Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Satyasiddhiśāstram
- Tác giả
- Harivarman
- Thông tin
- GRETIL — N. Aiyaswami Sastri: Harivarman: Satyasiddhisastra, Vol. I, Baroda : Oriental Institute, 1975. (Gaekwad's Oriental Series, 159).CC BY-NC-SA 4.0
yaduktaṃ bhavatā- yaḥ paśyati sa vedayate sa ātmeti | tadayuktam | pṛthagjanā mūḍhā mṛṣādṛṣṭimimāmutpādayanti | na vibhajanti vedaneyamidaṃ vijñānaṃ niśrayata iti | yadi te vibhajanti praveśayeyurapi śūnyatām | te cittasantatiṃ dṛṣṭvā avibhajanto vyavahāramātrāsaṅgāttathā (sss_169) vadanti | mūḍhānāṃ vyavahāro na śraddheyaḥ | yadavocaḥ- sarvān skandhān pratītya puruṣo bhavatīti | tatra pañcaskandhānāṃ santatiṃ pratītya puruṣa ityataḥ sarveṣāṃ skandhānāṃ vacanam | yathā loke vadanti- sukhī duḥkhī aduḥkhāsukhīti | naikasmin kāle sambhavanti tisro vedanāḥ | tathā skandhā api | yabdravīṣi- indriyajñānasamprayuktā śraddhā iti | sūtre coktam- anyaiḥ samprayuktamiti | yathocyate- dvau bhikṣāvekatra samprayuktau | iti | āhuśca dveṣasamprayuktaṃ duḥkham | snehaviyuktaṃ duḥkhamiti | bhavatāṃ [mate] rūpaṃ viprayuktamapi saṃvṛttyā samprayuktamityucyate | jñānaśraddhe apyevam | śraddhā yā anityatādi śraddadhate | jñānañca yathāpratīti jñānam | ubhayamekaṃ sādhayatīti samprayuktamityucyate | yadbhavānāha- sparśādvedanādayaḥ sahajā iti | tadayuktam | loke hi kiñcidvastu alpaviruddhamapi sahacaramityucyate | yathā vadanti śiṣyeṇa saha caratīti | yathā ca vadanti rājā mānthātā smṛtimātreṇa svargamāruroheti | tannaiva yujyate | pṛthagjanānāṃ vijñānasyālambanakriyāyāṃ catvāro dharmāḥ kramikā bhavanti- vijñānānantarajā saṃjñā, saṃjñānantarajā vedanā, vedanānantarajā cetanā, cetanā[nantarajāḥ] saumanasyadaurmanasyādayaḥ | tata utpadyante rāgadveṣamohāḥ | ata ucyate sahaivotpadyanta iti |
yaduktaṃ bhavatā- pañcāṅgikaṃ prathamaṃ dhyānamiti | asyāṃ dhyānabhūmau santi tāni pañcāṅgāni | natvaikakālikāni | yathā kāmadhātau tisro vedanāḥ | kasmāt | pūrvokta dharmāṇāmeva paścādbhūmiḥ kathyate | vitarkavicārau ca na saṃprayuktāviti pūrvameva pratyuktam | yadavocaḥ- vijñānasthitaya iti | tatsūtra uktā vijñānasya pratyaya[rūpā] sthitiḥ na niśrayarūpā | kenedaṃ jñāyate | tasminneva hi sūtra uktam- vijñānaṃ rūpaṃ pratītya snehapramodābhyāṃ tiṣṭhati | iti | yadyupyuktaṃ bhavatā- yadi vijñānaṃ vijñānaṃ pratītya tiṣṭhati | tadā pañca vijñānāni sthitayaḥ syuriti | tadayuktam | kasmāt | vijñaptikāle kiñcidvijānāti | vijñātasya citte vedanādaya utpadyante | tatra tṛṣṇodbhavati udbhūtatṛṣṇāpratyayaṃ vijñānaṃ vijñānasthiti rityucyate | ato nocyate vijñānameva vijñānasthitiriti | saptavijñānasthitisūtramidaṃ (sss_170) cintyam | māstu yathārutagrahaṇamiti | śraddhayoghaṃ tarati iti yathā vadanti | tadaparinivaṣṭhitaṃ canam | vastutastu prajñayoghaṃ tarati | idamapi tathā syāt |
yaduktaṃ bhavatā- caittāścittāniśritā iti | tadayuktma | pūrvaṃ hi cittaṃ vijānāti | atha saṃjñādayo bhavanti | uktaṃ hi sūtre- vedanādayaścittaniśritā iti | na kuḍyā śritacitravadime caitasikāścittaniśritā ityucyante | yadavocaḥ- caitasikā anyonyaniśritā naḍakalāpavaditi | tadanyasūtraviruddham || yadi samaṃ prayogaḥ, kasmāt caitasikāścittaniśritāḥ | na tu cittaṃ caitasikaniśritam | yadi bravīṣi cittaṃ pūrvamutpadyate tanmahimnā caitasikānāmāśraya iti | tadā sidhyedasmadarthaḥ | nahi citta utpadyamāne caitasikadharmāḥ santi | yadbravīṣi cittaṃ kleśasaṃkliṣṭamityato jñāyate 'smi samprayoga iti | neyaṃ mārganītiḥ | yadi cittaṃ prāk pariśuddhaṃ rāgādibhirāgantukairdūṣitam | tadā sa eva pariśuddhadharmā dūṣyo bhavatīti dharmalakṣaṇaṃ bādhyeta |
yathā ca pūrvamuktam- cittaṃ prakṛtipariśuddhamāgantukamalairapakliṣṭamiti | tadidaṃ prativaktavyam | yadi cittaṃ prakṛtipariśuddham | rāgādibhiḥ kiṃ kriyate | yathoktam- citta- saṃkleśāt sattvāḥ sakliśyanti | cittavyavadānātsattvā viśudhyanti iti | tathā ca sattvā api samprayuktāḥ syuḥ | yadi sattvā api samprayuktāḥ syuḥ | yadi sattvā asamprayojyāḥ | rāgādayo 'pi asamprayojyāḥ syuḥ | santatyā dhāvati citte saṃkliṣṭādicittamutpadyate | santānānāṃ dūṣaṇameva saṃkliṣṭacittamityucyate | yaducyate saṃkleśāccittaṃ vimucyata iti | tat cittasantatau yadviśuddhacittamutpadyate | tadvimuktamityucyate | idameva yuktam | yathābhratuṣārādayaścandrasūryābhyāmasamprayuktā api pidhānaṃ kurvantīti [pravādaḥ] | tathā rāgādayo 'pi cittenāsamprayuktā api saṃkleśayantīti [vadanti] | dhūmābhramihikādayaścandrasūryau pidadhatīti pidhānaṃ kathyate | tathā rāgādayo 'pi viśuddhacittamāvṛṇvantīti āvaraṇaṃ bhavati |
(pṛ) abhratuṣārau candrasūryau caikakālikau | saṃkleśacitte tu naivam | ato nāyaṃ dṛṣṭāntaḥ | (u) āvaraṇasāmyādayaṃ siddha ityato 'navadyam | saṃkleśo 'yaṃ cittasantānaṃ saṃkleśayatīti saṃkleśa ityucyate | caitasikāścittajāścittaniśritā iti yat bhavato vacanaṃ tatpūrvameva pratyuktam | yadavocaḥ- cittacaitasikāḥ prakṛtidandhā iti | tatpratikṣaṇavināśitvāt (sss_171) dandha ityucyate | na tu sāhāyyāya mitha ālambane samudācarantīti | ye parasparasahakāriṇaḥ te kañcitkālaṃ tiṣṭheyuḥ | na tu vastuto dṛśyate parasparasahakāritābalam | [ataḥ]kiṃ samprayogeṇa |
bhavato yabdodhyaṅgakālavacanam | tat trīṇi bodhyaṅgāni yathākālaṃ bhāvayedityuktam | natvekasminneva kṣaṇe | yathāha śāriputraḥ saptasambodhyaṅgeṣu ahaṃ svatantravihārī | yasmin cittamuddhataṃ bhavati | tasmin samaye praśrabdhyādīni trīṇi bodhyaṅgāni bhāvayāmīti | bhagavānapi sambodhyaṅgānāmanukramamabocat | yadāha bhavān- aikakālikī sambodhyaṅgānāṃ bhāvaneti | tadayuktam | yadyaikakālikī, saptatriṃśabdodhipakṣikāṇāṃ bhāvanā | tadekakālaṃ bhāvayet dve śraddhe pañcasmṛtyādīn | yanmanyase yathāprāptisthānaṃ [kiñcit] bhāvayatīti | sa evā[nyasya] bhāvanāviyogaḥ | dvayo dhyānādivadanyalabdhavaśāttu aviyoga ucyate | yat saptatriṃśabdodhipakṣikāṇāmekakālaṃ bhāvaneti | na sa mārganayaḥ | kasmāt | nahyekadā bahavo dharmā bhāvayituṃ śakyante |
nāsti samprayogavargaḥ saptaṣaṣṭitamaḥ |
68 cittabahutvavargaḥ
(pṛ) ājñātaṃ na santi pṛthak caitasikāḥ nāsti ca samprayoga iti | taccittamidānīṃ kimekam uta bahu | kecidvadanti- ekameva cittamutpattivaśādbahu iti | (u) cittaṃ bahu | kasmāt | vijñānameva cittamityucyate | rūpavijñānamanyat gandhādivijñānañcānyat | ato bahūni cittāni | cakṣurvijñānamālokākāśādipratyayānapekṣya anyadevotpadyate | na tathā śrotravijñānam | trayāṇāṃ vijñānaṃ vijñānaviṣayāṇāṃ prāptyotpadyate | manovijñānantu bahupratyayebhya utpadyate | ato jñāyate naikamiti | yadvijñānaṃ nityamityevaṃ lakṣaṇaṃ viṣayaṃ vijānāti | tat kathaṃ viṣayāntaraṃ vijānīyāt | yadi bahūni cittānyutpadyante | (sss_172) tadā jñātuṃ śaknuvanti | yathā jñānaṃ samyak mithyā cānyat | jñānañca niścitaṃ sandigdhaṃ, kuśalamakuśalamavyākṛtaṃ vā sarvamanyadeva | kuśale ca dhyānasamādhivimuktayaḥ catvāryapramāṇāni ṛddhayabhijñādayo 'nye [dharmāḥ] | akuśale ca rāgadveṣamohādayo 'nye | avyākṛte cātītānāgatādayo 'nye | kiñcidvijñānaṃ kāyikavācikakarmasamutthāpakam | kiñcicceryāpathasamutthāpakam | saṃyogato viyogato vā hetusamanantarālambanādhipatīnāṃ pratyekaṃ viśeṣāccittāni bhidyante | viśuddhāviśuddhādivedanānāṃ viśeṣācca cittaṃ bhidyate | kāritraviśeṣācca cittaṃ bhidyate | viśuddhamaviśuddhañca cittaṃ prakṛtitaḥ pratyekaṃ bhidyate | yaccittaṃ prakṛtitaḥ pariśuddhaṃ na tatsaṃkliṣṭam | yathā sūryaraśmiḥ prakṛtito viśuddhā na kadāciddūṣyā bhavati | yat prakṛtito 'viśuddhaṃ na tat viśodhayituṃ śakyate | yathā roma prakṛtitaḥ kṛṣṇaṃ nāvadātaṃ kartumarhati | dānādau vastuto viśuddhaṃ cittamasti | hiṃsādau cāviśuddhaṃ cittam | ato naikaṃ bhavet | sukhaduḥkhādivedanānāṃ vibhāgavaśācca cittamapi naikam | yathocyate bhikṣurvijñānamupabhuṅkte keṣāṃ vijñānaṃ yaduta sukhaduḥkhāduḥkhāsukhānāṃ vijñānam | yadi cittamekam, ekameva vijñānaṃ sarvaviṣayān gṛhṇīyāt | bahucittavādinastu yathendriyaṃ vijñānamutpadyate | ato na sarvaviṣayān gṛhṇīyāt | yadi cittamekam | kasya pratibandhānna sarvaviṣayān gṛhṇāti | ato jñāyate cittaṃ bahu iti |
grāhyabhedādgrāhakamapi bhidyate | yathā kaścitkadācitsvacittaṃ vedayate | kathaṃ svaṃ rūpamātmānaṃ vedayate | yathā cakṣurnātmānaṃ paśyati | asirnātmānaṃ chinatti | aṅgulirnātmānaṃ spṛśati | ataścittaṃ naikam | yathā markaṭopasūtra uktam- yathā markaṭaḥ [araṇya upavane caramāṇaḥ] śākhāṃ gṛhṇāti | tā muktvānyāṃ gṛhṇāti | evameva cittaṃ [rātryā divasasya ca] atyayena anyadevotpadyata anyannirudhyate | iti | yadi cittamekam | ṣaḍvijñānakāyā iti vacanaṃ praṇaṣṭaṃ syāt | sūtre 'pyuktam- kāyaḥ kadāciddaśavarṣāṇyapi tiṣṭhate | yat citta- [mityucyate tat rātryāśca divasasya] atyayena anyadevotpadyate 'nyannirudhyata iti | āha ca- cittamanityasthāyīti bhavitavyam | taccittaṃ santatyā vartate | na pratikṣaṇaṃ chidyate | yathā caikaṃ karma [kṛtaṃ] na punarādeyaṃ bhavati | evaṃ vijñānamapi nālambane (sss_173) sādaraṃ vartate | tṛṇāgnirnendhane saṅkrāmati | tathā cakṣurvijñānaṃ na śrotraṃ prāpnoti | ato cittaṃ bahu iti ||
cittabahutvavargaḥ aṣṭaṣaṣṭitamaḥ |
69 cittaikatvavargaḥ
kaściccodayati- cittamekam | kasmāt | yathoktaṃ sūtre- cittamidaṃ dīrgharātraṃ kāmādibhirupakliṣṭamiti | yadi cittaṃ nānā, na sadopakliṣṭaṃ syāt | ratnahārasūtra uktam- yaścittaṃ sadā śraddhayā śīlena tyāgena śrutena prajñayā ca bhāvayati sa mṛto deveṣūtpadyate iti | dhyānasūtre coktam- prathamadhyānalābhī cittasya paridamanāya prathamadhyānādvitīyadhyānamupasampadya viharati | iti | cittavarge coktam-
matsyo yathā sthale kṣipta [okamokata uddhṛtaḥ] | parispandatīdaṃ cittaṃ māradheyaṃ prahāpayet || iti |
ato jñāyate cittamekaṃ cañcalamitastato dhāvatīti | saṃyuktapiṭake ca bhikṣurāha-
markaṭaḥ pañcadvārāyāṃ kuṭikāyāṃ pasakkiya | dvāreṇānuparīyāti ghaṭayaṃśca muhurmuhuḥ | tiṣṭha markaṭa mā [dhāvī]rna hi te tat yathā purā | nigṛhīto 'si prajñayā neto dūraṃ [gamiṣyasī]ti ||
ato jñāyate- cittamekaṃ pañcendriyadvāreṣu kāyakuṭikāyāṃ paribhramati | saiva tatprakṛtiḥ | ata āha "mā [dhāvī]rna hi te tat yathāpurā" | iti | āha ca-
cittametatsarvakālaṃ yathā dinakaraprabhā | prajñāvān damayatyeva yathā hastinamaṅkuśam || iti |
ato jñāyate cittamekamevālambaneṣvaṭatīti | kiñcātmābhāvāccittameva karmakṛtsyāt | ekameva hi cittaṃ karmāṇyabhinirvṛttya punarvipākaṃ vedayate | cittaṃ mriyate cittamutpadyate cittaṃ badhyate cittaṃ mucyate | pūrvānubhūtaṃ cittaṃ smarati | ato jñāyate cittamekamiti | cittamekaṃ sat sañcinoti [vāsanām] | kṣaṇikasya cittasya nāsti sañcayabalam | bhagavataḥ śāsane nāstyātmā | cittamekaṃ sat sattvalakṣaṇaṃ bhavati | yasya cittaṃ bahu | na tasya sattbalakṣaṇaṃ bhavati | dakṣiṇena cakṣuṣā dṛṣṭvā vāmena vijānāti | nahyanyat paśyati anyadvijānāti | ato jñāyate | cittamekamātmanā paśyati ātmanā vijānāti iti |
cittaikatvavarga ekonasaptatitamaḥ |
70 na cittabahutvavargaḥ
yadyapyuktaṃ bhavatā- rūpādīnāṃ vijñānamanyaditi | na yuktamidam | kasmāt | yadekaṃ cittaṃ tadeva rūpaśabdādigrahaṇarūpāṇi nānākarmāṇi karoti | yathaikaḥ puruṣaḥ pañcachidrake gṛhe sthitaḥ tatra tatra gatān viṣayān gṛhṇāti | tadeva cittaṃ cakṣuṣi lagnamālokadipratyayamapekṣya rūpaṃ paśyati | yathā sa eva puruṣa anyatra sahāyamapekṣya [aparaṃ] kāryaṃ karoti | tasyaiva cittasya vijñeyaṃ vibhaktaṃ bhavati | yathā sa eva pūrvaṃ jñānī san paścādajñānī bhavati | evaṃ mithyājñānaṃ punaḥ samyak jñānaṃ bhavati | yathā sa eva puruṣaḥ pūrvaṃ viśuddhaḥ paścādaviśuddho bhavati | evaṃ yat sandigdhaṃ jñānaṃ tadeva niścitaṃ jñānaṃ bhavati | yathā sa eva puruṣaḥ pūrvaṃ saṃśayitaḥ punarniścito bhavati | yadakuśalaṃ cittaṃ tadeva punaḥ kuśalamavyākṛtañca bhavati | yathā sa eva puruṣaḥ kadācitkuśalaṃ smarati | kadācidakuśalaṃ kadācidavyākṛtañca smarati | (sss_175) tadeva cittamatītānāgāmīryāpathaprabhedañca karoti | yathā sa eva puruṣo 'tītānāgatādau nāneryāpathān karoti | evaṃ viśuddhaṃ cittamevāviśuddhaṃ bhavati | aviśuddhameva viśuddhaṃ bhavati | yathā sa eva puruṣaḥ pūrvaṃ prasannaḥ paścādaprasanno bhavati | tadeva cittaṃ sukhasamprayuktaṃ paścādduḥkhasamprayuktaṃ bhavati | yathā sa eva puruṣaḥ pūrvamanyaṃ sukhayati paścātpunarduḥkhayati | ata ucyate cittamekaṃ bahukarmaṇe prabhavatīti |
yadavādīḥ- ekameva vijñānaṃ na ṣaḍvivaṣayān gṛhṇātīti | naikaṃ cittamiti | tadayuktam | mama tu indriyapravibhāgādvijñānaṃ pravibhajyate | yat vijñānaṃ cakṣuṣi lagnaṃ tat rūpamātraṃ gṛhṇāti | nānyaviṣayān | anyadapyevam | yadavocaḥ- grāhyabhedādgrāhakabheda iti | tadayuktam | cittadharmatā yadātmānaṃ vijānātīti | yathā pradīpa ātmānaṃ prakāśayati anyānapi prakāśayati | yathā gaṇaka ātmānaṃ gaṇayati anyānapi gaṇayati | evamekameva cittamātmānaṃ vijānāti anyānapi vijānāti | bhavatokto markaṭadṛṣṭānto 'yuktaḥ | yathā markaṭaḥ śākhāṃ gṛhṇāti tāṃ muttkāparāṃ gṛhṇāti | tathā cittamapi ekamālambanaṃ gṛhṇāti | tadutsṛjyāparaṃ gṛhṇāti | ato 'nyaduktameva [yat] svayameva karmābhinirvartayati, svayameva punarvipākaṃ vedayate iti saṃkṣipya pratyavocam | kasmāt | yadi cittamanyat, tadā anyatkaroti, anyadvedayate anyanmṛnmriyate anyajjāyata ityādayo doṣāḥ syuḥ | ato jñāyate cittamekamiti ||
na cittabahutvavargaḥ saptatitamaḥ |
71 na cittaikatvavargaḥ
atrocyate | yadabravīḥ- cittamekaṃ kāmādinā ciramupakliṣṭam iti | tadayuktam |
