Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 4/7

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Satyasiddhiśāstram

Tác giả
Harivarman
Thông tin
GRETIL — N. Aiyaswami Sastri: Harivarman: Satyasiddhisastra, Vol. I, Baroda : Oriental Institute, 1975. (Gaekwad's Oriental Series, 159).CC BY-NC-SA 4.0

kuśalaṃ karmāsti uttamaṃ madhyamamadhamamiti | adhamaṃ kāmadhātuvedanīyavipākam | madhyamaṃ rūpadhātuvedanīyavipākam | uttamamārūpyadhātuvedanīyavipākam | kecidāhuḥ- (sss_248) caturthadhyānasaṅgṛhītaṃ kuśalaṃ karma rūpadhātuvedanīyavipākam | caturārūpyasamādhisaṅgṛhītamārūpyavedanīyavipākam | anyadvikṣiptacittasamutpāditaṃ karma kāmadhātuvedanīyavipākam | iti | (pṛ) kathaṃ tatra samutpāditaṃ kuśalaṃ karma kāmadhātuvedanīyavipākaṃ bhavet | (u) yathāsmin loke samāhitacittasamutpāditakuśalakarmaṇastatra vipākaṃ vedayate | tathā tatra vikṣiptacittasamutpāditakuśalakarmaṇo 'smin loke vipākaṃ vedayate | yathā ca rūpārūpyadhātusamutpāditākuśalakarmaṇaḥ kāmadhātau vipākaṃ vedayate | tathā tatra samutpāditakuśalakarmaṇo 'pi |

(pṛ) yo rūpārūpyadhātugataḥ na sa utpādayati kāmadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalaṃ karma | (u) tatra nāstyayaṃ hetuḥ yat kāmadhātugato rūpārūpya[pratisaṃyuktaṃ] kuśalaṃ karmaiva samutpādayati na rūpārūpyadhātugataḥ kāmadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalaṃ karma samutpādayati iti | ucyate ca yuṣmābhiḥ kāmadhātugataḥ kāmadhātukamavyākṛtaṃ cittaṃ samutpādayatīti | yadyavyākṛtaṃ cittaṃ samutpādayati | kasmānna kucalaṃ cittam | sūtre bhagavān hastakadevaputrametadavocat- cittaviharaṇe audārikavedanāsaṃjñāṃ manasikuru iti | audārikasaṃjñā kāmadhātupratisaṃyuktaṃ cittameva | ayaṃ kuśalacittena yat dharmaṃ śṛṇoti buddhaṃ pūjayati tat sarvaṃ kāmadhātupratisaṃyuktaṃ cittam | tathā no cet audārikasaṃjñeti nākhyā syāt | tatrānusmṛtiprārthanā puṇyavastu | yathāha bhagavān triṣu vastuṣu atṛpto 'smin loke āyuṣo 'nte 'navataptadeveṣūpapatsye yaduta tathāgataṃ paśyāmi dharmaṃ śṛṇomi saṅghaṃ satkaromīti | [tatra] anusmṛtiprārthanā puṇyavastu kāmadhātupratisaṃyuktaṃ cittam | tatrāsti buddhānusmṛtiḥ na puṇyavastu | ato jñeyaṃ kāmadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalamastīti |

pratisaṃyuktamakarmavargastrayuttaraśatatamaḥ |

104 trividhakarmavipākavargaḥ

(pṛ) sūtre bhagavānāha- trividhaṃ karma dṛṣṭadharmavedanīyavipākaṃ, upapadyavedanīyavipākaṃ ūrdhvavedanīyavipākamiti | kimidam | yadetatkāyābhisaṃskṛtaṃ karma etatkāya eva (sss_249) vedyate | tad dṛṣṭadharmavedanīyavipākam | yadetallokābhisaṃskṛtaṃ karma samanantaralokamatītya vedyate tadūrdhvavedanīyavipākam | [yat] samanantaralokātītaṃ tadūrdhvamityucyate | (pṛ) antarābhavikakarmavipākaḥ kasmin sthāne vedyate | (u) sthānadvaye vedyate | samanantarāntarābhavikaṃ karma upapadyavipākasthāne vedyate | upapattiviśeṣasyaivāntarābhavatvāt | anyāntarābhavikaṃ karma ūrdhvavipākasthāne vedyate | (pṛ) kimetāni trīṇi karmāṇi niyatavipākāni niyatakālāni ca | (u) kecidāhuḥ- niyatavipākānīti | dṛṣṭavipākaṃ karmāvaśyaṃ dṛṣṭa eva vedanīyavipākam | tathānyat dvayamapi | sato 'pīdṛśavacanasyārtho na yujyate | kasmāt | tathā cet pañcānantaryāṇi niyatavipākānīti na syāt | ṣaṭ pādābhidharme tūktaṃ pañcānantaryāṇi niyatavipākānīti | lavaṇapalopamasūtre punaruktam- aniyatavipākānīti yatkiñcanāsti narakavedanīyavipākam | ihaikatyaḥ pudgalaḥ bhāvitakāyo bhavati | bhavitaśīlo bhāvitacitto bhāvitaprajño bhavati | tasya tatkarma dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati | tasmāttrividhakarmaṇāṃ niyatakālatayā bhāvyam | dṛṣṭadharmavedanīyavipākaṃ karma nāvaśyaṃ dṛṣṭadharma eva vedyate | vedyate cet dṛṣṭadharma eva vedanīyaṃ syāt nānyatra | evamanyat dvayamapi |

(pṛ) kena karmaṇā dṛṣṭadharme vipākaṃ vedayate | (u) kecidāhuḥ- vyādhyarthakarmaṇo dṛṣṭadharma eva vipākaṃ vedayate | yathā tathāgata āryeṣu mātāpitrādiṣu samutpāditaṃ yat kuśalamakuśalaṃ karma tat dṛṣṭadharmavedanīyavipākam | yadanarthaguru tadupapadyavedanīyavipākam | yathā pañcānantaryādīni | yadartha guru ca tadūrdhvavedanīyavipākam | yathā cakravartinaḥ karma bodhisattvasya vā karma | kecidāhuḥ- trividhakarmaṇāmeṣāṃ yathāpraṇidhānaṃ vipākaṃ vedayata iti | yat karma praṇidadhāti ihaivādhvani vedayeyamiti | tat dṛṣṭadharmavedanīyam | yathā mallikādevī svānnabhāgadānena praṇidadhāti dṛṣṭa evādhvani rājamahiṣī bhaveyamiti | evamanyat karmadvayamapi | yathākarmaparipākaṃ pūrvaṃ vedayate | (pṛ) atītaṃ karma kathaṃ paripacyate | (u) gurutvalakṣaṇasampadeva paripāka ityucyate | (pṛ) yasmin kṣaṇe karmotpadyate tatsamanantarakṣaṇa eva kiṃ vipāko vedyate | (u) na | krameṇaiva vedyate | yathā bījātkrameṇāṅkuraḥ prarohati | karmāpi tathā |

yo garbhamadhyastho ye ca middhonmattādayaḥ te karma sañcinvanti na vā (u) te sacetanāścet karmopacinvanti | kintu na [te cetanā] sampannāḥ | (pṛ) yo 'syāṃ bhūmau vītarāgaḥ sa pṛthivīkarma karoti na vā | (u) sātmacittāḥ sarve 'pi tat karmopacinvanti | ātmacittavigatāstu nopacinvanti | (pṛ) arhannapi vandanakarmābhyasyati | tatkarma kasmānnopacinoti | (u) yasmāt sattvacittaḥ tasmāt karmāṇyupacinoti | arhannātmacittavihīna ityataḥ karmāṇi nopacinoti | arhannanāsravacittaḥ | yo 'nāsravacittaḥ na sa karmāṇyupacinoti | uktañca sūtre- prahīṇapuṇyapāpakarmako 'rhanniti sa nopacinoti puṇyakarmāṇi apuṇyakarmāṇyāneñjyakarmāṇi ca | ato vedanāparyavasannaṃ karmeti na nūtnaṃ karmābhisaṃskaroti |

(pṛ) śaikṣāḥ karmāṇyupacinvanti na vā | (u) nopacinvanti | kasmāt | sūtre hyuktaṃ- sa karmāṇi vidhvasya na sañcinoti nopacinoti niruddhaṃ na tathā bhavati ityādi | ābhidhārmikā vadanti- śaikṣāḥ sāsmimānatvātkarmāṇyapyupacinvanti | nairātmyajñānabalena paraṃ nāvaśyaṃ vedayante vipākamiti |

(pṛ) imāni karmāṇi kasmin dhātāvabhisaṃskriyante | (u) sarvatra triṣvapi dhātuṣu (pṛ) aniyataṃ karma kimasti kiṃ vā nāsti | (u) asti | yat karma dṛṣṭadharmavedanīyavipākaṃ vā upapadyavedanīyavipākaṃ vā tadūrdhvavedanīyavipākaṃ vā bhavati | tada niyatamityucyate | evaṃ karmāṇi bahūni |

(pṛ) ya imāni trīṇi karmāṇi prajānāti | tasya ka upakāro bhavati | (u) ya imāni trividhakarmāṇi vivecayati sa samyagdṛṣṭimutpādayati | kasmāt | paśyāmaḥ khalu kecidakuśalacāriṇo 'pi prabhūtaṃ sukhamanubhavati | kuśalacāriṇo duḥkham | udāsīnasya kadācinmithyādṛṣṭirbhavet yaduta kuśalasyākuśalasya vā nāsti vipāka iti | yasteṣāṃ karmaṇāṃ vibhāgaṃ prajānāti | tasya samyagdṛṣṭirbhavati | yathoktaṃ gāthāyām-

pāpo 'pi paśyati bhadrāṇi yāvatpāpaṃ na pacyate | yadā ca pacyate pāpamatha pāpo pāpāni paśyati ||

bhadro 'pi paśyati pāpāni yāvadbhadraṃ na pacyate | yadā ca pacyate bhadramatha bhadro bhadrāṇi paśyati ||

mahākarmavibhaṅgasūtramāha- avirataprāṇivadho 'pi svarga utpadyate | yaḥ pūrvādhvani puṇyavān san āyuṣo 'nte prabalakuśalacittamutpādayati iti | evaṃ prajānan samyagdṛṣṭimutpādayati | ata eṣāṃ trayāṇāṃ karmaṇāṃ lakṣaṇaṃ prajānīyāt ||

trividhakarmavipākavargaścaturuttaraśatatamaḥ |

105 trividhakarmavipākavedanāvargaḥ

(pṛ) sūtre bhagavānāha- trividhaṃ karma sukhavipākaṃ, duḥkhavipākamaduḥkhāsukhavipākamiti | kimidam | (u) kuśalaṃ karma sukhavipākaprāpakam | akuśalaṃ karma duḥkhavipākaprāpakam | aneñjyaṃ karma aduḥkhāsukhavipākam | tatkarma nāvaśyaṃ niyatavedanam | yadi vedanā bhavati | tadā sukhavipākaṃ vedayate | na duḥkhavipākam ityādi | tathānyat dvayamapi | (pṛ) tāni karmāṇi rūpavipākaprāpakānyapi bhavanti | kasmāduktaṃ [sukhādi]vedanāmātram | (u) vipākeṣu vedanā pradhānā | vedanaiva vastuto vipākaḥ | rūpādi tu tatsādhanam | vedanāpratyayeṣu vedaneti vyavahāraḥ | yathocyate agnirduḥkhamagniḥ sukhamiti | hetau phalopacāraḥ yathānnasya dātā pañcārthānāṃ dāteti | yathā cānnaṃ dhanam ityādi | (pṛ) kāmadhātumārabhya yāvattṛtīyadhyānaṃ kimaduḥkhāsukhavedanāvipāko labhyate | (u) labhyetaiva vedanā | (pṛ) kasya karmaṇo vipāko 'yam | (u) avarakuśalakarmaṇo vipākaḥ | uttamakuśalakarmaṇastu sukhavedanāvipākaḥ | (pṛ) tathā cetkasmāccaturthadhyāna ārūpyasamāpattau [aduḥkhāsukhavedanāvipāka] ucyate | (u) svabhūmikaḥ saḥ | kasmāt | tatrāyameva vipāko 'sti | na punarvipākāntaram | sūpaśāntatvāt |

kecidāhuḥ- daurmanasyaṃ na vipāka iti | kathamidam | (u) kasmānna bhavati | (pṛ) daurmanasyaṃ saṃjñāvikalpamātrādutpadyate | [karma]

vipākasya saṃjñāvikalpatvā bhāvāt | yadi daurmanasyaṃ vipākaḥ | tadā laghuḥ syāt vipākaḥ | ato na vipākaḥ | daurmanasyaṃ vitarāgāṇāṃ vyāvartate | na vipāko vītarāgāṇāṃ vyāvartate | ato daurmanasyaṃ na vipākaḥ syāt | ucyate | daurmanasyaṃ saṃjñāvikalpādutpadyata ityato na vipākaḥ | sukhantu vipāka iti bravīṣi | dvividhaṃ sukham- sukhaṃ saumanasyañceti | tatra saumanasyamapi saṃjñāvikalpādutpadyata iti na vipākaḥ syāt | bhavānāha vipākastarhi laghuḥ syāditi | daurmanasyamidaṃ duḥkhāt duḥkhataradoṣaḥ | kasmāt | taddhi mūḍhānāṃ vidyate | na tu jñāninām | ato duḥśśodhaṃ paramasantāpakarañca | kiñca catuśśatakaparīkṣāyāmuktam-

agryāṇāṃ mānasaṃ duḥkhamitareṣāṃ śarīrajam iti |

tacca daurmanasyaṃ jñānapraheyaṃ kāyikaṃ sukhaṃ duḥkhamapi pariharati | daurmanasya triṣvadhvasu kleśaṃ janayati yaduta pūrvamahaṃ duḥkhī idānīṃ duḥkhī āyatyāñca duḥkhīti | daurmanasyaṃ kleśānāṃ pratiṣṭhāyatanam | yathā sūtre kleśāyatanatvenāṣṭādaśa manaupavicārā bhavanti | pañcavijñānānāṃ kleśājanakatvāt | uktañca sūtre- daurmanasyaṃ dviśalyarūpamiti | gurutaraduḥkhavedanābhūtatvāt | yathā kaścidekatra gurutaradviśalyaviddho duḥkhamadhikataraṃ pratisaṃvedayate | yathā ca rogī kaścit [roga]duḥkhābhihataḥ punaḥ kāyacittapīḍanayātyadhikadaurmanasyopāyāso bhavati | ato duḥkhādadhikataraṃ [daurmanasyam] | mūḍhā nityadaurmanasyāḥ | kasmāt | te hi priyavirahavipriyasamāgamaprārthitālabhādimattvāt nityadaurmanasyapīḍitāḥ |

taddaurmanasyaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāmutpadyate ekaṃ saumanasyādutpadyate | dvitīyaṃ daurmanasyāt | tadā priyavastu praṇaśyati tadā saumanasyajaṃ [daurmanasyam] | yathoktaṃ sūtre- bhagavān (sss_253) prasenajitaṃ rājānamapṛcchat- api tvaṃ [mahārāja] kāśīkosaleṣu priyo 'si iti | uktañca- devā rūpāsaktā rūpakāmāḥ rūpe vinaṣṭe daurmanasyajātā bhavanti | iti | idaṃ saumanasyādutpannam | daurmanasyādutpannamiti yat vipriyavastusamutpannam | īrṣyādibhyo 'pi samutpadyate | avītarāgasya īrṣyādisaṃyojanāni sadā cittaṃ pīḍayanti | yathoktam- īrṣyāmātsarya bahulā devā iti | bahavaśca sattvā daurmanasyakaraṃ parān sampīḍayantaḥ sadaurmanasyasampīḍanavipākaṃ labhante | yathoktam- yathābījaṃ phalaṃ pravartata iti | ato jñāyate daurmanasyaṃ karmavipāka iti |

yaduktaṃ bhavatā- vītarāgāṇāṃ vyāvṛttatvānna vipāka iti | tadayuktam | srota āpanno 'vītarāgo 'pi vyāvṛttanarakādivipākaḥ | narakādivipāko na vipāka iti kiṃ sambhavet | ato na sambhavati vītarāgāṇāṃ vyāvṛttamavipāka iti |

(pṛ) aduḥkhāsukhaṃ karma āneñjyam | tat karma kuśalaṃ satsukhavedanīyavipākaṃ syāt | kasmādaduḥkhāsukhavedanīyavipākam | (u) vedaneyamāneñjyeti vastutaḥ sukham | upaśamarūpatvādaduḥkhāsukhetyucyate | uktañca sūtre- sukhavedanāyāṃ rāgo 'nuśaya iti | yatra rāgaḥ tadvedanāyāṃ [so ']nuśayaḥ | iti jñāyata idaṃ sukhamiti ||

trividhakarmavipākavedanāvargaḥ pañcottaraśatatamaḥ |

106 trividhāvaraṇavargaḥ

(pṛ) sūtra uktaṃ- trīṇyāvaraṇāni karmāvaraṇaṃ kleśāvaraṇaṃ vipākāvaraṇamiti | kānīmāni | (u) karmāṇi kleśā vipākāśca vimuktimārgamāvṛṇvantīti āvaraṇāni | (pṛ) kimityāvṛṇvanti | (u) dānaśīlakuśalābhyāsastriṣu bhaveṣu parivartayatīti sa mārgamāvṛṇoti | samāpattivedanīyaṃ karmāpyāvaraṇam | yathoktaṃ sūtre- yo 'yaṃ puruṣo nitayaṃ samāpattau vedanīyavipākaṃ karmopacinoti na sa supade 'vatarati iti | idaṃ karmāvaraṇam | yat kasyacitkleśā ghanāstīvrāścittagatāḥ tat kleśāvaraṇam | yat kasyacit kleśā anivāryāḥ tadyathā ṣaṇḍādīnāṃ kāmaḥ | tadapi kleśāvaraṇam | yannarakādau pāpākuśalopapattyāyatane yathopapattyāyanañca na mārgaṃ bhāvayati | tat vipākāvaraṇam |

(pṛ) kecit pūrvaṃ vidyāvihīnebhyaḥ pūrvapuruṣebhyo na prajānanti idaṃ kuśalamiti | tadā te na dadanti yat sa yadi matto dānaṃ labdhvā akuśalāni karoti tadā ahaṃ bhāgī syāmiti | yathā brāhmaṇādayaḥ parivrājakāḥ | ataḥ parivrājako na dadyāt | nūtnakarmaṇā mārgapratibandhāt | (u) na yuktamidam | nānyakṛtasya puṇyaṃ pāpamātmano bhāgo bhavati | kasmāt | pratyayānāṃ puṇyapāpavattve bahūnyavadyāni santi | kimiti | yathā sattvo vadhasya pratyayaḥ | yadi nāsti sattvaḥ | kasya vadhaḥ syāt | tathā ca mṛtena pāpinā bhāvyam | yathā ca ghanikaścauryasya pratyayaḥ | sūrūpaṃ kāmamithyācārasya pratyayaḥ | parapuruṣā mṛṣāvādādīnāṃ pratyayāḥ | kūṭamānādayaḥ kuhanāyāḥ pratyayāḥ iti kretāraḥ pāpinaḥ syuḥ | pratigrahītā dānasya pratyaya iti puṇyabhāk syāt | ye kūpataṭākādyupabhoktāraḥ te sarve puṇyabhājaḥ syuḥ | tathā ca svasya puṇyaṃ na syāt | na tat vastuto yujyate | ataḥ pratyayānāṃ na syātpuṇyapāpavattā |

[atha yadi] pratigrahītuḥ svapuṇyabhāgaḥ kṣīyamāṇaḥ syāt | tadā na kaścidanyasmāt dānaṃ pratigṛhṇīyāt | kasmāt | svapuṇyabhāgenānnapānayoḥ krīyamāṇatvāt | dātā ca pāpabahulo 'lpapuṇyaḥ syāt | kasmāt | kiyatkuśalaṃ brāhmaṇāḥ kuryuriti | bhūyasā te trividhaviṣakaluṣitacittāḥ pañcakāmaguṇāsaktā na vyavasyanti kuśalabhāvanām | ato dātā pāpabahulo 'lpapuṇyaḥ syāt | brāhmaṇādaya ātmānaṃ sujanabhāvitadharmacaya iti kīrtayanto na samyak paśyanti samāpatticittasamādhānāni dharmān | ye dhyānasamāpattivinirmuktāḥ te cittadurvineyāḥ | ato dātā avītarāgāya dadan pāpabāhulyaṃ labheta | janāḥ pitṝn pūjayantaḥ putrabhāryābandhūn samārādhayantaḥ [yadi] jñātvā vijānanti sarve pāpaṃ prāpayeyuriti | tadā na ko 'pi puṇyabhāk syāt | na tu vastutastathā yujyate | ataḥ puṇyaṃ pāpañca na pratyayagatam | śīlādidharmopi pareṣāṃ hitakaraḥ | prāṇātipātavirataḥ sarveṣāṃ jīvitaṃ prayacchati | śīladhārī tadā mahāpāpabhāgaṃ labheta | prāṇātipātaviratyā purovartijano jīvitalabdho yadakuśalaṃ karoti | tat śīlavato bhāgaḥ syāt | ataḥ puṇyārthī punaḥ prāṇinaṃ hanyāt, na śīlaṃ dhārayet |

kiñca kaściddharmamupadiśati | tena paraḥ puṇyamabhyasyati | puṇyābhyāsapratyayaṃ paścātprabhūtaghanaṃ labhate | prabhūtaghanena pramatto bhavati | pramattaḥ san pāpāni karoti | teṣāṃ pāpānāṃ dharmabhāṇako bhāgī syāt | dānapratyayaṃ paro ghaniko bhavati | ghanikatvahetoḥ kṛtānāṃ pāpānāmapi dātā bhāgī syāt | tathā ca brāhmaṇā na dānaṃ pratigṛhṇīyuḥ | nāpi prayaccheyuḥ | idānīntu brāhmaṇāḥ kevalaṃ pratigṛhṇanti na prayacchanti | ato jñāyate sa duṣṭaḥ panthā iti | (sss_255) yathā ca rājāno yathādharmaṃ prajāḥ pālayantaḥ pāpino 'pi syuḥ | yadi putraḥ pāpaṃ karoti | tadā pitarau bhāginau syātām | tadā na putramutpādayetām | vaidyaścikitsamāno 'pi pāpabhāk syāt | taccikitsālabdhajīvitena pāpakaraṇāt | deve varṣati pañcasasyānyāyatāni prarohanti | tadā devaḥ pāpabhāk syāt | duṣṭasattvānāṃ poṣaṇaparitrāṇakaratvāt | annadātāpi pāpabhāg syāt | bhokturannamajīrṇaṃ kadācinmaraṇāya bhavet | avītarāga āsvādābhiniviṣṭa ityato dātā pāpī syāt | tathā ca dātā, tvadannaṃ bhuktvā nākuśalaṃ kariṣyāmīti bhoktāraṃ sadā pratijñāpya paścāddāsyati | tathā no cet dāturubhayaṃ naśyet |

(pṛ) nanu sūtre 'pyuktam- yadi bhikṣurdānapaterannaṃ bhuktvā cīvarañca paridhāyāpramāṇasamādhimupasampadya viharati tatpratyayāt sa dānapatirapramāṇapuṇyaṃ prasūta iti | tatpratyayena puṇyalābhī cet kathaṃ na pāpabhāk bhavati | (u) yadi sa bhikṣurdānapaterannaṃ bhuktvā cīvarañca paridhāyāpramāṇasamādhimupasampadya viharati | tadā dānapaterdānapuṇyaṃ svata evādhikaṃ vardhate | na tu tatsamādheḥ puṇyabhāk bhavati | yathā kṣetrasya sāravattvādāyaphalaṃ bahu bhavati | bandhye 'lpam | evaṃ puṇyakṣetrasya sāravattve dānavipāko mahān | vandhye puṇyamalpam | na tu pratigrahītuḥ puṇye pāpe vā dātā bhāgaṃ labhate | ato na tatpuṇyapāpapratyayena dātā puṇyapāpabhāk bhavati | sa yadyapi pratyayo bhavati | tathāpi svaṃ puṇyaṃ pāpaṃ vā svakṛtatrividhakarmāpekṣya bhavati |

(pṛ) avītarāgasya cittaṃ na svavaśavarti, avaśyaṃ kāmāsaktam | ataḥ pravrajito na dānamācaret [tasya] | (u) tathā cet pravrajinaḥ śīlādin dhṛtvā sapuṇyo bhavatīdamupekṣitaṃ syāt | na vastutastatsambhavati | ato dānamapi nopekṣyam | tribhavānāṃ kṛte kebalaṃ nācaret | nirvāṇāya paramācaret | kintu kleśānakuśalakarmāṇi ca varjayet | kasmāt | tāni hi karmāṇi hetukāla eva vāryāṇi | phalakāle na kathamapi śakyate [vārayitum] | ato buddhā [bhagavanto] hetukāla eva vinayāya dharmamupadiśanti | na tu yamarājavat phalakāle 'parādhamanyathayeyuḥ |

(pṛ) triṣvāvaraṇeṣu kiṃ gurutaram | (u) kecidāhuḥ- vipākāvaraṇaṃ gurutaramiti | anyathayitumaśakyatvāt | [anye] kecidāhuḥ- pudgalānusaraṇataḥ sarvaṃ gurutaram | (pṛ) kiṃ nivartyaṃ bhavati | (u) sarvaṃ hāpayituṃ śakyam | yannivartyaṃ na tadāvaraṇamityucyate ||

trividhāvaraṇavargaḥ ṣaḍuttaraśatatamaḥ |

107 catuḥkarmavargaḥ

(pṛ) sūtre bhagavatoktam- catvārīmāni karmāṇi | [katamāni] | asti karma kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākam | asti karma śuklaṃ śuklavipākam | asti karma kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākam | asti karma akṛṣṇamaśuklamakṛṣṇāśuklavipākam | karma karmakṣayāya saṃvartata iti | kāni tāni | (u) asti karma kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākamiti | yena karmaṇā savyābādhye loke yathāvaivartinaraka upapadyate | anyatra ca savyābādhye 'kuśala vipākāyatane samupapadyate yadi vā tiryañca ekatyāḥ pretā vā | etadviparītaṃ dvitīyaṃ karma | yena karmaṇā avyābādhye loka upapadyate yathā rūpārūpyadhātvoḥ kāmadhātau ca devā manuṣyā ekatyāḥ | kṛṣṇaśuklavyāmiśraṃ karma tṛtīyam | yena karmaṇā samutpadyate savyābādhye 'vyābādhye ca loke yadi vā tiryañcaḥ pretā devā manuṣyā ekatyāḥ | caturthamanāsravaṃ karma trīṇi karmāṇi kṣapayati |

yat karmalokadvayavigarhitaṃ iha vigarhitamamutra ca vigarhitam | tat pāpaṃ karma puruṣaḥ kṛtvā tamasi patitaḥ san na yaśaḥ śrutavān bhavatīti kṛṣṇamityucyate | iha duḥkhamamutra duḥkhamityadhvadvaye 'pi duḥkhaviṣamiti kṛṣṇam | (pṛ) idaṃ karma kimiti savyābādhyalokajanakam | (u) nimittakrameṇākuśalaṃ kṛtvā na cittaṃ paritapati | antarāle cākuśalavyāvartakaṃ kuśalaṃ nāsti | idaṃ karma savyābādhyalokajanakam | mithyādṛṣṭicittena hi kriyante 'kuśalāni | akuśalakriyā ca gurujaneṣu yanmātāpitṛṣu anyeṣu sajjaneṣu ca | sattvānāmahitaṃ kṛtvā na kiñcidapi kṛpāṃ karoti | yathā sattvān hanti samastaṃ taddhanaṃ vāpaharati | kārāgāre vā badhvā punarāhāramapi niṣedhayati | gurutaraṃ vā tāḍayati | tena na bhavati sukhāntaramapi | evamādi karma ekāntasavyābādhyalokajanakam |

