṃ paśyati so 'tyantavisaṃyogabhāgbhavati | trīṇi vimokṣamukhāni nirvāṇasya pratyayāḥ | vimokṣamukhairebhireva kleśān prajāhāti | nānyopāyaiḥ | ato jñāyate 'saṃskṛtālambano mārga eva kleśān prajahātīti | ato bhavadukto [yaḥ] kleśaprahāṇadharmo nāyaṃ yuktaḥ |

śāstramāha- kleśānāmevaṃjātīyānāmapramāṇāni viklapasvabhāvāni bhavanti [iti] vimuktiprārthibhirjñātavyam | kasmāt | etadbandhadoṣajñānabalādvimucyate | yadā kaścicchatruṃ vijñāya dūrīkaroti | yathā vā viṣamamārgaṃ jñātvā varjayati | evaṃ kleśānapi | kleśabandho 'tisūkṣmo vemacitramasurarājaṃ bavandha | yāvadbhavāgraṃ satvāḥ kleśabaddhāḥ | ato jñātavyaṃ teṣāmādīnavam | sattvā yādadbhavāgramājavañjavapatitāḥ | yataḥ kleśānāmādīnavajñānaṃ na paśyanti | aprahīṇasaṃyojanatvādaprahīṇa ātmamāno vardhate | tatastu vimatikaukṛtye bhavataḥ | ataḥ kleśadoṣairmā vañcitaḥ syāmiti jñātavyam | yat satvā viśuddhaṃ paramaṃ nirvāṇasukhamupekṣante pratyutātitucchaṃ kāmasukhaṃ bhavasukhaṃ kāmayante tadidaṃ sarvaṃ kleśānāṃ doṣaḥ | yadā kleśān (sss_347) prajahāti tadā mahāhitaṃ pratilabhante | ataḥ kleśadoṣāṇāṃ jñānadarśanaṃ kuryāt | vimukterāvaraṇadharmā yaduta kleśāḥ | kleśānāmaprahāṇe naivāsti vimuktinidānam | kasmāt | kleśāḥ kāmanidānam | kleśānuyāyī kāyo bhavati | kāyānuyāyi duḥkham | ato duḥkhaviyogārthī kleśānāṃ prahāṇāya vīryamārabheta ||

kleśaprahāṇavarga ekonacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

140 vidyāhetuvargaḥ

(pṛ) kleśāḥ kāyasya nidānamityetadvidyā syāt | kasmāt | tīrthikā hi nedaṃ śraddadhante | kecidāhuḥ- kāyo 'hetuko 'pratyayaḥ, tṛṇavṛkṣavat svayaṃbhūta iti | kecidāhuḥ - padārthā maheśvarādibhiḥ sṛṣṭā iti | kecidāhuḥ- padārthāḥ kālasvabhāvajāḥ iti | kecidāhuḥ- paramāṇusamavāyajā iti | evaṃjātīyavacanāni vidyā syuḥ | (u) karmaṇaḥ kāyo bhavatīdaṃ pūrvameva sādhitam | tatkarma kleśebhyaḥ sambhūtam | ataḥ kleśāḥ kāyasya nidānam |

(pṛ) kathaṃ jñāyate kleśahetukaṃ karmeti | (u) prajñapticittamavidyetyucyate | prajñapticittakaḥ karmāṇyupacinoti | ato jñāyate kleśapratyayaṃ karma bhavatīti | arhanna karmāṇyupacinoti na niṣpādayati | ato jñāyate karmāṇi kleśasiddhānīti | yathoktaṃ bhagavatāsūtre- yaḥ pratilabdhavidyaḥ sanyastāvidyaḥ sa kiṃ pāpakaṃ karma puṇyaṃ karma āneñjyañca karma karoti na vā | no bhagavan iti | nāsti cānāsravaṃ karma | ato jñāyate prajñaptyanuyāyī kevalaṃ karmāṇi karotīti | anāsravaṃ cittaṃ na prajñaptimavalambata iti na karmāṇi karoti | śaikṣasya nāsti caryā | yathoktaṃ sūtre- śaikṣajanaḥ pratyāgataṃ nācarati, niruddhaṃ na karotīti | kriyālakṣaṇā hi caryā | caryaiva karmetyucyate | anāsravaṃ cittañca na caryālakṣaṇamityato nāstyanāsravaṃ karma | tasmāt sarvāṇi kāyavedanīyakarmāṇi kleśahetusambhūtāni | prahīṇakleśo na punarjanmānubhavati | ato jñāyate vidyamānaḥ kāyaḥ kleśahetu[ka] iti |

(pṛ) sarve sattvā akleśatayā jāyante | paścāttu kleśāḥ samudbhavanti | yathā puruṣasya jananakāle 'vidyamānaṃ daśanaṃ paścādutpadyate | (u) na yukta[mida]m | kleśavāneva (sss_348) [jāyate] yatra bhavalakṣaṇaṃ kvarodanādi jananakāle pratyakṣamasti | ato jñāyate kleśaiḥ sahaiva sarve jāyanta iti | pratyakṣaṃ paśyāmaḥ khalu sattvā bahavo varcaḥkuṭyādiṣu prasūyante na tu śilādiṣu | gandharasādyāsaṅgāttatra prasūyanta iti draṣṭavyam | ato jñāyate kleśavaśādutpadyanta iti | (pṛ) narakādau na janma labheran | kasmāt | na hi kaścinarakādau sukhaṃ kāmayeta | (u) mohabalādviparyayacittā utpadyante | mriyamāṇā dūrato narakaṃ dṛṣṭvā idaṃ padmasara iti tadāsaṅgāttatrotpadyante | yathoktaṃ sūtre- yo nibiḍitasthāne vipulaṃ sthānaṃ labheyamiti mriyate sa pakṣiṣūtpadyate | yaḥ paritarṣito mriyate sa jalajanturjāyate | yaḥ śītārto mriyate sa tapananarake jāyate | yastāpatarṣito mriyate sa śītanarake jāyate | yo maithunakāmāsaktaḥ sa caṭakeṣu jāyate | ya āhārāsaktaḥ sa kuṇapeṣu kīṭo jāyate | iti | kāmāsaṅgahetunā akuśalāni karoti | akuśalapratyayadārḍhyātphalavipākaṃ vedayate | kāyāsaktyā karmāṇi vipākajanakāni | kasmāt | kāyāsaktasya mohabalānmānādayaḥ kleśā jāyante | tataḥ karmaṇi sañcinoti | karmabalādgatiṣūtpadyate |

(pṛ) yadi kleśapratyayena kāyo bhavati | prahīṇakleśasya pañcaskandhasantāno na syāt | (u) kāyo 'yaṃ pūrvaṃ kleśajātaḥ | [idānīṃ] kleśeṣu prahīṇeṣvapi tadvegabalātkāyaḥ punarna prahīyate | yathā daṇḍena cakrabhramaṇam | muhūrtaṃ daṇḍe viramatyapi [cakram] bhramatyeva na tu śāmyati | (pṛ) yadi pūrvakarmakleśavegātkāyo bhavati | tadā prahīṇakleśaḥ pūrvakarmakleśavegātpunaḥ kāyamupādadyāt | (u) nimittagrahādvijñānamavaśyaṃ tiṣṭhati | ayaṃ prakṣīṇapūrvakarmavegaḥ | idānīmanimittavimokṣamukhaṃ bhāvayan nordhvadehamupādatte | yathā tatpapāṣāṇe na bījāni prarohanti | evaṃ jñānāgninā vijñānasthitiṣu dagdhāsu na vijñānabījaṃ prarohati | (sss_349) ūrdhvasantānaḥ samucchidyate | saṃskārapratyayavaikalyāt na punaḥ santāno bhavati | yathoktaṃ sūtre bhagavatā- vijñānaṃ bījam | karmasaṃskārāḥ kṣetram | rāgatṛṣṇā salilam | avidyā avakiraṇam | ebhiḥ pratyayairāyatyāṃ kāyamupādatta iti | arhatastveṣāṃ pratyayānāṃ vaikalyānnāyatyāṃ kāyo bhavati iti jñātavyaṃ kleśapratyayā kāyavedaneti | vigatakleśasya duḥkhajñānādicittamasti | idānīmupapattivedako na paśyati taccittamastīti | ato jñāyate vigatakleśo nopapatiṃ vedayata iti | (pṛ) srotaāpannādināṃ duḥkhādicittamasti | ta upapattikāle 'pi na paśyanti astīti | (u) arhatāṃ jñānabalaṃ sudṛḍham | sarve 'pi kleśā notkarṣanti | ato mriyamāṇā upapattivedanāṃ pratighnanti | srotaāpannādīnāṃ jñānabalantu na tathā | ato na dṛṣṭāntaḥ syāt |

bhavatoktaṃ yathā daśanaṃ paścātkrameṇa bhavati tathā kleśā apīti | idamayuktam | kasmāt | arhanto 'nāsravaprajñādadghakleśā ityato notpadyeran | yathā dagdhaṃ bījaṃ na punaḥ prarohati | pratyakṣaṃ khalu loke 'smin kleśajaḥ kāya iti | yathā kāmarāgātkāyarūpaṃ vikriyate | tathā dveṣādapi | ato jñāyate āyatyāṃ pañcaskandhā api kleśajā iti |

(pṛ) paśyāmaḥ khalu āhārapratyayāḥ pañcaskandhā utpadyante | tathāpi nocyate āhāraḥ kāyavedanāpratyaya iti | (u) āhāraścittaprajñaptito rūpādīnāṃ janakaḥ | kleśāstu na tathā, aprajñaptito rūpādijanakāḥ | ato jñāyate kleśāḥ kāyapratyayā iti | pratyakṣaṃ khalu caṭakādayaḥ kāmabahulāḥ, sarpādayo dveṣabahulāḥ, sūkarādayo mohabahulāḥ | jñātavyamime sattvā avaśyaṃ pūrvābhyāsasañcitamaithunarāgādikleśā ityatasteṣūtpadyanta iti | (pṛ) utpattisthāna dharmastathā na tu pūrvābhyāsasañcitakleśahetukam | (u) tathā cainmaithunarāgādayo nirhetukāḥ syuḥ | nedaṃ sambhavati | iti jñātavyaṃ pūrvābhyāsasañcitahetunā bhavatīti | kāmakrodhādiṣu kleśeṣūddīpiteṣu hananādipāpāni kurvanti | tebhyaḥ pāpebhyo dṛṣṭa eva badhabandhanādiduḥkhamanu bhavanti | kleśeṣvalpeṣu śīladhāraṇakuśalābhyāsādihitaṃ labhante | tatkuśalaśīlamupādāya dṛṣṭa eva khyātiyaśolābhasatkārādisukhaṃ labhante | yatheha loke lābho hāniśca kleśahetukā, tathāmuṣminnapyevamiti jñāyate |

(pṛ) yadi kleśahetukaḥ kāyo bhavati | tadā samucchidyeta saṃsāre gatāgatam | kasmāt | kleśavivṛddhyā durgatau patati sa eva pāpakāyamanubhūya kleśān punarvardhayati | sadā ca vimuktiheturahitaḥ | evañca na susthāne janma labheta | yadi puṇyavardhanāya (sss_350) puṇyakāyamupādate | tadā punarapi na dusthāna utpadyeta | evañca na syātsaṃsāre gatāgatam | (u) jano 'yaṃ durgatau patito 'pi kadācitkuśalacittabhāgbhavati | susthāna utpanno 'pi kadācidakuśalacittamutpādayati | ataḥ saṃsāre gatāgataṃ na samucchidyate | rāgādikleśānāṃ tanutvataḥ susthāne janmānuvartate | teṣāmeva mahatvato duḥsthāne janmānuvartate yathā sūkaraśvādayaḥ | alpakeśatvataḥ susthāne jāyata iti yathā [kaścit] kleśatanutvāt dānaśīlādikarmācaran ṣaṭsu kāmadeveṣūtpadyate | prahīṇābrahmacaryārāgatvādviśiṣṭadhyānasukhaṃ pratilabhate | prahīṇarūpasaṃkleśatvādviśiṣṭasamādhisukhaṃ pratilabhate | sarvasaṃyojanānāṃ kṣaye 'nupamaṃ nirvāṇasukhaṃ pratilabhate | ato jñāyate kāyo 'yaṃ kleśahetuka iti |

paśyāmaḥ khalu sattvā kudeśabhūmau ratā durjanaiḥ saha kutsitamadhivasantīti sarvamāsaṅgādbhavati | ato jñāyate saṃsāre sattvānāmadhivāso 'pyāsaṅgādbhavati | yathā śalabhā bhāsvararūparāgātpradīpadagdhā bhavanti | āsaktiriyaṃ na jñānadbhavati | kasmāt | śalabhā ime na jānanti agnirduḥkhasparśa ityatastatra patanti | tathā sattvāḥ paunarbhavikaduḥkhapatitā avidyāpratyayakāmatṛṣṇārta utpadyante | yathā matsyā aṅkuśaṃ grasantaḥ, hariṇāḥ śabdānu cāriṇaḥ | te sarve kāmāsaṅgānmriyante | yathā ca kaścit kāmāsaktyā viprakṛṣṭāṃ vidiśaṃ gacchan na pratinivartate | tat sarvaṃ kleśājjātamiti draṣṭavyam | yathā vṛkṣasya mūle 'nunmūlite sa vṛkṣaḥ punaḥ prarohati | tathā rāgamūle 'nunmūlite duḥkhavṛkṣa sadā vartate | yathāha bhagavān-

yathāpi mūle 'nupadrute dṛḍhe cchinno 'pi vṛkṣaḥ punareva rohati | evamapi tṛṣṇānuśaye 'nuddhṛte nirvartayati duḥkhamidaṃ punaḥ punaḥ || iti |

kāyo 'yamaśuciranityo duḥkhaṃ śūnyo 'nātmakaḥ | svato 'vidyāṃ vinā ko jñānī tat vyayaduḥkhaṃ kāmayamāno vedayeta | yathāndho malinavāso ratnābharaṇamiti pralobhitaḥ syāt | tathāvidyāndhībhūta ādīnavabahulānaśucīn pañcaskandhānanubhavati | ātmamatyā duḥkhamapi kāyamanubhavan na tyajati | anātmabuddhau tu prajahāti | yathāha śāriputraḥ- viśuddhasaṃvara- pratilabdhamārgo mriyamāṇo 'bhinandati | tadyathā viṣakumbhe bhagne | ato (sss_351) jñāyate kleśapratyayo 'yaṃ kāya iti | ajñānādasmin kāya āsajyate | yathā citrakāraṇḍo 'śucisamṛddhaḥ | anapāvṛto ramaṇīyaḥ | apāvṛte tu pūtitṛṇāni [dṛśyante] | yathā viṣasarpasampūrṇe gṛhaprakoṣṭhe 'prajvalite ca dīpe sukhādhyavasānaṃ bhavati | [viṣasarpa]darśane tu tadapaiti | tathā sattvā api avidyāyāṃ satyāṃ loke 'bhiramante | utpannāyāntu vidyāyāṃ cittaṃ nirvidyate | evaṃ kāmatṛṣṇā bhavasya mūlam | kasmāt | kāmatṛṣṇayā hi prārthayate | prārthanā hi dvividhā- kāmaprārthanā bhavaprārthanā iti | pratyutpanneṣu kāmeṣu prārthanā kāmaprārthanā | punarbhavaprārthanā bhavaprārthanā | ato jñāyate kāmatṛṣṇā bhavasya mūlamiti | pañcaskandhāsaktau satkāyadṛṣṭirutpadyate yadutāhamityātmavādopādānam | tadupādānamupādāyānyāni trīṇyupādānāni bhavanti | upādānapratyayo bhavaḥ | bhavapratyayā jātiriti jñātavyaṃ kleśāḥ kāyasya mūlamiti |

kāyo 'yaṃ duḥkham | duḥkhakāye 'smin sukhasaṃjñāviparyaya utpadyate | tena sukhaviparyayeṇa viparītatṛṣṇā pravartate | tathā viparītatṛṣṇayā punarbhavaṃ vedayate | ato jñāyate kāmatṛṣṇāpratyayaḥ kāyo bhavatīti | kāyo 'yamāhārapratyayāttiṣṭhati | kabalīkārāhārāsaktyā na kāmadhātumativartate | yathoktaṃ karmaskandhe- gandharasāsaktyā varcaḥkuṭyādiṣūtpadyate | spraṣṭavyāsaktyā garbhāvāsa utpadyate | śītoṣṇasparśāsaktyā aṇḍajaḥ svedajo vā bhavati | iti sarve na kāmadhātumatikrāmanti | dhātusparśamupādāya tisro vedanā bhavanti | ataḥ sparśapratyayā vedanetyucyate | manaḥsañcetanāhāro 'pyevam | punarbhavasamutthānāya praṇidadhāti idamahaṃ kariṣyāmīti | jñādarśanavihīnaṃ vijñānaṃ punarbhavaprāpakakāmatṛṣṇāmūlaṃ bhavati | evaṃ catvāra āhārāḥ kāmatṛṣṇādhīnāḥ | sarve hi sattvā āhāreṇa jīvanti | ato jñāyate tṛṣṇāpratyayā jātiriti |