santanyamānacittasyaikaṃ lakṣaṇaṃ dṛśyate | yathā vadanti sandhyāvāt eva prabhātavātaḥ | adyatananadyeva pūrvanadī | [adya] rājasabhāpradīpa eva hyastanapradīpa iti | yathā dantaḥ punarjāta ityucyate | vastutastu pūrvadanto na purnajātaḥ | lakṣaṇasāmyena jātaḥ punarjāta (sss_176) ityucyate | evaṃ cittamanyadapi santatyā cittamekamityucyate | yadavocaḥ- [pūrvānubhūtaṃ cittaṃ] smaratīti | puruṣaḥ kadācidātmanaiva pūrvacittaṃ smarati | yat pūrvacittaṃ tadidānīmāgatamiti kiṃ smṛtena | tenaiva cittena tadeva smaryata iti kathaṃ bhaviṣyati | nahyasti svātmavedakaṃ jñānamekam | ato naikaṃ cittam |
yabdravīṣi- [cittaṃ] sañcinotīti | yadi cittaṃ nityamekam | kaḥ sañcayenopakāraḥ | yadi cittaṃ bahu | tadā adharamadhyottamakramasantatyotpadyamānatvādasti sañcayaḥ | bhavatoktaṃ cittaṃ sattvalakṣaṇamiti | yadi cittamekam | tadeva nityaṃ bhavet | yannityam | sa evātmā syāt | kasmāt | idānīṃ kurvan paścātkariṣyan nitya eko 'vikārītyata ātmā bhavati | cittaviśeṣalakṣaṇānabhijñasya cittamekaṃ bhavati | pravāhavaccittaṃ santanyamānamekamiti vadanti | yathā taimirikaḥ keśakalāpamekaṃ paśyati | tadvivecakastu tadbhedaṃ vijānāti | yastu prajñāvān sa cittabhedaṃ vijānāti | kasmāt | brahmādayo vyāmohagatā evaṃ manyante kāyo 'yamanityaḥ cittaṃ vijñānantu nityam iti | yadi brahmādīnāmeva vyāmohaḥ | kaḥ punarvādo 'nyeṣāṃ nityeṣvāsaktānām | ataḥ kuśalacetanāpratyayasāmagrīsamutpanno dharmo nityaḥ syāt | tadviparītastu kṣayī |
yaduktaṃ bhavatā- dakṣiṇena dṛṣṭvā vāmena vijānīyāditi | tat jñānabalādanyatpaśyati anyadvijānāti | yathāyaṃ puruṣo granthaṃ racayati | anyaḥ puruṣo vijānāti | anāgatamajātamasadbhūtañcāryajñānabalena vijānāti | atītaṃ vastu asadapi smṛtvā vijānanti anāgatamasadapi [ārya]jñānabalādvijānanti | idaṃ paścāt savistaraṃ vakṣyate ||
na cittaikatvavarga ekasaptatitamaḥ |
72 cittabahutvapradarśanavargaḥ
yadavocaḥ- cittamekaṃ bahukarmaṇe prabhavatīti | tadayuktama | kasmāt | samyak pratyāyakātmakaṃ hi cittam, rūpapratyāyanaṃ śabdapratyāyanādanyat | kathaṃ cittamekaṃ bhavati | yathā ghaṭaṃ dhatte hastakarma | na tadeva karmānyadvastu dhatte | tathā yena cittena rūpaṃ gṛhyate | (sss_177) na tenaiva śabdaḥ śrūyate | cakṣurvijñānamidañca cakṣurāśrayīkṛtya rūpamālambanīkṛtya bhavati | tadubhayamanityaṃ kṣaṇikam | cakṣurvijñānaṃ kathamakṣaṇikam | yathā vinā vṛkṣaṃ na cchāyānvāste | evaṃ cakṣūrūpayoḥ kṣaṇikatvāt tadāśrityotpannaṃ vijñānamapi kṣaṇikam | kṣaṇikadharmasya nāsti gamanaśaktiḥ | manovarge ca pūrvaṃ bahudhā pratyuktameva | ato na mano gacchatīti |
yadavādiḥ- vijñānaṃ cakṣuṣi lagnaṃ sat ālokamapekṣya paśyati | yathā sa eva puruṣaḥ paśyati śṛṇoti ityādi | tadayuktam | kasmāt | śāstre 'smin dharmaṇāṃ vastutattvamanviṣyate | puruṣaḥ prajñaptisan na dṛṣṭānto bhavitumarhati | puruṣalakṣaṇañcānveṣṭavyam | pañcaskandhāḥ puruṣātmakā iti vadāmaḥ | saṃśayajñānādīni niścayajñānādibhyo 'nyāni na saṃśayajñānādīnyeva niścayajñānādīni ityapi vadāmaḥ | tathā sarvaṃ [vaktavyam] |
yadavocaḥ- indriyapravibhāgādvijñānaṃ pravibhajyata iti | tadayuktam | indriyaṃ vijñānajananasya hetupratyayaḥ | yadi vijñānamekam | indriyaṃ kiṃ karoti | [yat] pradīpaṃ dṛṣṭāntatvena kalpayasi | nāyaṃ dṛṣṭānto yuktaḥ | yathā aprakāśitasya prakāśanaṃ karoti pradīpaḥ | na pradīpasvarūpaṃ prakāśayati | ato nātmānaṃ prakāśayati | pradīpenāndhakāre vinaṣṭe [viṣayeṣu] cakṣurvijñānamutpadyate | tadutpannaṃ sat pradīpamapi paśyati | ghaṭādi dravyamapi [paśyati] gaṇakastu ātmarūpamapi jānāti pararūpamapi jānāti | taducyate lakṣaṇajñānam |
yadavocaḥ karmādi | tat karmādidūṣaṇe pratyuktam | ato nāsti sa doṣaḥ | yadi cittamekaṃ nityam | tadāsti karma nāsti vipākaḥ | kasmāt | sākṣāccittaṃ tadāśrita ñca karma bhavati | yadi cittamekam | kaḥ karmavipākaḥ | tathā bandhamokṣādirapi yadavādīḥ- anyat karoti anyadvedayata iti | tadapyayuktam | skandhānāṃ santāno naiko nānyaḥ | antadvayapātāpatteḥ | saṃvṛtisaṃjñayā karmādīnāṃ vacanaṃ na tu paramārthataḥ | ataḥ skandhasantāne so 'yam ityādisaṃjñāvyavahāra ityanavadyam | ato jñāyate cittaṃ bahviti ||
cittabahutvapradarśanavargo dvisaptatitamaḥ |
73 kiñcitkālasthāyivijñānavargaḥ
(pṛ) cittaṃ bahviti nirūpitam | idānīṃ tāni cittāni kiṃ kṣaṇikāni | uta kiñcitkālasthāyīni | kecidāhuḥ- kiñcitkālasthāyīnīti | kasmāt | rūpādīnāṃ pratyāyanāt | yat kṣaṇikaṃ na tat pratyāyayet | ato nāsthāyi bhavati | yadi kṣaṇikaṃ [cittaṃ] tadā rūpādīni na kadāpi pratīyeran | kasmāt | yathā vidyutprabhā kiñcitsthāyinyapi na punaḥ sujñeyā bhavati | kaḥ punarvādaḥ | kṣaṇikaṃ pratyāyayatīti | vastutastu pratyāyayati | ato jñāyate vijñānāni na kṣaṇikānīti | cakṣuḥ pratītya rūpañca cakṣurvijñāna[mutpadyate] ityanayorabhede vijñānamapyabhinnam | cittañca yugapadeva nīlādīni rūpāṇi gṛhṇāti | ato jñāyate 'kṣaṇikamiti |
yanmanyase- santānato 'dhyavasyatīti | tadapi na yuktam | yadyaikaikaṃ cittaṃ nādhyavasyati | santāno 'pi nādhyavasyet | yathaikasminnandhe rūpamapaśyati bahavo 'pi na paśyeyuḥ | yadi bravīṣi- yathaikastanturna hastinaṃ pratirundhe | bahavastu sañcitāḥ prabhavanti | tathaikaṃ cittaṃ nādhyavasyati | tatsantānastu adhyavasyati | iti | idamapyayuktam | ekaikasmin tantau pratyekamasti kiñcidvalam iti tatsamavāyaḥ prabhavati | cittasyaikasmin kṣaṇe nāsti kiñcitpratyāyakabalam | tasmātsantāno 'pi na pratyāyayet | vastutastu pratyāyayati | ato jñāyate 'kṣaṇikamiti | yadi cittaṃ kṣaṇikamiti | atītānāgatādikarmāṇi niṣprayojanāni syuḥ | kiñcitkālasthāyi tu saprayojanāni karoti | ato jñāyate 'kṣaṇikamiti | anityamapi kiñcitkālamavaśyaṃ tiṣṭhati ||
kiñcitkālasthāyivijñānavargastrisaptatitamaḥ |
74 asthāyivijñānavargaḥ
atra pratibrūmaḥ | yaduktaṃ bhavatā- cittaṃ pratyāyakamityato 'kṣaṇikamiti | tadayuktam | cittagatanimittānāṃ balāt [cittaṃ] pratyāyayati | na sthāyibalāt | tathā no cet śabdakarmaṇo na syātpratyāyanam | kasmāt | pratyakṣaṃ paśyāmaḥ khalvidaṃ kṣaṇikamatha ca pratyāyakamiti | ato jñāyate na sthāyitvātpratyāyatīti | samyak pratyayātmakaṃ hi cittam | yannīlaṃ pratyāyayati | na tadeva pītaṃ pratyāyayati | tasmānnīlapratyāyakaṃ kiñcitkālasthāyyapi na pītaṃ pratyāyayati | nīlapratyāyanakālo 'nyaḥ | anīlapratyāyanakālaścānyaḥ | naiko dharmo dvayoḥ kālayoḥ syāt | dharmaḥ kālasamanvitaḥ | kālaśca dharmasamanvitaḥ | graho dvividhaḥ adhyavasāyātmakaḥ anadhyavasāyatmaka iti | yadi vijñānamakṣaṇikam | sarvaṃ grāhyaṃ sākalyenādhyavasyet | mama tu bahuvijñānasantānavaśādutpanno graho 'dhyavasyati | alpasantāne tu nādhyavasyati | vijñānañca viṣayaṃ gṛhṇāti mandaṃ vā kṣipraṃ vā iti cittasya nāsti niyamaḥ |
yaduktaṃ bhavatā- āśrayālambanayornāsti bheda iti | kṣaṇikatvāt rūpamāśrayālambanamapi bhinnamevetyarthaḥ sādhitaḥ | yadavādīḥ- yugapad gṛhṇātīti | vijñānaṃ sarvakāyāvayavagrāhakamityato yugapagdraha ityucyate | ato nāstyekaṃ vijñānaṃ sarvagrāhakam | kasmāt | apariniṣpannagrahameva cittamanunirudhyate | [ataḥ] kena labhyate sarvagrāhakaṃ cittamastīti | yadbravīṣi- karmakriyā niṣprayojaneti | tadayuktam | yathā pradīpaḥ kṣaṇiko 'pi prakāśanopayogī | vāyugatakarmāṇi kṣaṇavināśīnyapi padārthān kampayanti | tathā (sss_180) vijñānamapi | yathā pradīpādayaḥ kṣaṇikā api [padārtha]grahaṇasamarthā bhavanti | tathā vijñānaṃ kṣaṇikamapi [viṣaya]grahaṇasamarthaṃ bhavati |
atha cittamanovijñānāni kṣaṇikāni | kasmāt | nīlādīrūpasaṅghātaḥ purovartī san vijñānamāśūtpādayati | ato 'sthāyīti jñāyate | puruṣasya kadāciccittaṃ bhavati yadahamekakālaṃ sarvānalambanān gṛhṇāmīti | ato vijñānamasthāyi | yadi vijñānaṃ kiñcitkālaṃ tiṣṭhati | tadā puruṣasya na tadbhānticittamutpadyeta | kasmāt | bījasantānavat kiñcitkālāvasthāyitvāt | na tatra puruṣasya bhrānticittamutpadyate | yadaṅkurakāṇḍādīnyaikālikānīti | ato vijñānaṃ kṣaṇikamiti jñāyate | yo ghaṭaṃ paśyati tasyaiva ghaṭasmṛtirbhavati | darśanānantaraṃ smṛtirbhavatītyataḥ kṣaṇikam | yo vadati vijñānamakṣaṇikamiti | tasyaikameva jñānaṃ samyaṅ mithyā ca sambhavet | ayaṃ puruṣa iti graha eva ayaṃ na puruṣa iti graha iti yathā darśanaṃ bhavati | evaṃ saṃśayagraha eva niścayagrahaḥ syāt | tattu na sambhavati | ato jñāyate kṣaṇikamiti | vikalpādyanekapratyayagrahaṇāt kṣaṇikamiti jñāyate | śabdakarmasantānaśca kṣaṇikaḥ san tatra jñānamutpādayati | ato jñāyate cittaṃ kṣaṇikamiti ||
asthāyivijñānavargaścatuḥsaptatitamaḥ |
75 vijñānayaugapadyavargaḥ
kaściccodayati | cittaṃ kṣaṇikamiti pratipāditam | idānīṃ vijñānāni kimaikakālikāni | uta kramikāṇi | kecidābhidharmikā vadanti- vijñānānyaikakālikānīti | kasmāt | kaścit sarvān viṣayānekakālaṃ gṛhṇāti | yathaiko ghaṭaṃ paśyan saṅgītadhvanimapi śṛṇoti | ghrāṇena kusumagandhaṃ jighrati | mukhena sagandharasaṃ kavalayati | vyajanavāyuḥ kāyaṃ spṛśati | cetanā ca samīkarotyapaśabdam | ato jñāyate sarvān viṣayānekakālaṃ gṛhṇātīti |
yadyekameva vijñānaṃ kāye sarvasukhaduḥkhe vijānāti | tadā cākṣuṣavijñānenaikena sarvān vṛkṣān gṛhṇīyāt | tattu na sambhavati | katha[mekena] vijñānena mūlaśākhāpatrapuṣpāṇi (sss_181) sarvāṇi jñāyante | ato jñāyate bahūni vijñānāni yugapadekakālamutpannāni sarvān spraṣṭavyān gṛhṇanti iti | nānārūpāṇāṃ jñānamekakālamutpadyate | na tu [yat] nīlajñānam | tadeva pītajñānam | ato jñāyate ekakālaṃ yugapadutpadyante | vahūni vijñānānīti kāyāvayaveṣu ca śīghrataraṃ jñānamutpadyate | ekāvayavagrahaṇakāla eva sarvān gṛhṇāti | bhagavataḥ śāsane ca nāstyavayavī | na hi sambhavatyekameva vijñānaṃ sarvānavayavān gṛhṇātīti | ato ekakālamutpannāni bahūni vijñānāni sarvānavayavān gṛhṇantīti ||
vijñānayaugapadyavargaḥ pañcasaptatitamaḥ |
76 vijñānāyaugapadyavargaḥ
atrocyate | yaducyate bhavatā- bahūni vijñānāni yugapadekakālamutpadyanta iti | tadayuktam | kasmāt | vijñānaṃ manaskāramapekṣyotpadyate | yathoktaṃ sūtre- cakṣuranupahataṃ bhavati | rūpamābhāsagataṃ bhavati | vijñānotpādako manaskāraśca yadi na bhavati | tadā na cakṣurvijñānamutpadyata iti | ato jñāyate vijñānāni manaskāramapekṣya bhavanti naikakālikānīti | sarve cotpattidharmāṇaḥ karmakāraṇādhīnāḥ | cittasyaikaikaśa utpatteḥ | na hi pṛthivīnarakādivipāka ekakālaṃ vedyate | yadi bahūni cittāni yugadutpadyante | tadā yugapadvedanā syāt | na vastutaḥ sambhavati | ato jñāyate vijñānāni naikakālikānīti | vijñānañca śīghrataramālambanaṃ gṛhṇāti | yathālātacakrasya pravṛttiśaighryānnadṛśyate tadvicchedaḥ | tathā vijñānānyapi kālalavasthāyitvānna vibhajyante | yadyaikakālikāni vijñānāni | sarveṣāmutpattidharmāṇāmekakālamekalakṣaṇaṃ yugapadutpattiḥ sambhavet | kaḥ pratibandho 'sti | tathā ca sarvadharmāṇāmutpattaye nāvaśyaṃ yatnaṃ kuryāt | karmākurvannapi (sss_182) mucyeta | na tu tatsambhavati | ato jñāyate vijñānāni naikakālikānīti | kāyaścittānucaraḥ | yadi sarvāṇi cittāni yugapadbhavanti | tadā kāyo vikṣipyeta | atītānāgatādicittānāmekakālamutpatteḥ | vastutastu kāyo na vikṣipyate | ato jñāyate na yugapadbhavanti sarvacittānīti | cakṣuṣā paśyāmaḥ khalu bāhyān bījāṅkurādīn kalamāṃsapeśyādirūpāṇi kaumārayauvanajarākārān kramikān | tathā cittamapi syāt |
uktañca sūtre- yadā sukhā vedanā bhavati | tadā [anye] dve vedane niruddhe yaduta duḥkhā vedanā aduḥkhāsukhā vedanā ityādi | yadi vijñānānāṃ yugapadutpādaḥ tadā tisro vedanā ekakālaṃ vedyeran | na tu tadyujyante vastutaḥ | ato jñāyate vijñānāni naikakāla mutpadyanta iti | ekasmin kāya ekacittotpattyā ekaḥ puruṣa ityucyate | vijñānānāṃ yaugapadya ekasmin kāye bahavaḥ puruṣāḥ syuḥ | natvidaṃ yujyate | ata ekasmin kāye vijñānānāṃ yaugapadyaṃ na sambhavati | yaugapadye hi ekakālaṃ sarvān dharmān jānīyuḥ | kasmāt | cakṣuṣi tāvadapramāṇaśatasahasrāṇi vijñānāni bhavanti | evaṃ yāvanmanasyapi | tathā ca [tāni] sarvān dharmān vijānīyuḥ | na tu tadyujyate | ato vijñānāni naikakālikānīti jñāyate |
(pṛ) kasmādvijñānānyavaśyaṃ kramikāṇi bhavanti | (u) ekaḥ samanantarapratyaya ityato vijñānamekaikamutpadyate | (pṛ) ekaḥ samanantarapratyaya iti kasmāt samyak | īdṛśī dharmatā syāt | tathā bhavatāme kasyātmana ekaṃ manaḥ | tathā mamāpi ekasya manasa ekaḥ samanantarapratyayaḥ | yathā bījasambandhī aṅkurastatsamanantaramutpadyeta | na kāṇḍādyutpādya aṅkuraḥ | evaṃ cittasambandhī dharmaścittakrameṇotpadyeta | nānyadharmotpatti [kramataḥ] | vijñānalakṣaṇaṃ tathā niyataṃ [yat] ekaikodayavyayakramalakṣaṇādhīnam agnilakṣaṇadāhavat | tasmādvijñānānyavaśyaṃ krameṇa bhavanti ||
vijñānāyaugapadyavargaḥ ṣaṭsaptatitamaḥ |
77 duḥkhasatyaskandhe saṃjñāskandhavargaḥ
(pṛ) ko dharmaḥ saṃjñā | (u) prajñaptisaddharmanimittagrahaṇātmikā saṃjñā | kasmāt | yathoktaṃ sūtre- kecitparīttasaṃjñāḥ kecidbahusaṃjñāḥ kecidapramāṇasaṃjñāḥ kecidakiñcanasaṃjñā iti | vastutastu te bahu kiñcidādidharmā na santi | ato jñāyate saṃjñā prajñaptisaddharmanimittagrahaṇarūpeti | tāḥ saṃjñāḥ bhūyasā viparyāsagatā iṣyante | yathoktam- anitye nityamiti saṃjñāviparyāsaḥ | duḥkhe sukhamiti saṃjñāviparyāsaḥ | anātmani ātmeti saṃjñāviparyāsaḥ | aśubhe śubhamiti saṃjñāviparyāsaḥ | iti | evaṃ śraddhādhimuktivipaśyanā kṛtsnāyataneṣvapi ucyante |