śuklaṃ śuklavipākaṃ karmeti | yaḥ kaścidekāntataḥ kuśalānyupacinoti | akuśalavāṃśca na bhavati | tatkarmadvayātiśayabalaṃ mahattamam | nānyattadatiśete | na kṛṣṇavipākaṃ pratisaṃvedayataḥ śuklavipākasya prasaṅgo 'sti | nāpi śuklavipākaṃ pratisaṃvedayataḥ kṛṣṇavipākasya prasaṅgaḥ | kasmāt | sarve sattvāḥ kuśalamakuśalañcopacinvanti | karmabalasya parasparamāvaraṇatvānna yugapatpratisaṃvedayante | yathā dvayormallayo balīyānagre vinipātayati [durbalam] | tṛtīyaṃ karma durbalaṃ kuśalākuśalavyāmiśratvāt tadvipākaṃ yugapatpratisaṃvedayate | anyonyaṃ spardhitvāt |

(pṛ) kecidāhuḥ- yadakuśalaṃ karma durgatau vipākapratisaṃvedakaṃ tadādyaṃ karma | yadrūpadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalaṃ tat dvitīyaṃ karma | yat kāmadhātupratisaṃyuktaṃ devamanuṣyeṣu vyāmiśravipākapratisaṃvedakaṃ tat tṛtīyaṃ karma | anāvaraṇamārge saptadaśaśaikṣacetanā caturthaṃ karma iti | kathamayamarthaḥ syāt | (u) bhagavān svayamavocadeṣāṃ karmaṇāṃ lakṣaṇam | yaduta ekatyaḥ savyābādhyaṃ kāyasaṃskāramabhisaṃskaroti, savyābādhyaṃ vāksaṃskāramabhisaṃskaroti, savyābādhyaṃ manaḥ saṃskāramabhisaṃskaroti | sa savyābādhyaṃ kāyasaṃskāramabhisaṃskṛtya savyābādhyaṃ vāksaṃskāramabhisaṃskṛtya savyābādhyaṃ manaḥsaṃskāramabhisaṃskṛtya savyābādhye loke utpadyate | tatra savyābādhye loka utpannaṃ santaṃ savyābādhyāḥ sparśāḥ spṛśanti iti | ato jñāyate yat sattvānāṃ kṛṣṇaduḥkhalokotpādakaṃ tadādyaṃ karmeti | rūpārūpyadhātvostu ekāntasukhavedanaiva | kāmadhātukadevamanuṣyā apyekāntasukhavedinaḥ | yathoktaṃ sūtre- sukhināṃ manuṣyāṇāmapi santi ṣaṭ sparśā iti | devamanuṣyairanubhūyamānā viṣayā yena amanorūpā na bhavanti tat dvitīyaṃ karma | kṛṣṇaśuklavyāmiśrasamudācaraṇaṃ tṛtīyaṃ karma | sarvāṇyanāsravakarmāṇi karmāṇāṃ kṣayāya saṃvartante | mitho virodhāt | na saptadaśaśaikṣacetanāmātraṃ caturthaṃ karma |

(pṛ) anāsravaṃ vastutaḥ śuklam | kasmādaśuklamityucyate | (u) tat śuklalakṣaṇādbhinnam | na dvitīyaśuklakarmasamānam | asmādatiśayitamaśuklasya, tadanapekṣatvāt | yathā rājñaścakravartinaḥ suviśuddhātikrāntadevamānuṣacakṣuḥ sampat | vastutastu tanmānuṣameva cakṣuḥ | anyapuruṣātiśāyitvādatimānuṣamityucyate | tathā tatkarmāpi anyaśuklakarmātiśāyitvādaśuklamityucyate | kecidāhuḥ- akṛṣṇaṃ śuklavipākaṃ karmeti vaktavyamiti | tattvaduṣṭam | nirvāṇañca na śuklam | atastatkarmāśuklamiti vācyam | vaktavyañcākṛṣṇamaśuklamiti | kasmāt | nirvāṇaṃ hyadharmaḥ | nirvāṇārthatvāttatkarmākṛṣṇamaśuklam | loke ślādhyataraṃ sāsravaṃ kuśalaṃ karma śuklamityucyate | caturthaṃ karma tatkarma vyāvartayatīti aśuklam | tasya karmaṇo 'kṛṣṇalakṣaṇatvādaśuklalakṣaṇatāpi prāpyate | vipākasya śuklatvātkarma śuklamityākhyāyate | idaṃ karma tvavipākamityato na śuklamityākhyāyate ||

catuḥkarmavargaḥ saptotaraśatatamaḥ |

108 pañcānantaryavargaḥ

[eta]tkāyasamanantaraṃ vipāko vedyata ityānantaryamityucyate | yadi dṛṣṭa eva dharme vedyate tadā savyābādhavipāko laghurbhavati | tasya gurutvātkrameṇa kṣipraṃ vā avaivartike narake patati | trīṇyānantaryāṇi puṇyakṣetraguṇagauravādānantaryāṇītyucyante yaduta saṅghabhedaḥ tathāgataśarīre duṣṭacittena lohitotpādanamarhadvadhaḥ | mātṛpitṛvadha ānantaryamakṛtajñatvāt | tadānantaryaṃ manuṣyagatāveva sambhavati | nānyagatiṣu | manuṣyāṇāmeva vivekajñānavattvāt | (pṛ) anyeṣāmāryajanānāṃ vadha ānantaryaṃ labhate na vā | (u) āryajanānāṃ vadhitā prāyo narake patati | yastvarhantaṃ hanti so 'vaśyaṃ narake patet | yastathāgataṃ tāḍayati na tu lohitamutpādayati sa gurutaraṃ pāpaṃ labhate | icchayā bhagavatyāghātāt |

(pṛ) yadyekamānantaryaṃ karoti | tadā narake patati | yadi dve trīṇi vā karoti | tadā ekasminneva kāye vipākavedanā kṣīyate na vā | (u) pāpānāṃ prācuryāt sa ciraṃ gurutaraduḥkhānyanubhavati | tataścyutaḥ punastatraiva jāyate | (pṛ) saṅghabhede kathaṃ gurutaraṃ bhavati [pāpam] | (u) yadyadharmamadharmato jñātvā imaṃ dharmaṃ dharmato jānāti | evaṃmanaskāro gurutaro bhavati | yadyadharmaṃ dharmamiti vadati dharmañcādharmamiti | nedaṃ pūrvavat | yat kaścit buddhātsaṅghaṃ prabhidya ātmānaṃ praśaṃsati mahān śāstā devamanuṣyāṇāṃ pūjya iti | idamapi gurutaram | (pṛ) yaḥ prākṛtajanabhedyaḥ, nāyamāryaḥ | [tadbhedaḥ] kimiti gurutaraṃ pāpam | (u) saddharmasya vighnitatvādguru gurutaraṃ pāpam |

(pṛ) saṅghadharmabhedaḥ kadā bhavati | (u) dharme 'cirapratiṣṭhite naikāmapi rātrimativāhayati sma | brahmādayo devāḥ śāliputrādimahāśrāvakāḥ punaḥ [saṅghaṃ] samīcakruḥ | kecidāhuḥ imāni pañca bhikṣuśatāni pūrvādhvani parān vighnayantaḥ kuśalamūlamārgalabdhāstatpratyayamidānīṃ tadvipākaṃ vindanta iti | prākṛtā laghucalacittatvātsubhedyāḥ | yo laukikānātmaśūnyatāmātraṃ labdhavān tasya cittamevābhedyam | kaḥ punarvādo 'nāsravaṃ [cittam] | cittagatāmidhyātvāt saṅghabhedapratyayaṃ karoti | ataḥ puṇyārthī san tyajedabhidhyām ||

pañcānantaryavargo 'ṣṭottaraśatatamaḥ |

109 pañcaśīlavargaḥ

bhagavānāha- upāsakasya pañcaśīlānīti | (pṛ) kecidvadanti- samādānasamanvitastu śīlasaṃvaraṃ labhate iti | kathamidam | (u) samāttabahvalpatvavaśātsaṃvaraṃ labhate nāvaśyaṃ pañcamātrāṇi gṛhṇāti | (pṛ) āptiviratyādayaḥ kasmānna śīlam | kevalaṃ prāṇātipātaviratyādaya ucyante | (u) saparibāratvāt | (pṛ) kasmānnocyate kāmacāravarjanam | kāmamithyācāraviratiḥ kevalamucyate | (u) avadātavasanānāmāvasathe lokavyavahārasya sadā duṣparihāratvāt | svabhāryāgamanañca nāvaśyaṃ durgatiṣu pātayati | yathā srotaāpannādayo 'pīmaṃ dharmamācaranti | ato noktaṃ kāmacāravarjanam |

(pṛ) paiśunyādiviratiḥ kasmānna śīlam | (u) vastvidamatisūkṣmaṃ duṣparipālam | paiśunyādirmṛṣāvādasyāṅgam | yadi mṛṣocyate tadā sāmānyataḥ [paiśunya]muktameva | (pṛ) kiṃ madyapānaṃ prakṛtisāvadyam | (u) na | kasmāt | madyapānasya sattvāvyābādhātkevalaṃ pāpahetuḥ | yo madyaṃ pibati so 'kuśaladvāramapāvṛṇoti | ato madyapānaṃ yaḥ śāsti sa pāpāṅgaṃ labhate | samādhyādikuśaladharmāṇāṃ vighnakṛttvāt | yathā taruṣaṇḍo 'vaśyaṃ bhittyāvaraṇārthaḥ | evamime catvāro dharmāḥ prakṛtisāvadyāḥ | tadviratayaḥ prakṛtipuṇyāni | tatpālanāyaitanmadya [saṃvara]śīlaṃ yojyate ||

pañcaśīlavargo navottaraśatatamaḥ ||

110 ṣaṭkarmavargaḥ

ṣaḍvidhaṃ karma- naraka[vedanīya]vipākaṃ karma, tiryagyoni[vedanīya]vipākaṃ karma, preta[vedanīya]vipākaṃ karma, manuṣya[vedanīya]vipākaṃ karma, deva[vedanīya]vipākaṃ karma, asamādhivedanīyavipākaṃ karma iti | (pṛ) kānīmāni | (u) narakavedanīyavipākaṃ karmeti (sss_260) yathā ṣaṭpādābhidharme lokaprajñaptau vistṛtam | prāṇātipātapāpena narakaṃ bhavati | yathoktaṃ sūtre- yaḥ prāṇātipātanirataḥ sa naraka utpadyate | yo manuṣyeṣu bhavati so 'lpāyurvindate | iti | evaṃ yāvanmithyādṛṣṭi [vaktavyam] |

(pṛ) jānīma eva daśākuśalakarmapathairnarakavipākaṃ vindate | tiryakpretamanuṣyagatirvotpadyata iti | bhavāṃstu kevalamāha narakeṣu manuṣyeṣu votpadyata iti | idānīṃ viśiṣya vaktavyaṃ kiṃ karma narakavipākamātravedakamiti | (u) tadeva pāpakarma gurutaraṃ sat narakavipākavedakam | yadyalpaṃ laghu tadā tiryagādivipākavedakam | yaḥ sampannatrividhamithyācāraḥ tasya narakaṃ bhavati | asampannānyakarmaṇaḥ tiryagādayo bhavanti | ataśca gurutarapāpakriyāyāṃ narakaṃ bhavati | śīlabhedinā dṛṣṭibhedinā ca kṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | cittabhedacaryābhedākuśale 'dhicitto yastatkṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | yo 'kuśalaṃ karma kṛtvā akuśalasyānucaro bhavati | tasya narakaṃ bhavati | āryeṣu yo 'kuśalaṃ karma karoti | tasya narakaṃ bhavati | akuśalaṃ karma kurvato 'kuśalaṃ karmopacīyate | yathā kaścidakuśalaṃ karma kṛtvā paścātprīyā praśaṃsan na parityaktumicchati | tasya narakaṃ bhavati | yo vidveṣavyāpādacittena pāpakaṃ karoti | tasya narakaṃ bhavati | yo ghanārthaṃ [pāpaṃ] karoti | sa vipākāntaraṃ vedayate | mithyādṛṣṭicittenākuśalaṃ karma kurvato narakaṃ bhavati | śīladūṣiṇā kṛtaṃ pāpakarma narakāya bhavati | ahrīkeṇāpatrapeṇa kṛtaṃ pāpakarma narakāya bhavatti | akuśalasvabhāvena janena kṛtaṃ pāpakarma narakāya bhavati | tadyathā klinnā bhūmiralpavṛṣṭāpi kardamaṃ sādhayati | sadākuśala karmacāriṇā kṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | yaḥ sambhramakāraṇaṃ vinā [sasaṃbhrama]makuśalaṃ karma karoti | tasya narakaṃ bhavati | yo 'nātmaśūnyatāṅgamanyatrābhiniveśānna

labhate | tena kṛta pāpakarma narakāya bhavati | yaḥ kāyena śīlaṃ manasā ca prajñāṃ nābhyasyati | tena kṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | prākṛtena kṛtamakuśalaṃ karma narakāya bhavati | kasmāt | na hyayaṃ prajānāti skandhadhātvāyatanadvādaśanidānādīni | ajñānādakāryaṃ kuryāt | kāryañca na kuryāt | avācyaṃ vadet | vācyañca na vadet | ananusmaraṇīyamanusmaret | anusmaraṇīyañca (sss_261) nānusmaret | tena kṛtaṃ pāpamalpamapi narakāya bhavati | yo na paśyatyakuśalasyādīnavam | sa gurukaṃ pāpakarma kṛtvā narakavipākaṃ vedayate | yaḥ pāpaṃ kṛtvā na kuśalaṃ pratiśrayate | tasya narakaṃ bhavati | yathādhamarṇo na rājānaṃ śaraṇīkaroti | tadottamarṇo 'vakāśabhāgbhavati | yasya kuśalaṃ karma durbalam | tena kṛtamalpamapi pāpaṃ narakāya bhavati | yathā kasyacitkāye pācanaśaktiralpā | sa duṣparipācanamāhāraṃ bhuṅktvā na paripaktuṃ śaknoti | akuśalakarmavyāmiśramakuśalamātramācarato narakaṃ bhavati | yathā kaściccauryaṃ kṛtvā laghutaraṃ gurutaraṃ vā badhyate | yaḥ sarvakuśalamūlaviviktaḥ yathā hastinā yudhyamānaḥ [tasya] hastaṃ na parirakṣati | tatpuruṣakṛtaṃ pāpaṃ narakāya bhavati | yo hīnadharmamācaran hīnācāryācchikṣāṃ samādatte | tena kṛtaṃ pāpaṃ narakāya bhavati | yathā daridro 'dharmaṇa āhriyate | yo 'kuśalaṃ sadā vardhayati adhamarṇasyeva vṛddhim | tadyathā saunakaputravyādhādayaḥ | teṣāṃ karma narakāya bhavati | gaṇḍasyāntaḥ srāvavat pāpasya mrakṣaṇe narakaṃ bhavati | yo dīrghakālaṃ cittagatamakuśalaṃ na sahasā niyacchati | tasya narakaṃ bhavati | yathā cikitsāyai dattaṃ

viṣameva puruṣaṃ hanti | yaḥ svayamakuśalaṃ kṛtvā parānapi śāsti | tena bahūnāṃ sattvānāṃ duḥkhopāyāsadvārasyoddhāṭanānnarakaṃ bhavati | yathā rāṣṭrapālā bahavo vijñāḥ pūrṇādivadakuśalamithyācāramācarantonyānyapi bahūn śikṣayanti | yacca kṛtaṃ karma bhūyasā sattvānāṃ byābādhāya bhavati yathā vanadāhādi | bahūnāṃ śāsanaṃ yena adharme te patanti | yathā kedāravyādhādayaḥ | yo 'kuśalakarmaṇā jīvati yathā corāmātyasūnikavyādhādayaḥ | atyantaśīladūṣiṇā kṛtaṃ pāpakarma narakāya bhavati | yadāmaraṇaṃ na tyajanti tadatyantamityucyate | yathāha gāthā-

yasyātyantadauḥśīlyaṃ māluḥsālamivātatā | karoti sa tathātmānaṃ yathainaṃ icchanti dviṣaḥ || iti |

avastu kupyati | anena kopena yatpāpaṃ karoti | tannarakāya bhavati | yastu savastu kupyasti | tatkṛtaṃ pāpaṃ na tādṛśaṃ bhavati | yo dveṣeṇa karma karoti | asya gurusaṃyojanatvānnarakaṃ bhavati | yathoktaṃ sūtre- dveṣaḥ pāpīyānapi sunigraha iti | yo 'kuśalacittasvabhāvaḥ tasya narakaṃ bhavati | yat hetupratyayaiḥ pāpaṃ karma karoti tadaṇīyo bhavati | yaḥ pramādāya vyutsṛṣṭaḥ tena kṛtamaśubhaṃ karma narakāya bhavati | yo vijñaiḥ paripālito bhavati sa deveṣūtpadyate | vāsavayakṣe āyuṣo 'nte mriyamāṇe śāriputraḥ tadantikamāgataḥ | so 'kuśalendriyeṇa śāliputramabhisabhīkṣya nānyathābhūt | purata āgataṃ mandamāhūya punaraucchvasat | (sss_262) śāriputraprabhāsvaramāhātmyamavalokyācintayat ayaṃ mahātmā na hantavya iti viśuddhacittena saptakṛtvaḥ śāriputramūrdhvamadho vyavālokayat | anenaiva hetunā saptakṛtvo deveṣūdapadyata | saptakṛtvo manuṣyeṣu codapadyata | atha pratyekabuddhamārgamalabhata | yathā cāṅgulimālaḥ pāpakaṃ karma bahukṛtvā mātara[mapi]hantumaicchat | bhagavān tatkuśalābhijñatvāt tasya vimuktiṃ prāpayati sma | yathā ca kaściddānapati ragnighādaviṣānnabhojanairmadhye [gṛhaṃ] hantumaicchat | bhagavān tatkuśalābhijñatvāt tasya vimuktiṃ prāpayat | evamādayaḥ puruṣāḥ akuśalakarmakā api na narake patanti | ata uktaṃ yaḥ pramādāya vyusṛṣṭaḥ tena kṛtaṃ pāpaṃ karma narakāya bhavatīti |

yaḥ samucchinnakuśalamūlo devadattādivatpunaracikitsyo bhavati | tadyathā kaścidrogī dṛṣṭamaraṇanimittaḥ | tena kṛtaṃ pāpaṃ narakāya bhavati | yaḥ kuśalaṃ kartumagaṇayan mriyamāṇo durutpādakuśalacitto bhavati | sa cittaparitāpānnarake patati | yo mriyamāṇo mithyādṛṣṭi cittamutpādayati | sa pūrvākuśalahetukaṃ mithyādṛṣṭi pratyayañca narake patati | evaṃ bahūni karmāṇi narakavipākāya bhavanti | ābhidharmikā vadanti- sarvāṇyakuśalāni narakanidānānīti | ebhyo 'kuśalebhyo 'nyaistiryagādiṣūtpadyante | yathoktaṃ sūtre- bhagavān bhikṣūnāmantryāvocat- yān sattvān paśyatha kāyikamithyācārān vācikamithyācārān mānasikamithyācārān tān jānīta narakaprekṣakāniti |

(pṛ) narakavipākaṃ karmādhigatam | kiṃ punastiryagvipākaṃ karma | (u) yaḥ kuśalavyāmiśramakuśalaṃ karma karoti | sa tataḥ tiryakṣu patati | anuśayasaṃyojanautkaṭyācca tiryakṣu patati | yathā kāmarāgautkaṭyāccaṭakapārāvatacakravākādiṣūtpadyate | dveṣautkaṭayātsarpavṛścikādiṣūtpadyate | mohautkaṭyāt varāhādiṣūtpadyate | madautkaṭyāt siṃhavyāghraśvāpadādiṣūtpadyate | auddhatyacāñcalyautkaṭyānmarkaṭādiṣūtpadyate | īrṣyāmātsaryautkaṭyāt śvādiṣūtpadyate | evamādīnāmanyeṣāmapi kleśānāmautkaṭyānnānātiryakṣūtpadyate | yaḥ kaściddānabhāgī bhavati | sa tiryakṣūtpanno 'pi sukhamanubhavati | suvarṇapakṣagaruḍahastyaśvādayaḥ | vācikakarmaṇo vipāko bhūyasā tiryakṣu patanam | yathā kaścitkarmavipākamajñātvā śraddhayā ca nānāvākkarma tathā karoti yathā vadanti ayaṃ puruṣo markaṭavadaticapala iti | sa markaṭeṣūtpadyate |

yadvadanti vāyasavadāhāralolupaḥ | śvabukkavadbhāṣate | ajavarāhavaddhāvati | gardabhavacchabdāyate | uṣṭravat yāti | hastivadātmānamunnamayati | mattabalīvardavadaśubhayati | caṭakavadyabhati | viḍālavatsārajyati | śṛgālavadvañcayati | kṛṣṇorabhravajjaḍo bhavati | govat droṇabahulo bhavati | evamādyakuśalaṃ vācikaṃ karma kṛtvā yathākarma vipākaṃ vedayate | sattvāḥ sukhalobhānnānāpraṇidhānyutpādayati | tadyathā kāmasukharāge sati pakṣiṣūtpadyate | yo nāgagaruḍādīnāṃ śaktibalaṃ śrutvā praṇidadhāti sa tatrotpadyate | uktañca sūtre- yo nibiḍasthāne mriyamāṇaḥ praṇidadhāti vipulaṃ sthānaṃ labha iti | sa pakṣiṣūtpadyate | yaḥ paritarṣito mriyate sa jalārthitayā jaleṣūtpadyate | kṣudhito mriyamāṇo 'nnarāgārdvacaḥ kuṭyāmutpadyate |

vyomāhāt laghu karmāṇi kurvan vyāmiśrakuśalatvāt makṣikālīkṣākṛmikīṭādiṣūtpadyate | yaḥ parānupadiśan asaddharme pātayati so 'vidvatpada utpadyate | andho jāyate | mṛtvā ca śave kṛmirbhavati | vyāmiśrakarmācaraṇācca tiryakṣūtpadyate | yathoktaṃ sūtre- tiryañco nānācittavaśānnānākārānanuprāpnuvanti iti | yastṛṇamadyām iti karma karoti | yathā kaścinmithyā vadati ahaṃ mantrānadhyemīti | yo vā idamannamattvā tṛṇamadbhīti prakaṭayati | atha vā vadati mṛdaṃ bhakṣayāmītyeyamādi | yaśca kaścidvākpārūṣyeṇādhikṣipati | kiṃ tṛṇamanattvā mṛdaṃ bhakṣayasīti | so 'bhilāpavaśāttṛṇamṛdādibhakṣakeṣūpapattiṃ vedayate | aviśuddhadānāmācāran tṛṇādibhakṣakeṣu vipākaṃ vedayate | ya ṛṇamādāya na pratyarpayati | sa gavājakṛṣṇamṛgāśvagardabhādiṣu patitvā ṛṇarātrīryāpayati | evamādikarmaṇā tiryakṣu patati |

(pṛ) tiryadvipākaṃ karma parijñātam | kena karmaṇā preteṣu patati | (u) annapānādiṣu sañjātamatsaralobhacittaḥ san preteṣu patati | (pṛ) yadi kaścitsvadravyaṃ na dadāti | kasmātsa pāpabhāgbhavati | (u) ayaṃ kadaryo yadi kaścidyācanāṃ karoti | sāpekṣatvāttasmai kupyati | anenāvadyena preteṣūtpadyate | sa kṛpaṇaḥ yācanāṃ kurvati kasmiṃścit nāstīti vadan anṛtavāditvātpreteṣu patati | sa cirātkadaryasaṃyojanāmabhyasyati | parasya hitalābhaṃ dṛṣṭvā īrṣyāsūyācittamutpādayati | ataḥ preteṣu patati | kadaryo 'yaṃ dānacāriṇaṃ paraṃ dṛṣṭvā taṃ dānapatiṃ dvipyati | yācako 'yaṃ lābhābhyāsānmatto 'vaśyaṃ yāceteti | cirādārabhya kadaryacittavāsanayā na svayaṃ dadāti paramapi niṣedhati | yatkiñcidasti vihāre saṅghadravyaṃ yajñe ca brāhmaṇadravyam | (sss_264) tat kaścit svayaṃ kevalamabhilaṣati na parasya dātumicchati | ataḥ preteṣu patati | yaḥ parasyānnapānamapaharati nāśayati vā | sa niraśanasthāna utpadyate | yo dānapuṇyavigataḥ sa tadupapattyāyatane vipākālābhī tato yācakādhikṣepakarmaṇo duḥkhaṃ tatraivānubhavati | ayaṃ kṛpaṇaḥ kṣuttṛṣṇārditaṃ paraṃ dṛṣṭvā nirdayacitto bhavati | ato yatrotpadyate tatra sadā kṣuttṛṣṇāmanubhavati | yathā dayayā deveṣūtpadyate | tathā dveṣopanāhābhyāṃ durgatāvutpadyate | bandhuparivārapriyajaneṣu supratiṣṭhite deśe ca paramāsaktatvātkaliṅgādipreteṣūtpadyate, rāgatṛṣṇāpratyayatvāt | evamādi yathā vistṛtaṃ karmavipākasūtre |