catasro jātayaḥ- aṇḍajo jarāyujaḥ saṃsvedaja upapāduka iti | maithunakāmatṛṣṇayā aṇḍajo jarāyujaśca | gandharasādyāsaṅgāt saṃsvedajopapattiṃ vedayate | yathābhilaṣitaṃ gurukarmopacīya upapādukajanma vedayate | ato jñāyate catvāro jātivibhāgāḥ kāmatṛṣṇādhīnā iti | catasraḥ kāyavedanāḥ- kaścidātmaghātako na paraghātaka ityādayaścatasraḥ | tāḥ (sss_352) sarvāḥ kāmatṛṣṇāviśeṣā bhavanti | ato jñāyate kāmatṛṣṇāpratyayaḥ kāyo bhavatīti | catasro vijñānasthitayaḥ- rūpopagaṃ vijñānaṃ tiṣṭhat rūpapratiṣṭhitaṃ rūpārambaṇaṃ nandyupasevanam | vedanāsaṃjñāsaṃskāreṣvapyevam | na tūcyate vijñānameva vijñānasthitiriti | vijñānakāle kleśābhāvāt | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāyo bhavatīti |

dvādaśanidānāni cāvidyādhīnāni | kasmāt | prajñaptyanuyāyicittamavidyā | tāmavidyāmupādāya pravartate [karma]puṇyopagamapuṇyopagamāneñjyopagam | kāmasaṃlālitaṃ puṇyopagam | duḥkhasampīḍitamapuṇyopagam | maitrīkaruṇādicittasaṅgṛhītamāneñjyopagam | teṣāṃ karmaṇāmanugāmivijñānaṃ punarbhave tiṣṭhati | vijñānaṃ niśritya bhavanti nāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanāḥ | imāni catvāri pūrvādhvanīnakarmakleśavipākāḥ | punarimāṃ vedanāmupādāya pravartate tṛṣṇopādānaṃ bhavaḥ | ime karmakleśā āyatyāṃ jātijarāmaraṇādīnyutpādayanti | evaṃ dvādaśāṅgabhavasantatiravidyāmūlikā | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāyo bhavatīti |

saṃsāro 'nādiḥ | kenedaṃ jñāyate | uktaṃ hi sūtre- karmapratyayāni cakṣurādīnīndriyāṇi | karma tṛṣṇāhetukam | tṛṣṇā avidyāhetukā | avidyā ayoniśomanaskārahetukā | ayoniśomanaskāraścakṣurhetuko rūpapratyayo mohātpravṛtta iti | ato jñāyate saṃsāracakramanādīti | īśvarādayaḥ kāraṇamiti vadato na bhavatyanādiḥ | tattu na sambhavati | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāya iti | kleśānāmātyantikanirodhe vimuktirlabhyate | sattvānāṃ dehā nānā vijātīyāḥ | īśvarādīkāraṇatve vaijātyaṃ na syāt | kleśakarmaṇāṃ bahuvidhatvāt dehā api naike |

dvāviṃśatāvindriyeṣu ṣaḍindriyāṇyupādāya ṣaḍvijñānāni bhavanti | tatrāsti strīpuruṣendriyam | sarvadharmāṇāmeṣāṃ santatyavicchedāt jīvitamityucyate | jīvitaṃ kasyendriyaṃ bhavati, yaduta karmaṇaḥ | karmedaṃ kleśānāṃ hetuḥ | kleśā vedanāniśritā ityataḥ pañca vedanā indriyāṇi bhavanti | evamanyonya[hetu] pravṛttā saṃsārasantatiḥ | śraddhādīnīndriyāṇi (sss_353) niśritya santatiṃ vicchedayati | evaṃ dvāviṃśatīndriyaiḥ saṃsāre yātyāyāti ca | ato jñāyate kleśaiḥ kāyo bhavatīti |

kiñca vimuktyarthī śīlasamādhiprajñā vimuktijñānadarśanaskandhānutpādayati | eṣāṃ ka upayogaḥ | [te] sarve kleśānāṃ nirodhāya bhavanti jñānī taddhitaṃ dṛṣṭvā tān skandhānupāśrayate | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāya iti | kleśāśca krameṇa nirudhyante | prahīṇatrividhasaṃyojanaḥ srotaāpattiphalabhāg bhavati | tanukāmacchandādikaḥ sakṛdāgāmiphalabhāk | prakṣīṇakāmadhātusaṃyojano 'nāgāmiphalabhāk | dhyānasamādhiṣvapi ayaṃ kramaḥ | atyantakṣīṇasarva[saṃyojanaḥ] arhatphalabhāg bhavati | evaṃ kleśānāṃ kramaśo nirodhātkāyo 'pi kramaśo nirudhyate | īśvarādikāraṇatve na syātkramanirodhaḥ | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāya iti | sujanā rāgādīnāṃ kleśānāṃ prahāṇaṃ prārthayante | draṣṭavyamavaśyaṃ rāgādipratyayamidānīmāyatyāñca glānyupāyāsān labhanta ityato 'vaśyaṃ [teṣāṃ] prahāṇaṃ prārthayante | tathā no cenna prahāṇaprārthanā syāt | ye vadanti īśvarādayaḥ kāyasya heturiti | te 'pi prārthayante kāmacchandādīnāṃ prahāṇam | ato jñāyate kāmacchandādipratyayaḥ kāya iti | vidvān prajñayā vimuktiṃ labhante | [ato] ajñānādvadhyata iti jñeyaṃ bhavati | tasmāt jñāyate kleśapratyayaḥ kāyo bhavatīti |

bhagavānāha- tatra tatra sūtre nandirāgakṣayātsamyagvimuktiṃ labhata iti | kasmāt | cakṣūrūpādayo hi na bandhā ityucyante | nandirāgādayastu bandhāḥ | nandirāgabhaṅgāt cittaṃ samyagvimucyate | samyagvimuktaṃ cittaṃ nirvāṇe 'vatarati | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāyo bhavatīti | animittānākāraśūnyatayā hi vimuktiṃ pratilabhate | ato jñāyate kleśapratyayaḥ kāya iti | kasmāt | dharmāṇāṃ śūnyatādarśanamevānimittapratilābhaḥ | nimittanirodhānna punarbhavaṃ praṇidadhāti | ataḥ śūnyatā vimokṣamukhamityucyate | tadviparyaye bandhaḥ | ityādinā kleśādhīnaḥ kāyo bhavatīti pradarśitam ||

vidyāhetuvargaścatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

[iti] samudayasatyaskandhaḥ samāptaḥ |

atha nirodhasatyaskandhaḥ

141 nirodhasatyaskandhe ādyaḥ prajñaptisthāpanavargaḥ

śāstramāha- trividhacittānāṃ nirodho nirodhasatyaṃ yaduta prajñapticittaṃ dharmacittaṃ śūnyatācittam | (pṛ) kathameṣāṃ trayāṇāṃ cittānāṃ nirodhaḥ | (u) prajñapticittaṃ bahuśrutapratyayajñānena vā nirudhyate | cintanāpratyayajñānena vā nirudhyate | dharmacittamūṣmagatādidharmeṣu śūnyatābuddhayā nirudhyate | śūnyatācittaṃ nirodhasamāpattyavataraṇena nirudhyate | yadi vānupadhiśeṣanirvāṇe 'vatarataḥ santānasamucchede nirudhyate |

(pṛ) katamā prajñaptiḥ | (u) skandhānupādāya ye vikalpā tadyathā pañcaskandhānupādāya puruṣa ityucyate | rūparasagandhasparśānupādāya ghaṭa ityucyate ityādi | (pṛ) kasmādiyaṃ prajñaptiḥ | (u) sūtre bhagavānāha-

yathāhyaṅgasambhārādbhavati śabdo ratheti ca | evaṃ skandheṣu satsveva bhavati sattveti saṃvṛtiḥ || iti |

yathā ca bhagavān bhikṣūnavocat- dharmā anityā duḥkhāḥ śūnyā anātmānaḥ pratītyasamutpannā aniyatasvabhāvā nāmamātramanusmaraṇamātraṃ bhogamātram | imāneva pañcaskandhānupādāya nānā nāma pravartate sattvo manuṣyo deva ityādi iti | sūtre 'smin vastusato dharmasya pratiṣedhāducyate nāmamātramiti |

kiñcāha bhagavān- dve satye paramārthasatyaṃ saṃvṛtisatyamiti | paramārthasatyaṃ yaduta (sss_355) rūpādayo dharmā nirvāṇañca | saṃvṛtisatyaṃ yat prajñaptimātraṃ niḥsvabhāvam | yathā rūpādipratyayo ghaṭaḥ sidhyati | tathā pañcaskandhapratyayaḥ puruṣaḥ sidhyati | (pṛ) yadi paramārthato nāstīdam | lokasatyasya ka upayogaḥ | (u) laukikāḥ sattvā lokasatyamupādāyopayojayanti | kenedaṃ jñāyate | yathā citrito 'gnirityuktau janāḥ śraddadhante | buddhā bhagavanto laukikānāṃ prajñaptito viyojanāya lokasatyena vyavaharanti | yathoktaṃ sūtre- nāhaṃ [bhikṣavo] lokena vivadāmi | lokaśca mayā vivadati | na [bhikṣavaḥ] dharmavādī [kenacilloke] vivadati | iti |

purā kila janā vastūpabhogakāmanayā vahuvastunāmutpattikāle ghaṭa ityādi nāma sthāpayāñcakruḥ | saddharme sati nopayogo labhyeta | ato lokasatyamityucyate | satyadvaya ukte bhagavataḥ śāsanaṃ suviśuddham | paramārthatastu vidvān na viśiṣyate | lokasatyato bālairna vivadante | satyadvayaṃ vadan na śāśvatoccheda [dṛṣṭau] patati | na patati mithyādṛṣṭau sukhānte duḥkhānte ca | karmavipākādi sarvaṃ sidhyet | lokasatyaṃ buddhānāṃ śāsanavinayamūlam | yaduta dānaśīlayorvipākaḥ susthāna upapattiḥ | anena dharmeṇa taccittaṃ damayitvā mārgaśāsanaṃ grāhayitvā paścātparamārthasatyamupadiśati | evaṃ jinaśāanamādāvagādhagabhīram- tadyathā mahāsamudraḥ kramaśo gabhīraḥ | ato lokasatyaṃ vadanti | yo mārgasya lābhajñānaṃ sādhayati [sa] paramārthadharmopadeśārho bhavati | yathā bhagavata evaṃ cetaḥ parivitarka udabhut- paripavkāḥ khalu rāhulasya [bhikṣoḥ] vimuktiparipacanīyā dharmāḥ yannūnamahaṃ rāhulaṃ uttara āsravānāṃ kṣaye vinayeyamiti | tadyathā ghrāṇapākaḥ tadvināśe sukhaṃ janane durbhedanam | evaṃ lokasatyena cittaṃ damayitvātha paramārthajñānena vināśayati | uktañca sūtre- dharmāṇāṃ pravicayapūrvakaṃ nirvāṇaṃ parijñātavyamiti | yogī pūrvaṃ dharmāḥ [kiṃ] prajñaptisantaḥ [kiṃ vā] paramārthasanta iti jñātvā paścānnirodhasatyaṃ sākṣātkaroti | kleśāḥ sthūlasūkṣmakrameṇa nirudhyante | yathā keśaromādinimittena strīpuruṣādinimittaṃ nirudhyate | rūpādininimittena keśaromādinimittaṃ nirudhyate | (sss_356) atha śūnyatādinimittena rūpādinimittaṃ nirudhyate | yathā kīlena kilo 'panīyate | ato lokasatyamucyate |

lokasatyena madhyamā pratipatsādhyate | kasmāt | pañcaskandhāḥ santānena pravartanta iti nocchedaḥ | kṣaṇikā iti na śāśvataḥ | śāśvatocchedavinirmukta iti madhyamā pratipat | yathoktaṃ sūtre- lokasamudayaṃ paśyataḥ nāstīti dṛṣṭirna bhavati | lokanirodhaṃ paśyataḥ astīti dṛṣṭirna bhavati iti | ata ucyate lokasatyam | lokasatyato bhagavataḥ śāsanaṃ sarvaṃ satyameva yaduta astyātmā nāstyātmā ityādi paryāyāḥ | lokasatyato 'styātmeti vadato nāstyavadyam | paramārthato nāstyātmeti vadataśca satyam |

lokasatyena pratidūṣaṇaṃ sthāpyate | paramārthatastu prativacanam | asti vastutaḥ sattva iti yā dṛṣṭiḥ ayaṃ mahāmohaḥ | nāstīti yadvacanaṃ tadapi mohatamasi pātayasi | kasmāt | iyaṃ bhāvābhāvadṛṣṭiḥ śāśvatocchedātmikā | yena yogino bhāvāntānnirgamya abhāvānte patanti | lokasatye 'sati kena nirgamaṃ labheran | yadapratilabdhaśūnyatāprajño vadati nāsti sattva iti | iyaṃ mithyādṛṣṭiḥ | jananamaraṇavedakaḥ sattvo nāstīti vacanaṃ hi mithyādṛṣṭiḥ | yadi śūnyatābuddhipratilābhī vadati nāsti sattva iti | na tadā doṣaḥ | yathoktaṃ sūtre- arhantī bhikṣuṇī pāpīyāṃsaṃ māramavocat-

kiṃ nu sattva iti pratyeṣi māradṛṣṭigataṃ nu te | śuddhasaṃskārapuñjo 'yaṃ neha sattva upalabhyate || iti |

kiñcāha-

kāyo 'yaṃ skandhasantānaḥ śūnyaścāpyakiñcanaḥ | māyāvat nirmitavaccāpi prākṛtānāmakṣimohanaḥ ||