saṃjñā tridhā vibhaktā grahālambanā yaduta priyadvepyodāsīnāḥ | tatra tisro vedanāḥ kramaśaḥ samudbhavanti | tā vedanāśca triviṣajananyaḥ | ataḥ saṃjñā duṣṭā | duṣṭatvāt bhagavānāha- saṃjñā prahātavyeti | yathoktam- cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā mā nimittaṃ gṛhvīta iti | ato jñāyate prajñaptisaddharmanimittagrahaṇarūpā saṃjñeti |
(pṛ) prajñaptisaddharmagrahaṇarūpā saṃjñeti nāyamartho yujyate | kasmāt | tathā saṃjñayā hi sarvān kleśān prajahāti | yathoktaṃ sūtre- anityasaṃjñā sādhu bhāvitā sarvaṃ kāmarāgaṃ paryādāpayati | sarvaṃ rūparāgaṃ paryādāpayati | sarvaṃ bhavarāgaṃ paryādāpayati | sarvamauddhatyaṃ paryādāpayati | sarvāmavidyāṃ paryādāpayati | samamasmimānaṃ paryādāpayati | iti | ato jñāyate na prajñaptisaddharmagrahaṇamātrā saṃjñeti | prajñaptidharmagrahaṇarūpā [cet] saṃjñā | tadā na syātkleśānāṃ prahāṇam |
ucyate | vastutaḥ prajñeyaṃ saṃjñeti nāmnocyate | yathā vadanti vedakaḥ sarvasmādvimucyate | manasā sarve kleśāḥ prahīyanta iti | yathā ca vadanti akṛṣṇāśuklakarmaṇā sarvāṇi karmāṇi kṣapayatīti | vadanti ca-
(sss_184) śraddhayā vitaratyoghamapramādena cārṇavam | vīryeṇa duḥkhamatyeti prajñayā pariśudhyati | iti |
vastutastu prajñayā tarati na tu śraddhādinā | evaṃ prajñaiva saṃjñākhyayocyate | uktañca sūtre- prajñayā balaṃ bhavatīti | yathoktam- āryāstadantevāsino vā prajñābalena sarvān kleśān prajahatīti | ataḥ prajñaiva sarvasaṃyojanasamucchedinī | na tu saṃjñā | saptatriṃśadāryamārgāṅgeṣu noktā saṃjñā | ato na [sā] saṃyojanasamucchedinī | uktañca sūtre- jānan paśyan āsravakṣayaṃ pratilabhate nājānan nāpaśyan iti | triṣvanāsravendriyeṣūktaṃ anājñātamāsyāmindriyamājñendriyamājñātāvīndriyamiti sarvaṃ jñānākhyaṃ bhavati | āha ca bhagavān- prajñāskandho vimuktijñānadarśanaskandho bhavati iti | kiñcāha- dhyānavyatiriktā nāsti sambodhiḥ | sāmyavyatiriktaṃ nāsti dhyānamiti | anukramasūtre coktam- viśuddhaśīladhāriṇo na cittaṃ paritapati yāvadyathābhūtajñānāya cittaṃ samādadhāti iti | dharmajñānādayaḥ sarve prajñākhyāḥ | tisṛṣu ca śikṣāsu adhiprajñāśikṣottamā | āha ca- prajñāsampat vimuktijñānadarśanasampat iti | saptaviśuddhiṣu coktam- pratipadājñāna- darśanavimuktirit | āha ca bhagavān- sarvadharmāṇāṃ yathābhūtajñānamanuttarā prajñā ityucyate | saṃjñā tu naivaṃvidhocyate |
prajñaiva sarvakleśānāṃ samucchedini na tu saṃjñeti yogo nyānyāḥ | kasmāt | yathāha mahānidānasūtram- yacca sūtre 'vatarati vinaye ca sandṛśyate dharmatāñca na vilomayati tat grāhyam iti | api cāha- samyagarthe sthāpanā yathārtha [grahaṇam] samyak rute sthāpanā yathārūta [grahaṇam] iti | ataḥ sūtre yadyapyuktam anityasaṃjñādayaḥ kleśānāṃ samucchedakā (sss_185) iti | tathāpi sā prajñaivepi | nyāyato bhavati | āha ca- avidyā sarvakleśānāṃ mūlam | visaṃyogātmajñā vimucyata iti | ato jñāyate prajñayā sarve kleśāḥ prahīyanta iti |
(pṛ) bhavatoktaṃ prajñaptisaddharmanimittagrahaṇātmikā saṃjñā iti | kiṃ tannimittam | (u) kecinmanyante- prajñaptidharmo nimittam | prajñaptidharmāḥ pañca atītaḥ anāgataḥ saṅketaḥ saṃyogaḥ pudgala iti | tadayuktam | kasmāt | pudgalaḥ pañcaskandhānupādāya siddhaḥ | nimittasyāsiddhyā nāsti prajñaptiḥ | (pṛ) nimittasyārthaḥ kaḥ | (u) yadālambanaṃ tannimittam | kenedaṃ jñāyate | yathoktam- siṃho mṛgarāja iha nadītīre sthitastratra tīre nimittaṃ gṛhītvā oghaṃ tīrtvā niṣkrāmati | tatra yadi nimittaṃ nāsti tadā idaṃ tīraṃ pratinivṛtya [tannimitta]māmaraṇaṃ na muñcati iti | sūtre 'smin vakṣa[mṛgā]dinimittaṃ bhavati | āha ca- bhikṣurnimittaṃ pradarśayatīti | atra cīvarādirnimittam | kiñcāha- bhagavān- īdṛśaṃ nimittaṃ khyāpayatīti | api cāha- [paśu]vadhako rājabhojanāyābhilaṣitaṃ nimittamupādatta iti | āhuśca- prabhātaṃ sūryodayasya nimittamiti | kiñcāha- trīṇi nimittāni yaduta samādhinimittaṃ pragrahanimittamupekṣānimittamiti | tatra samādhyādaya eva nimittāni bhavanti | yaṃ dharmaṃ manasikṛtya cittamālambane badhyate | tat samādhinimittam | cyavanadharmiṇo devaputrasya pañca pūrvanimittāni prādurbhavanti | tatra pañca dharmā eva nimittāni bhavanti | ato jñāyate na prajñaptidharmo nimittamiti | nāpi saṃskāraskandhasaṅgṛhītam | śāriputraḥ pūrṇamaitrāyaṇīputrānmukhanimittaṃ gṛhṇāti | uktañca sūtre- cakṣuṣā rūpāṇi (sss_186) dṛṣṭvā mā nimittaṃ gṛhṇīteti | dharmamudrāyāñcoktam- yo bhikṣuḥ rūpaśabdādinimittaṃ prahīṇaṃ paśyati | nāhaṃ vadāmi sa viśuddhajñānadarśanasya lābhīti | anena jñāyate ālambanameva nimittam | na prajñaptidharma iti |
(pṛ) nālambanaṃ timittam | kasmāt | animittasamādherapi sālambanatvāt | āha ca rūpāṇi dṛṣṭvā mā nimittaṃ gṛhṇīteti | yadyālambanaṃ nimittam | kathaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā na nimittaṃ gṛhṇāti | (u) nimittaṃ dvividhaṃ duṣṭamaduṣṭamiti | duṣṭanimittaniṣedhārthamāha- rūpaṃ dṛṣṭvā na nimittaṃ gṛhṇātīti | animitta[samādhe]rālambanamapi duṣṭamiti paścānnirodhasatya [varge]vakṣyate yat trividha cittanirodhī animittamādāvupasampadya viharatīti | na tu sarvanimittagraho duṣṭaḥ | yaḥ samādhipragrahopekṣānimittādi gṛhṇāti | na tasya doṣo 'sti | nirvāṇañcāsaddharmaḥ | ato na duṣaṇakṛt syāt | yathoktaṃ- dharmanimittasya grāhī na duṣyati iti | prajñaptinimittagrāhiṇastu kleśāḥ samudbhavanti | kasmāt | priyāpriyādivibhaktanimittagrahāt saumanasyadaurmanasyādayaḥ samudbhavanti | tato rāgadveṣādayo doṣā bhavanti | ato jñāyate prajñaptidharmanimittagrahaṇarūpā saṃjñetyucyata iti ||
duḥkhasatyaskandhe saṃjñāskandhavargaḥ saptasaptatitamaḥ |
78 duḥkhasatyaskandhe vedanādhikāre vedanālakṣaṇavargaḥ
(pṛ) vedanā katamā | (u) sukhā duḥkhā aduḥkhāsukhā ca | (pṛ) sukhā katamā | duḥkhā katamā | aduḥkhāsukhā ca katamā | (u) kāyacittayorvikāso sukhetyucyate | tayoreva hrāse duḥkhā | ubhayalakṣaṇayo viruddhā aduḥkhāsukhā | (pṛ) imāstisro vedanā aniyatalakṣaṇāḥ | kasmāt | yathā vastvekameva kadācitkāyacitte vikāsayati | kadācit hrāsayati | kadācidubhayavilakṣaṇaṃ bhavati | (u) tadālambanamaniyatam | na tu vedanā | kasmāt | yathaika evāgniḥ kasyāñcidṛtau sukhamutpādayati | kasyāñcidṛtau (sss_187) duḥkham | kasyāñciccāduḥkhāsukham | ālambanajā vedanā tu niyataiva | tadeva vastvekamṛtuvaśāt sukhasya vā heturbhavati | aduḥkhāsukhasya vā heturbhavati |
tadālambanaṃ kena kālena sukhaduḥkhādīnāṃ heturbhavati | (u) yatna duḥkhavighātakamasti | tasmin samaye sukhalakṣaṇamutpadyate | yathā kaścit yadā śītārtaḥ tadoṣṇasparśaḥ sukhamutpādayati | (pṛ) nanu sa evoṣṇasparśaḥ utkaṭaḥ san duḥkhakaro bhavati | na tu sukhakaraḥ | ato jñāyate sukhavedanāpi nāstīti | (u) saṃvṛtināmato 'sti sukhavedanā | na tu paramārthataḥ | uṣṇasparśapriyasya kasyacit hitakaro 'pi bhavati | [yasya yadā] pūrvaduḥkhasya pratibandhaḥ | tasmin samaye tasya sukhamutpadyate | yadi pūrvameva duḥkhaviyogaḥ tadoṣṇasparśo na sukhakaraḥ | ato nāsti paramārthataḥ |
(pṛ) yaduktaṃ bhavatā- [saṃvṛti]nāmataḥ sukhamasti iti | tanna yuktam | kasmāt | sūtre bhagavānāha- tisro vedanā iti | yadi nāsti sukhaṃ paramārthataḥ | kathaṃ brūyāt tisro vedanā iti | āha ca- rūpaṃ yadi duḥkhaniyatam | sattvā na tatrāsaṅgamutpādayeyuriti | kiñcāha- rūpasya ka āsvādāḥ ye rūpamupādāya prītisukhajananā iti | kiñcāha- sukhavedanāyā utpadyamānāyāḥ sukhe sthite sukham | niruddhe duḥkham | duḥkhavedanāyā utpadyamānāyā na duḥkhe sthite duḥkham | niruddhe sukham | aduḥkhāsukhavedanāyā na duḥkhaṃ jñāyate na sukhaṃ jñāyate iti | sukhā vedanā puṇyavipākaḥ | duḥkhā vedanā ca pāpavipākaḥ | yadi nāsti paramārthataḥ sukhā vedanā | puṇyapāpayorduḥkhaphalamātraṃ syāt | na tadyuktaṃ vastutaḥ | kāmadhātāvapi sukhā vedanāsti | yadi nāsti paramārthataḥ sā, rūpārūpyadhātū na [sukha]vedanāvantau syātām | na tu yujyate vastutaḥ | kiñcāha- sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśeta iti | yadi nāsti sukhā vedanā, kutra rāgo 'nuśayīta | na vaktavyaṃ duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśeta iti | ato jñāyate 'sti paramārthataḥ sukhā vedaneti |
atrocyate | yadyasti paramārthataḥ sukhā vedanā | kiṃ sukhamiti tasya lakṣaṇaṃ vaktavyam | na tūcyate vastuta | jñātavyaṃ duḥkhaviśeṣasyaiva sukhanimittavyavahāra iti | sarvo lokadhātu ā mahānarakamā ca bhavāgraṃ sarvaṃ duḥkhalakṣaṇam | bahuduḥkhasampīḍitasya mṛduni duḥkhe sukhanimittamutpadyate | yathā kaścit dharmataptaḥ śītasparśaṃ sukhaṃ manyate | tasmāt sūtrāṇi tathāvacanānyaviruddhāni | (pṛ) loke sarvaṃ sukhamiti vaktuṃ sambhavati | mṛduni sukhe duḥkhasaṃjñotpadyate | tathā no cet duḥkhālpatve sukhasaṃjñotpadyata ityapi na vaktuṃ śakyate | (u) duḥkhavedanālakṣaṇasyaudārikatvāt sūkṣmasukhaṃ duḥkhamiti na sambhavati | sukhaṃ sūkṣmamapi nopaghātalakṣaṇaṃ bhavati | kasmāt | na hi paśyāmaḥ kathamapi sūkṣmaṃ sukhamanubhavantaṃ puruṣaṃ bāhumudyamya sudīrghamucchvasantam | sukhā ca vedanā sūkṣmā pravṛttā upaśamalakṣaṇamityucyate | tadyathordhvabhūmau pravṛtta upaśamaḥ | ato yaduktaṃ sūkṣme sukhe duḥkhasaṃjñotpadyata iti tat vacanamātram | bālapṛthagjanānāmalpaduḥkhe sukhasaṃjñā mithyā prādurbhavati iti tu nyāyyam ||
duḥkhasatyaskandhe vedanādhikāre vedanālakṣaṇavargo 'ṣṭasaptatitamaḥ |
79 saṃskāraduḥkhatāvargaḥ
sarvā vedanā duḥkham | kasmāt | cīvarabhojanādayo hi sarve dūḥkhahetavaḥ na sukhahetavaḥ | kenedaṃ jñāyate | annavastrādiṣūtkaṭeṣu duḥkhamapi vardhata iti pratyakṣaṃ khalu | ato duḥkhahetavaḥ | hastavyathādiduḥkhaṃ lakṣaṇato nidarśayituṃ śakyate | na tathā sukham | annavastrādi vyādhipraśamanam | yathā tarṣitasya pānaṃ na sukhajanakam | kaścidduḥkhapīḍitaḥ duḥkhabhede sukhasaṃjñāṃ janayati | yathā janā maraṇabhītāḥ [anyaṃ] daṇḍaṃ sukhaṃ manyante | daṇḍādānaśastrādānakṣuraśaktayo duḥkhahetutayā niyatāḥ na tathā sukhahetutayā | sarveṣāmavaśyamātyantikaduḥkhatvāt jñātavyaṃ pūrvaṃ [duḥkhaṃ] sadevordhvakālaṃ budhyate pādukākṣayavat | strīrūpādau ca pūrvamutpadyate sukhasaṃjñā | paścādbhavati vidveṣaḥ | ato jñāyate mithyāsaṃjñānusmaraṇena sukhasaṃjñotpadyata iti | mithyasaṃjñānusmaraṇavyāvṛttau tasya doṣaṃ paśyati | strīrūpādīni ucchoṣaṇaśirovyādhyādihetavaḥ | na sukhaṃ bhavati | vairāgye sati tadālambanaṃ tyajyate | (sss_189) yadyasti vastutaḥ sukham | kasmāt tyajyate | yasya yatra sukhamabhūt tasya tadeva paścādduḥkhacittajanakamityato jñāyate nāsti sukhamiti |
kiñca kāyo duḥkhahetuḥ na sukhahetuḥ | yathāraṇyabhūmau susasyeṣu duṣpraroheṣvapi tṛṇavīraṇāni sūdbhavanti | evaṃ kāyabhūmau duḥkhaskandhāḥ susamudyanti | mṛṣāsukhantu durudbhavaṃ bhavati | kiñca janā duḥkhe sukhaviparyāsamutpādya paścāttatrābhiṣvajante sukhaṃ yadi kiñcidasti | nocyeta viparyāsa iti | yathā nitya ātmā viśuddhaḥ kimapi vastu nāsti | evaṃ sukhamapi | ubhayorviparyastatvāt | janānāṃ kaṭuke duḥkhe sukhacittamutpadyate | yathā bhāravāhī skandhaṃ sukhayati | ato jñāyate nāsti sukhamiti | sūtre ca bhagavatoktam- sukhā bhikṣavo vedanā duḥkhato draṣṭavyā | duḥkhā vedanā śalyato draṣṭavyā | aduḥkhāsukhā vedanā anityato draṣṭavyā | iti | yadyasti niyataṃ sukham | sukhaṃ duḥkhato na draṣṭavyaṃ syāt | jñātavyaṃ pṛthagjanā duḥkhaṃ sukhato gṛhṇantīti | ato bhagavānāha- yatra pṛthagjanānāṃ sukhasaṃjñotpadyate tat duḥkhato draṣṭavyamiti |
imāstisro vedanāśca duḥkhasatyasaṅgṛhītāḥ | yadi vastuto 'sti sukham | kathaṃ duḥkhasatyasaṅgṛhītaṃ syāt | duḥkhameva vastuto 'sti | sukhalakṣaṇantu mṛṣā | kenedaṃ jñāyate | duḥkhacittabhāvanayā hi sarvasaṃyojanāni prajahajāti | natu sukhacittabhāvanayā | ato jñāyate sarvaṃ duḥkhamiti | sarve padārthā duḥkhahetavaḥ | dveṣyavat | dveṣyo dvividhaḥ- ekaḥ duḥkhameva karoti | apara ādau mṛdurapi ante puruṣaṃ hinasti | tadvatpadārthā api kecidādau subhakarā ante tu hiṃsrāḥ | ato jñāyate sarvaṃ duḥkhamiti | sattvānāṃ labdhakāmānāmapi nāsti tṛptiḥ | lavaṇāmbhaḥ pānenātṛptivat ityato duḥkham | kāmaprārthanāvirahaḥ sukhamityucyate | prārthanā tu duḥkham | na paśyāmaḥ kamapi lokamaprārthayamānam | ataḥ sukhavihīnaṃ jānīmaḥ | sarve sattvāḥ kāyikaduḥkhena vā caitasikaduḥkhena vā sadānugamyanta ityataḥ kāyo duḥkhamiti jñāyate |
kāyaḥ kārāgṛhavatsadā bandhanaḥ | kenedaṃ jñāyate | etatkāyanirodhādvimuktaityucyate | [ato] bandhanaṃ duḥkham | sarve 'pi padārthāḥ kramaśaḥ kutsanīyāḥ | yathā nārakādikāyāḥ grīṣmahemantādyṛtavaḥ bālādīnāmindriyāṇi | śītadharmādi parasparasāpekṣamavasāne (sss_190) vidvepyaṃ jñāyate | [ataḥ] sarvaṃ duḥkhamiti jñeyam | kāyasya ca bahavaḥ śatravo yadutāśīviṣakāraṇḍaḥ pañcotkṣiptāsikā vadhakāḥ kalyāṇamitravañcanāścorāḥ śūnyagrāme grāmaghātakāścorā mahānadyā avaratīram iti | [imāni]nānāduḥkhāni sadānucaranti [kāyam] | ato jñāyate sarvaṃ duḥkhamiti | kiñca jānīmaḥ sattvānāṃ kāyaḥ sarvaduḥkhairanugamyate yaduta jātiduḥkhaṃ, jarāduḥkhaṃ vyādhiduḥkhaṃ maraṇaduḥkhaṃ vipriyasamāgamaduḥkhaṃ priyaviyogaduḥkhaṃ prārthitādivighātaduḥkham ityādibhiḥ | ato jñāyate kāyo duḥkhakalāpa iti | ātmani sati ātmīyābhiṣvaṅgādyupadravāṇāṃ samudayo 'sti | ato jñāyate kāyo duḥkhanidānamiti |
pañca sattvagatayaścatvāra iryāpathāśca sukhavirahitāḥ | kasmāt | yathoktaṃ sūtre- rūpaṃ duḥkhaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāṃ vijñānañca duḥkhaṃ iti | rūpa utpadyamāne jarāvyādhimaraṇādayaḥ sarva upadravā utpadyeran | evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñāneṣvapi | kāyaḥ sadā vyāpriyate kāyavaṅmanobhiḥ kṛtyānyabhisaṃskriyante | kṛtyānāmabhisaṃskaraṇaṃ duḥkhamityucyate | āryāḥ kāyakṣayeṇa hṛṣṭā bhavanti | yadyasti vastutaḥ sukham | kathaṃ sukhādbhraṣṭāḥ pramodyeran | ato jñāyate sarvaṃ duḥkhamiti ||