(pṛ) parijñātāni trīṇi durgativipākāni | kena karmaṇā deveṣūtpadyate | (u) yo dānasaṃvarakuśalādikarmābhyasyati | sa uttamaḥ san deveṣūtpadyate | adhamaḥ san manuṣyeṣūtpadyate | yaśca tīkṣṇendriyaḥ sa manuṣyeṣūtpadyate | manuṣyadharmamācaratīti manuṣyaḥ | vyāmiśrakuśalakarmaṇā ca manuṣyeṣūtpadyate | tatkarma [trividha]muttamaṃ madhyamamadhamamiti | ekāgratānaikāgratā viśuddhamaviśuddhamityādi | kenedaṃ jñāyate | manuṣyāṇāṃ nānāvibhāgaśreṇīnāṃ vaiṣamyāt | yathoktaṃ sūtre- prāṇātipātyalpāyuṣko bhavati | caurye daridraḥ | kāmamithyācāre hīnāsatkulaḥ | mṛṣāvāde sadā paribhāṣyate | paiśunye kulapāṃsulaḥ | pāruṣye sadā paruṣaśabdaṃ śṛṇoti | saṃmbhinnapralāpe janānāmaśraddheyaḥ | rāgerṣyāyāṃ kāmacārabahulaḥ | krodhe duḥkhabhāvabhūyiṣṭhaḥ | mithyādṛṣṭau mohabahulaḥ | māne 'varajanmā | ātmana unmāne kharvaḥ | īrṣyāyāmate[ja]svī | mātsarye dāridryapīḍitaḥ | dveṣe virūpī bhavati | parapīḍāyāṃ vyādhibahulaḥ | vyāmiśracittena dāne 'madhurarasābhilāṣī | akāladāne na yatheṣṭabhāk | paścāttāpavimatau paryantabhūmau jāyate | aviśuddhadānacaryāyāṃ duḥkhato vipākalābhī bhavati | amārgeṇa kāmacaryāyāmapuruṣākāraṃ labhate | manuṣyeṣu evamādīni saṅkīrṇānyakuśalakarmāṇi | tadviparītāni tu kuśalakarmāṇi | yathā prāṇātipātaviratirdīrghāyuṣyaprāpiṇītyādi | manuṣyagatāvevamādi nānāvaiṣamyamastītyato jñāyate vyāmiśrakarmavipāko 'yamiti |

praṇidhānena hi manuṣyeṣu jāyate | kecidapramādaratā api na kāmabahulā bhavanti | (sss_265) ye prajñāsvadhimuktikā manuṣyadehapraṇidhānaṃ kurvanti | te manuṣyeṣūtpadyante | yaḥ pitroḥ pūjyānāñca satkāre svabhiruciko bhavati | brāhmaṇaśramaṇādīnāmapi satkāravit tatkarmakriyātuṣṭaśca puṇyaṃ samyagabhyasyati | so 'pi manuṣyeṣūtpadyate | manuṣyeṣu ca yo viśuddhakarmapratyayaḥ sa uttara[kuruṣū]tpadyate | yaśca kṣetragṛhakuṭīṣvātmīyaviśeṣeṣu dviṣyati | sa uttarāsūtpadyate | yaḥ śuklakarma samyagācaran parānapīḍayitvā dhanamādatte dānāya nābhiṣvaṅgāya | svayañca śīlamācaran na pūrvāparaparivāreṣu śīlaṃ bhedayati | sa uttarakuruṣūtpadyate | tataḥ kiñcidūnakuśalo godānīya utpadyate | tato 'pi kiñcidūnaśca ayathāvat (?) pūrvavideha utpadyate |

devavipākaṃ karmeti | atiśuddhadānaśīlatvāt deveṣūtpadyate | yaḥ prajñāṅgaṃ labdhvā saṃyojanāni samucchedayati | sa deveṣūtpadyate | vyāmiśrakarmavaśācca viśiṣyate | manuṣyeṣūktavat praṇidhānahetunā ca viśrutadeveṣu sukhavedanāpratyayaṃ kṛtakuśalakarmakāḥ sarve tatra janmagatiṃ praṇidadhati | yathoktaṃ- aṣṭapuṇyasargasthāne yaḥ karuṇāmuditopekṣāsu viharati sa utpadyate brahmaloke yāvadbhavāgram | atra dhyānasamāpatterviśiṣṭarūpatvāt vipāko 'pi viśiṣyate | yasya styānamiddhauddhatyādīni na samyak prahīṇāni | so 'nābhāsvaradehaprabho bhavati | yasya samyak prahīṇāni sa viśuddhataraprabho bhavati | atyuttamakuśalakarmavipāko deveṣūtpadyate | amīpsitānāṃ yathāmanaskārameva pratilābhāt | yo viviktarūpairarūpyasamādhimupasampadya viharati | sa ārūpyasthāna utpadyate | evamādi devavipākaṃ karmākhyāyate |

aniyatavipākaṃ karmeti | yadavaraṃ kuśalamakuśalaṃ karma | idaṃ karma narakeṣu preteṣu tiryakṣu deveṣu manuṣyeṣu vā vedyate | (pṛ) anyāsu catasṛṣu gatiṣu kuśalakarmavipāko vedayituṃ śakyate | narake katham | (u) kaścinnarakānmuhūrtaṃ nivartate | yathā [kaści]darcirnarakādvimukto dūrato vanaṣaṇḍaṃ dṛṣṭvā muditacitta āśu tasmin vane praviśati | śītavātakampite tasmin vane [yāvat] asitomarāṇi na patanti | tasmin samaye muhūrtaṃ sukhī bhavati | athavā kṣāranadīṃ dṛṣṭvā idaṃ prasannasalilamiti drutagati pradhāvya muhūrtaṃ sukhabhāgbhavati | evaṃ narake 'pi kuśalakarmaṇo vipākabhāgo 'sti | idamaniyataṃ karmetyucyate ||

ṣaṭkarmavargo daśottaraśatatamaḥ |

111 saptākuśalasaṃvaravargaḥ

saptākuśalasaṃvarāḥ yaduta hiṃsāsteyakāmamithyācārapaiśunyapāruṣyamṛṣāvādasambhinnapralāpāḥ | ya eṣāṃ saptānāṃ vastunāṃ samagro vā asamagro bhavati | so 'kuśalasaṃvara ityucyate | (pṛ) ko 'kuśalasaṃvarasamanvāgataḥ | (u) hiṃsākuśalasamanvāgato yaduta saunikavyādhādayaḥ | steyasamanvāgato yaduta corādayaḥ | kāmamithyācārasamanvāgato yadutāmārgamaithunacāriṇo gaṇikādayaḥ | mṛṣāvādāmanvāgatā gāyakanaṭaputrādayaḥ | paiśunyasamanvāgato dūṣaṇaparivādānandī rāṣṭravṛttyādisandhilipidūṣaṇādhyetā ca | pāruṣyasamanvitā narakapālādayaḥ pāruṣyopajīvyādayaśca | sambhinnapralāpasamanvitāḥ śabdasandarbhayogena janahāsyakarādayaḥ | kecidāhuḥ- rājānaḥ pratipakṣiṇo rājñaḥ śāsanāvasare etadakuśalasaṃvarasamanvitā iti | tadayuktam | yaḥ pāpasantatiṃ kṛtvā na viramati | sa khalu etadakuśalasaṃvarasamanvita ityucyate | na tathā rājādayaḥ |

(pṛ) ayamakuśalasaṃvara iti kathaṃ labhyate | (u) yasmin kāle pāpakarmācarati | tadā labhyate | (pṛ) kiṃ vadhitasattvāt saṃvaramimaṃ labhate kiṃ vā sarvasattvebhyaḥ | (u) sarvasattvebhyaḥ | yathā kaścit śīladhārī sarvasattvebhyaḥ śīlasaṃvaraṃ labhate | tathā akuśalasaṃvaramapi | prāṇātipātānuvartinaḥ vadhapāpasaṅgṛhītākuśalasaṃvarasaṅgṛhītarūpadvividhāvijñaptilābhe anyasattvebhyo 'kuśalasaṃvarasaṅgṛhītāpi labhyate | (pṛ) ayamakuśalasaṃvaraḥ kiyatkālaṃ samanvito bhavati | (u) yāvadupekṣācittaṃ na pratilabhyate | tāvatsadā samanvito bhavati | (pṛ) yo 'varamṛducittādakuśalasaṃvaraṃ pratilabhate | yo vā lobhādicitāt pratilabhate | sa sadā etatsamanvito bhavati | punaḥ kiṃ pratilabhate | (u) yathācittaṃ yathākleśapratyayañca punaretadakuśalasaṃvaraṃ pratilabhate | pratikṣaṇaṃ sadā pratilabhate | sarvasattveṣūtpannaḥ saptavidho bhavati | saptavidho 'yamuttamamadhyādhama iti ekaviṃśatidhā bhavati | evaṃ pratikṣaṇaṃ sarvasattvabhūmiṣu pratilabhate |

(pṛ) akuśalasaṃvaramimaṃ kadā tyajati | (u) kuśalasaṃvarasamādānakāle tyajati | maraṇakāle 'pi tyajati | adyaprabhṛti na punaḥ karomīti yadādhyāśayamutpādayati | tasmin kāle 'pi tyajati | abhidharmikā āhuḥ- indriyaparāvṛtto tyajatīti | tadayuktam | kasmāt | aśaktā api samanvāgamaṃ labhante | vinaye 'pyuktam | yo bhikṣuḥ parāvṛttendriyaḥ na sa vinaṣṭasaṃvaro bhavati iti | ato jñāyate nendriyaparāvṛttyā tyajatīti |

(pṛ) pañcasu gatiṣu kasyāṃ gatau sattvā akuśalasaṃvarasamanvitā bhavanti | (u) manuṣyā eva samanvitā nānyagatisthāḥ | kecidāhuḥ- [tathā nocet] siṃhavyāghrādayaḥ sadā duṣkarmaṇopajīvino 'pi samanvitāḥ syuriti ||

saptākuśalasaṃvaravarga ekādaśottaraśatatamaḥ |

112 saptakuśalasaṃvaravargaḥ

sapta kuśalasaṃvarāḥ prāṇātipātaviratiryāvatsambhinnapralāpaviratiḥ | (pṛ) asattvākhyebhya imaṃ kuśalasaṃvaraṃ labhate na vā | (u) labhate | kevalaṃ sattvamupādāya bhavati | kuśalasaṃvaro 'yaṃ trividhaḥ- śīlasaṃvaro dhyānasaṃvaraḥ samādhisaṃvara iti | (pṛ) kasmānnocyate 'nāsrasaṃvaraḥ | (u) anāsravasaṃvaro 'ntyadvaye saṅgṛhīta ityataḥ pṛthaṅ nocyate | ābhidharmikā āhuḥ- asti punaḥ prahāṇasaṃvaro yaduta kāmadhātuvīta[rāgaḥ] tasmin kāle kuśalasaṃvaraṃ labhate | śīlabhedādyakuśalaṃ prajahātīti prahāṇam iti | vastutastu sarve saṃvarāstiṣu saṅgṛhītāḥ |

(pṛ) tīrthikā imaṃ śīlasaṃvaraṃ labhante na vā | (u) labhante | teṣāmapi akuśalacittebhyo viratāvadhicittatvāt | ācāryaḥ śīlamupadiśati adyaprabhṛti prāṇātipātādipāpaṃ mā kuryā iti | (pṛ) anyāsu gatiṣu imaṃ śīlasavaraṃ labhante na vā | (u) uktaṃ hi sūtre- nāgādayo 'pi dinamekaṃ śīlamupādadate | iti | ato jñāyate bhavediti | (pṛ) kecidāhuḥ- aśaktādināṃ na śīlasaṃvaro 'stīti | kathamidam | (u) ayaṃ śīlasaṃvaraścittabhūmijaḥ | (sss_268) aśaktādīnāmapi kuśalacittamasti | kuto na labhante | kuto na śṛṇvanti bhikṣukriyām | atigahanasaṃyojanānuśayānāmeṣāṃ durlabhamārgatvāt | tādṛśāḥ puruṣā na bhikṣumadhye vartate(nte) nāpi bhikṣuṇīmadhye | ato na śṛṇvanti | teṣu cānye pratiṣiddhāḥ yathā kāṇādayaḥ | te 'pi kuśalasaṃvarasyāsyārhāḥ | (pṛ) asti ca pratiṣedho vinaye pātakinīcavṛttikabhikṣuṇīdūṣakādayo na bhikṣucaryāṃ śṛṇvanti iti | teṣāmapi kiṃ kuśalasaṃvaro 'sti | (u) sa yadyavadātavasano bhavati | kadācitkuśalasaṃvaraṃ labhate | yathā te dānadayādisaddharmacaryābhyāse na pratiṣiddhāḥ | evaṃ laukikaśīlasaṃvaravattve ko doṣaḥ | kevalaṃ duṣkarmadūṣitatvāt te pratihatāryamārgāśca bhavanti | ato na pravrajyāṃ śṛṇvanti |

(pṛ) kiṃ vadhyādisattvebhyaḥ kiṃ kuśalasaṃvaraṃ labhate kiṃ vā sarvasattvebhyaḥ | (u) sarvasattvānāṃ sāmantāllabhate | tathā no cet saṃvaraḥ prādeśikaḥ syāt | prādeśiko vikalaḥ syāt | ayaṃ tu saṃvara upacīyamāno 'pacīyamāno nirgranthaputradharmasamaśca yaduta śatayojaneṣvantaḥ prāṇātipātādibhyo viratiḥ iti | tādṛśadoṣavattvātsaṃvaro na prādeśiko bhavati | ya āha asya puruṣasya vadhādviramāmi na tasya puruṣasyeti | na sa imaṃ śīlasaṃvaraṃ labhate | ābhidharmikāḥ āhuḥ- prādeśike 'pi dānacaryākaruṇācittādau puṇyaguṇo 'sti | tathā śīlamapi bhavet | yathaikamapi śīladhāraṇaṃ śīlapuṇyaṃ prasūte | tathaikasattve saṃvaraṃ labheta iti |

(pṛ) śīlasaṃvaro 'yaṃ dvividhaḥ yāvajjīvaka ekadināhorātraka iti | yāvajjīvaka iti yat bhikṣorūpāsakasya vā | ekāhorātraka iti yathā ekāhorātramaṣṭaśīlānyupādatte | kathamidam | (u) aniyatamidam | ekāhorātraṃ vā ekadinamātraṃ vā ekarātrimātraṃ vā ardhadinamātraṃ vā ardharātraṃ vā yathaśakti kālaṃ svīkaroti | pravrajyālabdhasya tu yāvajjīvamātraṃ bhavati | ya āha- āhamekamāsamātraṃ māsadvitayamātraṃ vā ekavatsaramātraṃ vā [śīlaṃ samādada iti] | na sa pravrajyālabdha ityucyate | tathā pañcaśīlānyapi | (pṛ) yaḥ kuśalasaṃvaraṃ labhate sa punaḥ saṃvarādbhraśyati na vā | (u) na bhraśyati | kevalamakuśaladharmeṇa saṃvaramimaṃ dūṣayati | (pṛ) kiṃ pratyutpannasattvebhyaḥ śīlasaṃvaraṃ labhate kiṃ vā traikālikasattvebhyaḥ | (u) traikālikasattvebhyo labdhasyaḥ | yathā (sss_269) kaścidatītān pūjyān pūjayitvāpi puṇyaguṇo bhavati | tathā saṃvaro 'pi | ataḥ sarve buddhāḥ samānaikaśīlaskandhāḥ |

apramāṇo 'yaṃ saṃvaraḥ | yathaikasya sattvasya saptavidha utpadyate | alobhādikuśalamūlebhya utpadyate | uttamamadhyādhamacittebhyaścotpadyata iti bahuvidho bhavati | yathaikasya puruṣasya tathā sarvasattvānāṃ samantādapi pratikṣaṇaṃ sadā pratilābhādapramāṇaḥ |

(pṛ) śīlasaṃvaraḥ kadā labhyaḥ | (u) kaściddinamekaṃ śīlamupādatte | ayamādyasaṃvaraḥ | tasminneva dine upāsakaśīlamupādatte | ayaṃ dvitīyasaṃvaraḥ | tasminneva dine pravrajya śrāmaṇyaṃ karoti | ayaṃ tṛtīyasaṃvaraḥ | tasminneva dine samagraśīlamupādatte | ayaṃ caturthaḥ saṃvaraḥ | tasminneva dine dhyānasamāpattiṃ labhate | ayaṃ pañcamaḥ saṃvaraḥ | tasminneva dina ārūpyasamādhiṃ labhate | ayaṃ ṣaṣṭhaḥ saṃvaraḥ | tasminneva dine 'nāsrava[saṃvaraṃ] labhate | ayaṃ saptamaḥ saṃvaraḥ | mārgaphalalābhamanusaran punaḥ saṃvaraṃ labhate | labdhamūlo na naśyati | pratyuta viśiṣṭa ityākhyāṃ gṛhṇāti | evaṃ puṇyaguṇo 'bhivardhate | yasmādayaṃ śīlasaṃvaraḥ sarvasattveṣu sadā pratikṣaṇaṃ labhyate | tasmāducyate catvāro ratnākarā nārhanti ṣoḍaśīṃ kalāṃ dinamekaṃ saṃvarasyeti |

dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvaraśca yathācittaṃ samudācarati | śīlasaṃvaro na yathācitta[mātraṃ] samudācarati | (pṛ) kecidvadanti- samādhipraviṣṭasyāsti dhyānasaṃvaraḥ | na samādhivyutthitasyeti | kathamidam | (u) samādhivyutthitasya sadāsti | labdhatattvo 'yaṃ na karoti śīlabhedanaviruddhamakuśalam | akuśalaṃ kadāpyakurvadbhiḥ kuśalacittaprakarṣapravṛttaiḥ sadā bhavitavyam | (pṛ) yadyārūpye dhyānasya śīlabhedakatā nāsti | kasya virodhāt kuśalasaṃvara ityākhyā | (u) dharmatā īdṛśī syāt | [yat] āryā maharṣayaḥ sarve kuśalasaṃvaralābhina iti | yadi śīlabhedanavirodhādeva te saṃvaravantaḥ | tadā sampīḍanīyasattvebhya eva kuśalasaṃvaro labhyeta ityayamasti doṣaḥ | ato na yujyate |

saptakuśalasaṃvaravargo dvādaśottaraśatatamaḥ |

113 aṣṭāṅgopavāsaśīla vargaḥ

aṣṭāṅga upavāsa upāsakasyocyate | sa kuśalacetasā śīlabhedādvirata upavasatīti upavasathaḥ | (pṛ) kasmāt aṣṭa viratayo mukhyata ucyante | (u) aṣṭāvetā dvāraṃ bhavanti | ebhiraṣṭadharmaiḥ sarvākuśalebhyo viramati | tatra catvāri dravyato 'kuśalāni | surāpānaṃ sarvākuśalānāṃ mūlam | anyāni trīṇi pramādakāraṇāni | pañcākuśalebhyo viratiḥ puruṣasya puṇyakāraṇam | tribhyo 'nyebhyo viratirmārgakāraṇam | avadātavasanānāṃ kuśaladharmo bhūyasā hīnaḥ mārgasya kāraṇatāmātraṃ karoti | ata ebhiraṣṭabhirdharmaiḥ samanvāgatāni pañca yānāni |

(pṛ) kimetānyaṣṭopavāsāṅgāni sahopādeyāni kiṃ vā pṛthak | (u) yathābalaṃ dhartuṃ śakyate | kecidāhuḥ- eme dharmā ekamupavāsadinaṃ rātriñca bhavanti iti | tadayuktam | bahvalpaṃ śīlaṃ yathā [balaṃ] upādāya ardhadinaṃ vā yāvadekaṃ māsaṃ vā sambhavatīti ko doṣo 'sti | kecidāhuḥ- avaśyamanyasmādupādatta iti | ayamapyaniyamaḥ | asatyanyasmin manasā smaran vācā vadati- ahamaṣṭaśīlāni dhārayāmīti | śīlasya pañca śaucāni- (1) daśakuśala[karma]pathācāraṇam | (2) pūrvāntāparāntayo duḥkha[saṃjñā] | (3) akuśalacittena na kasyacidupaghātaḥ | (4) smṛtvā saṃvararakṣaṇam | (5) nirvāṇapravaṇatā | ya idṛśopavāsasamarthaḥ tasya catvāro mahāratnākarā naikāmapi kalāmarhanti | denāvāmindrasya puṇyavipāko 'pi nārhati | śakro gāthāmavocat | bhagavān taṃ vigarhya [avocat]- yaḥkṣīṇāsravaḥ tena hīyaṃ gāthā vaktavyā | yathoktam-

māse ṣaḍupāvāsārddha aṣṭāṅgeṣu prapannakaḥ | sa pumān puṇyamāpnoti mayā ca sadṛśo bhavet || iti |

yo dinamupavasati sa upavāsapuṇyamupabhuñjānaḥ śakratulyo bhavati | imamupavāsadharmamupādāturnirvāṇaphalaṃ syāt | ataḥ kṣīṇāsraveṇa sā gāthā vaktavyeti |

upavāsadharmasamādāne sunibaddhāḥ śṛṅkhalāḥ sarvā mocayitavyāḥ | sarvākuśalapratyayo 'pi prahātavyaḥ | idaṃ śaucamityucyate | (pṛ) āryaścaka vartī rājā upavāsadharmasamādānamabhilaṣati [cet] kastaṃ samādāpayati | (u) bhadantā brahmā devā bhagaddraṣṭārastaṃ śāsayitvā grāhayeyuḥ ||

aṣṭāṅgopavāsaśīlavargasrayodaśottaraśatatamaḥ |

114 aṣṭavidhavādavargaḥ

aṣṭavidhavādeṣu catvāro 'śuddhāḥ catvāraḥ śuddhāḥ | catvāro 'śuddhā iti | yo vadati dṛṣṭvā nādrākṣamiti | adṛṣṭvā vadati adrākṣamiti | adṛṣṭvā adrākṣamiti van [vyavahāre] pṛṣṭo vadati nādrākṣamiti | dṛṣṭvā nādrākṣamiti brūvan pṛṣṭo vadati- adrākṣamiti | evaṃ vastuviparyāsena cittaviparyāsādaśuddhāḥ | catvāraḥ śuddhā iti | dṛṣṭvā vadati adrākṣamiti | adṛṣṭvā vadati nādrākṣamiti | dṛṣṭvā nādrākṣamiti brūvan pṛṣṭho vadati nādrākṣamiti | adṛṣṭvā adrākṣamiti bruvan pṛṣṭho vadati adrākṣamiti | evaṃ vastutattvena cittatattvāt śuddhāḥ | śrutibuddhijñāneṣvapi |

(pṛ) dṛṣṭiśrutibuddhijñānānāṃ ko bhedaḥ | (u) trividhāḥ śraddhāḥ | dṛṣṭiḥ pratyutpanne śraddhā | śrutirāptavacane śraddhā | jñānamanumitijñānam | buddhistrividhaśraddhāvivecanī prajñā | imāstrividhāḥ prajñāḥ kadācitsatyā bhavanti | kadācidviparīttāḥ | uttamapuruṣā aśuddhavādamakṛtvā śuddhavādamātraṃ kurvanti | ato 'varajanaiḥ prayujyamāno 'śuddha ityucyate | uttamajanaiḥ prayujyamānastu śuddha iti | kecidāhuḥ- arthasyāsya samyagabhijñātāraḥ uttamā bhavanti | na mārgamātralābhina [uttamāḥ] | ataḥ prākṛtā api śuddhavādina iti ||

aṣṭhavidhavādavargaścaturdaśottaraśatatamaḥ |

115 navakarmavargaḥ

navavidhaṃ karma- kāmadhātupratisaṃyuktaṃ karma trividhaṃ vijñaptiravijñaptirnavijñapti nāvijñaptiriti | rūpadhātupratisaṃyuktaṃ karmāpyevam | ārūpyadhātupratisaṃyuktaṃ dvividhañcānāsravaṃ karma | (sss_272) kāyavāgbhyāṃ kṛtaṃ karma vijñaptiḥ | vijñaptimupādāya [yaḥ] puṇyapāpasañcayaḥ sadānuyāyī | ayaṃ cittaviprayuktadharmo 'vijñaptirityucyate | cittamātrajāvijñaptirapyasti | navijñapti nāvijñaptiriti mana eva | manaśca cetanaiva | cetanā ca karmetyucyate | tasmādyanmanasā praṇidhāya paścātkāya[kṛtaṃ] tanmānasaṃ karmāpi cetanetyucyate | cetanayā cintayitvā kāya[kṛta]mityataḥ karmetyucyate |

(pṛ) tathā cedanāsravacetanā na [syāt] | (u) yadidaṃ cetanātmakaṃ saivānāsravacetanā | (pṛ) avijñapteḥ kāyajātāyā api kiṃ tāratamyavibhāgo bhaviṣyati na vā | (u) yat sarve kāyāvayavāḥ vijñaptikarma kurvanti | tadupādāya sañcitāvijñaptirmahatī mahāvipākaprāpiṇī | (pṛ) avijñaptiriyaṃ kasmin sthāne vidyate | (u) karmapathasvarūpaṃ niyatamavijñaptisañcāyakam | vijñaptiḥ satī asatī vā bhavati | anyā tu cittāpekṣiṇī | yadi cittaṃ sudṛḍhaṃ bhavati | tadā satī | yadi cittaṃ mṛdu bhavati | tadā asatī | avijñaptiriyaṃ praṇidhānādapi utpadyate | yadi kaścitpraṇidadhāti- avaśyamahaṃ dāsyāmīti | yadi vā caityaṃ karomīti | so 'vaśyamavijñaptiṃ pratilabhate | (pṛ) kadā pratilabhyate 'vijñaptiriyaṃ | kadā praṇaśyati | (u) yathāvijñapti vastu vartate | yadi caityārāmādidānaṃ karoti | yāvaddattaṃ vastu na praṇaśyati | tāvatkālaṃ sadānuvartate | cittañcānusarati | noparamati | yathā kaściccittamutpādayati- mayedaṃ sadā kartavyam | yadi vā samaiḥ melayāmi, yadi vā cīvaraṃ dadāmīti | evamādi vastu cittagataṃ noparamati | tasmin samaye sadā pratilabhyate | yāvajīvamanurati ca | yathā pravrajyāśīlaṃ samādadāti | tasmātkālātsadā pratilabhyate |

(pṛ) kecidāhuḥ- kāmadhātāveva vijñapteravijñaptirutpadyate | na rūpadhātāviti | kathamidam | (u) dhātudvaye 'pyutpadyate | kasmāt | rūpadhātukadevā api dharmaṃ pravadanti | buddhaṃ saṅghañca vandante | yathā manuṣyādaya iti kathaṃ vijñaptikarmato 'vijñaptirnotpadyate | kecidāhuḥ- vilīnāvyākṛtā nāstyavijñaptiriti | idamayuktam | vilīnāvyākṛtā gurutarakleśaḥ | kleśopacayo 'yamanuśaya ityucyate | avilīnāvyākṛtā paraṃ nāstyavijñaptiḥ | kasmāt | cittamidamavaraṃ mṛdu sat nopacayamutpādayati | yathā puṣpaṃ tilaṃ vāsayati na tṛṇavṛkṣādi | kecidāhuḥ- brahmalokādūrdhvaṃ nāsti vijñaptikarmacittamutpādakaṃ iti | kasmāt | vitarkavicārau hi vākkarma samutpādayataḥ | na tatra sto vitarkavicārauḥ | brahmalokopabhogacittamātraṃ (sss_273) vākkarma samutpādayati | iti | tadayuktam | sattvāḥ karmānusāreṇa śarīramupādadate | ya ūrdhvaloka utpadyate | na sa brahmaloke vipākamupabhuñjyāt | ato jñāyate svabhūmikacittena vākkarma karotīti | yaduktaṃ bhavatā na tatra vitarkavicārau sta iti | tatpaścādvakṣyate sta iti |

(pṛ) āryā aparyavasannasaṃyojanaprahāṇā vijñaptikarma kurvanti na vā | (u) āryāḥ prakṛtito nāvadyaṃ karma kurvanti | (pṛ) śvādīnāṃ sattvānāṃ [vāg]dhvaniḥ vākkarma bhavati na vā | (u) asatyapyālāpaviśeṣe cittataḥ samutthānātkarmetyapyucyate | yadi vā vyaktalakṣaṇaṃ yadi vāhvānaṃ yadi vā veṇvādi sarvaṃ [tat] vākkarmetyucyate | idaṃ kāyikaṃ vācikaṃ karmāvaśyaṃ manovijñānādutpadyate | nānyavijñānāt | ataḥ puruṣāḥ svakāyikaṃ karma paśyanti svavācikaṃ karma śṛṇvanti ca | manovijñānasamutpannaṃ karma santatyāvicchinnaṃ sat svayaṃ paśyanti śṛṇvanti ca ||

navakarmavargaḥ pañcadaśottaraśatatamaḥ |

116 daśākuśalakarmapathavargaḥ

sūtre bhagavānāha- daśākuśalakarmapathā yaduta prāṇātipātādi | pañcaskandhakalāpaḥ sattva ityucyate | tadāyuṣaśchedaḥ prāṇātipāto nāma | (pṛ) yadīme pañcaskandhāḥ pratikṣaṇavināśinaḥ | kena vadho bhavati | (u) pañcaskandhāḥ pratikṣaṇavināśino 'pi punaḥ punaḥ santatyā samutpadyante | tatsantatisamuccheda eva prāṇātipāto bhavati | prāṇātipātacittena ca prāṇātipātapāpaṃ labhate puruṣaḥ | (pṛ) kiṃ pratyutpannapañcaskandhānāṃ samucchedaḥ prāṇātipāto bhavati | (u) pañcaskandhasantatāvasti sattva ityākhyā | tatsantativināśaḥ prāṇātipātaḥ | na kṣaṇikeṣu sattva ityākhyāsti | (pṛ) kecidāhuḥ kaścidanucarānavalambya sattvān hanti | atha vā dṛḍhāsinābhihatya sahasā sattvān hanti | tadā tasya pāpaṃ nāstīti | kathamidam | (u) te 'pi pāpaṃ labheran | kasmāt | te vadhapāpasamanvitāḥ | caturbhiḥ pratyayaiḥ khalu prāṇātipātapāpaṃ labhante | (1) sattvasattā, (2) sattvasattājñānam, (3) jighatsācittam, (4) tajjīvitoccheda iti | ebhiścaturbhirhetubhirmaṇḍitaḥ pumān kathamapāpī syāt |

adattādānamiti yadvastu yatpuruṣasambandhī tat tasmātpuruṣāccauryeṇa gṛhṇāti | tadadattādānamityucyate | atrāpi santi catvāraḥ pratyayāḥ- (1) dravyasya parasambandhitā, (sss_274) (2) parasambandhitājñānam | (3) cauryacittam, (4) cauryeṇa grahaṇam iti | (pṛ) kecidāhuḥ- nidhiḥ rājasambandhī | ya imaṃ gṛhṇāti | sa rājñaḥ pāpaṃ labhata iti | kathamidam | (u) bhūmadhyagatadravyasya na vicāraḥ | bhūmāvupari gataṃ dravyaṃ paraṃ rājasambandhi syāt | kasmāt | anāthapiṇḍadādaya āryā api hīdaṃ dravyaṃ gṛhṇanti | ato jñāyate nāsti pāpamiti | yaḥ svābhāvikadravyasya lābhaḥ na tat cauryam |