śalyavadgaṇḍavaccāpi sapatno 'mitrahārakaḥ | duḥkhaṃ śūnyo nirātmā ca jātivyayavināśanaḥ ||

iti |

(pṛ) sarvasyāpi nāsti yatkiñcana cittam | kasmāt keṣāñcinmithyādṛṣṭirityucyate keṣāñcitparamārthadṛṣṭiriti | (u) yasya puruṣasya śūnyatātattvajñānaṃ notpannaṃ tasyāstyātmeti matirbhavati | ato nāstyātmeti śrutvaiva santrāsamutpādayati | yathāha bhagavān- ye bālāḥ pṛthagjanāḥ śūnyo nāstyātmā, na punaḥ karoti iti śrutavantaḥ te mahābhītā bhavanti | iti | ato jñāyate apratilabdhaśūnyatājñānaḥ astyātmeti matyā nirvāṇādbibheti | tadā mithyādṛṣṭirbhavati | pratilabdhaśunyatājñānastu nāsti mūlata āgatiriti prajānāti | tadā nāsti kiñcana bhayamiti | apratilabdhaśūnyatātattvo nāsti kiñcanetidṛ ṣṭyā durgatau patati yadutocchedadṛṣṭi[rūpa]mithyādṛṣṭiḥ | yo 'yaṃ lokasatyato 'styātmeti prajñāya asti karmaphalamiti śraddadhānaḥ paścāt saṃskārā anityā utpattinirodhalakṣaṇā iti bhāvayitvā nirodhaṃ sākṣātkaroti | [tasya] ātmabuddhyabhāve kāmacittaṃ nirudhyate | sa yadi nāsti kiñcaneti vacanaṃ śṛṇoti | tadā nāsti kaścana doṣaḥ | ata ucyate lokasatyam |

kecittīrthikā apavadanti śramaṇo gautamaḥ paramārthata ātmānaṃ dūṣayatīti | ato bhagavānāha- lokasatyato vadāmi asti sattva iti | samyagdṛṣṭiṃ prakāśayan vadāmi santi sattvāḥ sandhāvantaḥ saṃsaranta iti | iyaṃ samyagdṛṣṭiriti vadāmi | pṛthagjana mithyāmanaskārānniḥsattve vastusaditi vacanaṃ, tanmithyāmanaskārasya dūṣaṇam | na sattvasya dūṣaṇam | yathā ghaṭādayaḥ prajñaptyocyante | tatra na rūpādayo ghaṭāḥ | na rūpādivyatirikto ghaṭaḥ | evaṃ na rūpādayaḥ skandhāḥ sattvaḥ | nāpi rūpādivyatiriktaḥ sattvaḥ | yathā rūpādīnupādāya prajñaptimatikrāmati | evaṃ nirodhalakṣaṇena rūpādīnatikrāmati | dṛṣṭāntenārthaḥ suvibhajyate | yathā citritaḥ pradīpaḥ pradīpa ityukto 'pi na pradipavṛttiko bhavati | evaṃ ghaṭo 'stīti kathito 'pi na vastusan bhavati | santi pañcaskandhā ityuktā api na paramārthāḥ ||

prajñaptisthāpanavarga ekacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

142 prajñaptilakṣaṇavargaḥ

(pṛ) kathaṃ ghaṭādayaḥ prajñaptitaḥ santi na vastutaḥ | (u) (1) prajñaptau nimittapradarśanamasti na paramārthe | yathā vadanti idaṃ rūpaṃ idaṃ ghaṭarūpamiti | na vaktuṃ śakyata [idaṃ] rūparūpamiti | nāpi vaktuṃ śakyata idaṃ vedanādirūpamiti | (2) pradīpo rūpasahagamāt prajvalatīti [vadanti] sparśasahagamātpradahatīti | paramārthadharmastu naivaṃ dṛśyate | kasmāt | vijñānaṃ nānyasahagamādvijānātīti | vedanāpi nānyasahagamādvedayata iti | ato jñāyate sahabhāvaḥ prajñaptisanniti | (3) anyadharmamupādāya prajñaptisan sidhyati | yathā rūpādīnupādāya ghaṭaḥ | paramārthadharmastu nānyadharmamupādāya sidhyati | kasmāt | yathā vedanā nānyadharmamupādāya sidhyati | (4) prajñaptiśca nānādharmavatī | yathā pradīpaḥ prakāśate pradahati ca | naivaṃ dṛśyate paramārthadharmaḥ | kasmāt | yathā vedanā na vedayate vijānāti ca | (5) rathaśabdo rathāṅgādiṣu bhavati | rūpādiśabdastu na padārthe vartata | ityevaṃ vibhāgaḥ | rathāṅgādayo rathasādhanāḥ pratyayāḥ | na tatrāsti rathaśabdaḥ | tathā ca rathakāraṇe nāsti rathadharmaḥ | tadupādāya tu rathaḥ sidhyati | ato jñāyate rathaḥ prajñaptiriti | (6) rūpādiśabdenoktā rūpādayo labhyante | ghaṭādiśabdenoktā ghaṭādayastu na labhyante | ato jñāyate ghaṭādayaḥ prajñaptaya iti | (7) prajñaptau cittaṃ vikṣipati, na samādadhāti | yathā kaścidaśvaṃ dṛṣṭvā vadati- aśvaṃ paśyāmīti | kaścidaśvakāyaṃ paśyāmīti | kaściccarma paśyāmīti | kaścidromāṇi vā paśyāmīti | kaścidvadati vīṇāśabdaṃ śṛṇomīti | kaścit tantrīnādaṃ śṛṇomīti | kaścidvadati kusumaṃ jighrāmīti |

kaścitkusumagandhaṃ jighrāmīti | kaścidvadati surāṃ pibāmīti | kaścitsurārasaṃ pibāmīti | kaścidvadati puruṣaṃ spṛśāmīti, kaścit puruṣakāyaṃ spṛśāmīti, kaścit puruṣabhujaṃ spṛśāmiti, kaścit puruṣahastaṃ spṛśāmīti, kaścit puruṣasyāṅguliṃ spṛśāmīti, kaścit puruṣasyāṅguliparva spṛśāmiti | manovijñānamapi sattvādau vikṣipati yaduta kāyaḥ sattvaḥ cittaṃ sattva iti | evaṃ rūpādaya eva ghaṭa athavā rūpādivyatirikto ghaṭa ityādi | paramārthavacane tu cittaṃ samādadhāti na vikṣipati | rūpaṃ paśyāmīti [vat] śabdamapi paśyāmīti na vaktuṃ śakyate |

(8) jñeyādau [sarva]mavyapadeśyamapi astītyucyate | [yat vyapadiśyate] iyaṃ prajñaptiḥ yathā ghaṭādayaḥ | ato jñāyate ghaṭādayaḥ prajñaptisanta iti | kasmāt | rūpādayo dharmā jñeyādāvanabhidheyā iti na vyapadiśyante | yathā rūpādayaḥ svalakṣaṇena vyavadeśyāḥ | na ghaṭādayaḥ svalakṣaṇena vyapadiśyante | ata ime prajñaptisanta iti jñāyate | (9) kecit astīti prajñaptilakṣaṇaṃ vadanti | idaṃ lakṣaṇamanyatra vartate na prajñaptau | yathoktaṃ sūtre- karma viduṣo 'viduṣaśca lakṣaṇamiti | yaḥ kāyavāṅmanobhiḥ kuśalaṃ karoti sa vidvān | yaḥ kāyavāṅmanobhirakuśalaṃ karma karoti so 'vidvān | kāyavākkarma catvāri mahābhūtānyupādāya tiṣṭhati | mānasaṃ karma cittamāśrayate | imāni trīṇi kathaṃ viduṣo 'viduṣaśca lakṣaṇam | ato jñāyate nāsti prajñapteḥ svalakṣaṇam | (10) prajñaptilakṣaṇamanyatra vartamānamapi na punarekam | yathoktam- śalyaviddha iva rūpyate iti | rūpyata iti rūpalakṣaṇam | vedayata iti vedanālakṣaṇe puruṣa ucyate | yathāha bhagavān- vidvān mūḍhaśca sarvaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ vedayate | vidvān sukhe duḥkhe na kāmamutpādayati | bahvādinimittodgrahaṇaṃ saṃjñālakṣaṇamityapi puruṣa evocyate | yathāha- prabhāmahaṃ paśyāmi rūpamahaṃ paśyāmīti | [saṃskṛta]mabhisaṃskarotīti saṃskāralakṣaṇe 'pi puruṣa evocyate | yathāha- ayaṃ puruṣapudgalaḥ puṇyopagaṃ saṃskāramabhisaṃskaroti | apuṇyopagaṃ saṃskāramabhisaṃskaroti | āneñjyopagaṃ saṃskāramabhisaṃskarotīti | vijānātīti vijñānalakṣaṇe 'pi puruṣa evocyate | yathāha- [kṣipraṃ] dharmaṃ vijānāti vijño jihvā sūparasaṃ yathā | iti | ato yadanyatragatamuktamapi bahulakṣaṇamucyate | idaṃ prajñaptilakṣaṇam | rūpādi[sva]lakṣaṇaṃ nānyatragataṃ nāpi bahulakṣaṇam |

(11) yo dharmaḥ sarveṣāmanuśayakaraḥ sa prajñaptisan | paramārthadharmastu nānuśayakaraḥ | anuśayā hi puruṣaṃ kurvanti | (12) prajñaptau ca na jñānotpādo bhavati | purovartirūpādiṣu jñānotpādo bhavati | taduttaraṃ manovijñānena vikalpayati ghaṭamahaṃ paśyāmītyādi | ghaṭasya jñānamavaśyaṃ rūpādyapekṣam | kasmāt | rūparasagandhasparśānupādāya hi ayaṃ ghaṭa iti vyavahāraḥ | paramārthajñānantu na yatkiñcidapekṣya bhavati | (13) prajñaptau ca bhavati saṃśayaḥ yathā sthāṇurvā puruṣo vā iti | rūpādiṣu tu na saṃśayo bhavati rūpaṃ vā kiṃ vā śabda iti | (pṛ) rūpādāvapi saṃśayo bhavati kimasti rūpaṃ kiṃ vā nāsti rūpamiti | (u) nedaṃ yuktam | rūpaṃ paśyan naiva saṃśete ayaṃ śabda iti | anyasmāt kāraṇāt saṃśayo bhavati kimasti rūpaṃ kiṃ vā nāsti rūpamiti | yathā rūpaṃ śūnyamiti śrutvā punā rūpaṃ paśyan saṃśete kimasti kiṃ vā nāstīti | nirodhasatyaṃ paśyato 'yaṃ saṃśayaḥ prahīyate | (pṛ) nirodhasatye 'pi saṃśayo bhavati kimasti nirodhaḥ kiṃ vā nāsti nirodha iti | (u) abhiniviṣṭeṣu saṃśayo bhavati na tu nirodhasatye | asti nirodha iti mataṃ nāsti nirodha iti matañca yaḥ śṛṇoti tasya bhavati saṃśayaḥ kimasti kiṃ vā nāstīti | sa tadā na nirodhasatyaṃ paśyati | kasmāt | nirodhasatyaṃ paśyato na punaḥ saṃśayo bhavati | ato jñāyate saṃśayotpādasthale prajñaptirasti |

(14) ekasmin vastuni bahuvijñaptyutpattilābhe prajñaptirasti | yathā ghaṭādau | paramārthadharme tu na tathā | kasmāt | rūpādau na bhavanti śrotrādivijñaptayaḥ | (15) bahvāyatanasaṅgṛhītaṃ prajñaptisat | yathā ghaṭādayaḥ | ataḥ kecidvadanti prajñaptisat caturmahābhūtasaṅgṛhītam | paramārthadharmastu na bahvāyatanasaṅgrahaṃ labhate | (16) yat niḥsvabhāvaṃ sat kriyāsamarthaṃ bhavati | idaṃ prajñaptisat | yathā puruṣaḥ karotīti | puruṣasvabhāvaḥ karmasvabhāvaśca na paramārtha upalabhyate | snehadveṣādivikalpo yaḥ kaścana sa sarvaḥ prajñaptisan | na paramārthasan | kasmāt | rūpādidharmāṇāṃ sākṣāddarśane na snehadveṣādisaṃjñotpadyate | (17) gamyate āgamyata ityādi, ucchidyate vinaśyati ityādi, dāhyate (sss_361) pradāhyate ityādi yā kācana kriyā sarvā sā prajñaptisatī | na paramārthasatī | kasmāt | paramārthadharmāsyādāhyatvāt | avināśyatvāt | puṇyapāpādikarma sarvaṃ prajñaptisat | kasmāt | prāṇātipātādi pāpaṃ prāṇātipātaviratyādi puṇyaṃ sarvaṃ na paramārthasat | (18) prajñaptisadāpekṣikam- yathā idaṃ, tat, guru laghu, dīrghaṃ hrasvaṃ, mahadalpaṃ, ācāryaḥ antevāsī, pitā putraḥ ārya anārya ityādi | paramārthastu nāpekṣikaḥ | kasmāt | rūpaṃ nānyapadārthamapekṣya śabdādīn sādhayatīti | na śūnyatayā prajñaptikhaṇḍanaṃ prajñaptisat | yathā vṛkṣān niśritya vanaṃ khaṇḍyate | mūlakāṇḍaṃ niśritya vṛkṣaḥ khaṇḍayate | rūpādi niśritya mūlakāṇḍaṃ khaṇḍyate | tathā śūnyatayā yat khaṇḍanaṃ tattu paramārthasat | yathā rūpādi śūnyatayā khaṇḍyate |

(19) śūnyatācāryāyatanānuvartanaṃ prajñaptisat | nairātmyacaryāyatanānuvartanantu paramārthasat | (20) santi catvāro vādāḥ- ekatvaṃ, nānātvaṃ, anirvacanīyatvaṃ, abhāva iti | ete catvāro vādāḥ sāvadyāḥ | ato jñāyate ghaṭādayaḥ prajñaptisanta iti |

ekatvam- rūparasagandhasparśā eva ghaṭa iti | nānātvam rūpādīn vihāyānyo 'sti ghaṭa iti | anirvacanīyatvam- rūpādaya eva vā ghaṭaḥ kiṃ vā tadvayatirikto ghaṭa iti na nirvaktuṃ śakyate | abhāvaḥ- nāstyayaṃ ghaṭa iti | ime catvāro vādā ayuktāḥ | ato jñāyate ghaṭaḥ prajñaptiriti |

prajñaptilakṣaṇavargo dvicatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

143 ekatvakhaṇḍanavargaḥ

(pṛ) eṣāmekatvādīnāṃ caturṇāṃ vādānāṃ ke doṣāḥ | (u) ekatvavāde doṣo yaduta rūpādīnāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ pratyekaṃ vibhaktam | yadi ghaṭa ekaḥ, tadā na sambhavati | rūpādīni naikaikaṃ pṛthivīdhāturityucyante | tatsamavāyaḥ kathaṃ pṛthivī bhavet | kasmāt | yadyekaiko 'śvo na gaurbhavati | tatsamavāyaḥ kathaṃ gaurbhavet | (pṛ) yathā ekaikaṃ tilaṃ na kalāpaṃ sādhayati | tatsamavāyastu sādhayati | evaṃ rūpādīnyekaikaṃ na pṛthivīṃ sādhayanti | tatsamavāyastu sādhayati | (u) na yujyate | kasmāt | tilakalāpaḥ prajñaptisan | ekatvādi tu paramārthadharme vicāryate | iti kathaṃ dṛṣṭāntaḥ syāt |

rūparasagandhasparśāścatvāro dharmāḥ | pṛthivī tu ekadharmaḥ | na catvāra ekaḥ syāt | yadi catvāra ekaḥ | eko 'pi catvāraḥ syāt | tattu na sambhavati | ato jñāyate rūpādaya eva na pṛthivīti | laukikā vadanti- pṛthivīrūpaṃ pṛthivīgandhaḥ pṛthivīrasaḥ pṛthivīsparśaṃ iti | na paśyāmo rūparūpamiti vadantaṃ yaṃ kañcana | anyadharmalakṣaṇenāvaśyaṃ pradarśyate- yathā amukasya puruṣasya kuṭīti | (pṛ) idaṃ nānyadharmalakṣaṇena pradarśanaṃ, svadharmeṇaiva svātmapradarśanam | yathā śilāpuruṣasya hastapādamiti | kasmāt | na hi hastapādavyatiriktaḥ śilāpuruṣo 'sti | evaṃ rūpādivyatiriktā pṛthivī yadyapi nāsti | tathāpi svātmarūpeṇaiva svātmapradarśanaṃ [iti vadataḥ] ko doṣaḥ | (u) yadyucyate pṛthivī rūpādinā svātmānameva pradarśayatīti nāyaṃ nyāyo bhavati | śīlāpuruṣadṛṣṭānto yadyapi bhavatoktaḥ | sa dṛṣṭāntastu na yuktaḥ | kasmāt | śilāpuruṣasya hasta iti pradarśane tadanyaḥ kāyaḥ śilāpuruṣa iti syāt | śūnyatāyāmapi ca astītyabhidhīyate | yathā vadanti śilāpuruṣasya kāya iti | tasmin samaye śilāpuruṣa eva na punastadanyo 'stītyucyate | yathā bhagavānāha- santyasmin kāye keśā romāṇi raktaṃ māṃsaṃ ityādi | tāni keśādīni vihāya nāstyanyaḥ kāyaḥ | keśādīnāṃ niśrayasthānamidaṃ pṛthagasadapi [astīti] abhidhīyate | ato jñāyate śilāpuruṣa iti vacanamapi mṛṣāvacanam, iti | yadi śilāpuruṣadṛṣṭāntena pṛthivīṃ sādhayasi | tathāpi nāsti pṛthivī | bhavatāṃ sūtre uktaṃ- rūparasagandhasparśavatī pṛthivīti | iyaṃ pṛthivyeva nāsti kāyavat | ato jñāyate rūparasagandhasparśā eva, naivāstīyaṃ pṛthivīti |

guṇānāñca na lakṣaṇaṃ pradarśayituṃ śakyate | rūpaṃ gandhavaditi na vaktuṃ śakyate | rūparasagandhasparśavatī pṛthivī iti tu vaktuṃ śakyate | ato naikatvamiti | rūpādibuddhiḥ pṛthivībuddhiśca pṛthak | ato jñāyate rūpādīni na pṛthivīti | anyadrūpādīnāṃ nāma anyat pṛthivyā nāma | (pṛ) buddhibhedo nāmabhedaśca sarvaḥ saṃyoge bhedavān | (u) yadi buddhirnāmasaṃyogamātreṇāsti | [tadā] saṃyogo nāmamātraṃ bhavet | tathā ca pṛthivī nāmamātramasti | iti nāstyekatvavādaḥ |