saṃskāraduḥkhatāvarga ekonāśītitamaḥ |
80 duḥkhaprahāṇavargaḥ
(pṛ) bahubhiḥ kāraṇairbhavatā duḥkhaṃ pratipāditam | athāpi janāḥ sukhaṃ kāmayante | yatra kāmanā tat sukhamiti manyāmahe | (u) pūrvameva pratyuktamidam | pṛthagjanā viparyayāt duḥkhameva sukhato gṛhṇanti | mugdhairuktaṃ kathaṃ śraddheyam | prārthitaṃ labdhvāpi duḥkhato bhāvayet | kasmāt | sarvamanityaṃ vipariṇāme duḥkhajanakam | yathoktaṃ bhagavatā sūtre- rūpārāmā[bhikṣavo] devamanuṣyā rūparatā rūpamuditā rūpavipariṇāmavirāganirodhāt (sss_191) duḥkhaṃ [bhikṣavo] devamanuṣyā viharanti | iti | evaṃ vedanāsaṃskāravijñāneṣvapi | vipariṇāmitvāt jñātavyaṃ duḥkhamiti | janā abhūtasukhamanubhūya tatrāsaṅgamutpādayanti | āsaṅgapratyayā rakṣaṇapālanādayo doṣāḥ samudbhavanti | ataḥ sukhaṃ duḥkhato bhāvayet | sukhañca duḥkhasya dvāram | sukharāgāt tribhyo viṣebhyaḥ sambhavantyakuśalakarmāṇi | [tato]narakādau patito duḥkhopadravānanubhavati | ato jñātavyaṃ sarvaṃ sukhamūlakamiti | sarvaḥ saṃyogo viprayogāntaḥ | viprayoge gāḍhaṃ duḥkhamanubhavati | naitāvatā priyaḥ punarbhavati | ataḥ sukhaṃ duḥkhāntaṃ bhavatīti jñeyam | sukhopakaraṇāmutpādaḥ sattvānāṃ pramoṣaṇāya bhavati | duḥkheṣu ca pātayati | yathā vanyapakṣiṇāmāhāraḥ matsyānāṃ bhakṣaṇapraskandanañca sarvaṃ grahaṇāya bhavati | tathā sukhamapi duḥkhato draṣṭavyam | sukhavedanāyā alpāsvādalabhāyaparimitān doṣān prāpnoti | yathā paśumatsyānāmāsvāditamatyalpam | tadāpadasvatibahulāḥ | ato duḥkhato draṣṭavyam | sukhavedanā ca kleśānāmutpattisthānam | kasmāt | kāyarāgāddhi kāmā apekṣyante | kāmapratyayā vyāpādādayaḥ kleśāḥ krameṇa sambhavanti | sukhavedanā saṃsārasya mūlam | kasmāt | sukhamupādāya hi tṛṣṇā jāyate | yathoktaṃ sūtre- tṛṣṇā duḥkhasya mūlam iti | sarveṣāṃ sattvānāmabhisaṃskṛtāni na sukhāya bhavanti | ato duḥkhamūlamityucyate |
sukhavedanā śṛṅkhalāto dustyajatarā | saṃsāre ca sukhakāmanayā badhyate | kasmāt | sukharāgāddhi saṃsāraṃ na muñcati | sukhā vedanā ceyaṃ sadā duḥkhajananī | anveṣaṇakāle kāmanā duḥkham | vighātakāle 'nusmaraṇaṃ duḥkham | lābhakāle na tṛpyati srotaḥ kabalayan sāgara iva | idamapi duḥkham | sukha vedanā atandrīhetuḥ | kasmāt | sattvāḥ sukhasādhanānveṣaṇakāle prapātacaṅkramaṇā[di]doṣamapi sukhato matvā na citte parikhidyante | tasmātprajñāvatā duḥkhamiti bhāvayet | sukhā vedanā karmaṇāṃ pravṛttiheturityucyate | kasmāt | sukharāgāddhi kuśalakarmasu pravartate | sarvamapīdaṃ kāyānubhavasya hetuḥ | kasmāt | sukhamupādāya (sss_192) hi tṛṣṇotpadyate | tṛṣṇāhetunā kāyo 'nubhūyate | sukhavedanā ca nirvāṇasya virodhinī bhavati | kasmāt | sattvāḥ saṃsāre sukhādhyavasānena nirvāṇaṃ nābhilaṣanti | aviraktaḥ sukhavedanāmimāṃ tṛṣyati | tṛṣṇā ca duḥkhasya janakahetuḥ | ataḥ sukhavedanā duḥkhaskandhasya mūlamiti jñāyate | uktañca sūtre- dve ime bhikṣava āśe duṣprajahe | [katame dve] lābhasya jīvitasya ca iti | kāmānāmanucintanī āśā lābhasyāśetyucyate | eṣāṃ kāmānāmupabhogāya yā jīvita pratilābhāyāśā sā jīvitasyāśā | ime dve āśe sukhavedanāmūlike | ataḥ prajñāvatā yathābhūtaṃ sukhavedanālakṣaṇaṃ bhāvayatā duṣprahajā[pi] praheyā |
sukhavedanāsvādo 'pratilabdhavairāgyasya mahāprājñasyāpi cittaṃ kaluṣayati | duṣprajahatvāt sukhavedanātaḥ pragāḍhā bhavati | sukhavedanāsvādaḥ rāgādīnāṃ hetuḥ | sukhavedanāyāmasatyāṃ na kiñcidrajyate | sukhavedanāsvādena tattvajñānaṃ prajahāti | kasmāt | loke hi prājñā avaśyamuttamabhūmyāsvādamupādāyādharāṃ bhūmiṃ tyajanti | ato jñāyate sukhā vedanā duḥkhavedanāmatikrānteti | sattvānāṃ cittamupapattyāyatane 'nubadhyate | yāvadgṛhya janturapi kāye sābhilāṣo bhavati | iti jñātavyaṃ sarvaṃ sukhavedanāsvādāditi | ataḥ sukhāṃ vedanāṃ duḥkhato bhāvayet ||
duḥkhaprahāṇavargo 'śititamaḥ |
81 trivedanāvicāravargaḥ
(pṛ) sarvaṃ duḥkhamiti parijñātam | idānīṃ kena vibhaṅgena santi tisro vedanā iti | (u) ekasyā eva duḥkhavedanāyā kālabhedena trayaḥ prakārā bhavanti yat viheṭhakaṃ tat duḥkhamityucyate | viheṭhitaḥ pūrvadūḥkhadhāraṇāya punaduḥkhāntaraṃ paryeṣate | paryeṣitapraṇidhānena mahāduḥkhasya muhūrtamupaśame tasmin (samaye) susukhamityucyate | prītidaurmanasyayoravedane na [kiñcit] praṇidadhāti, na paryeṣate | tasmin samaye aduḥkhāsukhā vedanā ityucyate |
(pṛ) aduḥkhāsukhā vedanā nāsti | kasmāt sukhaduḥkha eva hyanubhāvye staḥ | aduḥkhāsukhā tu nānubhūyate | (u) puruṣo 'yaṃ tribhiḥ sparśaiḥ spṛṣṭaḥ yaduta duḥkhasparśaḥ sukhasparśa aduḥkhāsukhasparśa iti | hetau sati phalamastīti jñātavyam | yathā kaścit utkaṭatāpalabdhaḥ śītasparśaṃ sukhato 'nubhavati | ūrṣṇasparśaṃ duḥkhataḥ | aśitānuṣṇasparśañca aduḥkhāsukhato 'nubhavati | ato jñāyate astīyamaduḥkhāsukhā vedaneti | yadbhavato matam- aduḥkhāsukhasparśe na vedanotpadyata iti | tadayuktam | kasmāt | puruṣa imamaśītānuṣṇasparśanamanubhavati | anubhavajñānālambanaiva vedanā bhavati | kathamāha nāstīti | puruṣaṃ prati ālambanaṃ tridhā vibhaktaṃ priyaṃ dveṣyamudāsīnamiti | priyātsaumanasyaṃ bhavati | dvepyāddaurmanasyam | udāsīnādupekṣā | ato jñāyate saṃjñābhedādimāstisro vedanā bhavanti | ālambanāsvādādimāstisraḥ saṃjñā udyantīti | ālambanaṃ trividham | kiñcidupakārakaṃ kiñcidapakārakam | taccobhayaṃ mitho viruddham | sasukhamasukhaṃ yugapadviruddham | rāgadveṣamohasthānāni [viruddhāni] saprītika maprītikañca viruddham | puṇyāpuṇyāneñjyaphalarūpeṣvālambaneṣu tisro vedanā anupravartante | ato jñāyate astīyamaduḥkhāsukhā vedaneti | yatra cittamanukūlaṃ tatra sukhā vedanā | pratikūlaṃ yatra cittaṃ tatra duḥkhā vedanā | yatra na pratikūlaṃ nānukūlaṃ tatrāduḥkhāsukhā vedanā | lokadharmāścāṣṭau lābho 'lābho nindā praśaṃsā yaśo 'yaśaḥ sukhaṃ duḥkhamiti | pṛthagjanā alābhādiṣu caturdharmeṣu pratikūlacittā bhavanti | lābhādiṣu caturdharmeṣu tu anukūlacittāḥ | vītarāgā āryāstūībhayatrāvaśyamupekṣakā bhaveyuḥ | upekṣaivāsukhāduḥkhā vedanā | ato na sā nāstīti |
(pṛ) yadi sparśādipratyayatvāt tisro vedanāḥ santīti | tadā sarve 'pi cittopavicārā vedanāḥ syuḥ | kasmāt | ye cittopavicārāḥ kāyavartinaḥ te sarve 'pi sukhā duḥkhā aduḥkhāsukhā vā bhavanti | (u) [satyaṃ] sarve 'pi cittopavicārā vedanā bhavanti | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- aṣṭādaśa manaupavicārāḥ iti tatra kevalamekaṃ manaḥ aṣṭādaśadhāvibhaktaṃ yaduta ṣaṭ saumanasyopavicārāḥ ṣaṭ daurmanasyopavicārāḥ ṣaḍupekṣopavicārā iti | saṃjñāvikalpātkiñcidduḥkhāṅgaṃ kiñcitsukhāṅgaṃ kiñcidupekṣāṅgam | ato jñāyate sarve 'pi cittopavicārā (sss_194) nāvedanā bhavantīti | kiñcoktaṃ sūtre- sarvā vedanā duḥkham iti | ato jñāyate cittopavicāreṣu dehagateṣu sarvaṃ duḥkhamityucyate | āha ca yo rūpasyotpādaḥ sa duḥkhasyotpāda iti | kathaṃ rūpaṃ duḥkhamityucyate | duḥkhahetutvāt | ato jñāyate ālambanamindriyāṇi ca duḥkhajanakānīti | ataḥ sarve 'pi cittopavicārā vedanā ityucyanta iti |
saṃskārāṇāṃ duḥkhatvāt saṃskārān duḥkhato bhāvayet | vipariṇāme duḥkhatvāt sukhāṃ vedanāṃ duḥkhato bhāvayet | duḥkhaduḥkhantu duḥkhameva | itīmāstisro vedanā duḥkhāḥ pratyayasāmagryāṃ samutpannāḥ kṣaṇikāḥ | ata āryā duḥkhataḥ paśyanti | ataḥ sarve 'pi cittasyopavicārā vedanā ityucyante |
(pṛ) kimanāsravā vedanā api duḥkham | (u) duḥkhameva | kasmāt | anāsravā vedanā api āryā anantaraṃ tyajanti | prathamadhyānādārabhya yāvatsarvanirodhasamāpattim | ato duḥkhameva | sāsravadhyānasukhasyānāsravadhyānasukhasya ca ko bhedaḥ | sāsravadhyānānuyāyina ātmahetunā duḥkham | anāsravadhyānāni ca tenaiva duḥkham | ya āryā anāsravacittavihāriṇaḥ te sarvatra paraṃ nirvidyante | ato 'nāsravacitta utpanne paramo nirveda utpadyate | akṣigatarajovat | prākṛtā ajñā duḥkhaṃ sukhato manyante | āryāstu gabhīrajñā bhavāgrānnirviṇṇāḥ kāmadhātunirviṇṇebhyo 'nyebhyo 'pyatimātrāḥ | ato 'nāsravadukhaṃ sāsrava [duḥkhā]datikrāntam | āryā anāsravacittaṃ labdhvā nirvāṇamātronmukhā bhavanti | kasmāt | te tasmin samaye sarve saṃskṛtā duḥkhamiti vyaktaṃ paśyanti | yadyanāsravā vedanā sukhā tadā sukhe prāmodyeran na nirvāṇonmukhacittā bhaveyuḥ |
(pṛ) yadi cittasyopavicārā vedaneti | kathaṃ cittādidharmaḥ pṛthak [na]santi | (u) ekaiva vedanā ālambane nānopavicaratīti vibhaktā bhavati | cittādidharmā api nānālambana upavicaranti | kintu vijñānālambane sati ayaṃ samudācāraścittamityucyate | īdṛśaṃ pūrvavat vaktavyam | imeṣu sarvadharmeṣu kāyagateṣu santi (sss_195) hitādayo viśeṣā ityato vedanetyākhyāyante | bahubhiścittaiḥ kleśā abhinirvartyante | tasmin samaye ca vedanetyucyate | yathoktaṃ sūtre- sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśete | duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ dveṣo 'nuśete | aduḥkhāsukhāyāṃ vedanāyāṃ moho 'nuśete iti tasmātsaṃjñāvikalpitā ālambane saumanasyādayo dharmā vedanā ityucyante | kasmāt | tasmin samaye hi kleśāḥ samudbhavanti |
(pṛ) ekaikasyāṃ vedanāyāṃ trayaḥ kleśānuśayā bhavanti | kasmānniyamyante sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśeta iti | (u) na duḥkhāyāṃ vedanāṃ rāgo 'nuśayaḥ syāt | mohassarvatrānuśayaḥ | mohabalāddhi duḥkhe sukhasaṃjñotpadyate | vastuno jñānadarśanābhāvāt duḥkhalābhe dveṣa utpadyate | aduḥkhāsukhā vedanāyāssūkṣmatvāt rāgasya dveṣasya vānubhavaḥ | kasmāt | puruṣasya tatra sukhaduḥkhasaṃjñānutpādādvastuno jñānadarśanābhāvācca kevalaṃ mohānuśayaḥ sambhavati | upekṣālambane yadi rāgadveṣau na samudācarataḥ pṛthagjanāstadutkṛṣṭālambanamiti vadanti | ato bhagavānāha- na bhavatāmidamālambanamutkṛṣṭam | ananubhavānna rāgadveṣau samudācārataḥ | yathoktaṃ sūtre- prākṛtānāṃ yadrupe bhavatyupekṣā sa sarvā rūpaniścitā | yasyedamālambanamutkṛṣṭaṃ tasyāhaṅkāro 'dhiko bhavati | yo nikṛṣṭaṃ karoti tasya punā rāgadveṣau samudbhavata iti | ato jñāyate 'nutkṛṣṭamiti | aduḥkhāsukhā vedanā copaśamalakṣaṇa, ārūpyasamādhivat | upaśāntatvātkleśāḥ sūkṣmaṃ samudācaranti | prākṛtāstatra vimuktisaṃjñāmutpādayanti | ato bhagavānāha- tatrāstyavidyānuśaya iti | ālambanānanubhavātsukhaduḥkhayorapratītiḥ | yo jānāti tadālambanaṃ tasya sukhaduḥkhe spaṣṭaṃ pratīyete | tasmin samaye rāgadveṣau sambhavataḥ |
(pṛ) yastatrālambanaṃ vedayate tasya sukhaduḥkhasaṃjñotpadyeta | ataḥ sukhaduḥkhavedanāmātramasti | (u) puruṣasyāsya tadā tadālambane na sukhacittamutpadyate na ca duḥkhacittam | ato na sukhaduḥkhamātramasti | pūrvoktavat sarvamapi duḥkhaṃ tridhā vibhaktamasti | (pṛ) yadbhavatoktaṃ- tadālambanasyānubhavajñāne punaḥ sukhasaṃjñotpadyata iti | kathaṃ tadanubhavajñānaṃ (sss_196) na sambhavati | avidyayā anubhavajñānam | (u) puruṣasyāsya tasmin ālambane pūrvaṃ nimittagrahāt tatrālambane yadyavidyānuśayo yadi vā rāgadveṣānuśayo 'sti | (pṛ) sukhaduḥkha eva moha utpadyate | yathoktaṃ sūtre- sa tāsāṃ vedanānāṃ samudayañcāstagamañcāsvādañcādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ na prajānāti | tasya tāsāṃ vedanānāṃ samudayañcāstagamañcāsvādañcādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtamaprajānato yo 'duḥkhāsukhasyāvedanāyā avidyānuśayaḥ so 'nuśeta iti | ataḥ sukhaduḥkha evāvidyānuśaya udeti | nāduḥkhāsukhāyāṃ [vedanāyām] | (u) sūtramidaṃ svayamāha- vedanānāṃ samudayāstagamādīnavādīn yathābhūtamaprajānato 'duḥkhāsukhāyāmavidyānuśayo 'nuśeta iti | (pṛ) vacanasya sattve 'pi nāyamartho yujyate | kathaṃ sukhaduḥkhayoḥ samudayāstagamādīnavānaprajānato 'duḥkhāsukhāyāṃ vedanāyāmavidyānuśayo 'nuśeta iti | kasmāt anyavastuno 'jñānamanyavastunyanuśayaḥ | ata idaṃ sūtramevaṃ vaktavyam- aduḥkhāsukhāyāḥ samudayādyaprajānato 'duḥkhāsukhāyāṃ vedanāyāmavidyānuśayo 'nuśeta iti | yadi vā tatrāvidyānuśayo nānuśeta iti | (u) tasyāduḥkhāsukhāyāṃ vedanāyāṃ tridhā cittaṃ bhavati | śāntasaṃjñā aduḥkhāsukhasaṃjñā
tajjāduḥkhāsukhabuddhiḥ | mithyājñānena nimittagrāhiṇaḥ sukhabuddhirutpadyate | uttamabhūmisukhāsvādagrāhiṇo duḥkhabuddhirutpadyate | ataḥ sūtre vedanānāmiti bahuvacanamuktam | kasmāt | sarvā vedanā avidyānuśayitāḥ | aduḥkhāsukhā vedanā yathākālaṃ tridhā vibhaktā bhavati | yadā duḥkhāyāḥ samudayādyaprajñānam, tasmin samaye duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ sukhasaṃjñotpadyate aduḥkhāsukhasaṃjñā cotpadyate | ata ucyate vedanānāṃ samudayādyaprajānato 'vidyānuśayo 'nuśete | aduḥkhāsukhāyāṃ vedanāyāṃ tu bhūyasāvidyānuśayo 'nuśeta iti ||
trividhavedanāvicāravarga ekaśītitamaḥ |
82 vedanāpraśnavargaḥ
(pṛ) uktaṃ hi sūtre- tasya cet sukhā vedanotpadyate | sa evaṃ prajānāti- utpannā khalu ma iyaṃ sukhā vedanā iti | ko vedanāṃ yathābhūtaṃ prajānāti | atītānāgatā ca vedanā nopalabhyate | pratyutpannā vedanā tu nātmānaṃ prajānāti | (u) sūtrasyāsya puruṣo (sss_197) vedayata ityābhiprāyikaṃ vacanaṃ ityadoṣaḥ | sukhādivedanā kāya āgamya mana ālambate ityato 'pyanavadyam | sukhopakaraṇe sukhamiti vadanti | loke 'pi kāraṇe kāryopacārāt | sa sukhāṃ vedanāmanubhūya nimittaṃ gṛhṇāti | ata ucyate sukhā vedanotpadyate cet sa yathābhūtaṃ prajānāti iti |