(pṛ) yadi sarve padārthāḥ sādhāraṇakarmabhirutpadyante | kasmāt cauryeṇa pāpaṃ labhante | (u) sādhāraṇakarmahetoḥ samutpattāvapi asti hetoḥ prābalyadaurbalyam | yat [yasya] puruṣasya karmahetubalatiśayādhiṣṭhitaṃ tat dravyaṃ tatsambandhi | (pṛ) yadi kaściccaityāt saṅghādvā kiñcit kṣetragṛhādidravyamapaharati | katarasmāt pāpaṃ labhate | (u) bhagavataḥ saṅghasya vā dravye nāsti mamatācittam | asatyapi tataḥ pāpaṃ labhate | dravyamidaṃ niyamena bhagavataḥ saṅghasya vā sambandhi | tasya caurye adattādāne vā akuśalacittaṃ samutpannamityataḥ pāpaṃ labhate |

kāmamithyācāra iti | yā [yasya] sattvasya jāyā na bhavati | tayā saha kāmacāraḥ | [tasya] kāmamithyācāraḥ | svajāyāyāmapi amārgeṇa kāmacāro 'pi kāmamithyācāra ityucyate | sarvāsāṃ strīṇāṃ santi pālakāḥ yanmātṛpitṛbhrātṛgaṇasvāmiputravadhvādayaḥ | pravrajitastrīṇāṃ rājādayaḥ pālakāḥ | (pṛ) gaṇikā na [kasyacit] jāyā bhavati | tayā saha kāmacāraḥ kathaṃ na kāmamithyācāraḥ | (u) alpavayaskā hi jāyā | yathoktaṃ vinaye- alpavayaskā jāyā yāvadekena śmaśrṛṇāntaritā iti | (pṛ) yadi kācidasvāminī strī svayamāgatya prārthayate jāyā bhavāmīti | kathamidam | (u) yā vastuto 'svāminī kasyacitsattvasya purato yathādharmamāgatā, [tayā saha gamanaṃ] na kāmamithyācāraḥ | (pṛ) pravrajitasya jāyāparigraheṇa kāmamithyācārādunmoko 'sti na vā | (u) nonmoko 'sti | kasmāt | na hyasti sa dharmaḥ | pravrajitasya dharmaḥ sadā kāmamithyācārādviratiḥ | parastrī- [gamana]āpattito 'tijaghanyaṃ pāpaṃ bhavati |

mṛṣāvāda iti | yatkāyabāṅmanobhiḥ parasattvān vañcayitvā mṛṣā pratipādayati | ayaṃ mṛṣāvādaḥ | pāpasya gurutaratvādbhagavānāha bahūnāṃ paśnasamādhiḥ mṛṣāvādaḥ | yāvadekasmin puruṣe pṛcchatyapi mṛṣāvādaḥ | kimuta bahūnām iti | yo vañcayitumabhīṣṭaḥ, (sss_275) tasmātpāpaṃ labhate | yadi kaścitparaṃ vadati ahamamukamīdṛśaṃ vadāmīti | tadvastuno 'tattve 'pi na mṛṣāvādaḥ | kiñca saṃjñāmanusṛtya mṛṣāvādaḥ | yaḥ paśyan na paśyati saṃjñām | sa pṛṣṭo vadati nādrākṣamiti | tasya nāsti mṛṣāvādapāpam | iti yathā varṇitaṃ vinaye |

(pṛ) yadi kaścidvastuviparyayāt adṛṣṭvā vadati adrākṣamiti tasya kathaṃ na mṛṣāvādaḥ | (u) sarvāṇi puṇyapāpāni cittādhīnāni utpadyante | sa puruṣo 'dṛṣṭavastuni dṛṣṭasaṃjñāmutpādayatītyato nāsti pāpam | yathā [yasya] tāttvikasattve nāsti sattvasaṃjñā | asattve ca sattvasaṃjñotpannā | sa na vadhapāpaṃ labhate | (pṛ) yathā vastusati sattva utpannasattvasaṃjño vadhapāpaṃ labhate | tathā yadi dṛṣṭe dṛṣṭasaṃjñāmutpādayati | tadā na pāpaṃ syāt | natvadṛṣṭe dṛṣṭasaṃjñāmutpādayan na pāpaṃ labhata iti | (u) pāpamidaṃ sattvopādānakacittamupādāyotpadyate | ataḥ sattve satyapi sattvasaṃjñāvihīno na labhate pāpam | [tādṛśa]cittābhāvāt | asati sattve sattvasaṃjñāvān [vastutaḥ] sattvasyābhāvādapi na pāpaṃ labhate | sati sattve sattvasaṃjñāvān prāṇātipātapāpaṃ labhata eva | hetupratyayānāṃ samagratvāt | yasya dṛṣṭe vastuni adṛṣṭasaṃjñotpadyate | sa pṛṣṭo vadati nādrākṣamiti | sa saṃjñāviparyayābhāvāt na sattvān vañcayati | vastuviparyaye 'pi satyamityevocyate | yasyādṛṣṭe vastuni dṛṣṭasaṃjñotpadyate | sa pṛṣṭo vadati nādrākṣamiti | sa saṃjñāviparyayāt sattvān vañcayati | vastvaviparyaye 'pi mṛṣāvāda ityucyate |

paiśunyamiti | yat kaścitparavibhedayiṣayā vākkarma karoti | tatpaiśunyamityucyate | yasya nāsti sambhedabuddhiḥ | paraḥ śrutvā svayaṃ bhedayati | sa na pāpabhāgbhavati | yastu vinayakuśalabuddhayā durjanān sambhedayati | sa sambhede kṛte 'pi na pāpabhāgbhavati | yaḥ saṃyojanānuśayena kaluṣitacitto na bhavati | sa vācaṃ vadannapi na pāpabhāgbhavati |

pāruṣyamiti | yat kaścitkaṭu vadati hitakarañca na bhavati parasyopāyāsamātramicchati | tatpāruṣyamityucyate | yastu karuṇācittena hitaṃ kurvan kaṭu vadati | na tasyāsti pāpam | yathā nirarthakaprayukta upāyāse pāpamasti | [cikitsārthaṃ] kasmiṃścitkāyadeśe sūcyā vedhanaṃ kaṭvapi na pāpaṃ bhavati | tathā kaṭuvacanamapi | buddhā āryā api kurvantī dam | yathā rūgṇādīnāmupadeśaḥ | yaḥ saṃyojanānuśayakaluṣitacitto na bhavati | tena kṛtaṃ kaṭuvacanaṃ na pāpamityucyate | yathā vītarāgādayaḥ | yaḥ kaluṣitacittena kaṭu vadati | sa kleśotpattikāla eva pāpaṃ labhate |

sambhinnapralāpa iti | yadanṛju asatyārthabhāṣaṇaṃ sa sambhinnapralāpaḥ | akāṇḍe satyavacanamapi (sss_276) sambhinnapralāpaḥ | satyamapi kāle vipattyānulomyenāhitakaratvāt sambhinnapralāpa ityucyate | satyavacane 'pi kāle cāhite amūlamanarthamakramaṃ vacanaṃ sambhinnapralāpaḥ | mohādikleśavikṣiptacittatayā vacanaṃ sambhinnapralāpaḥ | kāyamanasoranārjavamapi sambhinnaṃ karma | kintu bhūyasā vākkṛtameva vyavahārataḥ sambhinnapralāpa ityucyate | anyāni trīṇi vākkarmāṇi sambhinnapralāpasaṃmiśrāṇi bhavanti na vivekabhāgīni | yadi mṛṣāvādaḥ kaṭuvacanāñcāviviktam | tadā dvidhā bhavati mṛṣāvādaḥ sambhinnapralāpa iti | yadi mṛṣāvādo 'pi saṃbibhedayiṣayā akaṭuvacanaḥ | tadā tridhā bhavati mṛṣāvādaḥ paiśunyaṃ sambhinnapralāpa iti | yadi mṛṣāvādaḥ kaṭuvacanaḥ sambibhitsā ca | tadā caturdhā bhavati | yadi nāsti mṛṣāvādaḥ | kaṭuvacanamapi aviviktaṃ kevalamakāṇḍavacanamahitavacanamanarthavacanam | tadā sambhinnapralāpamātram | ayaṃ sambhinnapralāpo 'pi sūkṣmo dustyajaḥ | kevalaṃ buddhā eva tadindriyaṃ samucchedayanti | ato buddhā eva bhagavadvādaprasādhane śraddheyāḥ nānye |

(pṛ) uktāḥ saptavidhāḥ karmapathāḥ | ka upayogaḥ punastrividhamānasakarmakathanena | (u) kecidvadanti- puṇyaṃ pāpamavaśyaṃ kāyavāgadhīnaṃ na cittamātrāt iti | ato vadanti cittamapi karmapathaḥ | trividhasyāsya mānasakarmaṇo balādutpadyate kāyikaṃ vācikamakuśalakarma iti | idaṃ trividhaṃ yadyapi gurutaram | mānasakarmaṇaḥ sūkṣmatvāt iti paścādvakṣyate | sarveṣāṃ leśānāmakuśalakarmotpādakatve 'pi idaṃ trividhaṃ paraṃ sattvānāmupāyāsakaratvādakuśalakarmapatha ityucyate | yadi rāgo madhyamo 'varo vā na sa karmapatho bhavati | rāgo 'yamadhimātraḥ paramadhirajya saṃpīḍecchayā sopāyaḥ kāyikavācikakarmotpādakatvāt rāgerṣyā karmapatho bhavati | pratighamohāvapi tathā | yadi moha eva sarvakleśātmaka ucyata iti matam | tasyaiva kāyavāgbhyāṃ sattvānāmupadravotpādakatvāt traividhyamucyate |

(pṛ) kasmānmoho mithyādṛṣṭirbhavati | (u) asti [sa]mohaviśeṣaḥ | kasmāt | na hi sarvo moho 'kuśalaḥ | yo moho mithyādṛṣṭipravṛttāvadhipatiḥ so 'kuśalaḥ karmapathaḥ | sarvāṇyakuśalāni etattrimukhādhīnāni bhavanti | yadi [vā] kaściddhanalābhāyākuśalaṃ karma karoti tadyathā suvarṇakārṣāpaṇāya prāṇinaṃ hanti | dveṣeṇa vā [akuśalaṃ karma karoti] tadyathā amitraṃ coraṃ vā hanti | atha vā na dhanalābhāya na dveṣeṇa, api tu mohabalenaiva parāparāvijñānāt prāṇinaṃ hanti | (pṛ) catvāro durgatipratyayāḥ sūtra uktā (sss_277) rāgato dveṣato bhayato mohataśca durgatiṣu patantīti | idānīmatra kasmānnoktaṃ bhayato 'kuśalaṃ karmotpadyata iti | (u) bhayaṃ mohasaṅgṛhītam | yaducyate bhayata iti tanmohata eva bhavati | kasmāt | na jñānī yāvadāyurvināśapratyayamapi akuśalaṃ karma karoti | idañca pūrvaṃ pratyuktameva |

yat kleśavivṛddhiḥ kāyikavācikarmotpādayati sa kālo 'kuśalakarmapatha ityucyate | asya trividhasya bhūyasā akuśalotpādakatvāt | (pṛ) kasmātkarmapatha ityucyate | (u) mana eva karma | tatra caratīti karmapatha ityucyate | antimatritaye pūrvaṃ carati | ādyasaptake paścāccarati | trīṇi karmapathāḥ na karma | sapta karmāṇi karma ca panthāśca | (pṛ) kaśātāḍanasurāpānādīnyakuśalakarmāṇyuktāni | kasmāddaśaivoktāni | (u) gurutarapāpatvādimāni daśoktāni | kaśātāḍanādīni sarvāṇi tatparivārāḥ paurvāparikāḥ | na surāpānaṃ prakṛtisāvadyam | nāpi paropadravakṛta | paropadravakṛditi svīkāre 'pi na surāpānaṃ tadbhavati |

(pṛ) akuśalakarmapathā ime kutra vartante | (u) sarvatra pañcagatiṣu vartante | uttarakuruṣu kevalaṃ na santi | mithyākāmacārastribhirvastubhirutthāpitaḥ kāmarāgeṇa saṃsiddhaḥ | anye tribhirvastubhirutthāpitaḥ tribhirvastubhiḥ saṃsiddhaḥ | (pṛ) āryāḥ kimakuśalaṃ karma kuvanti na vā | (u) mānasākuśalakarmotpattāvapi na kāyikavācikakarmotpādayanti | mānasakarmaṇyapi dveṣacittamātramutpādayanti na vadhacittam | (pṛ) sūtra uktam- śaikṣā anyān śapamānā āhuḥ samucchinnavṛṣaṇo bhava iti | tatkatham | (u) [anyat] kiñcitsūtramāha- arhan śapata iti | ayaṃ kṣīṇāsrava puruṣaḥ prahīṇakleśamūlaḥ cittameva notpādayati | kiṃ puna śapeta iti | śaikṣasya śāpavacanamapi tathaiva syāt | āryā akuśalakarmasu avijñaptisaṃvaraṃ labhanta | kathaṃ kuryurakuśalam | na ca te durgatau patanti | yadyakuśalamutpādayanti | pateyurapi | yadyāryā ihādhvani akuśalaṃ karma kṛtvā durgatau na patanti | atītādhvani akuśalakarmavanta iti kasmānna patanti | (u) āryāṇāṃ manasi tattvajñāne samutpanne sarve 'kuśalakarmapathā mandā bhavanti yathā dagdhaṃ bījaṃ na punaḥ prarohati |

trīṇi ca viṣāṇi dvividhāni- durgatiprāpakāṇi tadaprāpakāṇīti | yāni durgatiprāpakāṇi tāni āryāṇāṃ prakṣīṇāni | karmakleśābhyāṃ hi śarīramupādīyate | āryāḥ karmayuktā api kleśavikalatvānna patanti | kiñca te ratnatrayākhyamahāsthānabalamavaṣṭabhya mahadakuśalaṃ kṣapayanti | yathā kaścidrājāśrita uttamarṇena na pīḍyate | te ca tīkṣṇaprajñāvidyā akuśalaṃ karma kṣapayanti | yathā kaścitkāye 'gniśaktivivṛddhyā duṣparipācaṃ paripācayati | teṣāṃ santi bahava upāyāḥ | kadācid buddhān smṛtvā kadācitkaruṇāṃ smṛtvā kuśalakarmahetubhi[rvā] akuśalebhyo vimuktiṃ labhante | yathā coro vahvalīkairaraṇyadurgamāśritya nopalabhyate | āryā ime jñānena vimuktimārgaṃ labhante | yathā gauḥ svāminaṃ yāti | vihaga ākāśaṃ niśrayate | dīrgharātraṃ kuśaladharmāṇāmabhyāsānna durgatau patanti | yathoktaṃ sūtre- yo nityaṃ kāyena śīlaṃ cittena prajñāmabhyasyati sa narakavedanīyaṃ karmābhimukhībhūya laghu vedayate iti | yathā cāha gāthā-

carantaṃ karuṇācitte 'pramāṇe 'nirāvṛte | gurukarmāṇi sarvāṇi na kiñcidupayanti ca || iti |

āryāṇāmeṣāñcitte 'kuśalaṃ karma na sthirībhavati | santaptāyasi patitaikajalabinduvat | āryāṇāṃ kuśalaṃ karma sudūragāmi khadira vṛkṣamūlavat | āryāśceme bahukuśalā alpākuśalāḥ | alpamakuśalaṃ bahukuśaleṣu vartamānaṃ na balavat yathā gaṅgāyāṃ kṣiptamekapalalavaṇaṃ na vikārayati tadrasam | āryāste puṇyaśraddhādinā dhanikāḥ | yathā daridra ekakarṣāpaṇāya pāpaṃ svīkaroti | na [tathā]dhanikaḥ śatasahasrebhyo 'pi pāpaṃ prāpnoti | āryamārgapraveśābdahumatā bhavanti | yathāryāḥ satyapi pāpe na narakaṃ praviśanti | yathā vyāghraśārdūlajāśvavarāhānāṃ(ṇāṃ) saha vivadamānānāṃ baliṣṭho jayaṃ labhate | āryāṇāmeṣāṃ cittāmāryamārgoṣitam | durgatikapāpāni na punarupāyāsayanti | yathā rājādhyuṣita ekāntagṛhe nānye praviśanti | āryāḥ svavihṛtisthānavihāriṇaḥ | na [teṣu] durgatikapāpakarmāṇyavakāśaṃ labhante | tadyathā gṛdhro vā kaṅka iti dṛṣṭāntaḥ | kiñcāryāścatusmṛtyupasthāneṣu cittaṃ pratibadhnanti | ato durgatikakarmāṇi nāvakāśaṃ labhante | śākhāniveśitavṛttaghaṭavat | dvividhasaṃyojanasamanvāgamāddhi durgatau patito yathākarma vipākaṃ vedayate | āryāstu eka [saṃyojana]prahāṇānna durgatau patanti | te sadā kuśalakarmavipākaṃ samādadata ityato (sss_279) durgatikakarmāṇi nāvakāśaṃ labhante | yathā pūrvaṃ ṣaṭkarmavarge pratipāditaṃ naraka[vedanīyaṃ] karmalakṣaṇam | [tādṛśa]kāraṇābhāvādāryā na durgatau patanti ||

daśākuśalakarmapathavargaḥ ṣoḍaśottaraśatatamaḥ |

117 daśakuśalakarmapathavargaḥ

daśakuśalakarmapathā yaduta prāṇātipātaviratiḥ yāvatsamyakdṛṣṭiḥ | ime daśaśīlasaṃvarasaṅgṛhītā aikakālikāḥ | dhyānamarūpasaṃvarasaṅgṛhītamapi aikakālikam | viratirnāma karmapathaḥ | sāvijñaptireva | (pṛ) vandanādīni puṇyāni anye karmapathāḥ santi | kasmādviratimātraṃ karmapatha ityucyate | (u) viratiprādhānyāt | imāni daśa karmāṇi dānādibhya utkṛṣṭāni | kasmāt | dānādinā labdhaḥ puṇyavipāko na śīladhāraṇasya [tulā]marhati | yathā daśavārṣikaḥ pumān prāṇātipātaviratipratyayamāyurvardhayati | daśākuśalakarmaṇāṃ pāpatvāt tadviratiḥ prakṛtitaḥ puṇyam | antimāni trīṇi kuśalakarmāṇi kuśalakarmāṇāṃ mūlam | tasmāddānādīni kuśalāni karmapathasaṅgṛhītāni | asmin karmapathe 'sti paurvāparyeṇopanidhyoktakaśātāḍanādiviratiḥ | ataḥ sarvāṇi kuśalāni atra saṅgṛhītāni ||

daśakuśalakarmapathavargaḥ saptadaśottaraśatatamaḥ |

118 ādīnavavargaḥ

(pṛ) akuśalakarmaṇāṃ kimādīnavam | (u) akuśalakarmabhirnarakādiduḥkhaṃ vedayate | yathoktaṃ sūtre- prāṇātipātapratyayaṃ narake patati | yadi manuṣyeṣūtpadyate | alpāyu rvindate | yāvadevaṃ mithyādṛṣṭiḥ | akuśakarmapratyayaṃ ciraṃ duḥkhamanubhavati | yathāvīcinarake 'pramāṇavarṣāṇyativāhayan nāyuḥ kṣapayati iti | sattvānāṃ vidyamānāḥ sarvā akuśalaparābhavahānipīḍā akuśalaiḥ [karmabhi]reva bhavanti | adṛṣṭākuśalakarmaṇāṃ mahopakāro 'sti | yathā sainikavyādhādayo nānena karmaṇā bahumānaṃ labhante | coravadhapratyayaṃ dhanabhānaṃ labhata iti yat bhavata āśayaḥ | tadidaṃ pūrvameva trikarmavarge pratyuktam | akuśalacārī garhānirbhatsanādīni (sss_280) duḥkhopāyāsāṅgāni vindate | pareṣāmaniṣṭaprāpakaṃ krūramityata ebhyo 'kuśalakarmabhyo viramitavyam | uktañca sūtre- prāṇātipātasya pañcāvadyāniḥ- (1) janānāmaśraddheyatā, (2) duryaśaḥprāptiḥ, (3) kuśalādviprakṛṣyākuśalapratyāsattiḥ, (4) maraṇakāle cittavipratisāraḥ, (5) ante durgatipatanam iti | prāṇātipātapratyayamalpasukhaṃ bahudduḥkhaṃ bhavati | akuśalakarmācaraṇaṃ puruṣacittaṃ saṃkleśayati | adhvanyadhvani samupacitasamudayaściraṃ duścikitso bhavati | akuśalacārī tamasastamaḥ praviṣṭaḥ pravṛttimārgatritayānna niryāṇaṃ labhate | akuśalacārī manuṣyadehopādānaṃ vṛthākaroti | yathoṣadhinicitāt himagirerviṣatṛṇasya samāhartātimūḍho bhavati | evaṃ daśakuśalakarmapathairmanuṣyadehaṃ labhate | kuśalamanācaran kevalaṃ mahatīṃ hānimeva karoti | kiṃ punarakuśalakarmasamādāne | kiñcākuśalacārī svakāyaṃ kāmayannapi na vastutaḥ svātmānaṃ

kāmayate | svātmānaṃ rakṣannapi nātmānaṃ rakṣati | ātmapīḍākarakarmapratyayatvāt | puruṣo 'yaṃ kāyasaṅgataḥ tadyathāmitracoreṇa [saṅgataḥ] svātmana eva duḥkhakārakatvāt | yo 'kuśalamācarati | sa svayameva tatkāyaṃ corayati | kiṃ punaḥ paraḥ | akuśalakarmacaryā yadyapīdānīṃ nābhivyajyate vipāke tu adhyavasīyate | tasmādalpīyasyapi aśraddhā na kartavyā | yathālpīyo 'pi viṣaṃ puruṣaṃ hanti | yathā vā ṛṇamalpamapi krameṇa vṛddhyā vardhate | parasya kṛtaṃ pāpaṃ paraḥ sadā na vismarati | ataḥ kṛtaṃ ciraviprakṛṣṭamapi na śraddhātavyam | akuśalacārī na sukhe ramate | akuśalācaraṇāddevamanuṣyasukhādbhraśyati | asukharato mūḍhaḥ śreṣṭhaḥ | akuśalacāriṇo duḥkhaṃ gāḍhaśocanīyaṃ bhavati | vipratisārādiduḥkhaṃ pratyakṣaṃ vedayate | ante tu durgatiduḥkhaṃ vedayate | akuśalakarmaphalāt vihāyasā gatvā samudre nimajyāpi na vimuktisthānaṃ labhate | yathā suvarṇatomaro buddhamanvadhāvat | sarvamakuśalaṃ mohotthitam | ato vidvān nānusmaret | uktañca sūtre- pramādaḥ śatruvatkuśaladharmān hanti iti | ato nānusmaret | kiñcākuśalaṃ karma buddhabodhisattvairarhadbhirāryaiḥ pañcabhijñairmaharṣibhiḥ puṇyapāpavedibhiravigītaṃ na bhavati | ato na kurvīta | paśyāmaḥ khalu pratyakṣamakuśalacittavaipulya eva bhāvavyāmohavikṣepopāyāsādhiduḥkhairvikṛtamukhavarṇaḥ pumānaprīto dṛśyata iti | kiṃ punaḥ kāyikavācikakarmotpādane | ebhiḥ pratyayairjñāyate akuśalānāmapramāṇānyavadyāni santīti ||