pṛthivī sa sarvendriyajñeyā bhavati | kenedaṃ jñāyate | puruṣa evaṃ cintayati- pṛthivīṃ paśyāmi, pṛthivīṃ rasayāmi, pṛthivīṃ spṛśāmi iti | yadi rūparasagandhasparśāḥ pṛthivī | na (sss_363) syāt rūpamātre pṛthivīṃ paśyāmīti pṛthivīsaṃjñā | gandhādāvapyevam | vastutastu na rūpamātre pṛthivī jñāyate | ato jñāyate na rūpādīnyeva pṛthivīti | prajñaptisaṃjñākāraṇe ekasminnavayave ca prajñaptisaṃjñābhidhīyate | yathā kaścid vṛkṣaśākhāṃ chindan vadati- vṛkṣaṃ chindāmi, vanaṃ chindāmīti ca | guṇānāṃ sīmāni dravyāṇi anyāni | tatra yadyasti kāraṇam | nānena sidhyati ekatvavādaḥ |

sāṃkhyāḥ punarāhuḥ- pañca guṇāḥ pṛthivīti | tadapyayuktam | kasmāt | yathā pūrvamuktaṃ- śabdo rūpādivyatiriktaḥ kṣaṇikaḥ santānapravṛttaḥ | na caturmahābhūtasādhanaheturiti | ato jñāyate na sarvāṇi bhautikāni śabdavantīti ||

ekatvakhaṇḍanavargastricatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

144 nānātvakhaṇḍanavargaḥ

(pṛ) nānātvavāde ke doṣāḥ | (u) rūpādīn vihāya nāsti pṛthivī | kasmāt | kena tat jñāyate | na hi rūparasagandhasparśān vihāya pṛthivībuddhirutpadyate | rūpādidharmeṣvevotpadyate | kasmāt | yathā anyat rūpaṃ anye śabdādayaḥ | na ca śabdādīnapekṣya rūpabuddhirutpadyate | yadi rūpādivyatiriktā pṛthivī | rūpādīnyanapekṣyāpi pṛthivībuddhiḥ syāt | na vastutastānyanapekṣya bhavati | ato nāsti pṛthivī pṛthak | (pṛ) nānyadharmamanapekṣya bhavati | avaśyaṃ rūpalakṣaṇamapekṣya rūpabuddhirbhavati | (u) sāmānyalakṣaṇakhaṇḍanavarge vakṣyate | na rūpavyatiriktaṃ rūpalakṣaṇaṃ pṛthagastīti | ato na yujyate |

pṛthivyādipṛthagdharmasya nendriyaṃ jñāpakam | ato jñāyate na pṛthak santi pṛthivyādayo dharmā iti | (pṛ) pṛthivyādayo dvīndriyagrāhyā yaduta kāyendriyagrāhyāścakṣurindriyagrāhyāḥ | kena tat jñāyate | cakṣuṣā dṛṣṭvā jānīmo 'yaṃ ghaṭa iti | kāyendriyeṇa spṛṣṭvāpi jānīmaḥ ayaṃ ghaṭa iti | ato nendriyagrāhyā iti bhavato vacanamayuktam | (u) tathā cet ghaṭo 'yamindriyacatuṣṭayagrāhyaḥ syāt | ghrāṇenāpi mṛta jighryate | rasanayāpi mṛt rasyate | (pṛ) ghrāṇarasanābhyāṃ na gṛhṇāti ghaṭam | kasmāt | na hyandhakāre vivecayati ghaṭo vā jighrayate kapālaṃ vā | ghaṭo vā rasyate kapālaṃ vā iti | (u) yadyapi na vivecayati kiṃ ghaṭa uta kapālamiti | tathāpi mṛdi jñānaṃ bhavati mṛdaṃ (sss_364) jighrāmi, mṛdaṃ rasayāmīti | yadi ghaṭa udgatamukhaṃ khanyate | tadā dṛṣṭvā spṛṣṭvā vā na nirdhārayati kimayaṃ ghaṭa śarāvaḥ kiṃ vā ghataśakalamiti | ato jñāyate cakṣurindriyaṃ kāyendriyañca na ghaṭaṃ gṛhṇīyāt iti | andhakāre ghaṭabuddhirutpannāpi na vivecayati suvarṇaghaṭo rajataghaṭo vā iti | ato jñāyate cakṣurindriyaṃ kāyendriyamapi na ghaṭaṃ gṛhṇīyāt | ghrāṇendriyaṃ jihvendriyaṃ puṣpaphalakṣīrasurādīn dharmān gṛhṇāti | cakṣurindriyaṃ kāyendriyantu na gṛhṇāti | yathā [cakṣuḥ] puṣpādi paśyati na vivicya jānāti gandhaḥ surabhirasurabhirvā raso madhuro 'madhuro vā ityādi | ato yadi mataṃ cakṣuḥkāyendriyābhyāṃ jānīmo dravyaṃ na ghrāṇajihvābhyāmiti | nedaṃ sambhavati | yathā ghrāṇajihve dravyaṃ pṛthakkṛtya na vikalpayataḥ | tathā cakṣuḥkāyendriye api dravyamapṛthagbhūtamapi na vikalpayataḥ |

pañcendriyeṣu prajñaptigrāhakaṃ jñānaṃ nāsti | ato jñāyate prajñaptirna cakṣuḥkāyaghrāṇajihvendriyairlabhyate | ṣaṣṭhasya tvasti prajñaptijñāpakaṃ jñānam | kasmāt | manovijñānasya sarvadharmālambanatvāt | cakṣuryadi rūpaṃ paśyati arupañca paśyati | tadā śabdādīnamapi paśyet | tathā cet śrotrādīnīndriyāṇi nāvaśyakāni syuḥ | na tu sambhavati | ataścakṣuḥkāyendriyābhyāṃ na dravyaṃ gṛhyate | (pṛ) rūpeṇa dravyopalabdhau cakṣuḥ paśyati | na tu sarvo rūpātpṛthagbhūto dharmo dṛśyaḥ | (u) rūpeṇa ghaṭopalabdhiritīdaṃ na yujyate | kasmāt | kaḥ karoti ghaṭarūpam | saṃyogamātramidam | ato na rūpeṇa ghaṭopalabdhiḥ | yadi ca dṛśyadharmeṇa tadanyadharma upalabhya dṛśyo bhavati | ghaṭādinādṛśyadharmeṇa rupolabdhiriti rūpamapi adṛśyaṃ syāt | ghaṭo 'pi dvividhaḥ syāt dṛśyo 'dṛśya iti | dṛśyadharmasyādṛśyopalabdhyarthatvāt | yadyavaśyaṃ rūpādidharmasyopalabdhatvāt cakṣurādīndrayagrāhyamiti | [tadā] rūpalakṣaṇaṃ cakṣurindriyagrāhyamiti na syāt | kasmāt | bhavatāṃ sūtre rūpamupādāya (=rūpahetukaṃ) indriyeṇa rūpaṃ dṛśyamitīdaṃ rūpalakṣaṇaṃ punaralakṣaṇaṃ bhavati | tathā tu rūpalakṣaṇamadṛśyamiti syāt | ato na yujyate |

yadi rūpopalabdhyā dṛśyamiti | [tarhi] sarvāṇīndriyāṇi dravyaṃ jānīyuḥ | śrotrendriyamapi ākāśaṃ jānīyāt śabdopalambhāt | kāyendriyeṇa vāyuṃ jānīyāt sparśopalambhāt | (sss_365) bhavatāṃ mate tu na yujyate | ato nedaṃ dharmamupalambhayati | (pṛ) anye dharmā nopalabdhikarāḥ | rūpamātramupalabdhikaram | (u) maivam | na tatrāsti vinigamanā rūpamātramupalabdhikaraṃ nānye dharmā iti | yathā bhavānāha mahatyanekadravyavattvāt rūpāccopalabdhiriti | evaṃ rūpahetukaṃ rūpamupalabhyate | rūpalakṣaṇopalambhena rūpaṃ taduttaramupalabhyam | na rūpamātramupalabdhikaramiti | evamukte ['pi] na pūrvoktadoṣaparihāraḥ |

anyakālaṃ rūpabuddhirutpadyate anyakālañca ghaṭabuddhiḥ | ato rūpāt ghaṭopalambhe ka upakāraḥ | yathā andho 'bhyastaghaṭaparimāṇo vinaṣṭacakṣuṣko 'pi spṛṣṭvā ghaṭaṃ jānāti | ato na rūpamātraṃ darśanasya kāraṇam | andhaḥ kāyendriyeṇa ca vāyuṃ jānāti | ato na rūpamātropalambhāt jñānamutpadyate | bhavatāṃ sūtre 'pyuktam- kāyāgataspṛṣṭaḥ sparśo na pṛthivyaptejasāṃmiti jñātavyam- adṛṣṭaliṅgo vāyuriti | tadapyayuktam | kasmāt | andha imaṃ vāyuṃ jānannapi na jānāti vāyurayaṃ kiṃ dṛśyaḥ kiṃvā adṛśya iti | puruṣaścakṣuṣā saṃkhyāparimāṇādīn dharmān paśyati | na tatrāsti rūpopalabdhiḥ | gandhamāghrāyāpi agandhadharme jñānaṃ labhate | rasaṃ rasayitvāpi arasadharme jñānaṃ labhate | ato 'vaśyaṃ rūpolambhena dravyaṃ tadūrdhva jñeyamitīdamayuktam |

(pṛ) yadi rūpopalambho darśanasya na kāraṇam | ye saṃkhyāparimāṇādayo dharmāḥ [te] adṛśyadravyagatāḥ, vāyuśca dṛśyaḥ syāt | (u) asmanmate rūpaṃ vihāya nāstyanyo dharmo dṛśyaḥ | ato jñāyate mate ['smin] yatra rūpamutpannamasti tatra cakṣuḥ paśyati | cakṣuṣā dṛṣṭarūpasyaiva ghaṭasaṃjñā bhavati | yasmin dharme nāstyutpannaṃ rūpam, tatra sacakṣuṣkasyāpi notpadyate 'nyaghaṭasaṃjñā | ato rūpadi vihāya pṛthagasti ghaṭa itīdaṃ na nyāyyam ||

nānātvakhaṇḍanavargaścatuścatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

145 anirvacanīyatvakhaṇḍanavargaḥ

(pṛ) anirvacanīyatve ke doṣāḥ | paramārthadharmo naikatvanānātvābhyāmanirvacanīyaḥ | kasmāt | na hetudṛṣṭāntau staḥ idamanirvacanīyamiti jñāpayitum | rūpādayo dharmāḥ paramārthasantaḥ | ato nānirvacanīyāḥ | dharmāḥ pratyekaṃ sasvalakṣaṇāḥ | yathā rūpaṇalakṣaṇaṃ rūpam | na nānātvalakṣaṇam | kathamucyate 'nirvacanīyamiti | vijñānaviśeṣāddharmaviśeṣaḥ | yathā cakṣurvijñānena rūpaṃ jñāyate, na śabdādi | ato 'sya nānirvacanīyatā | rūpaṃ rūpāyatanasaṅgṛhītaṃ na śabdādisaṅgṛhītam | yadyanirvacanīyatvamicchasi | idaṃ rūpamidaṃ rūpamiti nirvacanīyamasti | rūpamidamarūpamidamiti anirvacanīyam | evaṃ śabdādayo 'pi | dharmāṇāṃ kramaḥ saṃkhyā cāsti | yadyanirvācyāḥ | tadā dharmā asaṃkhyāḥ syuḥ | kasmāt | prathamaṃ dvitīyamiti lakṣaṇabhedasyābhāvāt | ato jñāyate paramārthato nānirvācyāḥ dharmāḥ prajñaptāveva ekatvanānātvasatvāducyate 'nirvācya iti ||

anirvacanīyatvakhaṇḍanavargaḥ pañcacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

146 abhāvakhaṇḍanavargaḥ

(pṛ) abhāvavāde ke doṣāḥ | (u) abhāvatve na puṇyapāpādīnāṃ vipāko vimuktyādayaḥ sarve dharmāḥ | vidyamānaṃ nāstīti grahe sa graho 'pi abhāvaḥ syāt | vaktuḥ śrotuścābhāvāt | asti nāstīti vādāḥ śraddhayoktāḥ pratyakṣajñānaśraddhayā vā bhavanti anumitijñānaśraddhayā vā bhavanti | sūtramranthānusāreṇa vā bhavanti | yatkiñcana nāstīti yat vacanaṃ tadeṣu triṣu na bhavati | sūtraṃ vānusarāma iti bhavatāmāśayo [yaḥ] nāyaṃ yujyate | sūtrāśayo 'pi duḥsaṃvādaḥ | kadācidastītyāha kadācinnāstītyāha | kathaṃ śraddhāṃ gṛhṇīmaḥ | yadyanumānajñānaṃ śraddadhyāt | avaśyaṃ pratyakṣapūrvakamanumitijñānaṃ bhavet | ghaṭādayo dharmā idānīṃ pratyakṣadṛṣṭāḥ santi | jñānajanakatvāt | yo jñānajanakaḥ dharmo 'sti nābhāva[rūpaḥ] |

idānīṃ ghaṭaśarāvādayaḥ saviśeṣā dṛśyante | yadi sarve 'bhāvāḥ | kaḥ saviśeṣaḥ syāt | mithyāsaṃjñayā saviśeṣā iti bhavatāṃ matam | kasmāt ākāśe ghaṭādīn na vikalpayati | mohātpadārthabuddhirutpadyata iti bhavatāṃ matam | sarveṣāmabhāvatve moho 'pyabhāvaḥ syāditi kena pravarteta | sarve dharmā abhāvā iti bhavata āśaye jñānamidaṃ kiṃ pratītya bhavati | na hi jñānānyabhāvapratyayenotpadyante | padārthān jānātīti jñānam | nedaṃ jñānamabhāva iti vācyam | yadyatyantābhāvā iti | tadā sarve janā yathābhipretaṃ yatkiñcana kuryuḥ | kintvāryā dānaśīlakṣāntyādikuśalakarmābhiratā akuśaladharmaviviktāśca bhavanti | ato jñāyate nābhāvā iti | ghaṭādayo dharmāḥ pratyakṣajñeyāḥ | bhavāṃstvāha- pratyakṣaṃ sarvamabhāvarūpamiti | abhāvadharmakatvācca na sūtre śraddadhīta | tathā ca kena kāraṇenāha- sarvamabhāva iti | ataḥ sarvamabhāva itīdaṃ [na] spaṣṭaṃ bhavet | yadi kāraṇena na prakāśayati [tadā] paragṛhītaṃ prakṛtitaḥ sidhyet | paravādasya siddhatvāt bhavatāṃ dharmo vinaśyet | yo bhāvaḥ kāraṇena sādhyaḥ na so 'bhāva ityucyate ||

abhāvakhaṇḍanavargaḥ ṣaṭcatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

147 abhāvasthāpanavargaḥ

abhāvavādyāha- yadyapi vacasā śūnyatāṃ khaṇḍayasi | tathāpi dharmāṃḥ paramārthato 'bhāvāḥ | indriyairviṣayāṇāmanupalambhāt | kasmāt | na hyasti dharmāṇāmavayavī grāhyaḥ | ataḥ sarve dharmā agrāhyāḥ | agrāhyādabhāvā[tmakāḥ] | avayavinyagrāhye 'pi avayavā grāhyā iti bhavato yanmatam | tanna yuktam | nāvayaveṣu buddhirbhavati | kasmāt | sthūlaghaṭādīnāṃ padārthānāmeva grāhyatvāt | na cāvayavā avayavinaṃ kurvanti | kasmāt | avayavinamupādāya hi avayavā ucyante | avayavino 'bhāvādavayavā api na santi | dravyeṣu guṇeṣu asatsu nāvayavāḥ santi | ato na santyavayavāḥ | sūkṣmāvayavān paśyato 'vayavabuddhiḥ sadā bhavati na ghaṭabuddhiḥ | kasmāt | avayavān nityaṃ smarato ghaṭabuddhirnaiva bhavet | yadyavayavasmaraṇapūrvakaṃ ghaṭabuddhirbhavati | tadā ghaṭabuddhirvilambya bhavet | na vastuto vilambya (sss_368) bhavati | ato nāvayavāḥ smaryante | ghaṭaṃ dṛṣṭvā yannāvayavavikalpabuddhirbhavati saiva ghaṭabuddhiḥ |

sarve cāvayavā abhāvā[tmakāḥ]ḥ | kasmāt | sarvehyavayavā avayavaśo bhidyamānā aṇutāṃ yānti | aṇuśo bhidyamānā atyantābhāvatāṃ pratiyanti | sarveṣāṃ dharmāṇāṃ niṣṭhā śūnyatābuddhijananamavaśyam | ato 'vayavāḥ paramārthato 'bhāvatmakāḥ | avayavavādinaḥ satyadvayabhaṅgaḥ syāt | kasmāt | yo vadati nāstyavayavī kevalamavayavāḥ santīti | tasyātītāgāmidarśanaprahāṇādīni karmāṇi na syuḥ | evañca lokasatyaṃ nāsti | bhavān paramārthaṃ śūnyatāṃ manyate | paramārthe cābhāvātmakā avayavāḥ | ato jñāyate avayavamātravacanaṃ na satyadvaye 'vatārayati | satyadvaye 'navatārādabhāvaḥ |

yo dharmo 'paneyaḥ so 'bhābātmakaḥ | yathā avayavānupādāya avayavī nirākriyate | avayavāntarāṇyupādāya pūrvāvayavā nirākriyante | ato 'yamavayavavādo 'bhāvātmakaḥ | rūpādīnyapi abhāvātmakāni | kasmāt | na hi cakṣuḥ sūkṣmaṃ rūpaṃ paśyati | na ca mano gṛhṇāti pratyutpannaṃ rūpam | ato rūpamagrāhyam | cakṣurvijñānaṃ na vikalpayati idaṃ rūpamiti | manovijñānantu atīte anāgate vartate na rūpe vartate | ato nāsti kiñcidrūpavikalpakam vikalpakābhāvādrūpamagrāhyaṃ bhavati | nādyavijñānaṃ rūpaṃ vikalpayati | tathā dvitīyādivijñānānyapi | ato nāsti kiñcidrūpavikalpakam |