(pṛ) yadvedayati sā vedanā | vedyata iti vā vedanā | yadā vedayatīti tadā vedanā sukhādibhinnā | sūtre tūktam- sukhā vedanā duḥkhā vedanā aduḥkhāsukhā vedanā iti | yadi vedyata iti vedanā | kena tadvedyata iti vedayatīti vedanā bhavati | (u) [sukha]kāraṇe sukhamityucyate | yathā tejo duḥkhaṃ tejaḥ sukhamiti | ataḥ kāraṇānubhavajñānaṃ sukhā vedanetyucyate | sattvā imāṃ vedanāṃ vedayanti | ato vedayatīti vedanā bhavati (pṛ) na sattvānāṃ vedanā | uktañca sūtre- vedayatīti vedanā iti | (u) ayaṃ padasyārthaḥ yat sanimittaṃ tat sakāritram | prajñaptau sanimittāmimāṃ sukhāṃ duḥkhāmaduḥkhāsukhāṃ [vedanāṃ] kāyagatāṃ cittamanubhavati | ata ucyate vedayatīti |
(pṛ) sūtre vedanānāmanubhavadarśanamuktam | yoginastasmin samaye kathamutpadyate sukhaduḥkhāduḥkhāsukhānāṃ nimittam | kiṃ tasya tasmin samaye duḥkhasaṃjñā notpadyate | (u) sarvaṃ duḥkhamityalabdhvā sa tisro vedanā anusmarati | (pṛ) yadi manovijñānavṛttyā catvāri smṛtyupasthānāni bhavanti | kathamucyate kāyikaṃ sukhamiti | (u) sarvāsu vedanāsu evaṃ smṛtyunubandhāt syāt idaṃ kāyikaṃ sukham idaṃ caitasikaṃ sukhamiti | smṛtyupasthānabhāvanākāle kāye sukhasaṃjñotpadyate | tatra smṛtyunubandhāt kāyikaṃ sukhamityucyate |
(pṛ) yadi sarvā vedanāścaitasikāḥ | kasmāt kāyikī vedanetyucyate | (u) tīrthikānāṃ kṛta ucyate | tīrthikā hi vadanti vedanā ātmaniśritā iti | ato bhagavānāha- vedanāḥ kāyaṃ cittañca niśritā iti | (pṛ) katamā kāyikī vedanā | (u) pañcendriyāṇyupādāyotpadyamānā vedanā kāyikī vedanā | ṣaṣṭhamindriyamupādāyotpadyamānā vedanā caitasikī (pṛ) āsāṃ katamā sāmiṣā katamā nirāmiṣā | (u) kleśā āmiṣāḥ | kleśānuśayitā vedanā sāmiṣā | kleśānanuśayitā vedanā nirāmiṣā | (sss_198) (pṛ) katamā duḥkhā vedanā nirāmiṣā | (u) prahīṇāmiṣasya yā duḥkhā vedanā sā nirāmiṣā | āmiṣāṇāṃ viruddhā duḥkhā vedanā itīyaṃ nirāmiṣetyucyate | (pṛ) sāmiṣāṃ nirāmiṣāmuktvā kasmātpunarucyate kāmaniśritā naiṣkramyaniśriteti | kāma eva āmiṣaḥ | naiṣkramyameva nirāmiṣatā | (u) pūrvaṃ sāmānyata uktamāmiṣamiti | idānīṃ punaḥkāma āmiṣaheturiti pravibhajyocyate | yathocyate sūtre- asti sāmiṣā prītiḥ asti nirāmiṣā prītiḥ | asti nirāmiṣato nirāmiṣatarā prītiriti | sāmiṣā prītiriti pañcakāma guṇān pratītyotpadyate prītiḥ | nirāmiṣā prītiriti yaduta prathamadhyāna[jā]prītiḥ | nirāmiṣato nirāmiṣatarāprītiriti yaduta dvitīyadhyānajā prītiḥ | yā vedanā nirvāṇamātrārthā sā naiṣkramyaniścitetyucyate | ataḥ punarucyate |
(pṛ) pañcasvindriyeṣu kasmādduḥkhā vedanā sukhā vedaneti pratyaṅgaṃ dvidhā vibhaktā | kiṃ nāstyupekṣā vedanā | (u) daurmanasyaṃ saumanasyañcāvaśyaṃ saṃjñāvikalpenotpannam | sukhā duḥkhā tu nāvaśyaṃ saṃjñāvikalpādhīnā | upekṣāvedanāyāṃ saṃjñāvikalpasyātisūkṣmatvānnāsti dvaidham | tṛtīyadhyāne manovijñānaṃ vedyate | kasmātsukhamasti na prītiḥ | (u) susraṃ sarvakāyacittaṃ gahanamāpūrayatīti sukhamucyate | prītistu cittamātramāpūrayati na kāyam | atastṛtīyadhyāne prītiviśeṣaṃ niśrityocyate kāyena sukhaṃ pratisaṃvedayatīti |
(pṛ) tisṛṣu vedanāsu kā ghaniṣṭhakleśajananī | (u) ābhidharmikāḥ kecidvadanti sukhā vedaneti | kasmāt | pūrvokta [vedanā]pratyayavedanāyā duḥkhataratvāt | [anye] ābhidharmikā vadanti duḥkhā vedaneti | kasmāt | sattvāḥ duḥkhābhihatāḥ sukhārthitvāt ghaniṣṭhaṃ kleśamutpādayanti iti | vividhasukhebhyo 'tyalpaṃ duḥkhamatiricyate | yathā pañcakāmaguṇasampannasya puruṣasya maśakapataṅgadaṃśe yo duḥkhānubhavo bhavati | na tādṛśaṃ rūṣādipañcakāmaguṇānāṃ sukham | yādṛśañca jīvatāṃ putrāṇāṃ śatena sukham, na tadekaputramṛtitulyam | saṃsāre ca duḥkhā vedanā bahulā | na tathā sukhā vedanā | kasmāt | bahavaḥ sattvāḥ (sss_199) tisṛṣu durgatiṣūpapannā devamanuṣyebhyo nikṛṣṭāḥ | nāvaśyaṃ svabhāvamadhiṣṭhāya duḥkhasya lābhaḥ | sukhārthitāmadhiṣṭhāya lābho bālābho vāsti | yathā kṣetre tṛṇavīraṇāni svayaṃ prarohanti na sasyāni | duḥkhāṃ vedanāṃ pratītya guruke pāpakarmaṇi pravartate | kasmāt | duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ pratighānuśayo 'sti | yathoktam- pratigho gurataraṃ pāpam iti |
ābhidharmikāḥ kecidāhuḥ- aduḥkhāsukhotpadyate | kasmāt | atrāsti mohānuśayaḥ | sarvakleśānāṃ mūlaṃ mohaḥ | sā ca vedanā sūkṣmā | tatra kleśānāṃ jñānasya duranubhāvatvāt | sā ca vedanā sattvānāṃ prakṛtiḥ | sukhaduḥkhe cāgantuke | sā ca vedanā triṣu dhātuṣu vyāptā | na tathānye dve | vedaneyaṃ cirajīvinī | tadvedanārāgaṃ pratītya jīvati aśīti mahākalpasahasrāṇi duḥkhalakṣaṇān skandhānanubhavati | sā ca nirvāṇavirodhinī | kasmāt | tatra hyutpadyate śāntalakṣaṇaṃ nirvāṇalakṣaṇam | na punaḥ pāramārthikaṃ nirvāṇaṃ labhyate | kiñca sā āryamārgadoṣakaraṇī | yathoktaṃ- visaṃyogasvabhāvaṃ pratītya vimuktirlabhyata iti | sukhā vedanā duḥkhā vedanā tu laukikamārgasyāpi doṣaprāpiṇī | sā ca vedanā āsaṃsāraṃ vyavatiṣṭhate | santānasamucchede samucchidyate | ato ghaniṣṭhakleśajananī ||
vedanāpraśnavargo dvayaśītitamaḥ |
83 pañcavedanendriyavargaḥ
(pṛ) sukhendriyaṃ yāvadupekṣendriyaṃ kutra vartate | (u) sukhendriyaṃ duḥkhendriyañca kāyagatam | yathākāyalābhaṃ yāvaccatvāri dhyānāni bhavanti | anyāni trīṇi cittagatāni | yathācittalābhaṃ yāvadbhavāgraṃ bhavati | (pṛ) yathoktaṃ sūtre daurmanasyendriyaṃ prathamadhyāne nirudhyate | saumanasyendriyaṃ tṛtīyadhyāne nirudhyate | sukhendriyaṃ caturthadhyāne nirudhyate upekṣendriyaṃ nirodhasamāpattau nirudhyate | iti | ato bhavaduktamayuktam | (u) (sss_200) bhavaduktasūtreṇa duḥkhendriyaṃ prathamadhyāne vartate | bhavatāṃ śāsane tu prathamadhyānaṃ vastuto 'duḥkhendriyam | ato na śraddheyaṃ syādidaṃ sūtram |
(pṛ) rūpārūpyadhātau kuśaladharmān samyak bhāvayato duḥkhaṃ daurmanasyaṃ nasyāt | (u) traidhātukaṃ sarvaṃ duḥkham | dvayorūrdhvadhātvāraudārike duḥkhe 'satyapi sūkṣmaṃ duḥkhamastyeva | kenedaṃ jñāyate | caturṣu dhyāneṣūcyante catvāri iryāpathāni | yatrāstīryāpatham | tatra sarvaṃ duḥkhaḥ syāt | rūpadhātau ca santi cakṣuḥ śrotrakāyavijñānāni | eṣāṃ vijñānānāṃ yā kācidvedanā sā duḥkhā vā sukhā vā bhavati | ekasmādiryāpathādaparamiryāpathamarthyata ityato jñāyate duḥkhamastīti | sūtre pṛcchati- rūpāṇāṃ ka āsvādaḥ | yaduta rūpaṃ pratītyotpadyate sukhaṃ saumanasyam | kaśca rūpāṇāmādīnavaḥ | yatkiñcanarūpaṃ [sarvaṃ tat] anityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharma iti rūpadhātoḥ sarūpatvāt astyāsvādacittaṃ, astyādīnavacittam | ato 'sti sukhaṃ duḥkham | yogī dhyānasamādhiṣu rajyate copekṣate ca | sukhavedanāpratyayatvādavaśyaṃ rajyate | duḥkhavedanāpratyayatvādupekṣate | ato jñāyate 'sti sukhaṃ duḥkhamiti |
bhagavānāha- vāgādayaḥ prathamadhyānasya śalyam | vitarkacārau dvitīyadhyānasya śalyam | yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasya saṃjñā vedanā ca śalyam iti | śalyamiti duḥkhamityarthaḥ | ato jñāyate duḥkhamiti | sarve 'pi pañcaskandhā duḥkhaṃ vihiṃsanaduḥkham | yathā kāmadhātukavedanā vihiṃsakatvāt duḥkham | ūrdhvadhātukavedanāyā api vihiṃsanamastīti kasmānna duḥkham | yathā kāmadhātau vyādhyādayo 'ṣṭa saṃskārā ucyante | rūpārūpyadhātvorapi tathāṣṭasaṃskārāḥ samānamuktā iti kasmānnāsti duḥkham | rūpadhātāvābhāyā nyūnatā vātiśayo vocyate | ato jñāyate rūpadhātukakarmāpi vibhaktam iti | karmavibhāgādavaśyaṃ duḥkhavipākakarmalābhinā bhavitavyam | āha ca sūtram- atra santīrṣyāmātsaryādayaḥ kleśā (sss_201) iti | yathā brahmā brahmāṇamāmantyāha- dhrūvamidaṃ sthānam mā bhavantaḥ śramaṇaṃ gautamamupasaṅkramata iti | āgatyāpi mahābrahmā bhavantamanuyogamāpṛcchati | uktañca sūtre- caturthadhyānamupasampanno 'kuśalān dharmān prajahātīti | api coktaṃ sūtre- tatrāsti mithyādṛṣṭiḥ kleśa iti | īdṛśāḥ kleśā evākuśalā duḥkhavipākaprāpakāḥ syuḥ | kasmānnāsti duḥkham | ābhidharmikā āhuḥ- sarve kleśā akuśalā iti | tatra kathaṃ nāsti duḥkhā vedanā |
uktañca sūtre- rūpārāmā [bhikṣavo] devamanuṣyāḥ rūparatā rūpasamuditāḥ | rūpavipariṇāmavirāganirodhāt duḥkhā [bhikṣavo] devamanuṣyā viharanti | iti | evaṃ yāvadvijñāne 'pi | ato jñāyate sarveṣāmavītarāgāṇāmasti daurmanasyaṃ saumanasyamiti | priya[yoga]pratyayaṃ saumanasyaṃ bhavati | tatpriyaviyogapratyayaṃ daurmanasyaṃ bhavati | prākṛtānāmajñānāṃ kasya śaktibalena priyaprāptipratyayaṃ saumanasyaṃ na bhavati | hānau ca na daurmanasyam | yathoktaṃ sūtre- mārgaṃ pratipannasyaivāyuṣo 'nte rūpe saumanasyaṃ daurmanasya ñca nāsti iti | ato jñāyate sarveṣāṃ prākṛtānāṃ saumanasyaṃ daurmanasyaṃ sadānuvartate iti |
bhagavān svayamāha- daurmanasyavigataṃ saumanasyavigatañcaikaṃ cittamupekṣāyāmupavicaratītyayamarhato guṇa iti | ṣaḍupekṣopavicārāścāryacaritānyeva na prākṛtānām | prākṛtāḥ kadācidupekṣāyāmupavicaranti | na tat jñānapratyayatathā | yathoktaṃ sūtre- prākṛtānāṃ yadupekṣācittaṃ sarvaṃ tat rūpaniśritaṃ na rūparāgavimuktam iti | ato jñāyate prākṛtānāṃ nāstyupekṣācittamiti | yathoktaṃ sūtre- sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgānuśayaḥ iti | yadi nāsti tasya sukhā vedanā | kutra rāgo 'nuśayīta |
yadbhavato mataṃ- kadācidaduḥkhāsukhāyāṃ [vedanāyāṃ] rāgānuśayo 'nuśeta iti | tat sūtre nāsti vacanasthānam | uttamabhūmau ca pravṛtte kāyacitte śāntasukhe na mahadanugṛhīte staḥ | yathoktam- devāḥ kalpasahasramekatra niṣīdanti iti | yadi [te] duḥkhopavicāriṇaḥ (sss_202) na te tadiryāpatheṣu dīrghakālaṃ sthātuṃ śaknuvanti | yathoktaṃ sūtre- saptadināni samāviśya vimuktisukhaṃ vedayata iti | tatra ca praśrabdhisukhaṃ paramam | yathoktaṃ sūtre praśrabdhiriti sukhā vedanā iti | ato jñāyate sarvāsu bhūmiṣu asti sukhā vedaneti | yadbhavato matam- kadācitpraśrabdhisukhaṃ sukhavedanāto bhinnamiti | tadayuktam | yatkiñcidanugrāhakaṃ kāyagataṃ tat sukhamityucyate | ataḥ praśrabdhisukhaṃ na sukhavedanāto bhinnam |
(pṛ) yadyūrdhvadhātukasamādhiṣu sukhaduḥkhasaumanasyadaurmanasyāni santi | kathaṃ dhyānasūtrānuguṇyaṃ bhavet | (u) sūtramidaṃ dharmatālakṣaṇavilomakam | yadyupekṣyate ko doṣaḥ | tatra ca sukhavihāraḥ śānto 'nāsaṅgarūpaḥ | nodbhavati audāriko rāgaḥ pratigho vā | tasmāt ucyate [tatra] nāsti sukhaṃ nāsti duḥkhamiti | tatra ca sukhaduḥkhe sūkṣme na pratīte staḥ | asiśastrādi duḥkhaṃ bandhamaraṇādi daurmanasyañca nāstītyato nāsti duḥkhamiti | yathocyate rūpadhāturanuṣṇāśīta iti | tatrāpi santi catvāri mahābhūtāni | kathaṃ vaktavyam anuṣṇāśīta iti | yaducyate triṣu dhyāneṣu sattvā ekakāyā ekanimittā iti | tatrāpyasti ābhāpravibhāgaḥ | yathā vadanti- yo dhyānavihārī na samyak styānamiddhauddhatyānyapanayati so 'viśuddhābha iti | yathālpajñaḥ puruṣo 'jña ityucyate | yathā ca laukikā vadanti alpalavaṇe bhojane alavaṇamiti | evaṃ tatra saumanalyaṃ daurmanasya ñca na pratītamito nāstītyucyate |
yadbhavadbhirūktaṃ nāsti tatra vitarka iti | uktañca sūtre bhagavatā saṃjñāpratyayo vitarka iti | atra saṃjñāyāṃ satyāṃ kathaṃ nāsti vitarkaḥ | ato jñāyate yāvadbhavāgramasti vitarkadharma iti | [cittasya] audārikatā vitarka iti dhyānadvaye niruddha ityucyate | tasmādūrdhvadhātudvaye 'pi santi sukhaduḥkhādayaḥ ||
iti vedanāskandhaḥ samāptaḥ |
pañcavedanendriyavargastryaśītitamaḥ |
84 duḥkhasatyaskandhe saṃskārādhikāre cetanāvargaḥ
sūtra uktam- ṣaṭ cetanākāyāḥ saṃskāraskandha iti | (pṛ) kā punaścetanā | prārthanā prāṇidhānaṃ cetanā | yathoktaṃ sūtre- avaracetanā avaraprārthanā avarapraṇidhānam | iti |
(pṛ) kasmāt jñāyate prārthanā cetanā iti | (u) uktaṃ sūtre- abhisaṃskurvantīti saṃskārāḥ iti | skandhābhisaṃskāratṛṣṇā prārthanā | yathoktaṃ sūtre abhisaṃskārāḥ tṛṣṇāniśritā iti | kiñcoktaṃ sūtre- yathāpi [bhikṣavaḥ] yavakalāpī caturmahāpathe vikṣiptā syāt | [atha] ṣaṭ puruṣā āgaccheyuḥ | [vyābhaṅgihastāste tāṃ yavakalapī ṣaḍibharvyābhāṅgabhi]rhanyuḥ | atha saptamaḥ puruṣa āgacchet | [vyābhaṅgihastaḥ sa yavakalāpīṃ saptamyā vyabhaṅgayā] hanyāt | kiṃ punaridaṃ bhikṣavo bhavatāṃ manasi vipacyate na vā | vipacyate bhagavān | bhagavānāha- evamevāśrutavān pṛthagjano nityaṃ ṣaṭsparśairāhanyate | evaṃ hanyamānaḥ punarāyatibhavāya cetayate | evaṃ hi sa moghapuruṣaḥ suhatataro bhavati | iti | jñātavyaṃ prārthanaiva cetanā iti | kiñcāha- manaḥsañcetanāhāraḥ aṅgārakarṣavat draṣṭavya iti | aṅgāraḥ kasya dṛṣṭāntaḥ | āyatibhavāya cetayata ityasya | āyatibhavaścāṅgārakalpaḥ | sadā duḥkhānāṃ janakatvāt | kiñcoktaṃ sūtre- asmīti [bhikṣava] iñjitam | asmīti [bhikṣavaḥ] prapañcitaṃ spanditaṃ (sss_204) rāgagata iti | yatrāsmīti tatreñjitaṃ manaskṛtaṃ prapañjitaṃ spanditaṃ rāgagatam iti | yo 'bhisaṃskṛto dharmaḥ sa rāgagata ityucyate | [ato] jñātavyaṃ prārthanaiva cetanā iti | kiñcāha- yo bālo janmaprabhṛti maitrīmabhyasyati so 'kuśalaṃ karma karoti cetayate na vā | no bhagavan iti | kāmaprārthanayākuśalaṃ karotīti tadarthaḥ | āha ca cetanā karma cetayitvā ceti | tatra cetanā mānasaṃ karma | cetayitvā karma kāyikaṃ vācikam | cetayitveti prārthayitvā | upālisūtre uktam- nighaṇṭo nāthaputraḥ śītodakapratikṣipta uṣṇodakapratisevī | sa śītodakaṃ prārthayamāno 'labhamānaḥ kālaṃ kuryāt | manassaktadeveṣūpapadyate | ayaṃ śītacetanatvāttatropapadyata iti | ato jñāyate prārthanaiva cetanā iti |
(pṛ) yadbhavanāha- prārthanā cetaneti | sā [prārthanā] tṛṣṇālakṣaṇā na cetanā | kasmāt | sahetusapratyayasūtra uktam- aśrutavataḥ pṛthagjanasya yatprārthitaṃ tṛṣṇaiva sā iti | mahānidānasūtra uktam- tṛṣṇāṃ pratītya paryeṣaṇā ityādi | kiñcoktaṃ sūtre- duḥkhī bhūyasā sukhārthī kiṃ na prārthayate iti | āha ca- yadā puruṣaḥ pañcakāmaguṇeṣu rajyate sa rāga eva prārthanā iti | api cāha- tṛṣṇāpratyayamupādānamiti paryeṣaṇaṃ pūrvaṃ bhavati paścādupādānam iti | paryeṣaṇameva tṛṣṇā | tasmāt prārthanā cetanātmiketi bhavatāṃ matamayuktam | yaduktaṃ bhavatā- praṇidhānaṃ cetaneti | tadayuktam | kasmāt upālisūtra uktam- asañcetanikaṃ karma na mahāsāvadyam | asañcetanikamajñānapurassaram | loke 'pi (sss_205) jñānaṃ cetanaṃ manyate | yathā vadanti ko jñānī idaṃ kuryāt | kaḥ sacetana idaṃ kuryāditi | buddhimānitīmamarthaṃ vyavaharanti | ato jñāyate jñānameva cetaneti |