ādīnavargo 'ṣṭādaśottaraśatatamaḥ |

119 trikarmagauravalāghavavargaḥ

triṣu karmasu kiṃ gurutaraṃ- kiṃ kāyikaṃ karma, vācikaṃ karma kiṃ vā mānasaṃ karma | (pṛ) kecidāhuḥ- kāyikaṃ vācikañca karma gurutaram | na mānasaṃ karmeti | kasmāt | kāyikavācikakarmaṇorniyamena satyatvāt | yathā pañcānantaryāṇi kāyaṃ vācañcopādāya kriyante | kāyo vāk ca karma niṣpādayati | yathā kaścidimaṃ sattvaṃ hanmīti cittamutpādya kāyavāgbhyāṃ tatkarma sādhayati | na mānasakarmamātreṇa prāṇivadhapāpaṃ vindate | nāpi cittotpādamātreṇa caityanirmāṇabrāhmapuṇyaṃ vindate | kāyavacasyasati mānasikakarmamātrasya na vipāko 'sti | yathā kaściccittamutpādayati dānaṃ dāsyāmīti | na tu prayacchati | na tasyāsti dānapuṇyam | nāpi praṇidhānamātreṇa vastu pariniṣpadyate | yathā kaścitsaṅghasya mahādānaṃ karomīti praṇidadhāti | na tu dadāti | tasya nāsti saṅghadānapuṇyam | mānasaṃ karma mahattaramiti cet [tadā] dānapuṇyaṃ labheta | tathā ca karmavipākaḥ vyāmohaḥ syāt | vinaye ca nāsti mānasyāpattiḥ | yadi mānasaṃ karma mahattaram | kasmānnāstyāpattiḥ | yadi cittamutpādayituḥ puṇyaṃ labhyata iti | tadā puṇyaṃ sulabhaṃ syāt | ācaritā kasmāt sulabhamidaṃ karma tyaktvā durācaraṇaṃ dānādikarma kuryāt | tathā cedakṣīṇapuṇyaḥ syāt | yathā kaścid vṛthā cittamātramutpādayati | nātyantaṃ vyāpriyate | [tadā] kasya kṣayaḥ | dhanaṃ parimitamityataḥ puṇya[mapi] kṣīyate | na cittotpādamātraṃ parasyopakaroti | apakaroti vā | yathā tarṣito bubhukṣitaḥ sattvaḥ pānamāhāramabhilaṣati | na mānasakarmaṇā vāryate | laukikānāṃ hānilābhāvatimātrau | cittaṃ laghu calaṃ durdamamityato 'kuśalākaraṇaṃ na kiñcit

| tadā gurvī hāniṃ vinderan | ye puṇyacikīrṣayā kuśalacittamutpādayanti | te mahālābhamevāpnuyuḥ | idantu atyantaṃ duṣṭam | yadi mānasaṃ karma mahattaram, prāṇātipātacikīrṣācittamutpādayan narake patet | evaṃ ciropacitenāpi śīlādinā kimupakṛtaṃ syāt | śīlādikuśalācārāṇāṃ guṇā avyavasthitā bhaveyuḥ | kasmāt | ekacittotpādamātreṇa pāpalābhāt | uktañca sūtre- kāyikaṃ vācikaṃ karma audārikam | ataḥ pūrvaṃ prajahyāt | audārikakleśaprahāṇāccittaṃ samādhīyata iti | yo 'brahmacaryacittamutpādayati | tasya maithunaṃ kṛtamiti śīlaṃ vipadyeta | yaścittotpādaḥ na tanmaithunam | etanmaithunacittavyatiriktaḥ ko dharmo maithunamityucyate | utpadyamānaṃ vijñaptikarma sarvaṃ kāyavacasā bhavati na mānasakarmaṇā | yathā parapuruṣanindā avaśyaṃ vākkarmādhīnā mṛṣāvādapāpaṃ gamayati | yatpūrvamuktaṃ caturbhiḥ pratyayaiḥ (sss_282) prāṇātipātapāpaṃ labhate yaduta sattvasattā, sattvasattājñānaṃ, jighatsācittaṃ tajjīvitoccheda iti caturbhirvastubhiḥ pāpaṃ sidhyati | [ato] jñātavyaṃ na mānasaṃ karma gurutaramiti | yathā cāha bhagavān- yo bālaka ājanma karuṇāmabhyasyati | sa kimakuśalaṃ karmotpādayituṃ śankoti akuśalaṃ karma cetayate vā iti | ato jñāyate kāyikaṃ karmaivotpādayati na mānasaṃ karma iti |

atrocyate | yat bhavānāha- kāyikaṃ vācikaṃ karmaiva gurutaraṃ na mānasam iti | tadayuktam | kasmāt | sūtre bhagavānāha-

cittaṃ dharmasya vai mūlaṃ cittaṃ prabhuśca kiṅkaraḥ | śubhāśubhaṃ tatsmarati vacanaṃ caraṇañca tat || iti |

ato jñāyate mānasaṃ karmaiva gurutaramiti | manoviśiṣṭatvena kāyikavācikakarmaṇo rviśeṣo 'sti | yathā uttamaṃ madhyamamadhamamityādi | vinā cittaṃ nāsti kāyikaṃ vācikaṃ karma | sūtre vacanācca vijñaptikarma kṛtvā niyamena vipākaṃ vedayate | āha ca- saptaviśuddhipuṇyānāṃ trividhamānasakarmamātramupayojayati | imāni saptaviśuddhipuṇyāni puṇyasampatsūttamāni bhavanti | karuṇā ca mānasaṃ karma | sūtramāha- karuṇācittaṃ vipākaprāpakamiti | yathāha sūtram- purāhaṃ saptavarṣāṇi karuṇāsamudācaraṇānneemaṃ lokaṃ saptamahākalpān pratinivartāmīti | ato jñāyate mānasaṃ karmeva gurutaramiti | tadeva sarvān lokān vyāptuṃ śaknoti | mānasaṃ karma gurutaram | yathā mānasakarmavipākādaśītimahākalpahasrāṇyāyurbhavati | mānasakarmaṇaḥ śakti kāyikaṃ vācikaṃ karmātiśete | yathā kuśalacārī āyuṣo 'nte mithyādṛṣṭimutpādayan narake patati | akuśalacārī maraṇakāle samyagdṛṣṭimutpādayan deveṣūtpadyate | [tato] jñātavyaṃ mānasaṃ karma mahattaramiti | uktañca sūtre- pāpeṣu mithyādṛṣṭirgurutareti | āha- yo lokottarāṃ samyagdṛṣṭimutpādayati sa varṣaśatasahasyāṇi saṃsāre saṃsarannapi na durgatau patati iti | mānasakarmaṇo balaṃ kāyikaṃ vācikaṃ karmātiśete | yathoktamupālisūtre- tīrthiko maharṣiḥ [āgatya vadet] ekena manodaṇḍena nālandaṃ bhasmīkaromīti iti | yathā daṇḍakāraṇyāni ṛṣiṇāṃ manodaṇḍena [bhasmī]kṛtāni iti | mānasaṃ karmaiva vipākaprāpakam | yathoktaṃ (sss_283) sūtre- yo 'yamatra mṛtaḥ sa eva narakaṃ praviśati | sa eva deveṣūtpadyate hastamukteṣuvat iti | yathā mānasakarmaṇopacittairmaladharmairyāvadavaivartikanarakaṃ praviśati | [tathā] upacitaiḥ kuśaladharmairyāvannirvāṇam | caitasikasya savipākatvādeva kāyikaṃ vācikaṃ vipacyate | abhāve karmaṇo vipākābhāvāt | na vinā mānasaṃ karma kāyavākkarmaṇorvipāko 'sti | yanmanasā kāyaṃ vācañca niśritya kuśalamakuśalaṃ vā carati tatkāyikaṃ vācikaṃ karmetyucyate | vināpi kāyikavācikakarmaṇanasakarmaṇo vipāko 'sti | na tu vinā mānasaṃ karma kāyikasya vācikasya vā vipākaḥ | ato jñāyate mānasaṃ karma gurutaraṃ na kāyikaṃ vācikam | iti |

yadbhavatoktaṃ kāyikavācikakarmaṇorniyamena satyatvāt yathā pañcānantaryāṇi kāyaṃ vāca[ñcopādāya] kriyanta ityato gurutarāṇīti | tanna yujyate | yasmāt cetanā gurvī vastu ca guru tasmātkarma guru | na kāyavacasī guruṇī iti | cittanaiyatyātkarma niyamena satyam | yathā cittabalamātreṇa saddharmapadaṃ praviśati tathā cittabalenaiva cānantaryapāpaṃ sampādayati | asati citte mātāpitṛvadho 'pi nānantaryam | ato jñāyate kāyavacasī na balavatīti |

uktaṃ bhavatā kāye vāk ca karma vastu niṣpādayatīti | tanna yuktam | karmasamāpanaṃ niṣpattiḥ | parasyāyurapaharan prāṇātipātapāpaṃ labhate | na kāyikavācikakarmotpattikāle | karmasamāpane cittabalamavaśyamapekṣate | na kāyavacasī | yaduktaṃ bhavatā- vṛthācittotpādamātreṇa nāsti vipāka iti | tadayuktam | yathoktaṃ sūtre- dṛḍhacittamutpādya tadaiva deveṣūtpadyate narake vādhaḥ patati iti | kathamāha mānasakarmaṇo na vipāko 'stīti | yaduktaṃ bhavatā- nāpi praṇidhānamātreṇa vastu sādhayatīti | tadapyayuktam | kasyacidutpannaṃ gabhīraṃ kuśalacittaṃ mahāsaṅgha[dāna]puṇyamapyatiśete | yadāha bhavān- nāsti mānasyāpattiriti | tadayuktam | yadākuśalacittamutpādayati tadaiva pāpaṃ labhate | yathāha bhagavān- santi vividhāni pāpāni kāyikavācikamānasapāpānīti | ato jñāyate 'kuśalacittotpādamātrama pāpamiti na labhyate | asaṃyojanamātraṃ śīlam, durdharatvāt | audārikaṃ pāpaṃ śīladhāraṇena vārayati | sūkṣmaṃ pāpaṃ samādhyādinā pariharati |

yaduktaṃ bhavatā puṇyaṃ pāpañca sulabhaṃ syāditi | tadayuktam | cittabalasya tanutvāt janāḥ sulabhaṃ tyaktvā durlabhaṃ kurvanti | yathā karuṇācittādi, tatpuṇyamatimātrabahulam | na tu dānaṃ [tathā] | sattvā avarajñānabalāḥ karuṇādi mānasaṃ karma carituṃ na samarthā ityato (sss_284) dānādi kurvanti | prakīrṇakusamagandhādiṣu pūjopakaraṇeṣu viśuddhacittasya durlabhatvāt | yaduktamakṣīṇapuṇyaḥ syāditi | tatpratibrūmaḥ | sa yadi bodhibalayuktaḥ tadā akṣīṇaṃ kuśaladharmaṃ labhetaiva | yaduktaṃ mānasaṃ karma na kasyacidupakaroti apakaroti vā iti | tanna yujyate | kāyikavācikarmāṇi mānasakarmaṇāhṛtānīti na pradhānāni bhavanti | yadbalādutpadyate tat [tataḥ] pradhānam | sarva upakārāḥ karuṇācittavihārādhīnā bhavanti | kasmāt | karuṇāvihārabalātsamīraṇavṛṣṭayoḥ ṛtumanuvartamānayorapi bījaśatāni pacyante | yathā kalpādau taṇḍulāni svayamutpadyante puruṣāṇāṃ daśavarṣāyuḥkāle prāpte tatsarvaṃ nābhūta | kathamāha- karuṇācittamanupakārakamiti | karuṇāvihārī sarvāṇyakuśalamūlāni kṣapayati | akuśalakarmādhīnā hi sarva upadravāḥ | kathamāha- karuṇāvihāro mahopakāraka iti | yadi sarve sattvāḥ karuṇācitte virahanti | tadā sarve susthāna utpadyeran | na hi sarve prakṛtitaḥ puṇyaprayogamabhilaṣanti | ato jñāyate karuṇāpuṇyaṃ paramagabhīragahanamiti | kadācitkaruṇādānābhyāṃ sattvānupakurvanti | kadācitkaruṇāmātreṇa | karuṇāvihāriṇaḥ sattvā yadi kāyaṃ spṛśanti | yadi vā tacchāyāyāṃ nipatanti | sarvathā nivṛtiṃ labhante | jñātavyaṃ karuṇāpuṇyaṃ dānādibhya uttamamiti |

yaduktaṃ bhavatā- hānilābhāvatimātrāviti | tatpratyuktapūrvaṃ yanmanobalena sattvānupakaroti apakaroti ceti | ato jñāyate mānasaṃ karma gurutaramiti | yaduktaṃ ciropacitenāpi śīlādīnā na kiñcidupakṛtamiti | tadapyayuktam | kasmāt | manoviśuddhayā hi śīlaviśuddhiḥ | yadi mano na viśuddham | śīlamapi na viśuddhyati | yathedaṃ saptābrahmacaryasūtra uktam | viśuddhaśīlaśca mahāvipākaṃ pratilabhate | yathāha sūtrama- śīlavrataḥ prāṇihitaṃ mano 'nuyāyi bhavati | yaduta śīlaviśuddhyā iti | śīlaviśuddhau ca cittaṃ praśāmyati | nānyadharme [sati] | yaduktaṃ kāyikaṃ vācikaṃ karmādaurikam | ataḥ pūrvaṃ prajahātīti | tadayuktam | sūkṣmakuśalena mahāvipākaṃ labhate | yathā dhyānasamāpattau cetanā | yaduktaṃ yadyabrahmacaryacittamutpādayati tadā śīlaṃ vipadyeteti | tadayuktam | yasya mānasaṃ karmāviśuddham, tasya śīlamapi aviśuddham | puṇyapāpayorbhede labdhe saṃyojanaśīladharmayorbhedaḥ | yaduktaṃ tvayā- utpadyamānaṃ vijñaptikarma kāyavāgbhyāṃ bhavatīti | tat sāmānyataḥ pratyuktaṃ yaduta kāyikavācikakarmadharmabhede mānasakarmadharmabhedaḥ | kāyikaṃ vācikaṃ karma avaśyaṃ vijñāpayitrā sidhyati | yathā caturbhiḥ pratyayaiḥ siddhaṃ prāṇātipātapāpaṃ na mānasakarma vinā bhavati | laukikāḥ satvā vadanti kāyikaṃ vācikaṃ karmākuśalaṃ na tathā mānasamiti | (sss_285) mānasaṃ karma ca na janeṣūpaprayujyate nāpyupalabhyate 'stīti | pūrvañcoktaṃ puṇyapāpayorlakṣaṇam | tallakṣaṇatvānmānasaṃ karmaiva gurutaraṃ na kāyikaṃ vācikaṃ vā ||

trikarmagauravalāghavavarga ekonaviṃśatyuttaraśatatamaḥ |

120 karmahetuprakāśanavargaḥ

śāstramāha- saṃkṣipyoktāni karmāṇi | karmedaṃ kāyopādānasya kāraṇam | kāyo duḥkhasvabhāvaḥ | atastaṃ nirodhayet | etatkāyaniroddhukāmena tatkarma prahātavyam | hetunirodhe phalasyāpi nirodhāt | yathā bimbamupādāya pratibimbam | bimbanirodhe pratibimbaṃ nirudhyate | ato duḥkhanirodhakāminā taddhetukarmaprahāṇāya vīryamārabdhavyam |

(pṛ) karmataḥ kāya utpadyata itīdaṃ pratipādayitavyam | kasmāt | kecidāhuḥ- kāyaḥ prakṛtita utpadyata iti | kecidāhuḥ- maheśvarādutpadyata iti | kecidāhuḥ- mahāpuruṣātsambhūta iti | anye kecidāhuḥ- svabhāvaja iti | ato vaktavyaṃ kāraṇaṃ kathaṃ jñāyate karmata utpadyata iti | (u) idaṃ vividhaiḥ kāraṇairdūṣitam | jñātavyaṃ karmataḥ kāyamupādatta iti | padārthā nānāviprakīrṇajātaya iti jñātavyaṃ heturapi bhidyata iti | yathā paśyāmaḥ alakasandukakodravādīnāṃ bhedaḥ tadbījamasamaṃ jñāpayati iti | maheśvarādīnāṃ bhedābhāvāt na heturiti jñātavyam | karmaṇastu apramāṇavibhaktatvāt nānākāyā upādīyante | kiñca sajjanāḥ śraddhadhante yat karmopādāya kāya upādīyata iti | kasmāt | te hi sadācaranti dānaśīlakṣāntyādikuśaladharmān | viramyante ca prāṇātipātādyakuśaladharmebhyaḥ | ato jñāyate karmataḥ śarīramupādīyata iti | yadi karmopādāya śarīramupādīyate tadā tat nivartanīyam | tattvajñānalābhānmithyājñānaṃ prahīyate | mithyājñānaprahāṇātkāmakrodhādayaḥ kleśāḥ prahīyante | kleśānāṃ prahāṇādūrdhvajanmotpādakaṃ karmāpi prahīyate | tadā tvayaṃ kāyo nivartyate | īśvarādīnāṃ kāraṇatve tu na nivartayituṃ śakyate | īśvarādīnāmaprahātavyatvāt | ato jñāyate karmataḥ śarīramupādīyata iti | pratyakṣaṃ praśyāmaḥ khalu hetusadṛśaṃ phalam | yathā krodravātkodrava utpadyate śāleśca śāliḥ | evamakuśalakarmato 'niṣṭavipāko labhyate | kuśalakarmata iṣṭavipākaḥ | īśvarādīṣu tu nedṛśamasti | ataḥ karma kāyasya mūlam | neśvarādayaḥ |

paśyāmaḥ khalu pratyakṣaṃ padārthāḥ karmasambhūtā iti | akuśalakarmaṇā hi tāḍananigrahabandhanakaśādhātādiduḥkhānyanubhavanti | kuśalakarmapratyayañca yaśolābhasatkārādisukhānyanubhavanti | manojñapriyavādī manojñapriyavipākaṃ vindate | ato jñāyate karmataḥ śarīramupādīyate na maheśvarādibhya iti | laukikāḥ svayaṃ jānanti padārthāḥ karmahetasambhūtā iti | ata eva kṛṣyādikarma kurvanti | dānaśīlakṣāntyādipuṇyakarmāṇi ca kurvanti | nānta[rgṛha]mupaviśanti īśvarādibhya īpsitamākāṃkṣamāṇāḥ | ato jñāyate karmato vipāko labhyata iti | janā īśvarādīn kāraṇaṃ vadanto 'pi karmāṇi niśrayante yaduta svadehaṃ khedayanta upavāsādīn svīkurvanti ca | ato jñāyate karmahetukamiti | yadadṛṣṭaṃ vastu tatra paraśāsanamanusaret yadāryāṇāmācaritam | sarve cāryāḥ śīlādikuśaladharmān niśrayante yato jānanti karmahetorloko 'stīti | yadi śīlādivirataḥ na [sa] āryo bhavati | na kaścidāryaḥ śāsanapratidvandvikarmako bhavati | ato jñāyate karmaṇaḥ śarīramupādīyata iti | kiñca śīlādi karmaṇāmācaraṇādṛdhyabhijñānirmitādīni sādhayanti | ato jñāyate karmahetuka iti | narakādidurgatiṣu dveṣapradāśādayo bahulāḥ | ato jñāyate dveṣapradāśādinā durgatayo bhavantīti | yathā upari vṛkṣe phalaṃ dṛṣṭvā jānanti vṛkṣastaddheturiti | ato jñāyate karma dehasya mūlamiti | durgatau mohādayaḥ prabalā iti jñātavyaṃ kleśāḥ durgatikāraṇam | sarveṣāmakuśalānāṃ mohādhīnatvāt iti | durgatiṣūtpannā bahavaḥ, sugatiṣūtpannā alpāḥ | cakṣuṣā paśyāmaḥ khalu vadhādyakuśalacāriṇo bahavaḥ | kuśalacāriṇo 'lpā iti | ato jñāyate

hiṃsādivṛttirdurgatikāraṇamiti | vadhādi sajjanā vigarhya na kurvanti | yadi jānanti nāśubhaphalānīti kasmāt nirākurvanti | sajjānānāṃ citte yadyakuśalamutpadyate tadaiva prayatnena nigṛhyate | akuśalavipākabhīrutvāt | [ato] jñātavyaṃ vadhādayo 'vaśyamakuśalavipākā iti | tathā nocet yatheṣṭaṃ kuryaḥ idameva paramaṃ sukhamiti | tadā hatvā sattvānāṃ bhojanaṃ paradravyāpahāraḥ yadi vā parastrīgamanaṃ imānyapi sukhāni bhaveyuḥ | āgāmiduḥkhabhīrutvāt tāni dūrataḥ pariharanti | ato jñāyate karmataḥ kāyo bhavatīti | samyak jñānabhāvanayā sāsravaṃ karma kṣīyate | na tadā kāya upādīyate | ato jñāyate karma tasya mūlamiti | arhato yadyapi sāsravakarmāṇi santi | samyak jñānabhāvanayā tu [tāni] nopacinoti | ato jñāyate karma kāyasya heturiti | kāyahetunirodhātkāyo 'pi nirudhyate | catussatyajñānāt satyāśrayāḥ kleśā na kadāpi punarudbhavanti | anudbhavānna bhavati kāyavān | vidvānevaṃ cintayan catussatyāni jijñāsati | ato jñāyate karma kāyasya heturiti | pratyaye vikale ca na (sss_287) kāyamupādatte | yathā śuṣkabhūmau bīje ca dagdhe na sarvo 'ṅkuraḥ prarohati | evaṃ vijñānasthitikṣetre tṛṣṇāsnehānabhiṣyandite karmabīje ca tattvajñānadagdhe nordhvadehāṅkuraḥ prarohati | vidvānetadvastu prajñāya vijñānasthitikṣetraṃ śoṣayituṃ karma bījaṃ dagdhuñca vīryamadhiṣṭhāya prayatate | ato jñāyate karma kāyopādānasya pratyaya iti ||

karmahetuprakāśanavargo viṃśatyuttaraśatatamaḥ | karmādhikāraḥ samāptaḥ ||

121 samudayasatyaskandhe kleśādhikāre ādyakleśalakṣaṇavargaḥ

śāstramāha- uktāni karmāṇi | kleśā idānīṃ vakṣyante | malinacittasamudācāraḥ kleśa ityucyate | (pṛ) kiṃ malamucyate | (u) yat saṃsārasantānasya pravartakaṃ tanmalinacittamityucyate | tanmalinacittaprabhedā eva rāgadveṣamohādayaḥ | idaṃ malinacittaṃ kleśa ityucyate | pāpadharma ityapi, parihāṇidharmaḥ tirobhāvadharma paritapanadharma anupatanadharma ityādināmnāpyucyate | etanmalinacittābhyāsopacayo 'nuśaya ityucyate | na tu malinacitta utpannamātre 'nuśayaḥ | kleśā nāma rāgadveṣamohavicikitsāmānapañcadṛṣṭayaḥ | tatprabhedā aṣṭanavatiranuśayāḥ |

rāgaḥ prītisukhākhyastrividhaḥ | vibhavaprītisukhamapi rāga ityucyate | yathoktaṃ sūtre- kāmatṛṣṇā bhavatṛṣṇā vibhavatṛṣṇā iti | vibhavo nāma prahāṇaṃ nirodhaḥ | sattvā duḥkhābhihatā skandhakāyaṃ parijihīrṣavo vibhavaṃ sukhaṃ manyante |

(pṛ) prītisukhaṃ vedanālakṣaṇaṃ na nandirāgaḥ | yathoktaṃ sūtre- aihikaṃ saumanasyamāmuṣmikaṃ saumanasyaṃ ihalaukikasukhavedanā āmuṣmikasukhavedanā ityarthamabhidadhāti iti | kiñcāha- aihikaṃ daurmanasyamāmuṣmikaṃ daurmanasyaṃ ihalaukikaduḥkhavedanā āmuṣmikaduḥkhavedanā ityarthamabhidadhāti | yathoktaṃ devatāpraśne- kiṃ nandati putraiḥ putravān | bhagavānāha- śocati putraiḥ putravān ityādi |

atrocyate | rāgo nandyaṅgam | yathoktaṃ sūtre- vedanāpratyayā tṛṣṇā | sukhavedanāyāṃ rāgo 'nuśayaḥ | kabalīkārāhāre 'sti nandirasti rāgaḥ | nandikṣayādrāgakṣaya iti | ato jñātavyaṃ rāgaḥ prītyaṅgamiti | idaṃ tvanavadyam | kena tat jñāyate | yathoktaṃ sūtre- samudayasatyaṃ yaduta tarṣaṇaṃ iti | kasyābhidhānaṃ tarṣaṇam | yat punarbhavalipsā | kiṃlakṣaṇamidaṃ tarṣaṇam | yat rāgaṃ niśritya vividhalipsā | (pṛ) yadyucyate punarbhavalipsā tarṣaṇalakṣaṇamiti | kasmātpunarucyate rāgaṃ niśritya vividhalipseti | (u) asti punastarṣaṇalakṣaṇam | vividhalipseti viśiṣṭalakṣaṇavacanam | vītarāgasyāpyasti vividhalipsātarṣaṇaṃ yaduta salilādilipsā | neyaṃ samudayasatyasaṅgṛhītam | yadrāgamupadāya punarbhavalipsā, tattarṣaṇaṃ samudayasatyasaṅgṛhītam |

(pṛ) yadi tarṣaṇamapi nandiḥ, rāgo 'pi nandiḥ kasmāducyate rāgaṃ niśrityeti | (u) ādyotpannaṃ tarṣaṇam | vivṛddho rāgaḥ | atastaṃ niśrityetyucyate | yathoktaṃ sūtre- nandisambandho loka iti | ato nandireva rāgaḥ | uktañca sūtre- nirodhaṃ varjayitvā rāgo daurmanasyañca sarve 'kuśalā dharmā iti | tatra rāga eva nandiḥ | daurmanasyaṃ dveṣaḥ | yathocyate dveṣo daurmanasyamiti tadā jñāyate nandiḥ rāga ityupyucyata iti | ato 'ṣṭādaśamanaupavicāreṣu na kleśā ucyante kevalaṃ vedanā ucyante | ato jñāyate nandyaṅgaṃ rāga iti | pṛthagjanā vītarāgā na vedayante sukham | vītadveṣāśca na duḥkhaṃ vedayante | vītamohā nāduḥkhamasukhaṃ vedayante | kena tat jñāyate | tṛtīyavedanāyāmucyate pṛthagjanā asyā vedanāyā na jānanti samudayaṃ, na jānanti nirodhaṃ, na jānanti āsvādaṃ, na jānanti ādīnavaṃ na jānanti nissaraṇam | ato 'duḥkhāsukhavedanāyāmavidyānuśayo 'nuśete | ime pṛthagjanāḥ sadā pañcadharmān tān na jānantītyato 'duḥkhāsukhavedanāyāṃ sadāvidyānuśayaṃ rvanti | yo 'vidyānuśayaḥ tadvedanopavicārasvabhāvājñānam | evaṃ pṛthagjanānāṃ sukhaduḥkhamanaupavicārāveva (sss_290) rāgapratighau | yadādāvāgatya citte vartate [sā] vedanetyucyate | tadeva cittamadhimātraṃ kleśa ityucyate |

samudayasatyaskandhe kleśādhikāre ādyakleśalakṣaṇavargaṃ ekaviṃśatyuttaraśatatamaḥ |