(pṛ) cakṣurvijñānena rūpe gṛhīte tato manovijñānamanusmarati | ato na nāsti vikalpakamiti | (u) cakṣurvijñānaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā niruddhameva | tata ūrdhvaṃ manovijñānamutpadyate | manovijñānamidaṃ na rūpaṃ paśyati | adṛṣṭvā kathamanusmaret | yadyadṛṣṭvānusmaret | andho 'pi rūpamanusmaret | na vastuto 'nusmarati | ato manovijñānaṃ nānusmarati | (pṛ) cakṣurvijñānānmanovijñānamutpadyate | ato 'nusmarati | (u) maivam | kasmāt | sarvāṇi caramacittāni cakṣurvijñānamupādāya samutpannāni anusmareyuḥ | naiva vismareyuḥ | tasmādutpannatvāt | (sss_369) na vastuto yujyate | ato jñāyate manovijñānamapi nānusmarati | yathākāśānusmaraṇam, rūpaghaṭādigrahaḥ | sarve 'pi padārthastucchā abhāvātmakāḥ mṛṣāgṛhītāḥ | ataḥ sarve padārthā abhāvātmakāḥ |

yadi vadasi cakṣuḥ paśyatīti | kiṃ rūpaṃ prāpya paśyati kiṃ vāprāpya paśyati | yadi prāpya [paśyatīti] tadā na paśyati | cakṣurnātītalakṣaṇamitīdaṃ pūrvameva pratipāditam | yadyaprāpya paśyatīti | tadā sarvasthaṃ rūpaṃ paśyet | na vastutaḥ paśyati | ato jñāyate nāprāpya paśyatīti | (pṛ) rūpaṃ jñānagocaragataṃ cakṣuḥ paśyati | (u) ko nāma jñānagocaraḥ | (pṛ) yasmin kāle cakṣuḥ paśyati | [sa]jñānagocaraḥ ityucyate | (u) yadi cakṣuraprāptamapi jñānagocara ityucyate sarvasthaṃ rūpaṃ jñānagocaraḥ syāt | ataḥ prāpyāprāpyobhayathā na paśyati | ato jñāyate rūpamadṛśyamiti | yadi sati pūrvameva cakṣuṣi rūpe ca paścāccakṣurvijñānamutpadyate | tadedaṃ cakṣurvijñānaṃ nirāśrayaṃ niṣpratyayañca syāt | yadyekakāla[mutpadyate] tadā na cakṣūrūpapratyayaṃ cakṣurvijñānamityākhyāyate | aikakālikayormitho hetutvābhāvāt |

kiñca cakṣuścaturmahābhūta[mayam] | yadi cakṣuḥ paśyati | śrotrādīnyapi paśyeyuḥ | caturmahābhūtasāmyāt | evaṃ rūpamapi [paśyet] | cakṣurvijñānaṃ syāt sāyatanaṃ nirāyatanaṃ vā | ubhayathāsti doṣaḥ | tathā hi- yadi ca cakṣurvijñānaṃ cakṣurāśritaṃ, tadā sāyatanam | yadi padārtho nirāyatanaḥ tadā āśritya tiṣṭhatīti na labhyate | yadi bravīṣi vijñānaṃ cakṣuṣo 'lpabhāga utpadyate yadi vā vyāpyotpadyate | yadi vobhayoścakṣuṣorekakālamutpadyate | tadā sāyatanaṃ bhavati | sāyatanatve sāvayavam | evaṃ sati bahubhirvijñānairekaṃ vijñānaṃ sidhyati | ityayaṃ doṣaḥ | bahūnāṃ vijñānānāmaikakālikatvadoṣaścāsti | ekaikavijñānāvayavo na vijānāti avayavī tu vijānāti | vastutastu nāstyavayavī ityayaṃ doṣaḥ | yadi nirāyatanaṃ, tadā na cakṣurāśritaṃ syāt ||

abhāvasthāpanavargaḥ saptacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

148 śabdakhaṇḍanavargaḥ

abhāvavādyāha- ekatvagraha eva nāsti | kasmāt | cittaṃ hi kṣaṇikam | śabdo 'pi kṣaṇikaḥ | yathā vadanti puruṣa iti | aya [mekatva]vādo na śrāvyaḥ | kasmāt | "pu" śravaṇamanu vijñānaṃ na "ruṃ" śṛṇoti | "ruṃ" śrutvā śṛṇoti ṣam | iti nāstyekaṃ vijñānamakṣaratrayagrāhakam | ato nāsti vijñānamekatvavādagrāhakam | ato jñāyate śabdo na śrāvya iti | vikṣiptacittaḥ śabdaṃ śṛṇoti | samāhitacittastu na śṛṇoti | samāhitacittena tattvaṃ jñeyaṃ bhavati | ataḥ śabdo na śravaṇīyaḥ | śabdo 'yaṃ prāpya aprāpya vā ubhayathāpi na śravaṇīyaḥ | ubhayathāpyaśravaṇīyatvānnāsti śabdaḥ |

kecidāhuḥ- śrotramākāśasvabhāvamiti | tamya padārthābhāvarūpatvāt ākāśa ityākhyā | ato nāsti śrotram | śrotrābhāvāt śabdo nāsti | śabdakāraṇaṃ nāstītyataḥ śabdo nāsti | śabdakāraṇaṃ mahābhūtasaṃśleṣaḥ | ayaṃ saṃśleṣadharmo nopalabhyate | kasmāt | ye dharmā vibhinnasvabhāvāḥ, na te saṃśliṣyante | ye na vibhinnasvabhāvāḥ, kathaṃ teṣāṃ svataḥ saṃśleṣaḥ | ekatra sthitamapi kṣaṇikam | ato na saṃśleṣo labhyate |

śabdakhaṇḍanavargo 'ṣṭacatvāriṃśaduttaraśatatamaḥ |

149 gandharasasparśakhaṇḍanavargaḥ

na gandho grāhyaḥ | kasmāt | na hi ghrāṇavijñānaṃ vikalpayati | ayaṃ campakagandhaḥ ime 'nye gandhā iti | manovijñāna[mapi] na gandhaṃ jighrati | tasmānmanovijñānamapi na vikalpayati campakagandhamimam | (pṛ) yadyapi camapakagandhamimaṃ na vikalpayati | kintu gandhaṃ gṛhṇātyeva | (u) maivam | yathā kaściccampakavṛkṣamalabdhvā mohāccampakabuddhimutpādayati | tathā gandhamalabdhvā mohādgrandhabuddhimutpādayati | pūrvoktavat gandhaḥ prāpto vā aprāpto gṛhyata ityubhayathāsti doṣaḥ | tasmānnāsti gandhaḥ | tathā raso 'pi sparśo 'pi nāsti | kasmāt | sūkṣmādyavayaveṣveva sparśajñānaṃ notpadyata iti yathāpūrvaṃ vaktavyam | ato nāsti sparśaḥ ||

gandharasasparśakhaṇḍanavarga ekonapañcāśaduttaraśatatamaḥ |

150 manovijñānakhaṇḍanavargaḥ

manovijñānamapi dharmānna gṛhṇāti | kasmāt | manovijñānaṃ hi na pratyutpannān rūparasagandhasparśān gṛhṇāti | [yat] atītamanāgataṃ tannāstīti pūrvamuktameva | ato manovijñānaṃ na rūpādīn gṛhṇāti | (pṛ) yadi manovijñānaṃ rūpādīn dharmān na jānāti | svātmānaṃ [vā] jānīyāt | (u) na [kaścit] dharmaḥ svātmānaṃ jānāti | kasmāt | na pratyutpanne svātmavedanaṃ sambhavati | tadyathā asi[dhārā] na svātmānaṃ chinatti | atītānāgatayorasaddharmatvāt nānyaccittamasti | ato manovijñānaṃ na khātmānaṃ vijānāti |

(pṛ) yadi kaścit paracittaṃ jānāti | tadā tanmanovijñānaṃ caittadharmaṃ jānātyeva | (u) yathā kasyacit cittaṃ svātmānamajñātvāpi cintā bhavati ahaṃ cittavāniti | evaṃ paracitte 'pi | yo 'nāgatadharmo 'bhāva[rūpaḥ] so 'pi jñānajanakaḥ | paracittamapyevamiti cetko doṣaḥ | dharmālambanaṃ mana iti [mataṃ] bahudhā duṣṭam | yathā manaḥ prāpyālambate vijānāti | [vā] aprāpyālambate | manaśca na rūpādīnanusmaret | ebhirdoṣairna manovijñānaṃ dharmān vijānāti ||

manovijñānakhaṇḍanavargaḥ pañcāśaduttaraśatatamaḥ |

151 hetuphalakhaṇḍanavargaḥ

abhāvavādyāha- yadyasti phalam | hetau pūrvaṃ san vā guṇa utpadyeta | pūrvamasan[vā] guṇa utpadyeta | ubhayathā cāsti doṣaḥ | yathā dvayorhastayoḥ pūrvamasan śabdo bhavati | dadhihetau pūrvamasat dadhi, dadhi utpādayati | śakaṭahetau pūrvamasamat śakaṭaṃ, śakaṭamutpādayati | ato na hetau pūrvaṃ san guṇaḥ phalamutpādayati |

bhavato yadi mataṃ hetau pūrvamasan guṇaḥ phalamutpādayatīti | tadā rūparahitavāyusūkṣmareṇū rūpamutpādayet | tathā cet vāyū rūpavān syāt | vajrādīnāṃ gandhavattā syāt | dṛṣṭe paśyāmaḥ khalu śuklatantuḥ śuklapaṭaṃ sādhayati | kṛṣṇatantuḥ kṛṣṇapaṭaṃ sādhayati | yadi (sss_372) hetau pūrvamasan guṇaḥ phalaṃ sādhayati | kasmāt śuklatantuḥ śukla[paṭa]meva sādhayati na kṛṣṇam | ato na hetau pūrvamasan guṇaḥ phalamutpādayati |

imau dvāvapi dṛṣṭāntau duṣṭau | ato nāsti phalam | yadi hetau satkāryam, tadā notpadyeta | kathaṃ sadutpadyeta | yadyasat | tadapi notpadyeta | asatkathamutpadyeta | (pṛ) dṛṣṭe paśyāmaḥ khalu ghaṭaṃ kiyamāṇam kathaṃ nāsti ghaṭa iti | (u) ghaṭo 'yaṃ pūrvamakṛtaḥ kathaṃ karaṇīyaḥ | tasyaivābhāvāt | yadi pūrvaṃ kṛta eva | kathaṃ karaṇīyaḥ | tasya sattvāt | (pṛ) kriyamāṇaḥ kriyata ityucyate | (u) nāsti kriyamāṇam | kasmāt | yaḥ kṛtabhāgaḥ sa kṛtakoṭau patati | yo 'kṛtabhāgaḥ [so] 'kṛtakoṭau patati | ato nāsti kriyamāṇam | yadi ghaṭaḥ kriyāvān, atīto 'nāgataḥ pratyutpanno vā syāt | atīto na kriyāvān | niruddhatvāt | anāgato na kriyāvān asattvāt | pratyutpanno 'pi na kriyāvān, bhūyamānatvāt |

kārakamupādāya kriyāvataḥ karma sidhyati | tatra kāraka eva vastuto nopalabhyate | tathā hi | śīrṣādyavayaveṣu kriyāvṛttyabhāvānnāsti kārakaḥ | kārakābhāvāt kriyāvṛttirapi nāsti | hetuḥ kāryasya pūrvaṃ vā, kiṃ vā paścāt, kiṃ vā samakālam, sarvathā na yujyate | kasmāt | yadi pūrvaṃ hetuḥ paścātkāryam | hetau niruddhe kena phalamutpadyeta yathā avidyamānaḥ pitā kathaṃ putramutpādayet | yadi paścāddhetuḥ pūrvaṃ phalam | hetuḥ svayamanutpannaḥ kathaṃ phalamutpādayet | yathā anutpannaḥ pitā kaḥ putramutpādayati | yadi hetuḥ phalañca samakālam na tarhi ayaṃ nyāyaḥ | yathā dve śṛṅge yugapadudbhūte nocyete vāmadakṣiṇe 'nyonyahetuke | siddhāntā ime trayo 'pi ayuktāḥ | ato nāsti phalam |

hetuphale ime yadyekaṃ, yadi vā nānā | ubhayathāsti doṣaḥ | kasmāt | yadi nānā | tadā tantūn vihāya paṭaḥ syāt | yadyekam | tantupaṭayorvibhāgo na syāt | laukikā na paśyanti kañcana dharmaṃ hetuphalayorapṛthagbhāvarūpam |

yadyasti phalam | syāt svakṛtaṃ parakṛtamubhayakṛtamahetukṛtaṃ vā | sarvamidamayuktam | kasmāt | na kaściddharmaḥ svātmānaṃ karoti | yadyasti svarūpataḥ | kiṃ svātmakriyayā | yadi nāsti svarūpataḥ | kaḥ karoti svātmakriyām | na ca paścāmaḥ kañcana dharmaṃ svātmānaṃ (sss_373) kurvantam | ato nāsti svakṛtan | parakṛtamayuktam | kasmāt | cakṣūrūpayorvijñānotpattau vṛttyabhāvāt na parakṛtam | kartṛtvasaṃjñābhāvātsarve dharmā akartṛkāḥ | yathā "bījasya naivaṃ bhavati- ahamaṅkuramabhinirvartayāmīti | cakṣuṣo rūpasya naivaṃ bhavati- āvāṃ saha vijñānamabhinirvartayāva iti | ataḥ sarvadharmāṇāṃ nāsti kartṛtvasaṃjñā | ubhayakṛtamapyayuktam | svakṛtaparakṛtadoṣasattvāt | ahetukṛtamapi na yuktam | hetāvāsati phalamapi nāstītyucyate | yadi caturdhāpi nāsti | kathamasti phalam | yadyasti, ucyeta |

phalamidaṃ yadi kriyācittapūrvakaṃ syāt, yadi vākriyācittapūrvakaṃ syāt | yadi kriyācittapurvakam | garbhe 'pi bālānāṃ cakṣurādikāyāvayaveṣu kaḥ sacittatvaṃ karoti | īśvarādayo 'pi na kurvanti | pūrvakṛtasya karmaṇo 'pi nāsti kriyācittam | karmedamatītagatam | kathaṃ kriyācittaṃ bhavet | ato na karmaṇo 'pyasti cittam | yadyakriyācittapūrvakamiti | kathaṃ parasya duḥkhakṛt duḥkhaṃ labhate | parasya sukhakṛt sukhaṃ labhate | dṛṣṭe ca karmakaraṇe citte vikalpayati- evaṃ kartavyaṃ, evaṃ na kartavyamiti | yadi nāsti kriyācittam | kathamayaṃ vibhāgo bhavet | ataḥ sacittapūrvakamacittapūrvakaṃ sarvamayuktam | evamādayaḥ sarve 'pīndriyaviṣayā nopalabhyante | ato nāsti dharmaḥ |

hetuphalakhaṇḍanavarga ekapañcāśaduttaraśatatamaḥ |

152 lokasatyavargaḥ

uttaramucyate | yat bhavān nānākāraṇairbravīti- sarve dharmāḥ śūnyā iti | tanmatamayuktam | kasmāt | pūrvamevoktaṃ mayā- yadi sarvamabhāva[rūpa]m | śāstramidamapyabhāvarūpam | nāpi sarvadharmeṣu ityādiśūnyatādūṣaṇamaprativadannapi śūnyatāṃ sthāpayasi | ato na sarvadharmā abhāvātmakāḥ | yadbhavatoktaṃ- nāstīndriyaṃ, nāstipratyaya ityādi | na tadasmābhiḥ pratipāditam | kasmāt | bhagavān sūtre svayamidaṃ nyaṣedhīt | yaduta pañca vastūnyacintyāni (sss_374) lokavastu, sattvavastu, karmapratyayatāvastu, dhyānaniṣṭhāvastu, tathāgatavastu iti | idamasarvajñaḥ puruṣo 'bhyūhya na nitīrayituṃ śaknoti | tathāgatāḥ kevalaṃ dharmavivecanajñānasamarthāḥ | śrāvakāḥ pratyekabuddhāśca nirvāṇajñānamātragatiṃgatā dharmāṇāṃ vivecanajñānasyekadeśalābhinaḥ | tathāgatāḥ paraṃ sarvadharmāṇāṃ sarvākāraṃ prakṛtito naissvābhāvyaṃ viśeṣasāmānyalakṣaṇāni sarvāṇi pratividhyanti | yathā puruṣālayādayaḥ padārthāḥ suvināśā duṣkalpāḥ | evaṃ śūnyatājñānaṃ sulabham | dharmāṇāṃ pravicayajñānaṃ durutpādam |