atra brūmaḥ | praṇidhānaṃ samudaya ityucyate | karmāṅgaṃ praṇidhānaṃ cetanā | yathā kañcitpraṇidadhannāha- ahamanāgate 'dhvani īdṛśaṃ kāyaṃ pratilapsya iti | (pṛ) yadi karmāṅgaṃ praṇidhānaṃ cetaneti | tadā nānāsravā cetanā syāt | cetanā ca tṛṣṇāhetuḥ | yathoktaṃsūtre- manaḥsañcetanāyā [bhikṣavaḥ] āhāre parijñāte tisrastṛṣṇāḥ parijñātā bhavanti | iti | ato jñāyate cetanā tṛṣṇāheturiti | (u) yadbravīṣi nānāsravā cetaneti | tadahamapi na bravīmi astyanāsravā cetaneti | kasmāt | abhisaṃskarotīti saṃskāra iti lakṣaṇāt cetanetyucyate | anāsravadharmasya anabhisaṃskāralakṣaṇatvāt | cetanāhyabhisaṃskāriṇī na nirodhadharmiṇī | yadavocaḥ cetanā tṛṣṇāheturiti | tadayuktam | kasmāt | sā hi tṛṣṇākāryaṃ tṛṣṇāṅgañca | na tṛṣṇāhetuḥ | kāryaprahāṇāddhetuprahāṇamuktaṃ yaduta manaḥsañcetanāhāraprahāṇāt tisṛṇāṃ tṛṣṇānāṃ prahāṇamiti | saṃskārādipratyayāścānena pratyuktāḥ | ato jñāyate tṛṣṇāṅgaṃ cetaneti | tṛṣṇā hi dvividhā hetubhūtā phalabhūtā ceti | hetuḥ tṛṣṇā bhavati phalaṃ prārthanā | prārthanaiva ca cetanā |
codayati | yadi hetvavasthāyāṃ tṛṣṇā phalāvasthāyāṃ cetanā | tadā na cetanā tṛṣṇāṅgaṃ syāt | kasmāt | yo dharmo hetvavasthaḥ so 'nyaḥ phalāvastha ścānyaḥ ityato jñāyate cetanā na tṛṣṇāṅgamiti | yathoktaṃ sahetusapratyaya sūtre mūḍhasya yatprārthitaṃ tṛṣṇaiva sā | tṛṣṇāvato yatkiñcicceṣṭhitaṃ tat karma iti | ataścetanā karmalakṣaṇānugateti tṛṣṇato 'nyā | yasya yasmin vastuni rāgaḥ tasya tasmin vastuni prārthanā | ato rāgāt jāyate prārthanā | prārthanaiva cetanā ato rāgaścetanāhetuḥ |
atrocyate | pūrvamuktaṃ mayā tṛṣṇāṅgaṃ cetaneti | tṛṣṇāyāḥ kevalamādyārambho rāgaḥ | raktasyā[rambhaḥ] prārthanā | yadavocaḥ praṇidhānaṃ [na cetane]ti | na tadyuktam | kasmāt | (sss_206) praṇidhānaṃ cetanāṅgam | pūrva praṇidhānākhyaṃ karma | paścāt karmaṇi pravṛttiḥ | (pṛ) cetanā manaso 'nyā utānanyā | (u) mana eva cetanā | yathoktaṃ dharmapade-
manasā cet praduṣṭhena bhāṣate vā karoti vā | tata enaṃ duḥkhamanveti | iti
prasannamanasāpyevam | ato jñāyate mana eva cetaneti | yadi cetanā na manaḥ | kiṃ mānasaṃ karma bhavet | mānasaṃ karma yanmana ālambana upavicarati | ataścetanā mana eva | sāmānyalakṣaṇato manaupavicāraścetanetyuktāpi sā bāhulyena kuśalākaśaladharmagatetyucyate | tasyāścetanāyā bahavaḥ prakārā bhavanti | yadā puruṣaḥ parasattvānāṃ kuśalamakuśalaṃ vā prārthayate | tadā cetanetyākhyāyato | yadālabdhaṃ vastu prārthayate | tadā prārthanā | yadāyatibhavaṃ prārthayate | tadā praṇidhānam | ato jñāyate ekaiva cetanā nānānāmabhirucyata iti |
duḥkhasatye saṃskārādhikāre cetanāvargaścaturaśītitamaḥ |
85 sparśavargaḥ
alambanagataṃ vijñānaṃ sparśa ityucyate | trayāṇāṃ sannipāta itīdaṃ na sparśalakṣaṇam | kasmāt | na hīndriyamālambanaṃ prāpnoti | ata indriyālambanayorna syāt sannipātaḥ | taistribhirālambanaṃ gṛhṇātīti sannipāta ityucyate |
pṛcchati | astyanyaścaitasikadharmaḥ sparśākhyaḥ | kasmāt | dvādaśanidānasūtre hyuktaṃsparśapratyayā vedaneti | āha ca- sparśo vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ heturiti | yadi nāsti sa dharmaḥ | ko hetuḥ syāt | ato jñāyate asti ca caitasika dharmaḥ sparśākhya iti | ṣaṭ ṣaṭkasūtra uktaṃ- ṣaṭa sparśakāyā iti | kiñcoktaṃ sūtre avidyādīnāṃ sparśo [hetu]rdraṣṭavya iti | yadyucyate hetavaḥ prajñaptidharmā iti | na punaḥ pṛthak vaktavyaṃ sa (sss_207) prajñaptidharma iti | sūtre cāsti dvividhaḥ sparśaḥ eka trayāṇāṃ sannipātaḥ sparśa iti | aparaḥ trayāṇāṃ sannipātāt sparśa iti | ato jñāyate dvividhayoḥ sparśayorekaḥ svarūpasan aparaḥ prajñaptisanniti | yathā dinakaramaṇigomedakānāṃ trayāṇāṃ vibhinnaṃ tejaḥ | candrakāntayoścāpo vibhinnāḥ | pṛthivyādīnāmaṅkurā vibhinnāḥ | evaṃ sparśaścakṣurādīnāṃ vibhinna iti kimastyavadyam | yathā ca bhikṣūṇāṃ samavāyo na bhikṣubhyo 'nyaḥ | skandhānāṃ samavāyo na skandhebhyo 'nyaḥ | na vṛkṣadvayasaṃyogo vṛkṣadvayādbhidyate | na hastadvayasaṃyogo hastadvayādbhidyate | na bahuglānasamavāyo bahuglānebhyo bhidyate | evaṃ sparśo 'pi na cakṣurādibhyo bhidyata iti nāstyavadyam |
atra brūmaḥ | prāguktaṃ mayā [yadā] cittamālambanaṃ gṛhāti tasmin samaye sparśa iti | ataścittaṃ [yasmin] kāle vijñānotpattiheturbhavati | tadanantaraṃ vedanādayo dharmā utpadyante | ṣaṭhṣaṭkasūtre 'pyuktaṃ tasmin samaye sparśaṃ iti | idameva yuktam | na vayaṃ svīkurmaḥ sparśo 'yaṃ dvividha iti | sarvatroktaṃ trayāṇāṃ sannipātaḥ sparśa iti | sparśadvevidhyasūtraṃ sadapi dharmalakṣaṇavirodhādupekṣyam | ata udāhṛtasūtramahetuḥ | yadi sparśo bhidyate jalatejovat | tadā kāritramapi bhidyeta | na tu dṛśyate pratyekaṃ kāritrabhedaḥ | ato jñāyate sa sparśo na tribhyo bhidyata iti |
kiñca yadi sparśaścaitasikadharmaḥ tadā anyebhyaścaitasikebhyo bhidyeta | kasmāt | sparśaścaitasikānāṃ pratyayaḥ | nahi sparśaḥ sparśasya pratyayo bhavati | utpattibhedānna caitasika dharmaḥ | (pṛ) sparśaviśeṣāt sparśapratyayā ścaitasikā iti | na sparśapratyayaḥ sparśaḥ | yathā vedanāpratyayā tṛṣṇā na tṛṣṇāpratyayā vedanā | (u) sparśasya kiṃ viśeṣalakṣaṇaṃ yadanyacaitasikānāṃ noktaṃ syāt | na vastuto 'bhidhīyamānamasti | ato 'hetuḥ | vedanādyakālīnā tṛṣṇānantarakālīnā iti vedanāpratyayā tṛṣṇā na tu tṛṣṇāpratyayā vedanā | yadi sparśo vyatiriktadharmaḥ | tallakṣaṇaṃ vaktavyam | na tūcyata iti jñātavyaṃ nāsti vibhinnaḥ [sparśa] iti | bhagavān vaidharmye 'pi sparśākhyāmāha | yathāha yo duḥkhopaghātaḥ sa āgatya janakāyaṃ spṛśatīti | āha ca sukhavedanāspṛṣṭena na pramattavyam | na duḥkhavedanāspṛṣṭena vidveṣṭavyam | asyāṃ vedanāyāṃ sparśa iti saṃjñāmāha | bhagavān sūcīlomaṃ yakṣamāha- tava (sss_208) saṃsparśaḥ pāpaka iti kāyamapanayāmi iti | yathā loke vadanti sukha uṣṇasaṃsparśa iti | tathā sparśāhāramapyāhuḥ | pāṇisparśa iti ca vadanti | ataḥ sarvatra kāyavijñānavijñeye vastuni sparśasaṃjñocyate |
anyatracoktaṃ- andho na rūpaṃ spṛśati | rūpādyālambaneṣu sparśasaṃjñāñca vakti | iti | tatsparśavyavahārasyāniyatatvānnāsti ca caitasikadharmaḥ pṛthak | yaducyate caitasikaṃ, tatsparśalakṣaṇaviruddham | kasmāt | bhagavānāha- trayāṇāṃ sannipātaḥ sparśa iti | ato jñāyate nāsti pāramārthikaḥ pṛthak caitasikadharma iti | yo dharmaḥ kāyagataḥ sa sparśa ityucyate | yat vedanādīnāṃ caitasikānāṃ hetukriyāṃ prayacchati tasmin samaye sparśa iti nāma pradīyate ||
sparśavargaḥ pañcāśītitamaḥ |
86 manaskāravargaḥ
cittasyābhogo manaskāraḥ | sa manaskāra ābhogalakṣaṇaḥ | ataḥ pratimanaskāraṃ vibhinnaṃ cittamutpadyate | vadanti ca manaskāralakṣaṇaṃ vastavadhāraṇakṛditi | yathoktaṃ sūtreyadi cakṣurādhyātmikamāyatanamanupahataṃ bhavati | rūpaṃ nāhyamāyatanaṃ purovarti bhavati | cittāntarotpādakamanaskāraśca nāsti | tadā na cakṣurvijñānamutpadyata iti |
(pṛ) kiṃ vijñānānāṃ jñānaṃ sarvaṃ manaskārabalenotpadyate kiṃ vā na | (u) na | kasmāt | vijñānānāṃ jñānotpādo naikāntikaḥ | kadācidābhogabalenotpadyate yathā prabalarāgādivarjitānām | kadācidindriyabalādutpadyate yathālokacakṣuṣkaḥ kaṇamṛju parīkṣate | kadācidālambanabalādutpadyate yathā dūrataḥ pradīpaṃ paśyan tasya kampaṃ paśyati | kadācitkuśalamabhyāsādutpadyate yathā śilpakarmādi | kadācitsatyagrahalakṣaṇenotpadyate | yathā rūpādhyavasāyaḥ | kadāciddharmasvarūpata utpadyate yathā kalpāvasāne dhyānam | yadācitkālenotpadyate (sss_209) yathālpāyuṣkānāṃ satvānāmakuśalaṃ cittam | kadācidupapattyāyatanata utpadyate yathā gavājādīnāṃ cittam | kadācitkāyabalāt utpadyate yathā strīpuruṣādīnāṃ cittam | kadācidvayoviśeṣādutpadyate yathā bālādīnāṃ cittam | kadācitklamathatandribhyāmutpadyate | kadācitkarmabalādutpadyate yathā kāmānāṃ vedanā | kadācitsamādhibalādutpadyate yathaikatra pratibaddhacitto vijñāne prakarṣaṃ prajānāti | kadācitsamādhiniyamādutpadyate yathānāvaraṇamārgānantaraṃ vimucyate | kadācicciranirvedādutpadyate yathā kaṭurasanirviṇṇo madhurasamabhilaṣati | kadācidabhirucivaśādutpadyate yathā rūpādīn prati | kadācidrūpadarśanābhilaṣitasya na śabdaśravaṇe tṛptirbhavati | tathā nīlādāvapi | saukumāryādutpadyate yathā lomākṣigataṃ sat cittasya duḥkhajanakaṃ nānyatra gatam | kadācidduḥkhamanādutpadyate yathāpagatākṣirujānnamāsvādyate | kadācidāvaraṇāpagamādutpadyate yathā kāmādyapagame taddoṣān prajānāti | kadācitkramaśa utpadyate | yathā avaraṃ pratītya madhyamamutpadyate | madhyamaṃ pratītyottamam | kadācitsarvata- utpadyate |
(pṛ) yadi sarvavijñānānāṃ jñānaṃ kramalakṣaṇam | kasmāducyate cittāntarajanakamanaskāro nāsti [pṛthaka] iti | (u) tīrthikānāṃ kṛta [ucyate] | tīrthikā hi vadanti ātmamanoyogādvijñānajñānamutpadyata iti | tadvyavahāradūṣaṇāya pradarśayati vijñānajñānāni samanantarapratyayānubandhīnīti | ata evamāha- kasyacit cittāntarajanakamanaskāre 'sati vijñānaṃ notpadyata iti | kasmāt | samanantarapratyayatvāttu vijñānajñānamekaikaṃ pratītyotpadyate | tadyathā vṛkṣaṃ chittvātha pātayati | pūrvamuktaṃ- vijñānāni naikakālikānīti | hetupratyayavaśādvijñānānāṃ jñānamaikaikaṃ krameṇodyate | vijñānadharmāḥ kramikāḥ syuḥ | nātmamanoyogāpekṣiṇaḥ | yathā bāhyavastūni aṅkurakāṇḍanālapatrapuṣpaphalāni kramikāni bhavanti | tathādhyātmikadharmā api | vijñānajñānamaikaikaṃ kramikaṃ bhavati |
samyak mithyeti manaskāro dvividhaḥ | samyagiti yat yoniśo [manaskāraḥ] | yathā vadanti samyak praśnaḥ samyag dūṣaṇaṃ, dūṣaṇapraśnayoridaṃ sayukti samādhānamiti | dharmāṇāmanityatādi pāramārthikapraśnaḥ samyagityucyate | sādhyasādhanānuvidhānañca samyagityucyate | (sss_210) ato jñāyate yuktayanuyāyimanaskāraḥ tattvamanaskāra ityādayaḥ samyaṅ manaskārāḥ | yathāpudgalaṃ yathākālaṃ manaskāraśca samyaṅ manaskāraḥ | yathā kāmabahulasyāśubhabhāvanā samyaṅmanaskāraḥ | citte 'balīne vyutthānalakṣaṇaṃ smayaṅmanaskāraḥ | etadviparītaṃ mithyāmanaskāraḥ | samyaṅmanaskāraḥ sarvaguṇān sampādayati | mithyāmanaskāraḥ sarvakleśānutthāpayati |
manaskāravargaḥ ṣaḍaśītitamaḥ |
87 chandavargaḥ
sābhilāṣaṃ cittaṃ chandaityucyate | kasmāt | sūtramāha kāmacchanda iti | kāmān chandayatīti kāmacchandaḥ | uktañca sūtre- chando dharmamūlam iti | chanda- prārthanayā sarvadharmānāpnotīti dharmamūlamityucyate | kiñcāha- yadi bhikṣavo mama śāsane tīvracchandā [vartadhve] | tada mama śāsanaṃ suciraṃ tiṣṭhet iti | yaccittaikatānatvenābhilaṣyate | tattīvracchanda ityucyate | ṛddhipāde coktam- chandasamādhiḥ vīryasamādhiḥ cittasamādhirmīmāṃsāsamādhiriti | yaccittenābhilaṣyate sa chandaḥ | ayaṃ vīryasahakāriṇā prajñāsamādhiṃ sañcinotītyebhyaścaturbhyo 'bhilaṣitamṛddhyaṅgamiti nāmabhāg bhavati | āha ca- tvaṃ vihāyasā gamanaṃ chandayasi iti | tenakhalu samayena sa bhikṣuḥ pūrvaṃ svādhyāyabahulo viharati | so 'pareṇa samayenālpotsukastūṣṇīṃbhūtaḥ kaṣāyayati | atha khalu tasminvanaṣaṇḍe adhivasantī devatā tasya bhikṣordharmaśṛṇvantī yena sa bhikṣuḥ tenopasaṅkrāntaḥ | upasaṅkramya taṃ bhikṣuṃ gāthayādhyabhāṣata |
kasmāt dharmapadāni tvaṃ bhikṣurnādhyepi bhikṣubhiḥ sukhaṃ vasan | śrutvā ca dharmaṃ labhate prasādaṃ dṛṣṭe ca dharme labhate praśaṃsām || iti | abhūt pūrvaṃ dharmapadeṣu chando yāvadvirāgeṇa samāgato 'smi | yato virāgeṇa samāgato 'smi yatkiñcidṛṣṭaṃ śrutaṃ vā mataṃ vā |
ājñāya nikṣepaṇamāhuḥ santa iti | ato jñāyate 'bhilaṣitaṃ chanda iti | abhilaṣitaṃ pratītya kāmeṣuchanda iti kāmacchandaḥ |
chandavargaḥ saptāśītitamaḥ |
88 prītivargaḥ
abhīpsite cittābhiratiḥ prītiḥ | yathoktaṃ- sattvā dhātulakṣaṇenākuśalaprītyā akuśalānuyāyinaḥ | kuśalena kuśalapriyāḥ itīyaṃ prītirityucyate | (pṛ) na dhātuḥ prītirbhavati | kasmāt | bhagavān yat sattvānāṃ nānādhātūn prajānāti tat dhātujñānabalam | yat nānādhimuktīḥ prajānāti tadadhimuktijñānabalam | ato dhātuḥ prītiśca (adhimuktiḥ) vibhinnetiḥ | (u) cirakālābhyāsopacitaṃ cittaṃ dhāturityucyate | yathādhātuca prītirutpadyate | ataścirakālamupacitaṃ cittajñānaṃ dhātujñānabalam | yathādhātusamutpannā prītiriti jñānam adhimuktijñānabalamiti | ata āha- sattvānāṃ yathādhātu santānamanuvartata iti | cirasañcitākuśalacittasyākuśale parā prītirbhavati | cirasañcitakuśalacittasya (sss_212) kuśale prītisukham | śītārtasyoṣṇe prītirbhavatīdaṃ dṛṣṭahetukaṃ na dhātujam | ityayaṃ dhātoḥ prīteḥ pravibhāgaḥ ||
pritivargo 'ṣṭāśītitamaḥ |
89 śraddhāvargaḥ
[cittasya] viṣayasamādhiḥ śraddhālakṣaṇam | (pṛ) nanu niyatasamādhirayaṃ prajñālakṣaṇam | niyatasamādhiḥ prahīṇavicikitsasya bhavatīti prajñālakṣaṇam | (u) dharmaṃ svayamadṛṣṭvā āryopadeśavaśāllabdhaścetasaḥ prasādaḥ śraddhetyucyate | (pṛ) tathā cet svayaṃ dharmadarśinaḥ śraddhā na syāt | (u) satyamevam | arhannaśraddhāvān bhavati | yathoktaṃ dharmapade-
aśraddhaścākṛtajñaśca sandhicchedaśca yo naraḥ | [hatāvakāśo vāntāśaḥ] sa vai uttamapūruṣaḥ || iti |