122 rāgalakṣaṇavargaḥ

śāstramāha- navasaṃyojaneṣu rāgo 'yamātridhātupratipratisaṃyuktastṛṣṇetyucyate | saptānuśayānāmaṅgaṃ dvidhā bhavati- kāmarāgo bhavarāga iti | kasmāt | kecidūrdhvadhātudvaye vimuktisaṃjñāmutpādayanti | ato bhagavānāha- sthānamidaṃ bhava iti | bhavo nāma janma | asati rāge na janma bhavati ityataḥ pṛthagucyate bhavarāga iti | na tu kāmarāgamātram | kecidāhuḥ- kāmarāgamātraṃ kleśaḥ | kṣīṇakāmarāgo vimukto nāma iti | ato bhagavānāha- ārūpyadhyāne 'pyasti bhavarāga iti | pradarśayati ca bhagavān tatra[āpi] bhavaḥ sūkṣmaḥ pravartata iti | ataḥ pṛthagucyate 'yaṃ rāgaḥ | daśākuśalakarmapatheṣu caturṣu bandhaneṣu ca kāmarāga ityākhyā bhavati | kāmarāgasya paradravyalipyetyākhyā | pañcanīvaraṇānāṃ pañcāvarabhāgīyasaṃyojanānāñca kāmakāmanetyākhyā bhavati | [tatra]kāmakāmanā nāma pañcakāma [guṇā]nāṃ kāmakāmanā | trayāṇāmakuśalamūlānāmakuśalamūlarāga ityākhyā | akuśalamūlarāgo nāma akuśalamūlānāmupacayanam | ayaṃ rāgo yadyadhamācaraṇaḥ tadā akuśalarāga ityākhyā | yathā paradravyāpaharaṇaṃ, yāvaccaityasaṅghadravyādānam | yadyamṛtasattvasya māṃsabubhukṣā, yadi vā mātṛbhaginīsvasrācāryapatnīḥ pravrajitapatnīṃ svapatnīṃ vāmārgeṇa jigamiṣati | ayamakuśalarāga ityucyate | yat svadravyaṃ na tyaktumicchati | tatkārpaṇyam | kārpaṇyaṃ rāga eva | vastuto 'sati guṇe astīti vaktumanyapreraṇamakuśalarāgaḥ | sati guṇe anyasya tadvijijñāpayiṣā rāgotpādanam | bahudānasya bahudravyasya vā lipsā, sā bahurāgatā | yadalpadravyasyālpadānaṃ labdhvā priyataraṃ kāmayate na tṛpyati | [iya]masantuṣṭiḥ | gotrakulabandhuyaśorūpasampadyauvanajīvitādiṣu yadabhiṣvaṅgaḥ [sa] mada ityucyate | yaccatuḥsatkārarāgaḥ [tat] tṛṣṇācatuṣṭayamityucyate |

ayañca rāgo dvividhaḥ kāmarāgaḥ upakaraṇarāga iti | punardvividhaḥ ātmarāga ātmīyarāga iti | ādya ādyātmikapratyayaḥ | aparo bāhyapratyayaḥ | ūrdhvadhātudvaye rāga ekāntenādhyātmikapratyayaḥ | (sss_291) punaḥ pañcavidhaḥ- rūparāgaḥ, saṃsthānarāgaḥ, sparśarāgaḥ, iryāpathapralāparāgaḥ, sarvarāga iti | rūparasagandhaśabdasparśarāgaḥ pañcakāmaguṇarāgaḥ | ṣaṭsu sparśeṣūtpannā tṛṣṇā ṣaḍviṣayarāgaḥ | tisṛṣu vedanāsu rāgo 'sti sukhavedanāyāmasti lipsārāgaḥ, tatparipālanarāgaḥ | duḥkhavedanāyāmasti alipsārāgaḥ tatparijihīrṣārāgaḥ | aduḥkhāsukhavedanāyāmasti moharāgaḥ | santi cāsya rāgasya navāṅgāni | yathoktaṃ mahānidānasūtre- tṛṣṇāṃ pratītya yatheṣṭavastuparyeṣaṇā | yathā kaścit anena vastunā duḥkhito vastvantaraṃ paryeṣate | yathoktam- sukhī na paryeṣate duḥkhī tu bahu paryeṣate | rāgavivṛddhiḥ paryeṣaṇā | paryeṣaṇākāle yallabhyate [sa] tṛṣṇālābhaḥ | lābhaṃ pratītya viniścayaḥ | idaṃ grāhyamidamagrāhyamiti yaccittanirdhāraṇaṃ sa viniścayaḥ | viniścayaṃ pratītya chandarāgaḥ | chandarāgaṃ pratītyādhyavasānam | adhyavasānaṃ nāma pragāḍhacchandaḥ | adhyavasānaṃ pratītya parigrahaḥ | parigraho nāma upādānam | upādānaṃ pratītya mātsaryam | mātsaryaṃ pratītya ārakṣā | ārakṣādhikaraṇaṃ daṇḍādānaśastrādānādi | imāni navāṅgāni punarapi navāṅgagāni | rāgo 'yaṃ kālamanusṛtya adhamaḥ, madhyamaḥ, uttamaḥ, adhamādhamaḥ, adhamamadhyamaḥ, adhamottamaḥ, madhyamādhamaḥ, madhyamamadhyamaḥ, madhyamottamaḥ, uttamādhamaḥ, uttamamadhyama, uttamottama iti | rāgasya cāsya laukikāṅgāni daśa bhavanti | tadyathā priyarūpaṃ dṛṣṭvā citte idaṃ [priya]miti vacanaṃ karoti | tato rāgaṃ janayati | praṇidhānaṃ karoti | anusmarati | yathāśikṣitaṃ prakaṭayati | hryapatrapāṃ vismarati | sadā svayaṃ purovartate | pramatto bhavati | unmatto bhavati | murcchāmaraṇaṃ [karoti] | idaṃ rāgalakṣaṇam ||

rāgalakṣaṇavargo dvāviṃśatyuttaraśatatamaḥ |

123 kāmahetuvargaḥ

(pṛ) kāmo 'yaṃ kathamutpadyate | (u) strīrūpādhyālambane yadi mithyāmanaskāramutpādayati | yadi vā tadrūpe yadi vākāre yadi vā sparśe yadi vā subhāṣite [mithyāmanaskāramutpādayati] | tadā kāmarāga utpadyate | cakṣuḥ śrotrādidvārāsaṃvaraṇe kāmarāga (sss_292) utpadyate | bhojane cāmātratājñāne kāmarāga utpadyate | strīrūpasaṃstave kāmarāga utpadyate | sukhāni vedayataḥ kāmarāga utpadyate | mohātkāmarāga utpadyate | aśucisaṃjñājananāt, durvijñānātkāmarāga utpadyate | yathā śuddhaṃ vastra [mapagatakalaṅkaṃ] samyaṅ malena dūṣyate | rāgabahulānāṃ puruṣāṇāṃ saṃvāsena kāmarāga utpadyate | kāyādiṣu cāturbhautikeṣu mithyāmanaskāramutpādayan kāmāhṛto bhavati | apragṛhītavṛttaghaṭavadagrathitakusumavacca | yadi kausīdyānna kuśalaṃ bhāvayati | tadā kāmarāgo 'vakāśaṃ labhate | agamyasthāne gacchan rāgeṇā bhibhūyate | yaduta veśyāṅganāmadyavikrayavadhakakuṭyādayaḥ | tadyathā gṛdhro vā kaṅko vā iti dṛṣṭāntaḥ | aśucyādi vilokya apratihatālambanasya kāmarāgo vegaṃ labhate | sucirādārabhya sadā kāmarāgābhyāsāt rāgānuśayaḥ sidhyati | tadā sūtpādo 'yaṃ bhavati | strīrūpādyalambane prīto nimittaṃ gṛhṇāti paricchedañca gṛhṇāti | nimittagrahaṇaṃ nāma pāṇipādamukhanayanālāpamandahāsakaṭākṣarodananayanabāṣpādinimittānāṃ grahaṇam | paricchedagrahaṇaṃ nāma strī pumāniti saṃsthānaviśeṣavikalpaḥ | evaṃ gṛhītānusmaraṇavikalpasya kāmarāga utpadyate | durbalavicāraṇācitta ālambanamanudhāvati na nigṛhṇāti | tadā kāmarāga utpadyate | yaḥ pravṛttakāmarāgaḥ [tat]kṣāntiṃ vedayan na parityajati | sa kramaśo vardhayati | adhamānmadhyamamutpādayati | madhyamādadhamamutpādayati |

kāmarāgasya hitāsvādamātraṃ dṛṣṭvā tadānīnavamajānataḥ kāmarāga utpadyate | ṛtunā ca kāmarāga utpadyate yathā vasantādayaḥ | sthānavaśena ca kāmarāga utpadyate yathā kiñcitsthānaṃ yatra cirādārabhya kāmacāro bahuśo 'bhyastaḥ | dehasyā [vasthā]vaśācca kāmarāgo bhavati | yathā yūno 'rogasya dhanasampannasya | balaśaktyā ca kāmarāgo bhavati | yathā pānauṣadhādiḥ | śubhān manohāriṇaḥ pañcakāmaguṇān yaduta supuṣpitasarārāmaprasannasnigdhavāpīkūpanavameghataṭitsurabhivātavyajanāni labdhavataḥ, pakṣiṇāṃ kalaravaṃ strīṇāṃ sukumārabhūṣaṇarutāni subhāṣitāni vā śṛṇvataḥ kāmarāga utpadyate | karmapratyayena ca kāmarāga utpadyate | yathā viśuddhadātā viśuddhapraṇīteṣu pañcakāmaguṇeṣu saṃpraharṣati | pāpī tu aviśuddheṣu | jātitaśca kāmarāgo (sss_293) bhavati | yathā puruṣaḥ puruṣamicchati | prajñaptāvatyāsaṅge ca kāmarāga utpadyate | [yathā] kaścidantaḥpuṃlakṣaṇo bahistu strīlakṣaṇo vastraveṣavairamaitryādilakṣaṇaśca | alabdhacittasamādhānasya antaḥ sattvaṃ paśyato bahiḥ rūpādi paśyataśca kāmarāgo bhavati | yasya rāgānuśo 'kṣīṇaḥ tṛṣṇāpratyayaśca sammukhī bhavati | tasya mithyāmanaskāra utpadyate | evamādipratyayaiḥ kāmarāgautpadyate ||

kāmahetuvargastrayoviṃśatyuttaraśatatamaḥ |

124 kāmadoṣavargaḥ

(pṛ) kāmarāgasya ke doṣāḥ santīti kāmaḥ prahātavyaḥ | (u) kāmarāgo vastuto duḥkham | pṛthagjanā viparyayeṇa mṛṣā [tatra] sukhasaṃjñāmutpādayanti | jñānī tu duḥkhaṃ paśyati | duḥkhaṃ paśyan prajahāti | kāmopādāne nāsti tṛptiḥ | yathā madyapānaṃ tatparitarṣaṇamanuvardhayati | paritarṣaṇavivṛddhyā kaḥ sukhī bhavati | kāmopādānādakuśalāni sahopacīyante | asiśastrādīnāṃ kāmādhīnatvāt | uktañca sūtre- kāmaḥ pāpo laghurdūstyajaḥ | vyāpāda[gato] laghupāpaḥ, vastutaḥ sa [tato 'pi] laghuttaraḥ iti | kāmaḥ punarbhavasya hetuḥ | yathoktaṃ- tṛṣṇāpratyayamupādānaṃ yāvanmahato duḥkhaskandhasya samudaya iti | tṛṣṇāṃ pratītya kāyo bhavati | āha ca duḥkhahetustṛṣṇā bhavatīti | kiñcāha- vidyamānāni duḥkhāni bhikṣavaḥ kasmādbhavantīti manasikṛtvā jānīdhvaṃ [tāni] kāmahetukāni | tṛṣṇāyāśca kāyo heturiti | kiñcāha- kabalīkāre [bhikṣava] āhāre 'sti nandi asti rāgaḥ | ato vijñānaṃ tatra pratiṣṭhitam iti | jñātavyaṃ tṛṣṇā kāyavedanāyāḥ pratyaya iti | ayañca rāgaḥ sadā aśucau samudācarati | yathā stryādiṣu | strīṇāṃ kāyacittamaśuci śakṛnmṛtsu [vidyamāna]vṛścikavat daṣṭvā dūṣayati | sa kāmarāgaḥ sadā mohe samudācarati | yathoktaṃ sūtre- yathā śvā raktaliptamasthikaṅkālaṃ svādayitvā [sva]lālāyogānmanyate yanmadhura[mida]miti | tathā rāgyapi nīrase kāme mithyāviparyāsabalena manyate yadidaṃ rasāsvādamiti | (sss_294) yathā māṃsapeśyādayaḥ sasopamā [uktāḥ] | keṣāñcidatīte 'tāgate vā vastuni kāmarāga utpadyate | ato jñāyate mohe sadā samudācaratīti | sattvānāṃ kāmarāgapratyayaṃ sukhamalpaṃ duḥkhaṃ bahu kena kim [syāt] |

kāmatṛṣṇāvān sukhahetoḥ sarvaduḥkhānyanubhavati yadutārjanakāle duḥkhaṃ rakṣaṇakāle duḥkhamupabhogakāle 'pi duḥkham | yathā kṛṣivāṇijyasaṃgrāmarājasevāparicaryādīni arjane duḥkhaṃ hānabhītyā rakṣaṇe duḥkhaṃ, pratyutpanne tṛptyabhāvādduḥkham | iṣṭasaṅgame prītiralpā virahe ca duḥkhaṃ bahu | yatho jñāyate kāyo bahudoṣa iti | yathāha bhagavān- kāmatṛṣṇāyāḥ pañcādīnavāḥ- alpāsvādo bahuduḥkhaṃ, saṃyojanādīpanamāmaraṇatṛptirāryavigarhaṇamakuśalaṃ vinā na karaṇam iti | anena kāmarāgeṇa sattvāḥ saṃsārasrotānugāmino nirvāṇāddūrībhavanti | evamādīnyapramāṇānyavadyāni santi | iti jñātavyaṃ kāyo bahudoṣaḥ iti |

kleśā rāgamupādāya bhavanti yathā kāmarāgāt kleśāḥ sarve samudbhavanti | tṛṣṇānuśaye 'nunmūlite punaḥ punarduḥkhamanubhavati | yathā viṣavṛkṣo 'nucchinnaḥ sadā puruṣaṃ hanti | rāgeṇa sattvā gurvī dhuraṃ vahanti | uktañca sūtre- kāmatṛṣṇā bandhanamityucyate | yathā kṛṣṇaśuklā gauḥ svayamabaddhā rajjunā paramabaddhā | evaṃ cakṣurna rūpabaddhaṃ, rūpañca na cakṣurbaddham, kāmarāgastu tatra baddhaḥ | imaṃ bandhamavalambayato na vimuktirlabhyate | kiñcoktaṃ sūtre- pūrvā koṭirna [prajñāyate] avidyānīvaraṇānāṃ sattvānāṃ tṛṣṇāsaṃyojanānāṃ sandhāvatāṃ saṃsaratām iti | api coktaṃ sūtre- rāgaprahāṇādrūpaṃ prahīyate yāvadvijñānaṃ prahīyata iti | rāgo 'yamanityatādibhāvanayā prahīyate | prahīṇe 'smin kāmarāge cittaṃ vimucyate | rūparāgaprahāṇe (sss_295) nāsti rūpam | asati rūpe duḥkhaṃ nirudhyate | yāvadvijñāne 'pyevam | jñāyate kāmarāgāḥ sudṛḍhaṃ bandhanamiti |

kāmarāgaścoropamaḥ | sattvāstu tadakuśalaṃ na paśyanti | kāmarāgaḥ sadā kusumāramukhataḥ samudācaratītyataḥ paramamakuśalaṃ nāma | kiñca sattvāścittapramodena kāmarāge pravartante yāvanmaśakapipīlikā[daya]ḥ sarve 'pi āhāramaithunayoḥ pravartante | sa kāmarāgo nānākāraṇaiḥ puruṣāṇāṃ cittaṃ badhnāti yaduta mātṛpitṛsvasṛbhaginīpatnīsaṃjñā dhanādayaḥ | satvā āhāramaithunādikāmarāganīvṛtacittāḥ santo janmopādadate | dhyānasamāpattirāga ūrdhvabhūmāvutpadyate | kāmarāgo 'yaṃ saṅgamaṃ karoti | sarveṣāṃ lokānāṃ rucayaḥ pratyekaṃ vibhinnāḥ | rāgātsaṅgacchante | yathā śuṣkāḥ sikatāḥ salilayoge saṃyujyante | saṃsāre kāmatṛṣṇāṃ rasaṃ manyante | yathā rūpāṇāmāsvādādhyavasānamityuktaṃ yaduta rūpaṃ pratītyotpadyate sukhaṃ saumanasyam | asati rāge nāsvādaḥ | āsvāde 'sati saṃsāramāśu prajahāti | sa ca kāmarāgo vimuktiviruddhaḥ | kasmāt | yasmāt sattvāḥ kāmaḥ sukhaṃ dhyānaṃ sukhaṃ samāpattiḥ sukhamiti saṃrajyante | tasmāt vimuktirasukham | [yat] rāgāṅgaprahāṇaṃ tadeva sukhaṃ pariṇamati | yathoktaṃ- yasya vairāgyaṃ sa paramaṃ sukhamanuprāpnoti iti | kiñcāha- yaḥ sarvasukhalābhamicchati tena sarvāṇi kāmasukhāni tyaktavyāni | sarvakāmānāṃ tyāgādātyantikanityasukhaṃ labhata iti | yo mahāsukhaṃ lipsati tenālpasukhamupekṣitavyam | alpasukhopekṣayā apramāṇasukhaṃ pratilabhate |

viduṣaśca nāsti pratyekalābha ityuktam | yathā vītarāgatṛṣṇacittasya | yasya cittaṃ rāgatṛṣṇāviviktaṃ tasya sarve duḥkhopāyāsā niruddhāḥ | kāmarāgo 'yaṃ saddharmaṃ vihanti | kasmāt | na hi paramarāgī śīlajātidharmaśāsaneryāpathaśāṃsyapekṣate | nāvavādamādatte | nādīnavaṃ paśyati | nāpi puṇyapāpamālocayati | unmattavat pramattavacca na jānāti kurūpaṃ surūpam | andhavacca na paśyati dhanalābham | yathoktaṃ- kāmarāgo na paśyati hitam | kāmarāgo na vijānāti dharmaṃ andhatamasi ajñānavat | rāgānapagamāt | kiñcoktam-

kāmarāgaḥ samudro ['ya]maparyantaścāpyagādhakaḥ | sormiḥ savīciḥ sāvartaḥ sagrahaśca sarākṣasaḥ ||

evaṃ durgā aśeṣāśca manuṣyāṇāmatāraṇāḥ | viśuddhaśīlanaukāsthaḥ saddṛṣṭivāyuvegavān ||

nāvikaśca mahān buddhaḥ sanmārgān sampradarśayan | yathoktabhāvanāyogī so 'yaṃ tarati vai tadā || iti |

nāsti kasyacitkleśānāṃ saṃjñāvikalpāsvādo yathā kāmarāgiṇaḥ | sa ca kāmarāgo 'tyantaṃ duṣprajahaḥ | yathoktaṃ- dve ime āśe duṣprajahe | katame dve | lābhāśā jīvitāśā iti |

kāmarāgasyedṛśā doṣāḥ santi | kathaṃ jñāyate kāmarāgiṇo lakṣaṇam | (u) kāmarāgabahulaḥ strīrūpakusumagandhamālanṛttavādyagīteṣu pramudito veśyāgṛhapānagoṣṭhīgāmī mahāsamājanāṭakarasikaḥ sānurāgālāpānanditaḥ sadā paritoṣitacittaḥ prasannavadanaḥ sākūtasakākusasmitābhilāṣī durlabhakopaḥ sulabhapramodo bhūyasā dayālucittaḥ punaḥ punarvyādhitacapalagātraḥ svadehādhyāsakta ityevamādi rāgabahulasya lakṣaṇam | lakṣaṇamidaṃ svabhāvabandhenānu gatamityato duṣprajaham | sarve ca kāmarāgā ātyantikaduḥkhāḥ | kasmāt | rāgābhilaṣitasya viprayogo 'vaśyabhāvī | viprayogapratyayaṃ daurmanasyaduḥkhamavaśyabhāvi | yathoktaṃ- rūpasukhino [bhikṣavo] devamanuṣyā rūparāgino rūpamuditā rūpavipariṇāme duḥkhacittā viharanti iti | evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñāneṣvapi | bhagavān tatra tatra sūtre nānādṛṣṭāntairimaṃ kāmarāgaṃ garhayati yaduta [āśī] viṣopamaḥ, prajñāyuḥkṣayakaratvāt | śalyopamaḥ cittagataduḥkhatvāt | asiśūlopamaḥ kuśalamūlasamucchedakatvāt | agniskandhopamaḥ kāyacittaparidāhatvāt | amitra [bhūtaḥ] duḥkhānāmutpādakatvāt | antaḥsapatnabhūtaḥ manasi (sss_297) jātatvāt | rūḍhamūlopamaḥ durunmūlanatvāt | paṅkabhūtaḥ yaśodūṣakatvāt | vighnabhūtaḥ kuśalamārgāṇāmāvaraṇatvāt | hṛdgataśalyabhūtaḥ antarvyathanāt | akuśalamūlabhūtaḥ sarvākuśalānāmutpādakatvāt | oghabhūtaḥ saṃsārārṇave saṃplābanāt | corabhūtaḥ kuśalasampadapahārāt | evamādyaprahāṇānāmādīnavānāṃ sattvāt kāmarāgaḥ prahātavyaḥ |

kāmānāmādinavavargaścatuviṃśatyuttaraśatatamaḥ |

125 rāgaprahāṇavargaḥ

(pṛ) kāmarāgasyedṛśā doṣāḥ santi | kathaṃ prahātavyaḥ | (u) aśuci bhāvanādibhiḥ pratiṣedhayati | anityatādibhāvanādibhiḥ prajahāti | (pṛ) keṣāñcidanityatādibodhanātkāmarāgo vardhate | kathamidam | (u) yaḥ sarvamanityamiti prajānāti na tasya kāmarāgo 'sti | yathoktaṃ sūtre- anityasaṃjñā [bhikṣavaḥ] bhāvitā bahulīkṛtā tadā sarvaḥ kāmarāgaḥ paryādīryate sarvaḥ rūparāgaḥ paryādīryate sarvo bhavarāgaḥ paryādīryate sarvāvidyā paryādīryate sarvo 'smimānaḥ paryādīryate samuddhanyate iti | yaḥ paśyati loko duḥkhaṃ duḥkhahetuḥ rāga iti | tasyāyaṃ rāgaḥ prahīyate | yo nityaṃ smarati mayā jātijarāvyādhimaraṇānyanubhavitavyānīti sa imaṃ rāgaṃ prajahāti | viśuddhasukhe labdhe aviśuddhasukhaṃ tyajati | yathā prathamadhyānalābhe kāmatṛṣṇāṃ tyajati | kāmānāmādīnavānudarśī imāṃ tyajati | ādīnavaśca yathāpūrvamuktaḥ | bahuśrutādiprajñāvivṛdhyā ca kāmarāgaṃ tyajati | jñānasya kleśabhedanasvabhāvatvāt | kuśalapratyayasampannasya kāmarāgaḥ prahīyate yaduta śīlaviśuddhyā dīnyekādaśasamādhyupakaraṇānīti paścānmārgasatye vakṣyate | rūpajñānādīni dharmajñānādīnyupāyāḥ | bhagavān mahābhiṣak | sabrahmacāriṇo 'nucarāḥ | saddharma auṣadham | ātmanā (sss_298) yathoktavadācaraṇaṃ virecanam | tadā kāmarāgavyādhiḥ prahīyate | yathā jñāyate rūgṇasya trivastusampannasya tasminneva samaye vyādhiḥ śāmyati iti |

(pṛ) yathoktaṃ sūtre- aśubha[bhāvanayā] rāgaṃ nirvāpaya iti | kasmāt bhavān bravīti aśubhādi anityatādi ca | (u) sarvāṇi buddhaśāsanāni kleśānāṃ bhedakāni | tathāpi pratyekamasti balaviśeṣaḥ | ādau aśubhayā rāgo vāryate paścādanityatājñānena prahīyate | aśubhayā audariko rāgo 'panīyata itīdaṃ bahūnāṃ jñātameva | rāgānuśayaḥ sūkṣma iti anityatayā prahīyate | kevalamekasmin sūtra īdṛśaṃ vacanamuktam | sarveṣu sūtreṣvanye 'pi prahāṇadharmā uktāḥ | īdṛśapratyaye sati kāmarāgaḥ prahīyate |

rāgaprahāṇavargaḥ pañcaviṃśatyuttaraśatatamaḥ |

126 vyāpādavargaḥ

śāstramāha- vyāpādo dveṣalakṣaṇamiti | yo dviṣyati sa vināśaṃ kartumicchati | parasya tāḍanabandhanamāraṇavihiṃsanāni kartuṃ praṇidadhāti | ekāntato nirākṛtya naiva draṣṭumicchati | ayaṃ dveṣaḥ pratidha ityākhyāyate | gurutaro dveṣa ityarthaḥ | kaścit dveṣī parān nindituṃ daṇḍena tāḍayituñcecchati | [ayaṃ dveṣo] vihiṃsā ityabhidhīyate | madhyamadveṣa ityarthaḥ | kaścit dveṣī [paraṃ] parihartuṃ necchati | kadācit tatputrabhāryādīn vidviṣati | tatrotpadyamāno [dveṣaḥ] krodha ityucyate | adhamadveṣa ityarthaḥ | kaścit dveṣī sadākliṣṭacittaḥ [sa]mrakṣa ityabhidhīyate | avipakvendriya ityarthaḥ | kaścit dveṣī cittagatamakuśalamatyaktvā punarvipākāyecchati | [sa] upanāha ityucyate | vipakvendriya ityarthaḥ | kaścit dveṣī sahasā kiñcit gṛhītvā nānākāraṇai[rna] tyaktumicchati | yathā siṃho nadīṃ vigāhya (sss_299) tattīranimittaṃ gṛhītvā āmaraṇaṃ na [tato] vinivartate | [sa] pradāśa ityucyate | āgraha ityarthaḥ | kaścit dveṣī hitalābhinaṃ paraṃ dṛṣṭvā citte mātsaryamutpādayati | iyamīrṣyatyucyate | kaścit dveṣī sadā kalahapriyo dhṛṣṭamanovāg bhavati | [ayaṃ] saṃrambha ityucyate | roṣakalaha ityarthaḥ | kaścit dveṣī ciramātsaryeṇa śīlamupadiṣṭo 'pi punaḥ pratilomayati | ayaṃ dveṣa ityākhyāyate | krauryamityarthaḥ | kaścit dveṣī kiñcidabhīṣṭasya amanaḥprahlādanasya vastuno lābhe kṣubhitacitto bhavati | iyamakṣāntirityucyate | akṣametyarthaḥ | kaścit dveṣī asukumāravacanaḥ sadā bhrukuṭilālaso na manaḥ pūrvamālāpaṃ yojayati | iyamapakīrtirityucyate | anāttamanaskatetyarthaḥ | kaścit dveṣī sahavāsiṣu sadādhikṣepalolupo bhavati | idamasauratya mityabhidhīyate | adānta ityarthaḥ | kaścit dveṣī kāyavāṅmanobhiḥ satīrthyaṃ saṃspṛṣṭopāyāsaṃ karoti | iayaṃ jigīṣā ityabhidhīyate | upāyāsasparśa ityarthaḥ | kaścit dveṣī sadā garhāprakaṭanaprīto vigītavastupriyaśca bhavati | iyaṃ todanatā ityucyate | upālambha ityarthaḥ |

dveṣo 'yaṃ dvividhaḥ- kadācitsattvamupādāya bhavati kadācidasattvamupādāya iti | sattvamupādayotpadyamāno gurutaraḥ pāpaḥ | uttamamadhyamādhamavikalpena navarāśayo bhavanti | navakleśānupādāya navadhā vibhajyate | vinā vastu dveṣapariṇāho daśamo bhavati | idaṃ dveṣalakṣaṇam |

(pṛ) kathaṃ dveṣa utpadyate | (u) amanojñādduḥkhopāyāsādutpadyate | duḥkhavedanāsvabhāvasya asamyak parijñānādvyāpāda utpadyate | garhāvadhataḍanādibhyo vā samutpadyate | durjanasahavṛttyā vā vyāpāda utpadyate yathā saunikavyādhādayaḥ | mandajñānabalādvā dveṣa utpadyate yathā vṛkṣāṇāṃ śākhopaśākhā vāteritā bhavanti | cirasamupacitadveṣānuśayasya āniryātanabhāvaṃ dveṣa utpadyate saunikavyādhasarpāṇāmāgamādvā dveṣa utpadyate | paradoṣānusmṛtipremṇā vā dveṣa utpadyata iti yathā navakleśeṣūktam | kālavaśādvā dveṣa utpadyate yathā daśavayaskādīnām | jātyā vā dveṣa utpadyate yathā sarpādīnām | deśasthānādvā dveṣa utpadyate yathā kānyakubjadeśādau | pūrvamukto rāgajananapratyayaḥ | tadvirodhe dveṣa utpadyate | ātmabuddhimadhyayasya [tatra] mānaparipoṣaṇaṃ padārthādhyavasānañcetyevamādipratyayeṣu satsu dveṣa utpadyate |

(pṛ) dveṣasya ke doṣāḥ | (u) uktaṃ sūtre- dveṣaḥ kāmarāgād gurutaraṃ pāpam iti | ataḥ suvimokaḥ | vastutastu durvimokaḥ | kintu rāgavanna ciraṃ cittamanuvartate | dveṣo dvidhā santāpakaḥ | ādāvātmānaṃ santāpayati ante paraṃ santāpayati | kiñca dveṣo niyamena narakāya bhavati | dveṣotthakarmaṇāṃ bhūyasā narake pātanāt | dveṣaḥ kuśalapuṇyāni vināśayati yaduta dānaśīlakṣāntayaḥ | imāstrisraḥ karuṇācittajāḥ | dveṣasya karuṇāvirodhitvāt [tāḥ] vināśayati | dveṣajañca karma sarvamante cittaṃ paritāpayati | dveṣendriyavān nirdayatvāt krūracaṇḍāla ityucyate | sattvāḥ sadā duḥkhinaḥ punardveṣeṇa pīḍitāḥ vraṇe prayuktakṣāravat | kiñca sūtre bhagavān svayaṃ dveṣadoṣānāha- dveṣabahulaḥ kutsitaḥ kharvākāro 'praśāntabuddhiśayaḥ sadā bhīrucitto janānāmaśraddheya iti |