(pṛ) yathā bhagavatā bodhimaṇḍagatena dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ pratilabdham | yathā ca bhagavatopadiṣṭam | tattathaiva bhaviṣyati | (u) bhagavān sarvadharmānupadiśannapi na sarvākāramupadiśati | vimuktyarthatvābhāvāt | tadyathā bhagavānupadiśati sarvadharmāḥ pratītya samutpannā iti | nopadiśatyekaikaśaḥ kiṃpratyaya iti |

duḥkhanāśanaprayojanamātramapekṣitamiti[tat]- upadiśati | vicitrāṅkādīni rūpāṇi nṛttagītādayo nādā gandharasasparśā apramāṇaviśeṣā nopadeśyāḥ | upadeśe 'pi nāsti mahaddhitam ityata īdṛśaṃ vastu nopadiśati bhagavān | na [tāni] na santīti vaktuṃ śakyate | yathā kaścit citrāṅkanādidharmavikalpamajñātvā vadati tāni na santīti | tathā bhavānapi yatkimapyasādhayitvā vadati nāstīdaṃ- vastu iti | jñātustu asti | ajñātuḥ punarnāsti | yathā jātyandho vadati nāsti kṛṣṇamavadātaṃ vā, mayādṛṣṭatvāt | na cādṛṣṭatvādrūpāṇi na santīti sambhavati | yadyevam, pratītyasiddhatvānna santi sarve dharmā iti vaktuṃ pāryate |

tathāgatāḥ sarvajñā iti śraddheyamasmābhiḥ | tathāgatastu āha- santi pañca skandhā iti | ato jñāyate rūpādayaḥ sarvadharmāḥ santi yathā ghaṭādayaḥ saṃvṛtitaḥ santīti ||

lokasatyavargo dvipañcāśaduttaraśatatamaḥ |

153 dharmacittanirodhavargaḥ

(pṛ) pūrvamuktaṃ- bhavatā trividhacittanirodho nirodhasatyamiti | hetupratyayākhya prajñapti [citta]nirodho jñāta eva | idānīṃ vaktavyaṃ kiṃ dharmacittaṃ, kathaṃ tasya nirodha iti | (u) santi vastutaḥ pañcaskandhā iti cittaṃ dharmacittamityucyate | pañcaskandhān śūnyān dṛṣṭvā samyagbhāvayato dharmacittaṃ nirudhyate | (pṛ) yogī paśyati pañcaskandhān śūnyān yaduta pañcaskandheṣu nāsti nityadharmaḥ sthiradharmo 'vināśadharmo 'vipariṇāmadharma ātmāmīyadharma iti | te śūnyā ityucyante | na tu skandhāneva na paśyatīti | (u) yogāvacaro naiva paśyati pañcaskandhān | kasmāt | yogāvacaraḥ saṃskṛtālambanacittaṃ prahāya asaṃskṛtālambanacittaṃ pratilabhate | ato yogāvacaraḥ pañcaskandhān na paśyati, skandhanirodhamātraṃ paśyati | pañcaskandhānāṃ darśane na śūnyā ityucyante | skandhānāmevāśūnyatvāt | evaṃ śūnyatājñānantu vikalaṃ syāt |

(pṛ) yogāvacaro rūpaṃ nairātmyataḥ śūnyaṃ paśyati | yathoktaṃ sūtre- yogāvacara idaṃ rūpaṃ paśyati yāvadidaṃ vijñānaṃ śūnyaṃ ṣaśyati iti | na tu rūpādayaḥ pañcaskandhā na santīti jñātavyam | (u) astīdaṃ vacanaṃ, na tu vyavadānā[rthaka]m | yathoktaṃ dharmamudrāsūtre- yogāvacaraḥ paśyati rūpādīn dharmān anityalakṣaṇān vikṣepalakṣaṇān vināśalakṣaṇān māyālakṣaṇān nirvedalakṣaṇān iti | idaṃ śūnyākhyamapi na vyavadānātmakam | puruṣo 'yaṃ [ya]dante pañcaskandhānāṃ nirodhaṃ paśyati | taddarśanaṃ tāvadvayavadānā[tmakam] ato jñāyate pañcaskandhānāṃ nirodhaṃ paśyatīti |

(pṛ) saṃskṛtālambanajñānena kasmānna vyavadānaṃ labhate | (u) yogāvacarasya pañcaskandhasaṃjñāpravṛttasya kadācitprajñapticittaṃ punarbhavet | ataḥ saṃskṛtālambanacittena na vyavadānaṃ labhate | pañcaskandhānāṃ nirodhaṃ sākṣātkurvatastu na tat punarabhimukhībhabati | prajñaptikāraṇanirodhasya (sss_376) prasādhitatvāt prajñaptisaṃjñā nānuvartate | tadyathā kaścana vṛkṣaḥ krakacakṛtto bhasmasātkṛtaḥ prakṣīṇaḥ | na [tatra] vṛkṣasaṃjñā prahīṇā punaranuvartate | tathā idamapi | bhagavān rādhamāha- sattvaṃ tathā vibhida, vidhama, yathā nopatiṣṭhati iti | kiñcāhaikaṃ sūtrama- rūpaṃ rādha tathā vibhida, vidhama yathā nopatiṣṭhati iti | ato jñāyate yaḥ sattvaparibhedaḥ iyaṃ prajñaptiśūnyatā | yo rūpaparibhedaḥ iyaṃ dharmaśūnyateti |

bhāvanā ca dvividhā- śūnya[tā]bhāvanā nairātmyabhāvanā iti | śūnyatābhāvanā ca yat prajñaptisattvādarśanam | yathā kaścit jalaṃ nāstīti ghaṭa śūnyaṃ paśyati | tathā pañcaskandheṣu pudgalo nāstīti [tān] śūnyān paśyati | yat dharmān na paśyati | idaṃ nairātmyamityucyate | uktañca sūtre- nairātmyajñānalābhī samyagvimucyate iti | ato jñāyate rūpasvabhāvanirodho vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasvabhāvanirodho nairātmyamityucyate | naiḥsvābhāvyameva nairātmyam | (pṛ) yadi naiḥsvābhāvyaṃ nairātmyamityucyata iti | kimidānīṃ na santi vastutaḥ pañcaskandhāḥ | (u) na santi vastutaḥ | santi tu saṃvṛtitaḥ | kasmāt | bhagavānāha- saṃskārāḥ saṃvṛtitaḥ santi māyāvat nirmitavat | na tu paramārthataḥ | paramārthataḥ śūnyamiti vacanam- ayamarthasatyataḥ śūnyo na saṃvṛtisatyata iti | paramārthaśca yaduta rūpaṃ śūnyamakiñcanam yāvadvijñānaṃ śūnyamakiñcanam | ato yadrūpādīnāṃ dharmāṇāṃ śūnyatādarśanaṃ tat paramārthaśūnyatādarśanamityucyate |

(pṛ) yadi pañca skandhāḥ saṃvṛtisatyataḥ santi | kasmāducyante rūpādayo dharmāḥ paramārthasatyā iti | (u) sattvānāṃ kṛta ucyante | santi kecit pañcaskandheṣu samutpannaparamārthasaṃjñāḥ | tadarthamucyante pañca skandhāḥ paramārthataḥ śūnyā iti | (pṛ) kiṃ nu khalu sūtre noktam asti karma asti phalam, kārakastu nopalabhyate iti | (u) ayaṃ hetuḥ dharmaṇāṃ kārakākhyo nopalabhyata itīdaṃ prajñaptiśūnyatābhidhānam | yathoktaṃ sūtre- dharmāḥ prajñaptisaṃjñāmātram | prajñaptisaṃjñā ca yaduta avidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvajjarāmaraṇaduḥkhasamudayanirodho bhavati iti | asmādvacanāt jñāyate pañcaskandhā api paramārthato na santīti | (sss_377) mahāśūnyatāsūtre 'pyuktam- ya āha idaṃ jarāmaraṇaṃ, tasya jarāmaraṇam iti | ya āha- sa eva jīvaḥ tadeva śarīram, anyo jīvo 'nyat śarīram iti | idamekārthakam, vyañjanameva nānā | yeṣāmeṣā dṛṣṭiḥ na te macchrāvakā na brahmacāriṇa iti | yat tasya jarāmaraṇaṃ pratiṣidhyate tat prajñaptikhaṇḍanam | yadidaṃ jarāmaraṇaṃ pratiṣidhyate | tat pañcaskandhakhaṇḍanam | kiñcāha- jātipratyayaṃ jarāmaraṇaṃ madhyamā pratipadityucyate | nāsti jarāmaraṇaṃ paramārthata ityuktamiti jñātavyam | saṃvṛtita ucyate jātipratyayaṃ jarāmaraṇamiti | yathā ghaṭasaṃjñātyaye nāsti ghaṭaḥ paramārthataḥ | evaṃ rūpādidharmāṇāmatyaye nāsti rūpaṃ paramārthataḥ | uktañca sūtre- yo dharmo māyā sa mṛṣā | yo dharmo 'māyā, sa eva paramārthaḥ iti | sarve saṃskṛtadharmā vipariṇāmitvāt māyā ityucyante | māyātvādabhūtāḥ | abhūtatvānna paramārthasantaḥ | yathāha gāthā-

abhūtabaddho loko 'yaṃ suniścitavatprabhāsate | asat dṛṣṭaṃ sadābhāsamasadvai parayā dhiyā || iti |

[ato] jñātavyaṃ skandhā api śūnyā iti |

nirodhasatyadarśanaṃ mārgalābha ityucyate | ato jñāyate nirodhaḥ paramārthasan, na skandhā iti | yadi skandhāḥ paramārthasantaḥ, yogāvacaro 'pi dṛṣṭvā mārgalābhī syāt | vastutastu na tathā | ato jñāyate pañcaskandhā na paramārthasanta iti | skandhanirodhaśca satyam | ato jñāyate skandhā na satyamiti | na sambhavati skandhāḥ satyaṃ skandhābhāvo 'pi satyamiti vaktum | dṛśyasya sarvasya mohahetukatvāt | yathā na kaścidavañcitalocano māyāṃ paśyati | tathā yo 'mugdhaḥ na sa paśyati skandhān | ataḥ skandhā na paramārthasantaḥ | uktañca sūtre- yatrāsmīti tatreñjitam | skandheṣu cāsti asmīti | yathāhānandaḥ- dharmānupādāya asmīti sidhyati yaduta rūpaskandhaṃ yāvadvijñānaskandhamupādāyeti | sthavirā bhikṣavaḥ kṣemakamāhuḥ- kimasmīti vadasi | kṣemakaḥ pratyāha- na khalvāyuṣmanto rūpamasmīti vadāmi | nāpyanyatrarūpādasmīti vadāmi | evaṃ yāvadvijñānamapi | api ca me āyuṣmantaḥ pañcasūpādānaskandheṣu (sss_378) asmīti adhigatam | [ayamahamasmīti na samanupaśyāmi] | iti | ayaṃ sūtrāśayaḥ- śaikṣajanāḥ kadācit smṛtivikṣepādasmimānamutpādayanti | samāhitasmṛtikasya pañcasūpādānaskandheṣu asmimānaṃ niruddhameva | puṣpavat | na mūlakāṇḍaśākhāpatrāṇyeva puṣpam | nāpyanyatra tebhya puṣpam | evameva na rūpā dīni asmīti [vadāmi] | nāpyanyatra rūpādibhyaḥ asmīti [vadāmi] | evamasminirodhapratyayamasmimānaṃ na pravartate | ato jñāyate pañcopādānaskandhā api śūnyā iti |

yogāvacaraḥ sarvanimittāni nirudhyānimittaṃ sākṣātkuryāt | yadi vastusat nimittam, kimarthaṃ nānusmarati | na tīrthikānāmiva rūpaprahāṇakāle jñāyate vastusat rūpaṃ, parantu nānusmaryata iti | yogī avaśyaṃ rūpādīnāṃ skandhānāṃ nirodhaṃ paśyati nirodhadarśanāt animitte 'vatarati | ato jñāyate rūpādayo na paramārthasanta iti | yatra santi pañcaskandhāḥ tatrāsmīti buddhirbhavati | pañcaskandhā na santītyato 'smīti buddhirnirudhyate | ataḥ skandhāḥ sarve śunyāḥ | phenasūtre bhagavānāha- yadi puruṣaḥ phenapiṇḍaṃ paśyet yoniśa upaparīkṣeta | sa[tat]tucchakañcaiva jānīyāt | evameva bhikṣuryadi rūpaskandhaṃ samyagupaparīkṣate | sa[taṃ] riktakañcaiva jānāti, tucchakañcaiva[jānāti], asārakañcaiva[jānati], vikṣepalakṣaṇañcaiva jānāti | vedanāmupaparīkṣate yathā buddhudam, saṃjñā [mupaparīkṣate]yathā marīcikām, saṃskārā[nupaparīkṣate] yathā kadalīm, vijñāna[mupaparīkṣate] yathā māyām | tatra pañca dṛṣṭāntāḥ śūnyārthanirūpaṇāḥ | kasmāt | paśyāmaḥ khalu cakṣuṣā phenamapacīyamānamabhāvatāṃ yāti | tathā budbudādīnyapi | ato jñāyate skandhā na paramārthasanta iti | ye jinaputrāḥ saṃsārāt paramanirviṇṇāḥ | [te]dharmāṇāṃ prakṛtito 'nutpādamākiñcanyañca paśyanti | ato ye 'nityaṃ (sss_379) paśyanti | [teṣāṃ] vikṣepavināśaduḥkhalakṣaṇameva bhavati | ye niḥsvabhāvaṃ paśyanti, anyalakṣaṇābhāvāt te duḥkhacaryāṃ paripūrayanti | etattrividhaduḥkhaparipūraṇaṃ vimuktiprāpakamityucyate | [ataḥ] sarvadharmāḥ śūnyā iti jñātavyam |