kiñcoktaṃ sūtre- ahaṃ bhagavan asmin vastuni yathā bhagavadvacanaṃ śraddhadha iti | yat svayaṃ dharadarśinaścittaṃ prasīdati | sā[pi] śraddhetyucyate | pūrvaṃ dharmaṃ śrutvā paścātkāyena sākṣātkaroti | tasyeyaṃ cintā bhavati sa dharmaḥ paramārthasatyo na mṛṣeti, cittañca prasīdati | sā śraddhā caturṣu avetyaprasādeṣvantargatā | tadyathā rogī pūrvaṃ bhiṣagvacane śraddadhāna auṣadhamupasevya rogānmuktaḥ paścāttasmin bhiṣaji prasannacitto bhavati | sā śraddhetyucyate |
śraddheyaṃ dvividhā mohajā jñānajeti | mohajā yat kuśalākuśalamacintayataḥ pūraṇādyasadācāryeṣūtpadyamānaścittaprasādaḥ | jñānajā yathā caturṣu [avetya] prasādeṣu buddhādiṣu cittaprasādaḥ | sā tridhā vibhaktā kuśalā akuśalā avyākṛtā ceti | (pṛ) akuśalā śraddhā kleśamahābhūmigataiva āśrāddhya dharmaḥ | neyaṃ śraddhā bhavati | (u) nāyamāśrāddhyadharmaḥ | śraddhā ca prasādalakṣaṇā | akuśalā śraddhāpi prasādalakṣaṇaiva | tathā no cet akuśalā vedanā vedanā na syāt | na ca tadyujyate vastutaḥ | tatastridhaiva vibhaktā | yā śraddhā indriyeṣu gaṇitā vimuktyanugāminī saptatriṃśabdodhipakṣikeṣu gatā sā niyamena kuśalaiva |
śraddhāvarga ekonanavatitamaḥ |
90 vyavasāyavargaḥ
cetaso 'bhyutsāho vyavasāya ityucyate | sadānyadharmānniśrayate manaskāraṃ vā samādhiṃ vā | tatrāmyutsāhaḥ sadā cittaikāgratāsamudācāraḥ sa vyavasāya ityucyate | trividho vyavasāyaḥ kuśalo 'kuśalo 'vyākṛta iti | yat caturṣu samyakpradhāneṣu antargataḥ sa kuśalaḥ | anyo 'kuśalaḥ | yogī yo 'kuśalānāmādīnave kuśalānāmaniśaṃse ca śraddhadhate | tasya paścādutpadyate vyavasāyo 'kuśalānāṃ prahāṇāya kuśalānāṃ samādānāya | ataḥ śraddhendriyasamanantaraṃ vīryendriyamucyate | kuśadharmagato vyavasāyo vīryamityākhyāyate | sarvahitānāṃ mūlaṃ karoti | tadvyavasāyasahakāratayā manaskārādayo dharmā mahāphalaprāpakā bhavanti | yathā dahanaḥ samīraṇapratilabdhaḥ sarvān dahati ||
vyavasāyavargo navatitamaḥ |
91 smṛtivargaḥ
anubhūtapūrvasya jñānaṃ smṛtiḥ | yathoktaṃ sūtre- yat ciraviprakṛṣṭānubhūtaṃ smarati na pramuṣati sā smṛtirityucyate |
(pṛ) sā smṛtistrayadhvartinī | kasmāt | uktaṃ hi sūtre smṛtiṃ sarvārthikāṃ [vadāmī]ti | sā smṛtiḥ catuḥsmṛtyupasthānagatā | catvāri smṛtyupasthānāni trayadhvālambanāni ca | kasmātpunaratītamātrālambaneti | (u) tadvacanaṃ sarvakālena bhavati | na tu tryadhvā bhavati | yasmin samaye cittamuddhataṃ bhavati | tadā smṛtirubhayatrānugā | sā sarvatragetyucyate | yaduktaṃ bhavatā catvāri smṛtyupasthānāni tryadhvālambanānīti | tatra pratyutpannā prajñaiva na tu smṛtiḥ | atastathāgato [yadā] pūrvaṃ smṛtināmnā vimuktimuktavān tadā tāmeva prajñetyavocat |
(pū) kathaṃ vijñānāntareṇānubhūtaṃ vijñānāntaraṃ smarati | (u) smṛterdharmaṃ evaṃ yat svasantāne yo dharmaḥ [pūrva]mutpannaniruddhaḥ tameva [svasantānikaṃ] viprakṛṣṭaṃ vijñānāntaramālambata iti | jñānānāṃ vijñānadharmaśca tathā yat vijñānāntarānumūtaṃ vijñānāntaraṃ vijānātīti | yathā cakṣurvijñānena vijñātaṃ rūpaṃ manovijñānaṃ vijānāti | anyapudgalenānubhūtamanyaḥ pudgalo vijānāti | yathāryapudgalā yāvatpūrvanivāse dehāntarānubhūtaṃ smṛtibalādvijānānti | (pū) yadi pūrvānubhūtasya jñānaṃ smṛtiriti | ādhunikavijñaptyādidharmāḥ smṛtayaḥ syuḥ | kasmāt | taddharmāṇāmapi pūrvānubhūtopavicārarūpatvāt | (u) vijñaptyādidharmā api smṛtaya ityucyante | yathā bhagavān salyakaṃ nāthaputramavocat pūrvaṃ manasi kṛtvā vyākuruṣva iti | āha ca pūrvānubhuktasukhasmaraṇe kleśa āvirbhavatīti | ato vijñaptyādidharmā api pūrvavastvanusmaraṇarūpā smṛtaya ityucyante | smṛtiriyaṃ gṛhītalakṣaṇājjātā | yasmin dharme gṛhītalakṣaṇamasti | tatra smṛtirbhavati nānyathā | samādhiḥ prajñā ca samādhivarge prajñāvarge ca vakṣyate ||
smṛtivarga ekanavatitamaḥ |
92 vitarkavicāravargaḥ
yat cittaṃ vyagraṃ muharmuhurālambhakaṃ sa vitarkaḥ | samāhitacittasyāpyasti audārikatā sūkṣmatā | [tatra yat] audārikaṃ sa vitarkaḥ | sūkṣmasamādhānābhāvādaudārikaṃ cittamityucyate | yathoktaṃ sūtre- bhagavānāha- savitarkaṃ savicāraṃ prathamadhyānamupasampadya viharāmīti | ataḥ prathamadhyānamasūkṣmasamāhitamiti savitarkaṃ bhavati | yā cittasya vyagratā kiñcitsūkṣmatā sa vicāraḥ | imau dvau traidhātukau | cittasyaudārikasūkṣmalakṣaṇatvāt | vyagraṃ vikṣiptaṃ cittaṃ vitarkavicārau bhavataḥ | tallakṣaṇatvāt sarvatra syātām | apratyakṣaṃ vastu anumityā jñāyate | evaṃ syānnaivaṃ syādityabhyūho vitarkaḥ | ato 'pratyakṣavastuno 'nuvitarkaḥ samyagvitarko vā mithyāvitarko vā iti taṃ kathayāmaḥ | nirvikalpānuvitarkaḥ samyak dṛṣṭirityākhyāyate | ayaṃ tridhājñātaḥ | mithyāvitarko viparītamanaskāraḥ yadanitye nityamityādiḥ | samyagvitarkaḥ yadapratilabdhaṃ tattvajñānamanumitilakṣaṇena jñānena labdhvā yogī nirvedhabhāgīyakuśalamūle vartate | iyaṃ kṣāntirityucyate | evamanyamārgeṇānuyāyi anumitijñānaṃ samyagvitarkaḥ | tatra yat saṃzñānusmaraṇavikalpāpoḍhaṃ tat pratyakṣamityucyate | tasminneva vitarke anena hetunā evaṃ bhavati anena hetunā naivaṃ bhavati iti cintanā vicāraṇā vā sa vicāraḥ |
(pṛ) kecidāhuḥ- vitarkavicārāvekāgratāntargatāviti | kathamidam | (u) maivam | kasmāt | uktaṃ khalu bhavadbhirghaṇṭātāḍanadṛṣṭāntaḥ | ādyaśabda[samo] vitarkaḥ | anyaśabda[samo] vicāraḥ | taraṅgadṛṣṭāntaśca [uktaḥ] | ya audārikaḥ [tatsamo] vitarkaḥ | yaḥ sūkṣmaḥ [tatsamo] vicāraḥ | kāladeśabhedānna cittaikāgratā syāt | nirvikalpakatvātpañca vijñānāni na savitarkavicāralakṣaṇāni bhavanti ||
vitarkavicāravargo dvinavatitamaḥ |
93 anyacaitasikavargaḥ
yat kuśalasyānācaraṇaṃ mithyācaraṇaṃ vā sa pramādaḥ | na pramādākhyo 'nya ekadharmo 'sti | tasmin samaye cittasamudācāraḥ pramādaḥ ityucyate | tadviparīto 'pramādaḥ | yaḥ kuśalaścittasamudācāro 'pramādādanyaḥ so 'pi dharmāntaram | akuśalānugataṃ cittaṃ pramādaḥ | kuśalānugatantu apramādaḥ |
kuśalamūlamiti alobho 'dveṣo 'mohaḥ | yoniśomanaskārāśiraskānāsaktiralobhaḥ | maitrīkaruṇāśiraskaḥ krodhānutpādo 'dveṣaḥ | samyadgarśanaśirasko 'bhrānto 'viparyayaḥ amohaḥ | alobho nāma nāstyekaṃ dharmāntaram |
kecidāhuḥ lobhābhāvo 'lobha iti | na yuktamidam | kasmāt | lobhābhāvo 'bhāvadharmaḥ | kathamabhāvo dharmasya hetuḥ | adveṣāmohāvapyevam | tatrāyāṇāmakuśalamūlānāṃ viparītāni trīṇi kuśalamūlānyucyante | madamānādayo 'pyakuśalamūlāni syuḥ | saṃkṣepatastrīṇyevākuśalamūlānyuktāni | vakṣyante cākuśalavarge |
avyākṛtamūlamiti | kecidvadanti- catvāryavyākṛtamūlāni- tṛṣṇā dṛṣṭiḥ mānamavidyeti | [anye] kecidāhuḥ trīṇi tṛṣṇā avidyā prajñā iti | naitadbhagavatoktam | avyākṛtānugaṃ cittaṃ yaddhetujaṃ sa heturavyākṛtamūlaṃ bhavati | kāyavākkarmaṇī prāyo 'vyākṛtānuge iti cittamutpadyate | avyākṛtacittamavyākṛtamūlamityucyate |
cittasamācaraṇakāle yat kāyaścittaṃ dauṣṭhalyavigataṃ praśāntaṃ bhavati | tasmin samaye praśrabdhirityucyate |
nānāvastuṣu citta [samācaraṇa]kāle upekṣetyucyate | yat vedanāsu anabhijñā cittasamācaraṇaṃ sopekṣā | dhyāneṣu yat sukhaduḥkhaviviktaṃ vimuktiparāyaṇaṃ cittasamācaraṇaṃ sopekṣā | saptabodhyaṅgeṣu alīnamakampasamatādi yaccittasamācaraṇaṃ sopekṣā | prītidaurmanasyavinirmuktaṃ samatādipratilabdhaṃ cittamupekṣā | caturṣu apramāṇeṣu vairamaitravigataṃ cittamupekṣā | evaṃ nānādharmāṇāṃ virodhāccaitasikānāṃ viśeṣo 'pramāṇaḥ ||
anyacaitasikavargastrinavatitamaḥ |
94 viprayuktasaṃskāravargaḥ
cittaviprayuktasaṃskārāḥ yaduta prāptiḥ, aprāptiḥ asaṃjñisamāpattiḥ nirodhasamāpattiḥ āsaṃjñikaṃ jīvitendriyaṃ jātiḥ vyayaḥ sthitiḥ anyathātvaṃ jarā maraṇaṃ nāmakāyaḥ padakāyo vyañjanakāyaḥ pṛthagjanatvaṃ ityādayaḥ |
prāptiriti | sattvānāṃ kṛte dharmāṇāṃ samanvāgamaḥ prāptiḥ | pratyutpannādhvani pañcaskandhasamanvāgataḥ sattvaḥ prāpta ityucyate | atītādhvani yāni kuśalākuśalakarmāṇi ananubhūtavipākāni | taddharmasamanvāgataḥ sattvaḥ | yathoktaṃ sūtre- kuśaladharmasamanvāgato 'kuśaladharmasamanvāgataśca pudgala iti | (pṛ) kecidāhuḥ- atītakuśalākuśalakāyavākkarmasamanvāgataḥ | yathā pravrajitaḥ atītaśīlasaṃvarasamanvāgata iti | kathamidam | (u) sarveṣāṃ samanvāgamaḥ | kasmāt | uktaṃ hi sūtre yaḥ puṇyaṃ pāpañca karoti | tasya tadvidyamānameva | tat dvayaṃ tatkāyamanupatati rūpānupāticchāyāvat iti | kiñcoktaṃ sūtre- mṛtasya puṇyaṃ na praṇaśyati yaduta phalaprāpakameva | yadasamanvāgataṃ puṇyapāpaṃ karma na tatphalaprāpakam | tāni karmāṇi naśyanti | iti |
(pṛ) atītasaṃvarasya na samanvāgamaḥ syāt | kasmāt | bhavatoktam atītadharmo niruddhaḥ | anāgato 'vidyamāna iti | pratyutpannaśca na sadā kuśalacittavattve (sss_219) kṣamaḥ | kathaṃ śīlasaṃvarasamanvāgataḥ syāt | (u) puruṣaḥ pratyutpannena saṃvareṇa samanvāgato nātītena | yathā pratyutpannakliṣṭāt kliṣṭam, tathā pratyutpannaśīlāt śīlaṃ bhavati | nātītāt | [yaḥ] pūrvaṃ svīkṛtyāparityaktavān [saḥ] atītasamanvāgata ityucyate |
(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ sattvā anāgatādhvanīnakuśalākuśalacittasamanvāgatā iti | tatkathamidam | (u) na samanvāgatāḥ | kasmāt | akṛtābhyāgamāt | ato 'nāgatāsamanvāgamaḥ prāptirityucyate | na cāsti prāptyākhyaḥ pṛthakcittaviprayuktadharmaḥ | tadviparitāprāptirapi nāsti pṛthakcittaviprayuktadharmaḥ |
asaṃjñisamāpattirityayaṃ samāpattidharmo nāsti | kasmāt | na hi nirudhyante pṛthagjanānāṃ cittacaitasikadharmā iti paścādvakṣyate | cittacaitasikānāṃ sūkṣmatayā duravabodhāt asaṃjñīti nāma | āsaṃjñikamapyevam | nirodhasamāpattiriti | cittanirodhe samudācārābhāvānnirodhasamāpattiriti nāma | sa ca nāsti dharmāntaram | nirvāṇavat | jīvitendriyamiti | karmapratyayaḥ pañcaskandhasantāno jīvitamityucyate | jīvitañca karmaṇo mūlamiti jīvitendriyamityucyate | jātiriti | pañcaskandhānāṃ pratyutpannādhvā jātiḥ | pratyutpannādhvaparityāgo vyayaḥ | santanyamānatvaṃ sthitiḥ | sthitipariṇāmo 'nyathātvam | na santi pṛthakjātivyayādayo dharmāḥ | bhagavataḥ śāsanaṃ gabhīraṃ yatpratyayānāṃ sāmagryā dharmā (sss_220) utpadyanta iti | ato nāsti kaściddharmo dharmāntarasyotpādakaḥ | uktaṃ hi- cakṣūrūpādayaścakṣurvijñānasya pratyayā iti | na tatroktaṃ jātirastīti | ato nāsti jātirityanavadyam |
kiñca vadanti jātyādayo dharmā ekakālīnā iti | ya ekakālīnaḥ sa niruddha eva | tatra jātyādayaḥ kimarthā iti vicārayitavyam | dvādaśanidāne ca bhagavān svayamāha jāterartham | yā teṣāṃ teṣāṃ sattvānāṃ tasmin tasmin [sattvanikāye] jātiḥ skandhānāṃ pratilābhaḥ....... [sā jātiḥ] iti | ataḥ pratyutpannādhvani skandhānāmādyalābho jātiḥ | āha ca- skandhānāṃ cyutirantahāṇirmaraṇamiti | āha ca- skandhānāṃ jīrṇatā bhugnatā jareti | [ato] na pṛthak sto jarāmaraṇadharmau |
nāmakāya iti | vyañjanebhya utpannaṃ nāma yathā vadanti devadatta iti | yathāvyañjanamarthasādhanaṃ padam | vyañjanāni akṣarāṇi | kecidāhuḥ- nāmapadavyañjanakāyāścitaviprayuktasaṃskārā iti | tadayuktam | dharmā ime vāksvabhāvā dharmāyatanasaṃgṛhītāḥ |
(pṛ) asti pṛthakagjanatvaṃ nāma cittaviprayuktasaṃskāra iti | [kecidvadanti] | kathamidam | (u) na pṛthagjanatvaṃ puthagjanādanyat | yadyasti tadanyat | anye ghaṭatvādayo (sss_221) 'pyanubhūyeran | saṃkhyāpariṇāmaikatvapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvādayo dharmāḥ pṛthak syuḥ | tīrthikānāṃ hi sūtreṣūktaṃ- anyo ghaṭo 'nyat ghaṭatvam | ghaṭatvaṃ pratītya jñāyate 'yaṃ ghaṭa iti | rūpamanyat rūpatvamanyat iti | tadayuktam | kasmāt | tattvaṃ tatsvabhāvaḥ | yadi bravīṣi pṛthagjanatvamanyaditi | tadā rūpaṃ svabhāvaṃ vinā syāt, rūpatvāpekṣitvāt | tattu na yujyate | ato gabhīramananuvicintya vavīṣi- asti pṛthagjanatvaṃ pṛthagiti |
ābhidharmikāstīrthikagranthānabhyasyābhidharmaśāstramāracayanto vadanti santi pṛthakagjanatvādayo dharmāḥ pṛthagiti | anya ābhidharmikā api vadanti | santi pṛthak tathatābhūtakoṭipratītyasamutpādādayo 'saṃskṛtadharmā iti | ato gabhīramimaṃ nayamanuvicintyamā rutamanuvartadhvam ||
viprayuktasaṃskāravargaścaturnavatitamaḥ
[iti] duḥkhasatyaskandhaḥ samāptaḥ ||
atha samudayasatyaskandhaḥ 95 samudayasatyaskandhe karmādhikāre karmalakṣaṇavargaḥ
śāstramāha- duḥkhasatyaṃ parisamāpya samudayasatyamidānīṃ vakṣyata iti | tatra karma kleśāśca samudayasatyam | trividhaṃ karma kāyikaṃ vācikaṃ mānasikamiti | kāyena kṛtaṃ karma kāyikam | tat trividhaṃ akuśalaṃ prāṇātipātādi | kuśalaṃ caityavandanādi | avyākṛtaṃ tṛṇacchedādi |
(pṛ) yadi kāyena kṛtaṃ kāyikam | tadā ghaṭādidravyamapi kāyikaṃ karma syāt | kāyena kṛtatvāt | (u) ghaṭādi kāyikakarmaṇaḥ phalam na kāyikaṃ karma | hetuphalayorbhedāt | (pṛ) na syātkāyikaṃ karma | kasmāt | kāyaspandanakṛtaṃ kāyikaṃ karma | saṃskṛtadharmāṇāṃ kṣaṇikatvāt na syātspandanam | (u) idaṃ kṣaṇikavarge pratyuktaṃ yadekasmin dharma utpadyamāne 'nyasyāpacaya upacayo vā [tat] kāyikaṃ karmeti | (pṛ) tathā cet kāya eva kāyikaṃ karma bhavet | anyatrotpadyamānatvāt | na tu kāyena kṛtaṃ kāyikaṃ karma | (u) kāyaḥ karmakriyāyāḥ sādhanam | kāye 'nyatrotpadyamāne puṇyapāpasamudayaḥ karma | ato na kāya eva karma | (pṛ) puṇyapāpasamudayo 'vijñaptiḥ | kāyavijñaptiḥ katham | (u) kāye 'nyatrotpadyamāne kriyamāṇā vijñaptiḥ kāyavijñaptirbhavati | (pṛ) kāyavijñaptiḥ kuśalā vākuśalā vā | kāyastu na tathā | ato na kāyavijñaptiḥ syāt | (u) cittabalāt kāye 'nyatrotpadyamāne karma samudeti | atastatsamudayo yadi vā kuśalo [yadi vā] akuśalaḥ na tu sākṣātkāyikaḥ | tathā vācikakarmāpi | na tu tat sākṣācchabdavyavahāra[rūpam] | (sss_223) cittabalāt śabdavyavahārasamuditaṃ karma kuśalamakuśalaṃ vācikaṃ karmetyucyate | evaṃ mānasaṃ karmāpi | ya imaṃ sattvaṃ hanmīti adhyavasitacitto bhavati | tasya tasmin samaye pāpaṃ samudeti | evaṃ puṇyamapi |