(pṛ) vyāpādabahulasya kāni lakṣaṇāni | (u) dhṛṣṭavāṅmanāḥ sadā anāttamanā bhavati | bhrukuṭikṣepeṇa durabhigamo 'saṃśliṣṭamukhavarṇo durvimokasulabhakopaḥ sadā vyāpādopanāhamudito vigrahabhūṣaṇāyudheṣu prīto durmitrapakṣapātī sajjanavidveṣī, janānāṃ bhīṣaṇāyātathyadhyānacintano 'lpahrayapatrapa ityevamādīni dveṣalakṣaṇāni | imānyanyeṣāṃ vipriyakarāṇi | ataḥ prahātavyāni |

(pṛ) kathaṃ sa prahātavyo bhaviṣyati | (u) sadā karuṇāmuditāpekṣābhāvanāyāṃ dveṣaḥ prahīyate | dveṣasyādīnavaṃ paśyan dveṣaṃ prajahāti | tattvajñānalābhino dveṣaḥ prahīyate | kṣāntibalācca dveṣaḥ prahīyate | (pṛ) kiṃ nāma kṣāntibalam | (u) yaḥ paragarhādiduḥkhaṃ kṣamate sa kuśaladharmapuṇyaṃ labhate | nākṣāntijamakuśalaṃ labhate | idaṃ kṣāntibalam | kṣāntivihārī śramaṇa ityucyate | kṣāntirhi mārgasyādyaṃ dvāraṃ bhavati | ataḥ śramaṇadharmaṇaḥ kope 'pi na kopavipākaḥ | nindāyāñca na nindāvipākaḥ | tāḍane ca na tāḍanavipākaḥ | yo bhikṣuḥ kṣamāvān sa pravrajyādharmā syāt | vyāpādavato na pravrajitadhardho bhavati | kṣāntiriyaṃ pravrajitadharmaḥ | ya ākāraveṣābhyāṃ bhikṣuḥ bhinnavyavahāro dveṣacittasahagataśca na sa bhavyo bhavati | yastu kṣamāvihārī sa eva karuṇāguṇasavanvitaḥ | kṣamāvihārī svahitaṃ sādhayati | kasmāt | dveṣakārī parān vyābādhituṃ kāmayānaḥ svātmānameva vyābādhate | yāni kāyavāgbhyāṃ paratra pratyuktānyakuśalāni | [teṣā]makuśalānāṃ doṣāḥ śatasahasraguṇamātmanaiva labhyante | ato jñāyate dveṣo mahāntamātmāpakarṣaṃ karoti iti | ataḥ prājñenātmano hitaṃ kartukāmena mahadduḥkhaṃ mahatpāpañcāpākurvatā kṣāntirācaritavyāḥ |

(pṛ) ko nindādiduḥkhaṃ khamate | (u) yo 'nityatāṃ bhāvayati bahulīkaroti pratibudhyate sarvadharmā kṣaṇikāḥ, nindako vedakaḥ sarvo 'pi kṣaṇika iti | tasya kutra dveṣa utpadyeta | śūnyatācittasya samyak bhāvanayā kṣamamāṇa evaṃ cintayati dharmeṣu vatustaḥ śūnyeṣu ko nindakaḥ ko vā nindāvedaka iti | yadi vastu satyaṃ tadā [ta]dvedanā kṣantavyā | ahaṃ satyato doṣavān iti pūrvapuruṣāḥ satyaṃ vadanti, kasmāt dviṣāmi | yadi vastu satyaṃ | te puruṣāḥ svayameva mṛṣāvādapāpaṃ labheran | kasmādahaṃ dviṣāmīti | aśubhanindāṃ śṛṇvan evaṃ cintayet sarve lokā yathākarma vipākaṃ vedayante | mayā purā idaṃ nindākarma samupacitamāsīt | tadidānīṃ pratyanubhavitavyam | kasmād dviṣyāmīti | yadi cāśubhanindāṃ śṛṇoti taddoṣamātmani bhāvayet | ātmavaśenaiva kāyamanubhavāmi | kāyaśca duḥkhabhājanam | ato nindānubhavitavyeti | kṣāntivihārī evaṃ cintayet padārthāḥ pratītyasamutpannāḥ | idamaśubhaṃ nindākarma śrotravijñānamanovijñānaśabdādisamutpannam | eṣu ahaṃ dvyaṅgasamanvitaḥ | parastu śabdamātrasamanvitaḥ | evañca mamaiva pāpāṅgaṃ bahu | kasmāt dviṣāmi | mayā śabdasyāsya nimittagrahaṇādeva daurmanasyopāyāsāḥ sambhavanti ityahameva duṣṭaḥ | kṣāntimān na parān doṣayati | kasmāt dveṣādīni pāpāni na sattvānāṃ doṣāḥ, sattvā vyādhisamutthāpitacittatvādanīśvarāḥ | yathā bhūtacikitsako bhūtoccāṭanādhyavasito bhūtameva dviṣati na tu rogiṇam | ayaṃ vīryotsukaḥ kuśaladharmāṇāṃ sañcaya ārajyate | ataḥ parapravādān na gaṇayati | buddhānāryasaṅghañca smṛtvā na nindāḥ pramocayati | yathā nindāpaṭavo brāhmaṇādayo buddhaṃ vividhaṃ nindanti | yathā vā śāriputrādiṣu brāhmaṇaiḥ prayujyante 'pavādanindāḥ | kaḥ punarvādo 'smāsu tanupuṇyeṣu |

kiñcedaṃ cintayet lokā akuśabahulā ātmajīvitamahṛtvaiva kaṭukaṃ kurvanti | kiṃ punastāḍananindāmiti | kiñcaivaṃ cintayet- aśubhanindādinā na mama duḥkhamiti vedanā kṣantavyā | yathā bhagavān bhikṣūn śāsti- kāye krakaceṇa vidīrṇe 'pi vedanā kṣantavyā | kā punarnindā iti | idamācaran sadā saṃsārānnirvidyate | nindāyāṃ labdhāyāṃ nirvedaṃ bhūyasā mātrayā suniśritamavagamyākuśalamācarati | sa jānāti ca nindāyā akṣamā ante duḥkhaṃvipākavedanā ityevaṃ cintayan narake mā bhūt pāta iti gurvīmapi nindāṃ vedayate | so 'tīva hryapatrapāsāpekṣaḥ cintayati ahaṃ mahāpuruṣasya bhagavataḥ śrāvako mārgabhāvayitā | [mama]kathamutpādayedakāryaṃ kāyavākkarma iti | kṣānticāribhirbodhisattvaiḥ śakrādibhiśca labhyaṃ kṣāntibalaṃ śrūyate ca | ataḥ kṣāntiḥ kāryā ||

vyāpādavargaḥ ṣaḍviṃśatyuttaravaśatatamaḥ |

127 avidyāvargaḥ

śāstramāha- prajñaptyanuvartanamavidyā | iti | yathāhuḥ- pṛthagjanā ātmarutamanuvartante | tatra nāsti vastuta ātmā nātmīyam | dharmāṇāṃ samavāyaḥ kevalaṃ prajñaptyā puruṣa ityucyate | pṛthagjanānāmavivekādātmacittaṃ pravartate | ātmacittapravṛttiriyamavidyaiva |

(pṛ) bhagavānāha- pūrvāntājñānavidyā iti | kasmāducyate | ātmacittamātramiyamavidyeti | (u) atītādau bahavo bhrāntāḥ | ata āha- tatrājñānamavidyeti | ata āha tasyājñānamavidyeti | sūtre ca vidyāyā artho vivṛtaḥ- yasya kasyacit jñānaṃ vidyeti | keṣāṃ dharmāṇāṃ jñānam | rūpamanityamiti yathābhūtajñānam | vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānamanityamiti yathābhūtajñānam | vidyāyā viruddhā vidyāvidyā | tathā ca yathābhūtā vidyā avidyaiva |

(pṛ) yathābhūtāvidyā yadyavidyā | tarupāṣāṇādidharmā api avidyā syāt | yathābhūtavidyāyā abhāvāt | (u) maivam | tarupāṣāṇāni cācittakāni na pūrvāntādi vikalpayanti | avidyā tu vikalpinīti na tarupāṣāṇayoḥ samānā | (pṛ) avidyā nāma dharmābhāvaḥ | yathā puruṣasya cakṣuṣā rūpādarśanaṃ nādarśanadharmo bhavati | ato vidyāyā abhāvamātramavidyā | na dharmāntaram | (u) maivam | yadyabhāvo 'vidyā | pañcaskandheṣu asti pudgala iti mithyākalpanā ghaṭaśakale ca suvarṇasaṃjñotpadyata iti kasmādbhavati | ato jñāyate mithyāvikalpasvabhāvāvidyā | na tu vidyāyā abhāvo 'vidyeti | avidyāpratyayāḥ saṃskārādayaḥ santatyā pravartante | yadyabhāvaḥ kathamutpādayet | (pṛ) na vidyā avidyā iti cet idānīṃ vidyāṃ vihāya sarve dharmā abhāvāḥ syuḥ | ato naiko dharmo 'vidyā bhavati | (u) avidyeyaṃ svalakṣaṇata ucyate nānyadharmataḥ | yathocyate akuśalamevākuśalasvarūpaṃ nāvyākṛtam | (sss_303) tathāvidyāpi | kusūlaṃ puruṣākāramapi puruṣagatyabhāvāt apuruṣa ityucyate | evamiyaṃ vidyā savikalpāpi yathābhūtaṃ na prajānātītyavidyetyucyate | na tarupāṣāṇayorapi tathā |

(pṛ) yānyuktāni arūpamapratighamanāsravamasaṃskṛtamiti tāni sarvāṇi tadanyābhidhāyakāni | kasmādavidyāpi naivam | (u) asti kadācidayaṃ nyāyaḥ | akuśalādiṣu tu naivaṃ bhavati | (pṛ) kecidāhuḥ- vidyāyā abhāvamātramavidyeti | yathā prakāśābhāve tama iti | (u) loke dvidhā vadanti- vidyāyā abhāvo 'vidyeti | kadācidviparītā vidyā avidyeti | vidyāyā abhāvo 'vidyeti yathā vadanti loke- adho 'rūpadarśī, badhiro 'śabdaśroteti | viparītā vidyā avidyeti- yathā rātrau sthāṇuṃ dṛṣṭvā puruṣa iti buddhirbhavati | puruṣaṃ vā dṛṣṭvā sthāṇubuddhiḥ | yadi kaścididamiti yathābhūtaṃ na prajānāti | tadajñānam | mithyācittaṃ kleśaḥ | ayaṃ saṃskārāṇāṃ pratyayaḥ | arhataḥ samucchedānna santi avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ | yadi na vidyā avidyeti | arhato buddhadharmeṣu vidyā nāstīti vidyāvidyā syāt | yo 'vidyāvān na so 'rhan | [ato] jñātavyaṃ pṛthagasti avidyāsvarūpam | idaṃ mithyācittamiti |

sarve kleśā asyā avidyāyā aṅgāni | kasmāt | sarveṣāṃ kleśānāṃ mithyācāra [rūpa]tvāt | te puruṣāṇāṃ cittāvaraṇā andhatamorūpāḥ | yathāha- kāmarāgī na dharmaṃ paśyati, kāmarāgī na puṇyaṃ paśyati iti | tatkāmopādātā andhatamobhūmaḥ | evaṃ krodhamohāvapi | sarve kleśāḥ saṃskārāṇāmutpādakāḥ | uktantu sūtre- avidyāpratyayāḥ saṃskārā iti | ato jñāyate sarve kleśā avidyā iti | aśūnyatādarśino nityamastyavidyā | kliṣṭāvidyāmātraṃ sarvasaṃskārāṇāṃ pratyayaḥ | viparītā vidyā avidyetyucyate | adṛṣṭaśūnyabhāvasya nityamastīyamavidyā | ato jñāyate avidyāṅgāni sarve kleśā iti |

(pṛ) avidyā kathamutpadyate | (u) asaddhetuṃ śrutvā cintayato 'vidyotpadyate | yathā asti dravyamastyavayavī asti cit, sarve dharmā akṣaṇikāḥ, nāsti punarbhavaḥ | śabda ātmā, sa ca nityaḥ, tṛṇavṛkṣādayaḥ sacetanā ityevamādimithyāgrahe sati avidyotpadyate | asatkāraṇairvāvidyotpadyate | yaduta durmitrasaṃstavo 'saddharmaśravaṇaṃ mithyāmanaskāro mithyāsamudācāra (sss_304) ityebhiścaturbhiḥ kāraṇairavidyotpadyate | anyakleśajananapratyayāḥ sarve 'vidyājananahetavaḥ | avidyāhetubhyaścāvidyotpadyate | yathā yavebhyo yavāḥ śālibhyaḥ śālayaḥ | evaṃ yatrāsti sattvakalpanā, tatrāvidyotpadyate | kiñcoktaṃ sūtre- mithyāmanaskārapratyaye 'vidyotpadyata iti | mithyāmanaskāraścāvidyāyā nāmāntarameva | puruṣaṃ dṛṣṭvā astīti buddheḥ pūrvameva puruṣamanaskāra utpadyate paścānniścaya ityato 'vidyetyucyate | idamubhayaṃ pūrvāparalakṣaṇamanyonyasahāyamutpadyate | yathā vṛkṣātphalaṃ bhavati phalādvṛkṣaḥ |

avidyāyāḥ ke doṣāḥ | (u) sarve vipattyupāyāsā avidyādhīnāḥ | kasmāt | [yasmāt] avidyātaḥ samutpadyante rāgādayaḥ kleśāḥ | tebhyo 'kuśalaṃ karma | tataḥ kāyānubhavaḥ | tatpratyayo vividhavipatyupāyāsānāṃ pratilābhaḥ | yathoktaṃ sūtre- avidyānivṛtasya [bhikṣavo vālasya] tṛṣṇāsamprayuktasyaivamayaṃ kāyaḥ samudāgata iti | siṃha nādasūtre coktam- upādānāni tṛṣṇānidānānīti | gāthā cāha-

yāḥ kāścidimā durgatayo 'smiṃlloke paratra ca | avidyāmūlakāḥ sarvā icchālobhasamucchrayāḥ || iti |

avidyāsamutpannatvātsarvakleśānām | pṛthagjanā vedayante [sukhata] imān skandhān pañca [ye] 'śucayo 'nityā duḥkhāḥ śunyā anātmakāḥ | ya āryāḥ te tān duḥkhān vedayante | samyaṅmanaskārātpañca skandhān prajahāti | yathoktaṃ sūtre- ātmasaṃjñā mithyāviparyāsa iti prajānato na punarutpadyata iti | ato 'vidyāpratyayo bandho vidyāpratyayo mokṣa iti | loke sattvā avidyābalādalpādabhiniveśādbahūnādīnavān na paśyanti | yathā śalabhā agnau patanti | yathā vā matsyā aṅkuśaṃ gilanti | tathā sattvā api dṛṣṭe 'lpāsvādagṛddhā bahūnādīnavān na pratīkṣante | tīrthikagranthairutpannamithyādṛṣṭikā vadanti na santi puṇyādīni iti | sarvamiyamavidyā | asatāṃ mārgo 'kuśalahetuḥ | akuśalahetuḥ sarvo 'vidyā | (sss_305) mithyādṛṣṭyā kṛtakarmaṇā bhūyasā narake patanti | mithyādṛṣṭayaḥ sarvā avidyayotpadyante | buddho bhagavān sarvajñaḥ śāstā trayāṇāṃ dhātūnāṃ samyak caryāviśuddha āryavinīta ityādi tīrthikā na vivicya prajānanti | yathā sadratnamandhā nirākurvanti | ime 'vidyāyā doṣāḥ |

kiñca sarvasattvānāṃ vipattyupāyasavipralopādayaḥ sarve 'vidyādhīnāḥ | sarve ca lābhasaṃsiddhiprakarṣā vidyādhīnāḥ | yo vardhitāvidyaḥ sa ekāntato 'vīcinarake patati | yathā kalpādau janā āsvādastuccha ityanabhijñāya [tatra] rāgādhyavasāyamutpādayāmāsuḥ | ato rūpabalāyurādayo vinaṣṭāḥ | ato jñātavyamavidyayā sarve lābhāḥ pramuṣitā iti | iyamavidyā ca tatprajñānamātreṇa prahīyate | rāgādibhistu na tathā | rāgacitte nāsti krodhaḥ | krodhacitte nāsti rāgaḥ | avidyā tu sarvacitteṣu vartate | abhāvitaprajñasya cāvidyā sadā citte vartate | sarvakleśeṣu avidyā prabalā | yathoktaṃ sūtre- avidyā pāpīyasī gurvī durvimokā ca iti | avidyā ca dvādaśanidānānāṃ mūlam | asatyāmavidyāyāṃ karmāṇi nopacīyante na saṃsidhyanti | kasmāt | nahyasti arhatāṃ sattva[saṃjñā]lakṣaṇam | avidyāvirahānna karmāṇyu pacīyante | karmaṇāmanupacayādvijñānādīnyaṅgāni na punaḥ prādurbhavanti ato jñāyate avidyā sarvaduḥkhānāṃ mūlamiti |

pratyakṣaṃ dṛśyate khalu asminnaśucikāya āsaṅgaḥ, anitye nityasaṃjñā ca | yathā riktamuṣṭirbālānāmullāpanāya | yathā ca māyā mūḍhānāṃ puraḥ pradarśayati mṛdaṃ suvarṇamiti | prākṛtā mūḍhā dṛṣṭe pāpādhiṣṭhitā abhidhānenollapanīyā bhavanti | tathā lokā api cakṣuṣā aśuci dṛṣṭvā tadvañcitā bhavanti | caittā dharmā kṣaṇikāḥ, nimittagrahaṇādutpadyante | kṣaṇike rūpe mohānnimittaṃ gṛhṇanti | tathā śabdādāvapi | tasmāddurvimokā | ime 'vidyāyā doṣāḥ |

(pṛ) avidyābahulasya puṃsaḥ kāni lakṣaṇāni | (u) ayaṃ bhayasthāne nirbhayo bhavati | susthāne prītivigataḥ sajjanadveṣī durjanasnidgho 'bhiprāyasya viparyayagrāhī priyamitre sadā pratikūlaḥ tucchavastuṣu sāragrāhī alpahrayapatrapo na vicikitsāpratīkṣī, na pareṣāṃ tarpaṇa ātmanāpi durniṣevaṇo mūḍho 'vijñātā sujīrṇamalinavastro bhramati | ramyapradeśādaśucipradeśamandhakāre prayāti | ātmanaivātmānaṃ mahāniti ślāghamānaḥ parasya laghūkaraṇe tṛpyati | apathenātmaguṇān prakaṭayati | doṣaṃ doṣa iti na vijānāti | hitaṃ hitamiti na vijānāti | apariśuddho 'nairyāṇiko bhāṣaṇe 'paṭuḥ sadā krodhopanāhamuditaḥ paropadeśaṃ viparyayato gṛhītvā [tatra] paramādhyāvasito durlabhamabhyasya suvinaśvaraṃ labhate | labdhasyāpi (sss_306) nārtha vetti | viditamapi mithyā viparyayati | evamādilakṣaṇāni sarvāṇyavidyādhīnāni | ato jñāyate 'vidyāpramāṇaduṣṭā ataḥ prahātavyeti |

(pṛ) kathaṃ prahātavyā | (u) tattvajñānaṃ bhāvayato 'vidyā prahīyate | (pṛ) skandhadhātvāyatanānāṃ jñānamapi tattvajñānam | kasmātsūtra uktam- avidyāyā bhaiṣajyaṃ pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādabhāvanā vā iti | (u) tīrthikā bahavo bhrāntāḥ | hetau bhrāntā vadanti- īśvarā dayo lokakāraṇamiti | vastutastu bhrāntā vadanti- asti dravyamastyavayavītyādi | pratītyasamutpādā[di]dvayaṃ bhāvayato ['vidyā] prahī yate | (pṛ) pratītyasamutpādo 'vidyāyā bhaiṣajyam | kasmāducyate dvayamiti | (u) anyajñānasaṃjihīrṣayā | skandhadhātvāyatanādi bhāvayannapi avidyāṃ bhinatti | mithyādṛṣṭimātraṃ gurutarāvidyā | mithyādṛṣṭiśca pratītyasamutpādapraheyā | ato dvayamityucyate | evaṃ rāgadveṣāvapi | laukikā bhūyasā ghaṭādipade bhrāntāḥ | yathā ghaṭapadaṃ śṛṇvato manasi saṃśaya udeti kiṃ rūpādiḥ ghaṭaḥ kiṃvā rūpādivyatirikto 'nyo 'sti ghaṭa iti | evaṃ pañcaskandhātmakaḥ puruṣaḥ kiṃ vā tadvyatirikto 'nyo 'sti puruṣa iti | samāhitacittaḥ kāya evātmā kāyādanya ātmā iti śāśvatocchadākhye 'ntadvaye na patati | yaḥ prajānāti ghaṭaḥ pratītyasamutpanno rūparasagandhasparśamaya iti | evaṃ rūpādayaḥ skandhaḥ puruṣa iti | [sa] evaṃ prajānan nāmajaṃ saṃśayaṃ prajahāti | idaṃ nāma dharmāṇāṃ paramārthaṃ sañchādayati | yathāha devatāparipṛcchāsūtram-

nāma sarvamadhvabhāvi nāma bhūyo na vidyate | ekadharmasya nāmno 'sya sarve dharmā vaśānugāḥ || iti |

kiñcāha- lokasya samudayaṃ paśyato 'bhāvadṛṣṭirnirudhyate | lokasya nirodhaṃ paśyato bhāvadṛṣṭirnirudhyate | iti | api coktam- saṃskārāṇāṃ santatiṃ pañcaskandhānāṃ saṃsaraṇaṃ vadanti | ime 'vidyādīnavāḥ pratītyasamutpādaṃ bhāvayato nirudhyanta iti | ukta ñca sūtre- yaḥ pratītyasabhutpādaṃ paśyati sa dharmaṃ paśyati | yo dharmaṃ paśyati sa buddhaṃ (sss_307) paśyatīti | evaṃ yo nāmajaṃ saṃśayaṃ prajahāti so 'parapratyayaḥ paramārthato buddhaṃ paśyati | atastattvajñānādavidyā kṣīyate | pratītyasamutpādaṃ samyak prajānan tattvajñānaṃ pratilabhate | saṃkṣepata uktaṃ caturaśītidharmaskandhe- yā kācana prajñā sarvā sāvidyāvyāvartinīti | avidyā ca sarvakleśānāṃ mūlaṃ sarvakleśānāṃ sahakāriṇī cetyevaṃ pratītyasamutpāda [jñāne] avidyā prahīyate ||

avidyāvargaḥ saptaviṃśatyuttaraśatatamaḥ |

128 mānavargaḥ

(pṛ) trayaḥ kleśāḥ saṃsārasya mūlamityuktam | ato 'nyaḥ punarasti na vā | (u) asti mānākhyaḥ | (pṛ) katamo mānaḥ | (u) mithyācittenātmana unnatirmāna ityucyate | māno 'yaṃbahuvidhaḥ | avara ātmani unnatirmānaḥ | sameṣu samatāmanyatāpi māna ityucyate | tatrātmabuddhinimittagrahadoṣasattvāt | sameṣu ātmana unnatirmahāmānaḥ | viśiṣṭeṣu ātmana unnatirabhimānaḥ | pañcasu skandheṣu ātmanimittagraho 'smimānaḥ | asmimāno dvividho nimittapradarśano 'nimittapradarśana iti | nimittapradarśanaḥ pṛthagjanānāmātmamāno yaduta rūpamātmā, rūpavānātmā, ātmani rūpaṃ, rūpa ātmā iti darśanam, evaṃ yāvadvijñānamapi | iti viṃśatidhā pradarśanāt nimittapradarśanaḥ | animittapradarśanaḥ śaikṣajanānāmasmimānaḥ | yathā sthaviraḥ kṣemaka āha- na khalvāyuṣman rūpamasmīti vadāmi, na vedanā, na saṃjñā, na saṃskārā, na vijñānam, [nāpyanyatra vijñānādasmīti vadāmi] | api ca ma āyuṣman pañcasūpādānaskandheṣu anusahagato 'smīti mānaḥ asmīticchandaḥ asmītyanuśayo 'samuddhataḥ | [ityādi] | ayamasmimāna ityucyate |

yaḥ srotaāpattyādiphalaviśeṣānapratilabhya pratilabdhavāniti vadati so 'dhimānaḥ | (pṛ) alābhe kasmādbhavati lābhabuddhiḥ | (u) dhyānābhyāse 'lpāsvādalābhāt saṃyojanā nuśayaṃ vyāvartayati na punaścitte samudācarati | ato 'yaṃ māno bhavati | śrutacintāmayaprajñābalena ca sadā kalyāṇamitramupasadya [ta]tsamudācāravivekamabhirocayati | pañcaskandhānāṃ lakṣaṇamalpaṃ jñātvā srotaāpattyādiphalasaṃjñāmutpādayati | [aya]madhimānaḥ |

(pṛ) adhimānasya ke doṣāḥ | (u) ante daurmanasyopāyāsairbhavitavyam | yathoktaṃ sūtre- yo bhikṣuḥ kathayati ahaṃ samuddhatavicikitsaḥ pratilabdhamārga iti | [tasya] purata evaṃ kathayet- atigabhīraḥ pratītyasamutpādo lokottaradharma iti | yadyayaṃ bhikṣurvastuto 'pratilabdhamārgaḥ | [tadāsya] imaṃ dharmaṃ śṛṇvataḥ kaukṛtyopāyāso bhavati | ato yatnenādhimānamimaṃ samucchindyāt | adhimānini buddhā bhagavanto mahākāruṇikā api [taṃ] dūrīkṛtya na dharmāvavādaṃ kurvanti | ataḥ samucchindyāt | kiñcādhimānī dharmasya mithyādarśane viharati | ato nāsti tāttviko guṇaḥ | tadyathā vaṇik gabhīramahāsamudragato ratnābhāseṣvāsakto bhavati | tathāyamapi buddhaśāsanārṇavagataḥ alpaṃ dhyānasukhaṃ pratilabhya pāramārthikamārga iti tatrāsaṅgaṃ janayati | adhimānī ante maraṇakāle na mārgaṃ vedayate | ato yatnena pāramārthikatattvajñānamanviṣyāt | adhimānī svārthaṃ vināśayati sammohañca bardhayati | alabdhe labdhasaṃjñāvatvāt | ato nātmānamātmanaiva vañcayet | iti kṣipraṃ visṛjet |

yaduttamaṃ puruṣamavaraṃ vadanti | tadayathā bhavatīti ayathāmāna ityucyate | ayaṃ svayamucco 'pi svātmabhāvamavanamayati | yadaguṇāḥ santa ātmānamunnamayanti | tanmithyāmāna ityucyate | akuśaladharmairātmana uccakaraṇamapi mithyāmānaḥ | yat sujane pūjye pṛṣṭhato 'satkāra uddhatamānaḥ saḥ | ityādi mānalakṣaṇam |