śūnyatā ca vimokṣamukham | śūnyatā ceyaṃ na kevalaṃ sattvaśūnyatātmikā | dharmaśūnyatā[tmikā]pi cāsti | yathoktam- cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati | nirudhyamānaṃ na kvacidgacchati | tadā prajānāti atītamanāgataṃ cakṣuḥ śūnyamiti | pratyutpannaṃ cakṣurapi caturmahābhūtavikalpitamityataḥ śūnyamiti | yathāha bhagavān- yaccakṣuṣi māṃsapiṇḍe khakkaṭaṃ kharagataṃ sa pṛthivī [dhātu]ḥ ityādi | ya imāṃ śūnyatāṃ pratilabhate sa vadati nāsti yatkiñciditi | kiñcāha- sarvasaṃskārāḥ prahīyanta iti prahāṇasvabhāvāḥ | vimucyanta iti vimuktikhabhāvāḥ | nirudhyanta iti nirodhasvabhāvāḥ iti | ato jñāyate sarve saṃskārā niruddhā bhavantīti | yadi vastusantaḥ saṃskārāḥ tadā na syuḥ samyak prahāṇavimuktinirodhāḥ | nirodhaścābhāva ityucyate | ato draṣṭavyaṃ paramārthataḥ saṃskārāḥ sarve 'bhāvātmakāḥ saṃvṛtitastu santi saṃskārā iti ||

dharmacittanirodhavargastripañcāśaduttaraśatatamaḥ |

154 nirodhavargaḥ

yannirvāṇālambanaṃ tat śūnyacittamityucyate | (pṛ) nirvāṇamasaddharmaḥ | cittaṃ kimālambate | (u) cittamidaṃ yatkiñcatābhāvamālambate | idaṃ pūrvameva pratipāditam | nirvāṇajñānatvāt | (pṛ) śūnyacittamidaṃ kutra nirudhyate | (u) sthānadvaye [nirudhyate] (1) acittakasamādhimupasampannasya (2) anupadhiśeṣanirvāṇaṃ praviṣṭhasya santānasamucchede vā nirudhyate | kasmāt | hetupratyayanirodhāt | acittakasamādhāvālambananirodhāt [tat] nirudhyate | santāne samucchidyamāne punaḥ karmakṣayāt [tat] nirudhyate |

śāstramāha- etāni trīṇi cittāni nirodhayato yogāvacarasya karmakleśā naiva punaḥ samudācaranti (pṛ) kasmāt na samudācaranti | (u) puruṣo 'yaṃ nairātmyasampanna ityataḥ karmakleśā nirudhyante | yathā pradīpo dharmaśca sati niśraye vartate | asati niśraye na vartate | evamātmacitte niśraye sati karmakleśānāṃ samudayaḥ | asati tu na samudayaḥ | anāsravā samyagdṛṣṭiḥ sarvāṇi nimittāni tathā pradahati yathā na kiñcidavaśiṣyate | yathā kalpāgniḥ pṛthivyādin niḥśeṣaṃ dahati | nimittābhāvāt karmakleśānāṃ na punaḥ samudayo bhavati | asmicittakasya tu karmakleśāḥ samudyanti | arhataḥ śūnyatājñānagatiṃgatasya asmimānarahitasya na punaḥ samudyanti |

asya nūtnakarmānupacaye 'pi prāktanakarmahetunā kasmānnopapattirbhavati | (u) samyak- prajñayā tatkarmavināśānna vipākabhāgbhavati | yathā dagdhaṃ bījaṃ na punaḥ prarohati | asati ca tṛṣṇācitte na karmāṇi pacyante | yathā anabhiṣyanditāyāṃ bhūmau bījaṃ na prarohati | yogāvacarasyāsya sarvavijñānasthitiṣu sarvanimittanirodhe vijñānaṃ nirāśrayaṃ bhavati | ato nāstyupapattyāyatanam | yathā bījamanāśrayaṃ notpadyate | karmakleśapauṣkalyāt kāyamupādatte | apauṣkalye tu nirudhyate |

sa kleśābhāvāt vikalahetupratyayaḥ satsvapi karmasu nopapattiṃ vedayate | sattvāḥ kleśahetorgatiṣu kāyaṃ vedayante | kāyaṃ vedayata ityataḥ tasya karmāṇi vipākaṃ prayacchanti | asati kleśe kāyo na vedyate | kāyavedyabhāvāt karmāṇi kasya vipākaṃ prayacchanti | yathā adharmeṇa prabalamadhitiṣṭhati uttamarṇo nāvakāśaṃ labhate | tathā yogāvacaro 'pi | saṃsāre 'vartamānasya santyapi karmāṇi na vipākaṃ prayacchanti | yathā baddhaṃ puruṣamanye janā yatheṣṭaṃ nindanti | evaṃ kleśabaddhānāṃ sattvānāṃ karmatāratamyavaśāt [kleśāḥ] vipākaṃ prayacchanti | pratilabdhavimokṣe tu nāvakāśaṃ labhante |

svīyaṃ karma ca vipākaṃ prayacchati | śūnyacaryāvihāritvādasya puruṣasya dharmeṣu svalakṣaṇa[saṃjñā] nāstītyataḥ karmāṇi na vipākaṃ prayacchanti | yathā dattīkṛtasya putrasya dāyabhāgo nāsti | tathedamapi | kleśabalena ca karmāṇi pravartante | kleśavege kṣīṇe tu na tāni pravartante | yathā cakraṃ gatisthamapi vegakṣayānna punaḥ pravartate | kleśabale ca karmāṇi (sss_381) vikārayanti | yathā sutavatsalāyā mātuḥ raktaṃ stanyaṃ pariṇamate | niruddhavātsalyacittāyāstu na punaḥ pariṇamate | evaṃ kleśabalāt karma vipākaṃ prayacchati | [kleśa]virahe tu na prayacchati | ayañca puruṣaḥ śīlasamādhiprajñādiguṇairbhāvitakāyaḥ | tatprabhāvamāhātmyāt karmāṇi nāvakāśaṃ labhante | ataḥ sadapi prāktanaṃ karma na vipākaṃ prayacchati | evamasya prāktanaṃ karma pratyutpanne kiñci[dvipāka]marpayati | nūtnaṃ tu karma na karoti | yathāgnirindhanānāṃ bhasmībhāve śāmyati | evamayaṃ puruṣo 'pi vedanīyābhāvānnirudhyate | [iti] trividhacittānāṃ nirodhātsarvaduḥkhebhyo 'tyantaṃ vimucyate | ato vidvān trividhacittāni nirundhyāt ||

nirodhavargaścatuḥpañcāśaduttaraśatatamaḥ |

[nirodhasatyaskandhaḥ samāptaḥ |]

atha mārgasatyaskandhaḥ

155 mārgasatyaskandhe samādhyadhikāre samādhihetuvargaḥ

śāstramāha- idānīṃ mārgasatyaṃ vicāryate | mārgasatyam- āryo 'ṣṭāṅgiko mārgaḥ samyak dṛṣṭiryāvat samyak samādhiḥ | āryo 'ṣṭāṅgiko mārgaḥ saṃkṣipya dvividhaḥ (1) samādhiḥ parikaraśca (2) jñānamiti |

idānīṃ samādhirvicārayitavyaḥ | (pṛ) kiṃlakṣaṇā samādhiḥ | (u) cittasyaikatrāvasthānaṃ samādhilakṣaṇam | (pṛ) kathaṃ cittamekatrāvatiṣṭhate | (u) bahulīkṛtabhāvanayā tatrāvatiṣṭhate | yadi bahuvāraṃ na bhāvayati tadā kṣiprameva vikṣipyate | (pṛ) kathaṃ bhāvayitavyam | (u) yathāsukhaṃ bhāvayitavyam | (pṛ) kathaṃ sukhayati | (u) kāyacittayordauṣṭhalyaṃ duḥkham | praśrabdhidharmeṇa kāyacittayordauṣṭhalye 'panīte sukhaṃ bhavati | (pṛ) kathaṃ praśrabdhirbhavati | (u) prītipratyayaṃ kāyacitte dānte bhavataḥ | (pṛ) kathaṃ prītirbhavati | (u) triratnasmaraṇadharmaśravaṇādinā cittaprāmodyāt bhavati | (pṛ) kathaṃ cittaprāmodyaṃ bhavati | (u) pariśuddhaśīladhāraṇāt cittasyaukaukṛtye bhavati |

(pṛ) uktaḥ samādhihetuḥ | idānīṃ kasya samādhirhetuḥ | (u) ayaṃ yathābhūtajñānasya hetuḥ | yathābhūtajñānaṃ śūnyatājñānam | yathoktaṃ yogāvacaraḥ samāhitacitto viśuddhacitto vinīvaraṇacittaścittaratho 'calacitto yathābhūtaṃ prajānāti duḥkhamāryasatyaṃ duḥkhasamudayaṃ dukhanirodhaṃ duḥkhanirodhagāmimārgamāryasatyam iti | ato yathābhūtajñānalipsunā samādhi bhāvanāyāṃ vīryamārabdhavyam | vikṣiptacittasya laukikasūtraśilpādihitameva na bhavati | kiṃ punarlokottaraṃ hitam | ato jñāyate laukikaṃ lokottarañca hitaṃ samāhitacittenaiva labhyate | sarvañca sat kuśalaṃ samyak jñānādhīnam | sarvamasadakuśalaṃ mithyājñānādhīnam | yathoktaṃ sūtre avidyā bhikṣavaḥ pūrvaṅgamākuśalānāṃ dharmāṇāṃ samāpattaye | anvagevāhrīkyamanapatrāpyam | (sss_383) vidyā bhikṣavaḥ pūrvaṅgamā kuśalānāṃ dharmāṇāṃ samāpattaye anvageva hrīḥ apatrāpyam | iti | samādhistu samyagjñānasya hetuḥ | ato jñāyate sarvaṃ satkuśalaṃ samādhimupādāya bhavatīti | tasmāt bhāvanāyāṃ yogaḥ kartavyaḥ ||

samādhihetuvargaḥ pañcapañcāduttaraśatatamaḥ |

156 samādhilakṣaṇavargaḥ

(pṛ) uktaṃ bhavatā cittasyaikatrāvasthānaṃ samādhilakṣaṇamiti tatra samādhiścittañcaikaṃ uta bhinnam | (u) na te bhinne | kecidāhu- samādhiścittañca bhinne | samādhilabdhacittamekatrāvatiṣṭhata iti | sadapīdaṃ vacanamayuktārthakam | yadi cittaṃ samādhilabdhamālambane 'vatiṣṭhata iti | samādhiriyamapi ālambane 'vatiṣṭhamānā samādhyantaramupādāyāvatiṣṭheta | evamanavasthā bhavati | tattu na sambhavati | yadīyaṃ samādhiḥ prakṛtito 'vasthānamiti | cittamapi na samādhimupādāyāvatiṣṭheta | ataḥ samādheranyat cittamiti yadvacanaṃ tadaprakṛṣṭārthakam | vedanāsaṃjñādayaścetasikadharmā apyālambane 'vatiṣṭhante | te 'pi kaṃ dharmamupādāyāvatiṣṭhanta itīdaṃ vaktavyam | yadi vedanāsaṃjñādīnāṃ pratyekaṃ samādhirasti | tulyaḥ pūrvadoṣaḥ syāt | sūtre ca cittasyaikāgratā samādhilakṣaṇamiti kevalamuktam | na tu cittaṃ samādhilabdhamavatiṣṭhata iti | ato jñāyate na yuktamiti | cittasyaikāgratetyukte nānyadharmaḥ prakāśito bhavati | yathā pūrvamuktam- yatra cittaṃ sukhi bhavati tasminnālambane 'vatiṣṭhata iti | cittasya koṭiḥ samādhirna pṛthagbhavatīti draṣṭavyam | yathā cittaṃ dīrghakālāvasthānaṃ samādhirityucyate |

(pṛ) samādhiriyaṃ kiṃ sāsravā utānāsravā | (u) samādhirdvividhā sāsravā anāsravā ceti | laukikā dhyānasamādhayaḥ sāsravāḥ | dharmāvasthāmupasampannasya samādhayo 'nāsravā ityucyante | kasmāt | kālo 'yaṃ yathābhūtajñānadarśanamityucyate | tasya kālasya dvividhaṃ nāma samādhiriti prajñā ceti | cittasamādhānāt samādhiḥ | yathābhūtaprajñānāt (sss_384) prajñā | cittasamādhānaṃ trividhaṃ kuśalamakuśalamavyākṛtamiti | tatra kuśalena cittasamādhānameva samādhiḥ | natvakuśalena avyākṛtena vā | sā samādhirdvividhā ekā vimuktihetuḥ aparā avimuktihetuḥ | vimuktiheturnāma niyatamūlakam | kecidābhidharmikā āhuḥ- anāsravasamādhireva niyatamūlamiti | sa vādo na yuktaḥ | sāsravānāsravā yadi vimuktiṃ karoti | sā sarvāpi niyatamūlamityucyeta |

samādhiriyaṃ yathālambanāvasthānaṃ tridhā vibhajyate | parīttā vipulā apramāṇā ceti | cittaṃ kiñcitkālamavasthāya yadi parīttamālambanaṃ paśyati[tadā] parīttetyucyate | anye dve api tathā | samayavaśātrividhaṃ lakṣaṇaṃ bhavati | pragrahalakṣaṇaṃ vyutthānalakṣaṇaṃ tyāgalakṣaṇamiti | citte 'balīne vyutthānalakṣaṇamupayoktavyam | citta uddhata pragrahalakṣaṇaṃ prayoktavyam | dānte ca citte tyāgalakṣaṇaṃ prayoktavyam | yathā suvarṇakāraḥ suvarṇaṃ dravayati tāpayati secayati kāle ca sthapayati | yadi sadā tāpayati | tadā dravībhavati | sadā secane ghanībhavati | sadā sthapanesphūryate | evaṃ yogāvacarasya cittamapi | kampitasyāpragrahe sadā vikṣepaḥ | avalīnasyāvyutthāne kausīdyam | dāntasyātyāge punaradamanam | yathā ca dānto 'śvaḥ pravege pragṛhyate | dandhaḥ [kaśayā]tāḍyate | dāntaḥ parityajyate | evaṃ yogāvacarasya dāntaṃ cittamapi |

samādherasyāstrividha upāyaḥ samādhyavatāropāyaḥ samādhyavasthānopāyaḥ samādhivyutthānopāya iti | yathādharmaṃ samādhāvatarati | ayaṃ samādhyavatāropāyaḥ | samādhisthito na calati | ayaṃ samādhyavasthānopāyaḥ | yathādharmaṃ samādhervyuttiṣṭhate | ayaṃ samādhivyutthānopāyaḥ | (pṛ) kathamimān trividhānupāyān pratilabhate | (u) yogāvacaraḥ svacittalakṣaṇaṃ gṛhṇan evaṃ pragṛhṇan evaṃ vyuttiṣṭhan evaṃ parityajan samādhāvavatarati | tathā nirgacchati ca | (pṛ) sākṣādeva samādhigrahe ka upayoga upāyasya | (u) trividhopāyān pravartamānasya ādīnavo bhavati | yathepsitañca na vindate | avataritumicchan vyutiṣṭheta vyutthātumicchan punaravataret | itīdṛśā doṣāḥ santi | lābhaṃ hāniṃ manyeta | hāniñca lābham | yathā kiñcidviśuddharūpaṃ kiñcitprakāśarūpañca dṛṣṭvā vadeta- mahāhitaṃ labdhamiti | anityaṃ duḥkhaṃ śūnyamityādyanusmarataḥ cittaṃ na sukhi bhavati | pratyuta hānikaramiti vadet |

(pṛ) yogāvacarasya kasmāt kadācitsamādhilābho 'sti kadācinnāsti | (u) samādhilābhasya catvāraḥ pratyayāḥ- (1) ihādhvani yunakti, (2) pūrvakāyapratyayaḥ (3) samādhilakṣaṇaṃ sugṛhṇāti, (4) śrutvā samādhidharmānanuvartayati iti | samādhibhāvanāścaturvidhāḥ- (1) sadāprayogī naikāgraṃ carati | (2) ekāgraṃ carati na sadāprayukto bhavati | (3) sadāprayuktaśca bhavati ekāgrañca carati | (4) na sadā prayukto naikāgraṃ carati | kiñca santi caturvidhāḥ bahukuśalaḥ alpaprajñaḥ, alpakuśalo bahuprajñaḥ, bahukuśalo bahuprajñaḥ, alpakuśalo 'lpaprajña iti | eṣutṛtīyo yogāvacaro 'vaśyaṃ labhate | caturtho nāvaśyaṃ labhate | prathamadvitīyau yadi dāntau samau tadā labhete ||

samādhilakṣaṇavargaḥ ṣaṭpañcāśaduttaraśatatamaḥ |

157 trisamādhivargaḥ

(pṛ) uktaṃ sūtre- trayaḥ samādhayaḥ ekāṅgabhāvanasamādhiḥ, ubhayāṅgabhāvanasamādhiḥ aryaḥ samyaksamādhiriti | kimidam | (u) ekāṅgabhāvana iti yat samādhiṃ bhāvayati na prajñām | prajñāṃ vā bhāvayati na samādhim | ubhayāṅgabhāvana iti samādhiṃ bhāvayati prajñāñca bhāvayati | ayaṃ laukikasamādhirūṣmādidharmagataḥ | āryaḥ samyaksamādhiriti yaddharmāvasthāmupasampanno nirodhasatyaṃ sākṣātkaroti | sa āryaḥ samyagityucyate | kenedaṃ jñāyate | yathā sthaviro bhikṣurāha- yogāvacaraḥ samādhinā cittaṃ bhāvayan prajñāmupādāya kleśān pratiṣedhayati | prajñayā cittaṃ bhāvayan samādhimupādāya kleśān pratiṣedhayati | samādhinā prajñayā ca cittaṃ bhāvayan svabhāvamupādāya vimucyate | svabhāvo nāma yaḥ prahāṇasvabhāvaḥ viyogasvabhāvo nirodhasvabhāvaḥ | samādhiprajñayoryugapatprapūraṇādāryaḥ samyagityucyate | yathā samādhiprajñābhyāṃ vimuktilabdhaḥ sarvaśo vimuktaityucyate |