(pṛ) kathaṃ māna utpadyate | (u) skandhānāṃ paramārthalakṣaṇamajānānāṃ māna (sss_309) utpadyate | yathoktaṃsūtre- ye kecit [śramaṇā brāhmaṇā vā] anityena rūpeṇa [duḥkhena vipariṇāmadharmeṇa] śreṣṭho 'hamasmīti samanupaśyanti | sadṛśo ['hamasmāti samanupaśyanti] hīno ['hamasbhīti samanupaśyanti] kimanyatra yathābhūtasyādarśanāt | evaṃ yāvadvijñānamiti | skandhānāṃ paramārthalakṣaṇaṃ jānatāṃ nāsti mānaḥ | kāyānusmṛtiṃ bhāvayato nāsti mānaḥ | yathā gauḥ śṛṅgamapekṣya tīkṣṇo bhavati | tacchṛṅge gate na bhavati | kāyo 'śuciḥ navadvāreṣu malaprasrāvī | kaḥ prājña imamapekṣya ucco 'smīti [manyeta] evamādikāyānusmṛtipratyaye tu nāsti mānaḥ | prājño jānāti sarve sattvā yadi vā daridrī yadi vā dhanī yadi vā pūjyo yadi vā jadhanyaḥ sarve 'pi asthimāṃsasnāyusirāpañcasandhipeśīkalalasamavāyamayakāyāḥ, jātijarāvyādhimaraṇadaurmanasyaparidevaduḥkhopāyāsasamanvitā rāgakrodhādipuṇyapāpakarmayuktā narakādidurgatibhāginaśceti | kathamutpādayenmānam | ābhyantaraṃ bāhyaṃ cittaṃ pratītyasamutpannaṃ sarvaṃ kṣaṇikamiti paśyato na bhavati mānaḥ | cittasamādhiñca samyak bhāvayato na bhavati mānaḥ | kasmāt | nimitte 'nugate hi māna utpadyate | asati nimitte kutra mānamutpādayet | kiñca prājñasya śīlādiṣu satsu na bhavati mānaḥ | kasmāt | śīlādayo hi sarve eṣāṃ kleśānāṃ kṣayakarāḥ | asatsu guṇeṣu kaḥ prājño 'sadvastuni mānamutpādayet | anityatādilakṣaṇaṃ bhāvayato māno nirudhyate | kaḥ prājño 'nityena duḥkhena aśucinā padārthena mānaṃ kuryāt |

(pṛ) mānasya ke doṣāḥ | (u) mānātkāyo bhavati | kāyātsarvaṃ duḥkhaṃ pravartate | yathāha bhagavān sūtre- yadāhaṃ māṇavako 'bhūvam, na tadā mānalakṣaṇamājñāsiṣam ahamiti vedanāvyākaraṇaṃ kutracidutpatsyata iti | anyamānānāmaprahīṇatvāt | sarve kleśā nimittagrahānuvartinaḥ | ahamiti nimitteṣu mahat | ato jñāyate mānātkāyo bhavatīti | māno 'yaṃ mohabhāgīyaḥ | kasmāt | cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā ahaṃ paśyāmītyāha | māno 'yamanītyā ca pravartate | kasmāt | sarve lokā anityā duḥkhā anātmakāḥ | kathamanena māno bhavati | ato rāgadveṣamohāḥ paramānītayaḥ | manoddhitaṃ karma tīkṣṇaṃ gurukañca | (sss_310) gabhīrāsaktatvāt | rāgoddhitantu nedṛśaṃ bhavati | mānabalādrāgādayo vardhante | anena rāgeṇa labdho gotrādimānastu vipulaṃ vardhate | asmimānapratyayaṃ pravartate nīcakulam | siṃhavyāghra vṛkeṣvapi bhavati | asmātpratyayānnarake patati | mānasya santyevamādīnyapramāṇānyavadyāni |

(pṛ) kiṃ mānabahulasya lakṣaṇam | (u) ayaṃ samupāttadhārṣṭyo duḥsahabhāṣaṇo 'satkāracitto 'lpabhayaḥ svairācāramuditaḥ svayañca mahāduḥśāsano yatkiñcijjadhanya[mapi]svayaṃ bahumānī, parakutsanapriyāluritīme doṣā durapaneyāḥ | ato jñāninā nācaritavyāḥ | māno 'yaṃ sarvaguṇānāṃ vighaṭakatayā pravartate ||

mānavargo 'ṣṭhāviṃśatyuttaraśatattamaḥ |

129 vicikitsāvargaḥ

śāstramāha- vicikitsā nāma tattvārthe buddhyaviniścaḥ kimasti vimuktiḥ kiṃ vā nāsti | kimasti kuśalamakuśalam | uta na | kimasti ratnatrayam | uta na iti |

(pṛ) vṛkṣe saṃśayo bhavati kiṃ sthāṇuḥ kiṃ vā puruṣa iti | mṛtpiṇḍe saṃśayo bhavati kiṃ mṛtpiṇḍaḥ uta kokila iti | madhukare saṃśayo bhavati kiṃ madhukaraḥ kiṃ vā jambūphalamiti | sarpe saṃśayo bhavati kiṃ sarpaḥ kiṃ vā rajjuriti | ghoṭakamṛge saṃśayo bhavati kiṃ prabhā kiṃ vā salilaṃ iti | evamādayaḥ saṃśayahetavaścākṣuṣavijñānajanakāḥ | dhvanau saṃśayo bhavati kiṃ mayūrakṛta uta manuṣyakṛta iti | gandhe saṃśayo bhavati kimutpalagandhaḥ uta saṃparkagandha iti | rase saṃśayo bhavati kiṃ māṃsarasa uta māṃsābhāsarasa iti | sparśe saṃśayo bhavati kimautpattikatantava uta paripakvatantava iti | mānasavijñānantu nānāvidhasaṃśayajanakam | yathā kimayaṃ dharmo dravyavān uta guṇamātram | vimastyātmā uta na ityevamādayaḥ kiṃ saṃśayā na santi |

atra brūmaḥ | sthāṇurvā puruṣo va ityevamādibhistu na kleśā bhavanti | na ca te punarbhavasya pratyayā bhavanti | kṣīṇāsravāṇāmapyetatsambhavāt |

(pṛ) vicikitseyaṃ kathamutpadyate | (u) dvividhadharmadarśanaśravaṇajñānairvicikitsā bhavati | kasmāt | pūrvaṃ dvidhāvasthitaṃ padārthaṃ sthāṇuṃ puruṣañca dṛṣṭvā paścāddūrataḥ paśyati (sss_311) puruṣādi vastu tadā saṃśeta sthāṇurvā puruṣo veti | tadā mṛdādāvapi | dvidhāśravaṇam- yadi kaścicchṛṇoti asti puṇyaṃ pāpamiti | paścācchṛṇoti loke nāstīti | ataḥ saṃśayo bhavati | dvidhājñānam- yadā deve varṣati nadī samṛddhā bhavati | jalasetubhede 'pi nadī samṛddhā | yathā deve vivṛkṣati pipīlikāpotānyaṇḍavāhīni | kasmiṃścit [kutracit] khanatyapi aṇḍasaṃkrānto gacchati | mayūrakūjanaṃ puruṣo 'pi kartuṃ śaknoti | kiñcidvastu dṛśyaṃ yathā ghaṭaḥ | kiñcidadṛśyaṃ yathālātacakram | adṛśyaṃ vastu yathā vṛkṣamūlaṃ pṛthivyāmadhastāt jala[sthaṃ]vā | kiñcidavastu adṛśyañca yathā dvitīyaṃ śiraḥ tṛtīyo bāhuḥ | evamādibhirdvidhādharmadarśanaśravaṇajñānaiḥ saṃśayo bhavati |

aparīkṣya darśanācca saṃśayo bhavati | yathātidūrādibhiraṣṭapratyayaiḥ | dvidhāśraddhāvattvena ca saṃśayo bhavati | yathā kaścidvadati- asti paraloka iti | [anyaḥ] kaścidvadati nāstīti | ubhayorapi puruṣayoḥ śraddhāvataḥ saṃśayo bhavati | vimate vastuni yāvadviśiṣṭalakṣaṇaṃ na paśyati tāvatsaṃśayo bhavati | viśiṣṭalakṣaṇaṃ paśyatastu saṃśayo na bhavati | (pṛ) kathaṃ viśiṣṭhalakṣaṇaṃ paśyati | (u) darśanaśravaṇajñānānāṃ viniścayādvigatasaṃśayo bhavati | bhagavacchāsane yaḥ kāyena dharmatālakṣaṇaṃ sākṣātkaroti | so 'tyantavigatasaṃśayo bhavati | yathā bodhisattvo bodhimaṇḍe niṣaṇṇo 'vadat vyavasāyena brāhmaṇalabdhaṃ gamīraṃ dharmamabhisametya pratyayān jānan paśyaṃśca prakṣīṇasaṃśayajālo bhaveyamiti | sadyuktiprajñālābhinaśca saṃśayaḥ prahīyate | yathā jñānī saṃskārāṇāṃ pratītyasamutpādaṃ śrutvā vijñāya ca nirdhāsyati saṃsāro 'nādirityevamādi |

(pṛ) vicikitsāyāḥ ke doṣāḥ | (u) vicikitsābahulasya laukikaṃ lokottaraṃ sarvaṃ na sidhyati | kasmāt | sandidghaḥ pumān na kāryaṃ karma karoti | yat karoti tat jaghanyaṃ bhavati | sādhayitumakṣamatvāt | uktañca sūtre- vicikitsā cittasyānuprarohaḥ | tadyathā satṛṇakṣetre 'nuprarohabahulatvādanyatṛṇānyeva na prarohanti | kiḥ punaḥ śālisasyādīni | (sss_312) evaṃ cittaṃ vicikitsāprasṛṣṭamasadvastunyeva samādadhāti | kiṃ punaḥ samyak samādhau iti | kiñcāha bhagavān- vicikitsā nāma tamaso rāśiriti | sa tamaso rāśistrividhaḥ atīto 'nāgataḥ pratyutpanna iti | sa tamaso rāśirātmadṛṣṭīnāmuttisthānam | puruṣo 'yaṃ cittaṃ samādadhāno 'pi mithyā samādadhāti | vinā bhagavacchāsanaṃ na samyaksamādhimān iti vaktuṃ śakyate | bahavaḥ sattvā āmaraṇaṃ vicikitsāvinaṣṭāḥ | tadyathāha- aṣṭakādayaḥ pañcābhijñā maharṣayaḥ saṃśayālīḍhā vipannā iti | saṃśayānasya dānādi kurvataḥ puṇyamavipākaṃ vā syādalpavipākaṃ vā | kasmāt | imāni puṇyakarmāṇi cittodgatāni | tasya puruṣasya cittaṃ sadā vicikitsākaluṣitamityato nāsti kuśalam | uktañca sūtre- vicikitsitacitto dānaṃ datvā pratyantabhūmau vipākaṃ vedayata iti | kasmāt | vicikitsābahulo naikāgracitto yathākālaṃ pāṇibhyāṃ prayacchati | nāpi vividhaṃ satkāracittamutpādayati | ataḥ pratyantabhūmau kṣudraṃ vipākaṃ vedayate | tadyathā pāyāsyādayaḥ kṣudrarājāḥ |

(pṛ) nāstīyaṃ vicikitsā | kasmāt | vicikikitsā nāma caitasikadharmaḥ | caitasikāśca kṣaṇikāḥ | san na vicikitsā | asan api na vicikitsā | naikaṃ cittaṃ sat asaditi bhavati | ato nāstīti jñāyate | (u) nāhaṃ vadāmi kṣaṇikeṣvasti vicikitseti | anirdhāritacittasantāno vicikitsetyākhyāyate | na tasmin samaye cittaṃ nirdhārayati ayaṃ sthāṇurayaṃ puruṣa iti | satanyamānamidaṃ cittamaśraddadhānatvādāvilam | mithyādarśanādasti vā nāsti veti vicikitsanna śraddadhate |

aśraddheyaṃ dvividhā vicikitsāsambhavā mithyādarśanasambhavā iti | vicikitsāsambhavā laghutarā | mithyādarśanasambhavā tu gurutarā | śraddhā ca dvividhā samyadgarśanasambhavā śravaṇasambhaveti | samyadgarśanasambhavā śraddhā dṛḍhā bhavati śravaṇasambhavā tu naivaṃ bhavati ||

vicikitsāvarga ekonatriṃśaduttaraśatatamaḥ |

130 satkāyadṛṣṭivargaḥ

pañcasu skandheṣu ātmabuddhiḥ satkāyadṛṣṭiḥ | vastuta ātmano 'bhāvātpañcaskandhālambinītyucyate | kāyaḥ pañcaskandhātmakaḥ | tatrotpannā [ātma]dṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭirityucyate | nirātmaka ātmanimittagrahaṇāt dṛṣṭirityākhyāyate |

(pṛ) pañcasu skandheṣu ātmeti nāmakaraṇe ko doṣaḥ | yathā ghaṭādayaḥ padārthāḥ pratyekaṃ svalakṣaṇāḥ | na tatrāsti doṣaḥ | tathātmāpi | skandhavyatirikta ātmāstīti brūvatastu doṣaḥ syāt | (u) yadyapi na skandhavyatirikta ātmetyucyate | tathāpīdaṃ duṣṭam | kasmāt | tīrthikā hi vadanti- ātmā nityaḥ | asminnadhvani kṛtakarmaṇāmante vipākavedanāt iti | evaṃ bruvataḥ pañcaskandhā eva nityāḥ syuḥ | ātmavādī manyate ātmā eka iti | tathā sati pañcaskandhā eka eva syuḥ | ityayaṃ doṣaḥ | ātmagrahaśca duṣṭaḥ | kasmāt | ātmabuddhau hi ātmīya [buddhi]rasti | ātmīye sati rāgadveṣādayaḥ sarve kleśāḥ samudbhavanti | ato jñāyata ātmabuddhiḥ kleśānāmutpattisthānamiti | yadyapīme na vadanti skandhavyatirikta ātmeti | [tathāpi] skandheṣu nimittagrahānna [teṣāṃ] śūnyatāyāmavacaranti | śūnya[tā]yāmanavacaraṇātkleśāḥ sambhavanti | kleśebhyaḥ karma sambhavati | karmato duḥkham | evaṃ jananamaraṇasantāno 'vicchinno bhavati | ima ātmakalpanayā kāyaśiraścakṣurhastapādasyaudārikaṃ vivekameva na labhante | kiṃ punaḥ skandhānāṃ vivekam | eka ātmā nitya ātmeti samādānāt | yo na vivecayati | ko 'vakrāmati śūnya[tāyā]m | ātmadarśīnirvāṇabhīta ātmā na bhaviṣyatīti | yathoktaṃ sūtre- pṛthagjanāḥ śūnyānātmatāṃ śrutvā mahābhītimutpādayanti ātmā na bhaviṣyati | ato nāsti kiñcidupalabhyamiti | evaṃ pṛthagjanā yāvatpāmopahataṃ kāyaṃ prārthayamānā na nirvāṇāya prayante | yaḥ śūnyatājñānapratilābhī sa punarnirbhīto bhavati | yathohopasenasūtram-

brahmacaryaṃ sucaritaṃ mārgaścāpi subhāvitaḥ | tuṣṭa āyuḥkṣaye bhoti rogasyāpagame yathā || iti |

ātmāstīti yo vadati sa mithyādṛṣṭau patati | yadyātmā nityaḥ tadā sukhaduḥkhayorvikāro na syāt | asati vikāre nāsti puṇyaṃ pāpaṃ vā | yadyanitya ātmā | tadā nāsti paralokaḥ | svabhāvato vimuktasyāpi nāsti puṇyaṃ pāpaṃ vā | ato jñāyate satkāyadṛṣṭirgurutaraṃ pāpamiti | kiñca satkāyadṛṣṭiko 'tyantamūḍhaḥ | pṛthagjanāḥ sarve satkāyadṛṣṭyā vikṣiptacittā bhavanti | atyāsaṅgāt saṃsāre yātāyātā bhavanti | yo nairātmyaṃ paśyati tasya yātāyātaṃ samucchidyate |

(pṛ) yadi pañcaskandhā anātmakāḥ | kasmāt satvānāṃ tatrātmabuddhirbhavati | (u) martyo devaḥ pumān strī iti nāmanimittaṃ śṛṇvataḥ saṃjñāvikalpādātmabuddhirutpadyate | na tu hetunā | hetvabhāvenātmabuddhirutpadyate yaduta yadyātmā nāsti kaḥ sukhaṃ sukhaṃ vedayet, iryāpathavyavahāroddhitapuṇyapāpakarmaṇā vipākaṃ [ko] vedayeteti | anādau saṃsāre ca cirasañcitamātmanimittantu tadanuśayasādhanam | yathā ghaṭādinimittam | ata ātmabuddhirutpadyate | sarvavedanāskandheṣu ātmabuddhirutpadyate na tu vedanāyām | ata ucyata ātmamatiryatrotpadyate tatrātmāstīti | kasmāt | na hi sarvatrātmamatirbhavati | vyāmohādātmamatirutpadyate | tadyathā andha[kalpa]sya śakalādi labdhvā suvarṇamaṇisaṃjñā bhavati | kiñcāyaṃ śūnyatāvivekajñānālābhī mohātpaśyatyātmānam | tadyathā māyā[marīcī]gandharvanagarālātacakrādiṣu astīti matirbhavati |

(pṛ) paśyāmaḥ khalu pratyakṣaṃ rūpakāye keśanakharomādyavayavān pratyekaṃ vibhinnān | kaḥ sacetanastānātmānaṃ manyeta | (u) kecitpaśyanti ātmānaṃ yavasadṛśaṃ sarṣapādisamānaṃ hṛdayāntarvartinañca | brāhmaṇānāmātmā śuklaḥ | kṣatriyāṇāmātmā pītaḥ | vaiśyānāmātmā raktaḥ | śūdrāṇāmātmā kṛṣṇa iti | uktañca vede-

purāsīnmahān puruṣa ādityavarṇaḥ tamasaḥ parastāt | tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati | nānyaḥ panthā vidyate ['yanāya] | aṇoraṇiyān mahato mahīyān ātmā guhāyāṃ nihito 'sya jantoḥ | tamakratuḥ paśyati [vītaśokaḥ] sūtraṃ maṇigaṇeṣviva |

evaṃ kecinmanyante rūpamātmeti | sthūlacetanā āhuḥ vedanātmeti | vṛkṣaśilādau vedanāyā abhāvāt jñeyaṃ vedanaivātmeti | madhyamacetanā āhuḥ saṃjñā ātmā, sukhaduḥkhayoratītayorapi [tat] saṃjñāvadātmeti buddhi[sattvā]t | sūkṣmacetanā āhuḥ saṃskāra ātmeti | ghaṭādāvatīte 'pi [tat] cetanāvānātmeti buddheḥ | paramasūkṣmacetanā āhu- vijñānamātmeti | cetanāpi audārikī | cetanāyāmasyāmatītāyāmapi [tat] vijñānavānātmeti buddheriti jānanti | [yasya] pañcasu skandheṣu ātmabuddhirbhavati | na sa vivecayati vedanādīn skandhān | rūpaṃ cittañca sammiśrya ātmasaṃjñā samutpadyate | yathā rūpādicaturdharmasāmānye ghaṭasaṃjñotpadyate | rūpādivibhāgena viṃśatibhāgaiḥ paśyati rūpamātmeti | kasmāt | rūpavānayamātmeti pratīto dharmo vedanādīnāmāśrayaḥ | vedanādaya ime rūpe pratibaddhā ityata ucyate rūpa[vān] ātmeti | kecidvedanādigataṃ rūpaṃ paśyanti | vedanādaya ime 'nupalabhyamānadharmā ityato rūpamāśrayante | yathā ākāśo 'nupalabhya ityataḥ pṛthivyādaya āśrīyante | eva [mātmadṛṣṭe] viṃśatibhāgā mohādbhavanti |

(pṛ) cakṣurādiṣu kasmānnocyata ātmeti bhāgaḥ | (u) asti ca | yathoktaṃ sūtre- yadyāha kaścit yaccakṣurayamātmeti | tanna yujyate | kasmāt | cakṣurutpannavināśi | yadi cakṣurayamātmā | tadā ātmā utpannavināśī syāt | cakṣurādīni pṛthak pṛthagviśiṣṭalakṣaṇāni | yadyucyate cakṣurātmeti | śrotrādayo nātmā syuḥ | tattu na (sss_316) yujyate | yadi śrotrādayaḥ punarā[tmā] | tadā eka eva pumān bahvātmā syāt | rūpādīnāṃ saviśeṣatvāt vaktuṃ śakyaṃ rūpamevā na vedanādaya iti |

(pṛ) nāstyātmeti yadvacanam | sāpi mithyādṛṣṭiḥ | kathamidam | (u) asti satyadvayam | paramārthato 'styātmeti yadvacanaṃ sā satkāyadṛṣṭiḥ | saṃvṛtito nāsti ātmeti vacanaṃ mithyādṛṣṭiḥ | lokasatyato 'styātmā paramārthato nāstyātmeti vacanaṃ samyak dṛṣṭiḥ | paramārthato nāsti saṃvṛtito 'stīti vadan na dṛṣṭau patati | evamasti nāstīti vacanaṃ jñeyam | yathā vyāghrī svapotaṃ mukhenāpaharati atiniṣṭhuragrahaṇe kṣataṃ [bhavediti] atiśithilagrahaṇe bhraṃśo [bhavediti] | evamāstitvaṃ pratipannaścetsatkāyadṛṣṭau patati | ātmanāstitvaṃ pratipannaścenmithyādṛṣṭau patati | kṛtahānamakṛtābhyāgama ubhayaṃ duṣṭam | nāstīti pratipannasya [kṛta]hānam | ātmāstīti pratipannasyā [kṛtā]bhyāgamaḥ | ataḥ sūtra uktaṃ- dvāvantau parihāryāviti | paramārthato nāstīti vadan saṃvṛtito 'stīti ca vadan antadvayaṃ parityajya madhyamāyāṃ pratipadi caratītyākhyāyate | buddhaśāsanamavivādamanutkarṣaṇam | paramārthato nāstītyuktau paṇḍito notkarṣati | saṃvṛtito 'stītyuktau pāmaro na vivadate | tathāgataśāsane 'śāśvatānucchedā pariśuddhā madhyamā pratipat | paramārthato nāstitayā na śāśvataḥ | saṃvṛtitostitayā nocchedaḥ |

(pṛ) yo dharmaḥ paramārthato nāsti sa sutarāṃ nāstīti syāt | kena punarucyate saṃvṛtito 'stīti | (u) sarvairlaukikairvyavahriyate astīti yaduta karma karmavipāko yadi vā bandho yadi vā mokṣa iti | ime sarve mohajāḥ | kasmāt | ime pañcaskandhāḥ śūnyā māyopamāḥ jvālāvacca santānenotpannatvāt | pṛthagjanānāṃ titīrṣayā astītivacanamanuvartate | yadi nāstīti vadet | tadā pṛthagjanā vyāmuhya yadi vā ucchedavāde pateyuḥ yadi vā skandhānāṃ nāstītākathane avineyāḥ syuḥ | puṇyapāpādikarmabhirbandho vā mokṣo vā na sidhyet | yastaṃ mohavādaṃ vināśayati | saḥ svayameva śūnyatāyāmavatarati | tadāsya sarvā mithyādṛṣṭayo na bhavanti | ataḥ paramārthasatyaṃ paścāducyate | yathā strīpuṃnimittavyāvṛttaye kāyapratyavekṣaṇamādāvupadiśyate | atha keśaromanakhādibhiḥ kāyavikalpalakṣaṇa[mupadiśyate] pañcaskandhamātramastīti | atha śūnyatālakṣaṇena pañcaskandhanirodhalakṣaṇa[mupadiśyate] | pañcaskandhanirodhalakṣaṇaṃ paramārthasatyamityucyate | saṃvṛtyāstīti kathane na tadā punaḥ paramārthato (sss_317) nāstīti vacanamapekṣyate | uktañca sūtre- yaḥ sarvadharmān niḥsvabhāvān prajānāti sa śūnyatāyāmavatarati | iti | ato jñāyate pañca skandhā api na santīti | uktañca paramārthaśūnyatāsūtre- cakṣurādi paramārthato nasti | asti tu saṃvṛtita iti | mahāśūnyatāsūtra uktam- yadidaṃ jarāmaraṇamiti vacanaṃ yadi vāyaṃ puruṣo jarāmaraṇa[-lakṣaṇa] iti vacanaṃ | yadi vā tīrthikānāṃ vacanaṃ kāya eva jīvaḥ, yadivānyaḥ kāyo 'nyo jīva itīdamekārthakaṃ, vyañjanameva nānā | kāya eva jīvaḥ anyaḥ kāyo 'nyo jīva itīdaṃ

vacane na brahmacaryaṃ bhavati | yaḥ pratiṣedhaḥ ayaṃ puruṣo jarāmaraṇa[lakṣaṇa] iti nairātmyasyābhidhānam | yaḥ pratiṣedha idaṃ jarāmaraṇamiti tat jarāmaraṇasya vyāvartanam | yāvadavidyāyāḥ iti | ato jñāyate paramārthato na jarāmaraṇādi | saṃvṛtyā tūcyate jātipratyayaṃ jarāmaraṇam | iyamucyate madhyamā pratipat | kiñcoktaṃ rādhasūtre- rūpaṃ rādha yūyaṃ vikirata vidhamata vidhvaṃsata vikrīḍanakaṃ kuruta [tṛṣṇā]kṣayāya [pratipadyata] tadyathā pāṃsvāgārikāḥ | avastutvāt kṣayāya bhāvyā iti | skandhā api kṣayāya [bhāvyāḥ] | paramārthato 'bhāvāt skandhavṛttilakṣaṇavṛttimanusarato nātmamatiratyantaṃ prahīyate | hetupratyayānāmanirodhāt | yathā vṛkṣaḥ paraśunā chinno bhasmasātkṛtaḥ | tathāpi [tatra] vṛkṣasaṃjñāmanuvartate | yadā tu mahāvāte opūyate jalena vā pravāhitaḥ tadā vṛkṣasaṃjñā nirudhyate | evaṃ yadā vidhvaṃsitāni vikrīḍanakaṃ kṛtāni vikīrṇāni vidhmātāni niruddhāni pañcaskandhalakṣaṇāni, tasmin samaye śūnyatālakṣaṇaṃ sampannaṃ bhavati | yathāha sūtram- rādha yūyaṃ [rūpaṃ] vidhvaṃsata vikrīḍanakaṃ kuruta vikirata vidhamata bhāgaśo vidalayata sattvakṣayāya iti | asmin sūtra uktam- pañcaskandhā anityāḥ sattvaśūnyāḥ na santīti | pūrvasmin sūtra uktam- pañcaskandhā vikīrṇā niruddhāḥ te dharmaśūnyā bhavanti iti ||

satkāyadṛṣṭivargastrīṃśatyuttaraśatatamaḥ |

131 anta[graha]dṛṣṭivargaḥ

dharmāḥ samucchidyante vā śāśvatā vā iti yadidaṃ vacanaṃ tadanta[graha]dṛṣṭirityucyate | kecidābhidharmikā āhuḥ- yadā kaścidāha ātmā śāśvato vā aśāśvato veti iyamevāntagrahadṛṣṭiḥ na sarve dharmāḥ[śāśvatā vā aśāśvatā vā] iti | kasmāt | dṛṣṭaṃ khalu pratyakṣaṃ [yat] bāhyaṃ vastu samucchidyata iti | uktañca sūtre- astīti darśanaṃ śāśvatagrahaḥ | nāstīti darśanamucchedagraha iti | kāya eva jīva ityucchedadṛṣṭiḥ | anyaḥ kāyo 'nyo jīva iti śāśvatadṛṣṭiḥ | nāsti karma paraṃ maraṇāditi ucchedadṛṣṭiḥ | asti karma paraṃ maraṇāditi śāśvatadṛṣṭiḥ | asti ca nāsti ca karma paraṃ maraṇādityatra yadastīti sa śāśvata[vādaḥ] yannāstīti sa ucchedavādaḥ | naivāsti na ca nāstītyapyevam |

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.