(pṛ) kecidāhuḥ- ekāṅgabhāvana iti yadi samādhimupādāya raśmiṃ paśyati na rūpāṇi | yadi(vā)rūpāṇi paśyati na raśmim | ubhayāṅgabhāvana iti yat rūpañca paśyati raśmiñca paśyati | āryaḥ samyaksamādhiriti yat śaikṣāśaikṣābhyāṃ pratilabdhaḥ samādhiḥ (sss_386) iti | kathamidam | (u) raśmimātraṃ paśyati na rūpamiti nāsti kiñcana sūtram sūtre kevalamuktam- ahaṃ prakṛtito raśmimapaśyaṃ rūpamapyapaśyam | idānīṃ raśmirvinaṣṭaḥ, rūpamapi na paśyāmīti | bhavatā ca vaktavyaṃ kena kāraṇena raśmiṃ paśyati na rūpam ityādi | iti nāvocaḥ |

(pṛ) sūtra uktaṃ- trayaḥ samādhayaḥ śūnyato 'nimitto 'praṇihita iti | eṣāṃ trayāṇāṃ samādhīnāṃ ko bhedaḥ | (u) yadi yogāvacaro na paśyati sattvaṃ nāpi dharmam | ayamucyate śūnyataḥ [samādhi]riti | īdṛśe śūnye[yadi]grāhyanimittaṃ nāsti | ayaṃ śūnya evānimittaḥ | śūnye ca nāsti praṇihitaṃ kiñcana | ayaṃ śūnyaḥ[samādhi]revāpraṇihita ityucyate | atastrayo 'pyekārthakāḥ | (pṛ) tathā cet kasmāt traya ityucyante | (u) śūnyaṃ bhāvayediti śūnyatāsamartha āha | śūnyaṃ bhāvayan hitaṃ labhate yaduta nimittaṃ na paśyatīti | nimittādarśanādanimittaḥ | animittatvādapraṇihītaḥ | apraṇihitatvānna kāyaṃ vedayate | kāyāvedanātsarvaduḥkhānmucyate | ityādi hitāni śūnyatābhāvanayā labhate | ata ucyate traya iti |

kecidābhidharmikā āhuḥ yaḥ samādhiḥ śūnyānātmākāreṇa bhavati ayaṃ śūnya ityucyate | ya ākāro 'nityato duḥkhato hetutaḥ samudayato janakataḥ pratyayato mārgato yathāvadācarato niryāṇato bhavati | ayamapraṇihitaḥ | ya ākāro nirodhata upaśamataḥ praṇītato viyogato bhavati | ayamanimitta iti | kathamidam | (u) yadāha bhavān- anityato duḥkhata ākāraḥ apraṇihita iti | tadayuktam | kasmāt | bhagavān sadā vadati yadanityaṃ tadeva duḥkham | yat dukhaṃ tadevānātmakam iti | nairātmyaṃ prajānan na punaḥ praṇidadhāti | ato jñāyate śūnyatvācca na praṇidadhātīti | hetutaḥ samudayato janakataḥ pratyayata ākāra iti matam | tat tathaiva syāt | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- yatkiñcitsamudayalakṣaṇaṃ sarvaṃ tannirodhalakṣaṇamiti paśyan nirvidyate iti | mārge ca na bhavedapraṇihita ākāraḥ | kasmāt | praṇidhānaṃ hi tṛṣṇāṅgam | yathāsūtramuktam hīnaṃ madhyamaṃ praṇidhānaṃ na mārga āsaktijanakam | ato na bhavedapraṇihita ākāraḥ | kiñcoktaṃ sūtre- pañcānāṃ skandhānāṃ nirodhānnirodha ityucyate iti jñātavyam | śūnya eva nirodha ityucyate | na (sss_387) tatrāsti praṇidhānam | kāyatṛṣṇā hi praṇidhānaṃ bhavati | ato jñāyate ime traya ekārthakā iti na syādbheda iti |

(pṛ) kiñcoktaṃ sūtre- trayaḥ samādhayaḥ śūnyaśūnyaḥ, apraṇitāpraṇihitaḥ, animittānimitta iti | kathamidam | (u) śūnyena pañcaskandhān śūnyān dṛṣṭvā ekena śūnyena punarimaṃ śūnyaṃ śūnyīkaroti | ayaṃ śūnyaśūnya ityucyate | apraṇihitena pañcaskandhān nirvidya apraṇihitena punarimamapraṇihitaṃ nirvedayati | ayamapraṇihitāpraṇihitaḥ | animittena pañcaskandhān praśāntān dṛṣṭvā animittena punaranimittaṃ na gṛhṇāti | ayamanimittānimittaḥ |

(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ- traya ime samādhayaḥ sāsravā iti | kathamidam | (u) ime na sāsravāḥ | kasmāt | samayasyāsyā nāsravānuśayatvāt | samādhirayaṃ śūnyādipradhānaḥ | kathaṃ sāsravo bhavet | (pṛ) yadi śūnyādayaḥ samādhayo vastutaḥ prajñātmakāḥ | kathaṃ samādhirityucyate | (u) samādhīnāṃ bhedāt | samādhiśca yathābhūtajñānadarśanādhāyakatvāt samādhirityucyate | phale hetūpacārāt |

(pṛ) kecidābhidharmikā āhuḥ- śūnyaśūnyādayaḥ samādhayo 'śaikṣajanamātralabhyā nānyairiti | kathamidam | (u) śaikṣajanā api labheyuḥ | kasmāt | yogāvacareṇa hi sāsravāṇāmanāsravāṇāṃ sarveṣāṃ dharmāṇāṃ nirodho 'dhigantavyaḥ | ataḥ śaikṣajanairapi anāsravadharmāṇāṃ nirodho 'dhigantavyaḥ syāt ||

trisamādhivargaḥ saptapañcāśaduttaraśatatamaḥ |

158 catussamādhibhāvanāvargaḥ

asti samādhibhāvanā dṛṣṭadharmasukha [vihāra]āyaṃ saṃvartate | asti samādhibhāvanā jñānadarśana[pratilābha]āya saṃvartate | asti samādhibhāvanā smṛtisamprajanyāya saṃvartate | asti samādhibhāvanā āsravāṇāṃ kṣayāya saṃvartate | yaḥ samādhiḥ dṛṣṭadharmasukhaprāpako yaduta dvitīyadhyānādayaḥ | [sā prathamā bhavanā |]kenedaṃ jñāyate | bhagavānāha- dvitīyadhyānaṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ nāmne saṃvartate anyadharmāya saṃvartate yathā piṇḍapātāya śrāvastyāṃ praveśa iti |

(pṛ) prathamaṃ dhyānamapi saprītisukham | kasmānnocyate sa dṛṣṭadharmasukhavihāra iti | (u) prathamadhyānasya cittavikṣepakavitarkavicāravyāmiśritatvāt na taducyate dṛṣṭadharmasukhamiti (pṛ) dvitīyadhyānasyāpi santi prītyādayaścittavikṣepakā dharmāḥ | kasmāducyate sukhamiti | (u) sarvavitarkavicārapūrvakaṃ cittaparigrahāt prītyādayaḥ sukhamityucyante, duḥkhākārataḥ paraṃ sarvaṃ duḥkhamityucyate | prathamadhyāne duḥkhamaudārikam | dvitīyadhyānādiṣu duḥkhaṃ sūkṣmam | sūkṣmaduḥkhatvāt sukhamityākhyāṃ labhate |

(pṛ) dvitīyadhyānādayaḥ sāṃparāyikasukhavihārā api bhavanti | kasmāt dṛṣṭadharmasukhavihāramātramucyate | (u) yathājātaśatroḥ sāndṛṣṭikaṃ śrāmaṇyaphalamuktam | pratyāsatyocyate [tathā] | pañcakāmasukhānāṃ bhedāyocyate dṛṣṭadharmasukha[vihāra i]ti | yadi pañcakāmasukhāsaktaḥ kaścit, ato na dhyānabhāgbhavati | tadarthamāha- pañcakāmasukhānāṃ viyoge paramaṃ dṛṣṭadharmasukhaṃ pratilabhadhva iti | buddhā na sāṃparāyikakāyavedanaṃ praśaṃsanti | ato nābhidadhati sāmparāyikaṃ sukham | laukikā vadanti sukhaṃ gṛhasthasya na pravrajitasyeti | ato bhagavānāha- idaṃ pravrajitasya dṛṣṭadharme sukhamiti |

imāścatasraḥ samādhibhāvanāḥ sarvā dṛṣṭadharmasukha[vihārā]ya saṃvartante | prathamāyā nāmopacārāt kevalamucyate dṛṣṭadharmasukha[vihārāye]ti |

(pṛ) yadīmāścasraḥ samādhibhāvanā nānāhitāni sādhayanti | kasmātkevalamucyante catvārīmāni hitāni | (u) hitaṃ dvividhaṃ laukikaṃ lokottaramiti | dvitīyā samādhibhāvanā laukikahitāya bhavati yaduta jñānadarśanam | jñānaṃ nāmāṣṭavimokṣāyatanadaśakṛtsnāyatanādihitam | darśanaṃ pañcābhijñādihitam | kasmāt | cakṣuṣā dṛśyamānatvāt hitamidaṃ darśanamityucyate | idaṃ raśmigrahamupādāya siddhatvāt jñānadarśanamiti bhavati | yat raśmilakṣaṇamityucyate dvitīyamidaṃ lokottaraṃ hitam |

pañcaskandhān samprajānātīti samprajanyam | ataḥ sūtra uktam- sasmṛtisamprajanyo (sss_389) yogāvacaro yā vedanā vitarkāḥ saṃjñā utpadyante sarvā[stāḥ] pratijānāti iti | vedanānāṃ prajñānaṃ nāma sparśapratyayā vedanā, nāsti tu vedaka iti | vitarkānāṃ prajñānaṃ nāma ahamiti vitarkaḥ; kathaṃ [sa] na bhavet | yaḥ strīpuruṣādiprajñaptisaṃjñāvikalpaḥ, tatsaṃjñāpratibhedanā vitarkā na bhavati | yathoktaṃ sūtre- vitarkaḥ kiṃ nidānaḥ | [vitarkaḥ] [prapañca] saṃjñā [saṃkhyā] nidāna iti | ato jñāyate prajñaptisaṃjñāpratibhedanāt smṛtisamprajanyaṃ nāma | smṛtisamprajanyenāsravakṣayo labhyate | yathoktaṃ sūtre- yogāvacaraḥ pañcānāṃ skandhānāmudayavyayānudarśī skandhānāṃ nirodhaṃ sākṣātkaroti iti | ato jñāyate | sarvāṇi laukikāni lokottarāṇi hitāni caturṣu saṅgṛhītānīti |

(pṛ) kecidābhidharmikā āhuḥ- caturthadhyāne 'rhatphalaṃ pratilabhamānasya ānantaryamārga āsravakṣaya ityucyate iti | kathamidam | (u) na hi tatrāsti viśiṣṭahetuḥ caturthadhyānamātrasyānantaryamārga āsravakṣayo nānyasyeti | ata[sta]nna yujyate |

samādhibhāvanā ca trividhahitāya saṃvartate- (1) dṛṣṭadharmasukha[vihārā]ya, (2) jñānadarśana [pratilābhā]ya, (3) āsravakṣayāya ca | dvividhāya vā saṃvartate | uktavadekāntakṣayārthatvāt suviśuddhyarthatvāt, saṃsārakṣayārthatvāt, nānāsvabhāvavivekārthatvāt mārgamupadiśati cakṣuṣmān | tatra pūrve trayaḥ prahāṇasyābhidhānam, antimo jñānasya | nātra bhagavān dṛṣṭadharmasukha[vihāra]māha |

catussamādhibhāvanāvargo 'ṣṭapañcāśaduttaraśatatamaḥ |

159 caturapramāṇasamādhivargaḥ

maitrī karuṇā muditā upekṣā | [tatra] maitrī nāma vyāpādaviruddhaṃ kuśalacittam | yathā suvijñaḥ suvijñāya sadā hitaṃ prārthayate | tathā yogāvacaro 'pi sarvasatvānāṃ kṛte sadā sukhaṃ prārthayate | ato 'yaṃ sarvasattvānāṃ suvijño bhavati | (pṛ) kiṃ nāma suvijñasya (sss_390) lakṣaṇam | (u) nityaṃ lakṣyata aihikāmuṣmikahitasukhaprakarṣaprārthanāṃ kurvan naiva viruddhāsukhaprārthanām | tathā yogāvacaro 'pi sattvānāṃ sukhameva prārthayate nāsukham |

karuṇā vihiṃsāviruddhaṃ maitracittam | kasmāt | sattvānāṃ sukhaprārthanatvāt | (pṛ) dveṣavihiṃsayoḥ ko bhedaḥ | (u) citte dveṣasmṛtimutpādya satvān tāḍayituṃ vihisituṃ vā icchati | dveṣoddhitaṃ kāyavākkarma vihiṃsetyucyate | dveṣo vihiṃsāyā hetuḥ | dveṣākāṃkṣī avaśyaṃ pradāśamācarati |

muditā īrṣyāviruddhaṃ maitracittam | īrṣyā nāma parasyotkarṣaṃ dṛṣṭvā akṣamamāṇasyotpanno 'sūyāvyāpādaḥ | yogāvacarasya sarvasattvānāṃ lābhaprakarṣaṃ dṛṣṭvā mahatī prītirbhavati yathātmano hitalābhe |

(pṛ) kimimāni trīṇi maitrī[rūpāṇi]ā (u) maitracittasyaiva trayaḥ prakārāḥ | kasmāt | avyāpādo maitrī | na kaścidadviṣan duḥkhinaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā dayate | yadā sarveṣu sattveṣu paramaṃ maitracittaṃ kaścidduḥkhopadravasambhrāntaṃ putraṃ dṛṣṭveva samācaratitasmin samaye pravṛttaṃ maitracittaṃ karuṇetyucyate | atha vā kaścit parasya duḥkhe karuṇāmutpādayannapi na parasyotkarṣe pramuditacitto bhavati | kenedaṃ jñāyate | kaścitsapatnasya duḥkhaṃ dṛṣṭavaiva karuṇāyate | kiṃ punarlabdhavijayaṃ putraṃ dṛṣṭvā [na] pramodyata iti | yogāvacaraḥ sarvasattvān samṛddhilābhino dṛṣṭvā svābhedataḥ pramuditacitto bhavati | iyaṃ muditetyucyate | ato jñāyate maitrīcittaviśeṣaḥ karuṇā muditā ceti |

(pṛ) kasyopekṣayā upekṣā | (u) śatruṃ mitrañca paśyato maitracittaṃ na samamasti | mitre 'dhikam | udāsīne na tulyam | śatrau tu alpam | tathā karuṇā muditāpi | ato yogāvacaro mitre maitramupekṣya śatrau śātravamupekṣya cittasāmyaṃ cikīrṣati | paścāt sarvasattveṣu samacitto bhavati | tathā karuṇā muditāpi | ataḥ sūtra uktam- rāgapratighaprahāṇāyopekṣāṃ bhāvaya iti | (pṛ) tathā cet na pṛthagastyupekṣācittam | cittasāmyamātramupekṣāṃ bhavati | (u) pūrvamevoktaṃ mayā maitracittaviśeṣāḥ karuṇāmuditādaya iti | maitracittañcottamādhamamadhyadharmaistrividham | trayāṇāmeṣāṃ samabhāva upekṣā | yathā vadanti uttamamaitracittena trīṇi dhyānāni bhāvayatīti |

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.