(pṛ) yathā kāyavāgbhyāṃ pṛthagasti karma | [tathā] mano 'pi mānasakarmaṇo 'nyadeva | (u) tat dvidhā bhavati mana eva mānasaṃ karma manasa utpannaṃ vā mānasaṃ karma iti | sattvaṃ hanmīti yadadhyavasitaṃ manaḥ tadakuśalaṃ mana eva manasaṃ karma | tatkarma pāpasañcayarūpaṃ kāyikavācikakarmātiśāyakam | yadi cittamanadhyavasitam | tadā manaḥ karmaṇo 'nyat |
(pṛ) vijñaptilakṣaṇaṃ jñātam | vijñaptita utpanno 'nyaḥkarmasamudayaḥ | kiṃ [tasya] lakṣaṇam | (u) tadavijñaptireva | (pṛ) kiṃ kevalamasti kāyikavācikāvijñaptireva na mānasikāvijñaptiḥ | (u) maivam | kasmāt | nahyasti tatra kāraṇaṃ kevalaṃ kāyikavācikāvijñaptirevāsti na mānasikāvijñaptiriti | sūtre coktaṃ dvidhā karma- cetanā vā cetayitvā vā [karme]ti | cetanā mānasaṃ karma | cetayitvā [karma] trividham- cetanāsañcitaṃ karma kāyikaṃ vācikaṃ karmeti | tatra mānasaṃ karma gurutaramiti paścādvakṣyate | gurutarakarmasañcitamavijñaptyākhyaṃ sadā santānena pravartate | ato jñāyate mānasikakarmaṇo 'pi avijñaptirastīti ||
samudayasatyaskandhe karmādhikāre karmalakṣaṇavargaḥ pañcanavatitamaḥ |
96 avijñaptivargaḥ
(pṛ) ko 'vijñaptidharmaḥ | (u) cittaṃ pratītyotpadyamānaṃ puṇyapāpaṃ middhamūrchādikāle 'pi yannityaṃ pravartate | sāvijñaptiḥ | yathoktaṃ sūtre-
ārāmaropā vanaropā ye janāḥ setukārakāḥ | prapāñcaivodapānañca ye dadanti upāśrayam | teṣāṃ divā ca rātriñca sadā puṇyaṃ pravartate || iti |
(pṛ) kecidāhuḥ- vijñaptikarma pratyakṣamupalabhyate | yāni cīvaradānacaityavandanahananahiṃsādīni tāni bhaveyuḥ | avijñaptistu anupalabhyamānatvāt nāstītyayamarthaḥ spaṣṭaṃ syāditi | (u) yadi nāstyavijñaptiḥ | tadā prāṇātipātaviratyādidharmo nāsti | (pṛ) viratirnāmākaraṇam | akaraṇamabhāvadharmaḥ | yathā puruṣasyābhāṣaṇakāle nāstibhāṣaṇadharmaḥ | rūpasyādarśanakāle 'pi nāstyadarśanadharmaḥ | (u) prāṇātipātaviratyādinā svarga utpadyate | yadi viratirabhāvadharmaḥ | kathaṃ hetuḥ syāt | (pṛ) na viratyā svarga utpadyate, kintu kuśalacittena | (u) maivam | uktaṃ hi sūtre- vīryavān puruṣa āyurvaśāt bahupuṇyaṃ prasavati | puṇyabahutvācciraṃ svargasukhaṃ vindata iti | yadi kuśalacittamātreṇa, kimarthaṃ bahupuṇyo bhavati | na hyayaṃ kuśalacitto bhavituṃ kṣamate | āha ca vanādiropasya divā rātriñca sadā puṇyaṃ pravardhata iti | śīlaṃ dhruvamiti coktam | yadi nāstyavijñaptiḥ | kathaṃ vaktavyaṃ syāt puṇyaṃ sadā pravardhate, śīlaṃ dhruvamiti ca | na ca vijñaptiḥ prāṇātipātakriyaiva | prāṇātipātānantaraṃ dharmo bhavati | tadūrdhvaṃ prāṇātipātapāpaṃ labhate | yathā hantuṃ kañcana prerayati | hananakālamanu prerako hananapāpaṃ labhate | ato jñāyate 'styavijñaptiriti | manaśca na śīlasaṃvaraḥ | kasmāt | yadi kaścidakuśalāvyākṛtacittasthaḥ, yadi vācittaḥ | so 'pi śīladhārītyucyate | ato jñāyate tasmin samaye 'styavijñaptiriti | evamakuśala saṃvaro 'pi |
(pṛ) jñātaṃ vināpi cittamastyavijñaptidharma iti | idānīṃ kimidaṃ rūpaṃ kiṃ vā cittaviprayuktasaṃskāraḥ | (u) sa saṃskāraskandhasaṅgṛhītaḥ | kasmāt | yasmādabhisaṃskaraṇalakṣaṇaḥ saṃskāraḥ | avijñaptirapi abhisaṃskaraṇalakṣaṇā | rūpañca rūpaṇālakṣaṇam nābhisaṃskāralakṣaṇam | (sss_225) (pṛ) sūtra uktaṃ ṣaṭ cetanākāyāḥ saṃskāraskandha iti | na cittaviprayuktasaṃskārā iti | (u) pratipāditamidaṃ pūrvaṃ yadasti puṇyaṃ pāpaṃ cittaviprayuktamiti | (pṛ) avijñaptiryadi rūpalakṣaṇā | ko doṣaḥ | (u) rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyāḥ pañca dharmā na puṇyapāpasvabhāvāḥ | ato na rūpasvabhāvāvijñaptiḥ | bhagavānāha- rūpaṇālakṣaṇaṃ rūpamiti | avijñaptau rūpaṇālakṣaṇānupalambhānna rūpasvabhāvatā |
(pṛ) avijñaptiḥ kāyikavācikakarmasvabhāvā | kāyikavācikakarma ca rūpameva | (u) avijñaptiḥ kāyikavācikakarmeti nāmamātram | na vastutaḥ kāyavāgbhyāṃ kriyate | kāyañca vācañca pratītya mānasikakarmaṇotpannatvātkāyikavācikamānasikakarmasvabhāvetyucyate | athavā manasa utpannaivāvijñaptiḥ | iyamavijñaptiḥ kathaṃ rūpasvabhāvā | ārūpye 'pyastyavijñaptiḥ | ārūpye kathaṃ rūpaṃ bhaviṣyati | (pṛ) kāḥ kriyā avijñaptimutpādayanti | (u) śubhāśubhakarmakriyābhya utpadyate 'vijñaptiḥ | nāvyākṛtābhyaḥ | alpabalatvāt | (pṛ) kadā kriyābhyo 'vijñaptirutpadyate | (u) dvitīyacittādutpadyate | yat kuśalākuśalānugāmi cittaṃ prabalaṃ bhavati | tat ciraṃ tiṣṭhati | yaccittaṃ durbalaṃ na tacciraṃ tiṣṭhati | yathā ekadinasamāttaṃ śīlamekadinaṃ tiṣṭhati | ādehapātasamāttaṃ śīlantu ādehapātaṃ tiṣṭhati ||
avijñaptivargaḥ ṣaṇṇavatitamaḥ |
97 hetvahetuvargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- hetukṛtaṃ karma ahetukṛtaṃ karmeti | katamo hetuḥ ahetuśca | (u) jñānapūrvakaṃ kṛtaṃ [karma] hetukṛtam | tadviparītamahetukṛtam | (pṛ) [tarhi] yadahetukṛtaṃ na tat karma bhavati | (u) astīdaṃ karma | kintu yaccittahetukṛtaṃ karma tatsavipākam | citte 'dhyavasīyakṛtaṃ karma hetu [kṛta]m, anadhyavasīyakṛtaṃ karmāhetu [kṛtam] | yathā yodhājīvavyavahāro 'hetukaḥ | ayodhājīvavyavahārastu hetuḥ | yathoktaṃ sūtre- tava doṣān gaṇayiṣyāmi | yadi yodhājīvo vyavaharasi na tadā gaṇayiṣyāmīti yāvat tridhā pṛcchati | yadyakaraṇacittapūrvakaṃ karoti- yathā kaścidviharan pādanikṣepaṇena kīṭaṃ hanti | so 'hetuḥ | ahetukakarmāsañcitamiti na vipākajanakam |
karmāṇi caturvidhāni- kṛtānupacitaṃ, upacittākṛtaṃ, kṛtopacitaṃ akṛtānupacitam iti | kṛtānupacitamiti- yathā hananādikarma kṛtvā paścāccittaṃ paritapati | dānādikarma kṛtvā ca cittaṃ paritapati | karmakriyācittamutpādya na punaḥ smarati | tat kṛtānupacitam | upacitākṛtamiti- yat anyaṃ hananādi kārayitvā pramuditacitto bhavati | anyaṃ dānādi kārayitvā ca pramuditacitto bhavati | kṛtopacitamiti- yat hananādi pāpaṃ kṛtvā dānādipuṇyaṃ kṛtvā ca pramuditacitto bhavati | akṛtānupacitamiti- na ca karoti nāpi muditacitto bhavati | tatra kṛtopacitakarmaṇo 'sti vipākavedanā | yathoktaṃ sūtre- yat karma kṛtamupacitaṃ tasya karmaṇo 'vaśyamasti vipākapratisaṃvedanā iti | ataḥ kṛtopacitakarmaṇo dṛṣṭadharme vā vipāko vedyate | upapattau vā vipāko vedyate | āyatyāṃ vā vipāko vedyate |
(pṛ) yadi hetukṛtopacitakarmaṇo 'vaśyamasti vipākapratisaṃvedanā tadā nāsti vimuktiḥ | (u) karma hetukṛtamapi tattvajñānalābhino na punarupacīyate | yathā dagghabījaṃ na punaḥ prarohati | lavaṇapalavarge bhagavānāha- ekatyaḥ(śca) puruṣo [bhāvitakāyo] (sss_227) narakavedanīyaṃ karma karoti | tasya tādṛśamevālpamātrakaṃ dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati | iti | (pṛ) yadi gurupāpakaṃ karma alpamātrakaṃ [dṛṣṭadharma]vedanīyaṃ prajñāyate | kasmānnātyantaṃ kṣayameti | (u) yastattvajñānaṃ na bhāvayati sa pāpakarmaṇo 'nuśayaṃ labhate | ato 'lpako dṛṣṭadharmavedanīyo vipāko bhavati | (pṛ) [tarhi] bhāvitatattvajñāno 'rhannapi akuśalavipākaṃ vedayate | (u) paramakuśaladharmamabhyasannakuśalaṃ pratihanti | ato yo janmaśatasahasreṣu śīlādi kuśalamupacinoti | na tasyākuśalaṃ karmodeti | yathā buddhānāṃ sarvajñānāṃ puruṣāṇām | nānyeṣāmevaṃ sāmarthyam | ato 'kuśalakarma labhante | ato 'rhan bhāvitatattvajñāno 'pi pūrvakarmavaśādakuśalavipākaṃ vedayate ca | (pṛ) uktaṃ sūtre 'pi- bhagavānapavādādyakuśalakarmavipākaṃ vedayata iti | (u) bhagavān sarvajño nākuśalakarmavipākaḥ | samucchinna sarvākuśalamū[la]tvāt | kintvapramāṇarddhyupāyenopadarśayati acintyaṃ buddhavastviti | yathoktamekottarāgame acintyāni pañcavastūnīti |
karma dvividham- niyatavipākamaniyatavipākamiti | niyatavipākaṃ karma bahu vā alpaṃ vā avaśyavedanīyavipākam | aniyatavipākaṃ karmeti atyantaparikṣīyamāṇam | (pṛ) kiṃ niyatavipākaṃ karmaṃ kimaniyatavipākam | (u) yāni sūtroktāni tāni niyatavipākakarmāṇi | (pṛ) kiṃ pañcānantaryāṇyeva niyatavipākakarmāṇi | kimanyānyapi santi | (u) anyeṣāṃ karmaṇāmasti niyatavipākatābhāgaḥ | kintu na pradarśitaḥ | viṣayagauravādvā niyatavipākatā | yathā bhagavati tacchrāvake vā satkāraḥ athavālpamātrānindā | cittagauravādvā niyatavipākatā | yathā gambhīraghanaparyavasthānena krimikīṭān hanti | idaṃ puruṣahananādapi gurutaram | evamādi | anyāni karmāṇyaniyatavipākāni santi | (pṛ) yadi pañcānantaryapāpakāni tanūbhavantīti | kasmādatyantaṃ na kṣīyante | (u) na te pāpadharmāstasmin samaye 'tyantaṃ kṣīyante | yathā srotaāpannaḥ kausīdyaprāpto 'pi nāṣṭayonīḥ prāpnoti | (sss_228) sāragauravātpañcānantaryāṇi nātyantaṃ kṣīyante | yathā rājadharme gurupātakī daṇḍya eva na kṣantavyaḥ ||
hetvahetuvargaḥ saptanavatitamaḥ |
98 gurulaghupāpavargaḥ
sūtra uktam- asti gurulaghupāpaṃ karmeti | katamadgurulaghu | (u) yatkarmāvīcinarakavedanīyaprāpakaṃ tat karma gurupāpakamityucyate | (pṛ) kāni karmāṇi tadvipākaprāpakāni | (u) yatsaṅghabhedanakarma tenāvaśyaṃ tadvipākaṃ vedayate | kasmāt | trīṇi ratnāni prativibhinnāni | saṅgharatnaṃ buddharatnādvyatiriktam | dharmaratnabhedo 'pi [gurupāpam] | adhimātra mithyādṛṣṭijātastatkarmābhinirvartayati | buddhe paramīrṣyāvyāpādābhyāṃ tatkarma karoti | ciropacitākuśalasvabhāvaḥ svalābhalobhāttatkarma karoti | dharmo dharma iti [yat] tannāstīti tasmin vadati kuśaladharmāṇāmacaritāro bahavaḥ sattvāḥ pratihanyanta ityato bhavati gurutaraṃ pāpam |
(pṛ) kiṃ saṅghabhedamātramavīcau vipākaprāpakam | kimanyadapyasti | (u) anyadapyasti karma | nāsti pāpaṃ nāsti puṇyaṃ nāsti mātāpitṛsajjānānāṃ satkāravipāka iti yadvacanaṃ tadādimithyādṛṣṭirapi tadvipākaprāpiṇī | anyaṃ mithyādṛṣṭau pātayan bahūn sattvānakuśalāni kārayaṃśca tadvipākaṃ vedayate | īdṛśamithyādṛṣṭisūtrāṇi racayanti yathā pūraṇādayo mithyādṛṣṭināmācāryāḥ samyagdṛṣṭivihiṃsayā bahūnāṃ sattvānāmakuśalāya hetupratyayaṃ prakāśayanti | āryāṇāmapavādo 'pi tadvipākaprāpakaḥ | yathā vadanti caturaśītivarṣasahastrāṇi ekanindako duḥkhamanubhavati | yathā coktaṃ dharmapade-
dharmeṇa jīvannāryo yastena dharmeṇa śikṣayet | mṛdvindriyaḥ pāpasevī vilomayati tadvacaḥ ||
kaṇṭakodvandhanaṃ yadvadātmakāyavighātakam | narake sa patatyeva hyūrdhvapādamavācchiraḥ ||
śataṃ sahasrāṇāṃ nirarbudānāṃ ṣaṭ triṃśacca pañca ca arbudānām yadāryagarhī nirayamupaiti vācaṃ manaḥ praṇidhāya pāpakam | iti |
prāṇātipātādi yadviṣayagurukaṃ cittagurukaṃ tatpāpamapi avīcinarakapātakam | guruviparītaṃ laghu yaduta tapanapratapanādiṣu hīnanarakeṣu tīryakṣu preteṣu devamanuṣyeṣu cākuśalavipākaṃ pratisaṃvedayate | tallaghupāpakamityucyate |
gurulaghupāpavargo 'ṣṭanavatitamaḥ |
99 mahālpārthakakarmavargaḥ
(pṛ) sūtra uktaṃ mahālpārthakaṃ karmeti | kiṃ tanmahārthakaṃ karma | (u) yena karmaṇā anuttarasamyaksambodhimadhigacchati | tanmahattamārthakaṃ karma | tato 'varakarmaṇā pratyekabuddhamārgaṃ vindate | tato 'varakarmaṇā śrāvakamārgaṃ labhate | tato 'varakarmaṇā bhavāgra 'śītimahākalpasāhasrāṇyāyurvipākaṃ labhate | idaṃ saṃsāre mahattamavipākaṃ karma | tato 'varakarmaṇā ākiñcanyāyatane ṣaṣṭikalpasahasrāṇyāyurvindate | evaṃ krameṇa yāvadbrahmalokaṃ kalpārdhamāyurvindate | tato 'varakāmadhātau paranirmitadeveṣu divyagaṇanayā ṣaṣṭivarṣasahasrāṇyanubhavati | yāvaccaturmahārājikeṣu divyagaṇanayā pañcavarṣaśatāni [vipākaṃ] vedayate | evaṃ manuṣyeṣu caturmahārājikānāmadhaḥ pratyekaṃ karmavaśādvipākaṃ vedayate | evaṃ tiryakpretanarakeṣvapyasti alpalābhaṃ karma |
kīdṛśāni karmāṇi anuttarasamyaksambodhyādīn prāpayanti | (u) dānādiṣaṭpāramitāsampadanuttarasamyaksambodhiṃ prāpayati | tataḥ kuśalakarmakrameṇa jaghanyapravṛttaṃ pratyekabuddhabodhiṃ prāpayati | [tato 'pi] jaghanyapravṛttaṃ śrāvakabodhiṃ prāpayati | adhimātreṣu caturapramāṇacitteṣu viharan bhavagra utpadyate | tato jaghanyabhūteṣu caturapramāṇacitteṣu viharannavarabhūmāvutpadyate | (sss_230) tato jaghanyabhūteṣu caturapramāṇacitteṣu viharan śīlasamādhipratyayavaśācca rūpadhātāvutpadyate | dānaśīlakuśalābhyāsapratyayena kāmadhātāvutpadyate | dānādikarmaṇāṃ puṇyakṣetrotkarṣanikarṣamanusṛtyāsti viśeṣaḥ | yat buddhakṣetra ācaraṇaṃ tadatyuttamam | yatpratyekabuddhakṣetra ācaraṇaṃ tat tato nyūnam |
(pṛ) puṇyakṣetraṃ kiṃ bodhyotkṛṣṭaṃ kiṃ vā prahāṇena | (u) atyantaśūnyatākhyaṃ dharmalakṣaṇaṃ yā bodhiḥ prāpayati | sā prahāṇādutkarṣati | kasmāt | yathā bhagavān bodhyā śrāvakebhyo 'tiricyate na prahāṇena | yathoktaṃ saṃyuktapiṭake-
jambūdvīpasamāṃ yacca saṅghabhūmiṃ viśodhayet | pāṇikalpasya caityasya śāstustacchodhanopamam ||
sarvajñajñānañca prahāṇārtham | ato yadbodhisattvānāṃ saṃsāre dīrghakālāvāsaḥ sa samyak prahāṇārthaḥ | samyak prahāṇamiti yat svasaṃyojanaprahāṇaṃ sattvaprahāṇañca | tāni saṃyojanāni ca kramaśo bodhipraheyāni | ato jñāyate bodhyā puṇyakṣetraṃ prahāṇādutkṛṣṭamiti |
(pṛ) yastīkṣṇendriyaḥ srotaāpannaḥ yaśca mṛdvindriyaḥ sakṛdāgāmī | atayo puṇyakṣetrayoḥ ka utkṛṣṭaḥ | (u) tīkṣṇendriya utkṛṣṭo na mṛdvindriyaḥ | (pṛ) tadvacana mayuktam | yathoktaṃ sūtre srotaāpannaśatasatkāro naikasakṛdāgāmisatkārakalpa iti | āha ca- dandhānāṃ hiṃsayā kāmarāgakalahacittaṃ prarohati | iti | ato vītarāgasya dānaṃ bahupuṇyāni prāpayet | sakṛdāgāmī ca trīṇi viṣāṇi tanūkaroti | na srotaāpannaḥ | kasmāducyata utkṛṣṭa iti | (u) tatsūtraṃ neyārthakam | kenedaṃ jñāyate | tasminneva sūtra uktaṃ- tiraścāṃ dānaṃ śataguṇaṃ hitaṃ prāpayati iti | vastutastu pārāvatapakṣyādīnāṃ dānena pratilabdho vipākaḥ tīrthikānāṃ pañcābhijñānāṃ dānamatiśete | atastatsūtraṃ cintyārthakam | sūtraṃ tat bahunā hetunāha- nissaraṇārthā prajñā iti |
srotaāpannaśca prajñābalena kāmān vedayamāno 'pi puṇyakṣetramityucyate | na tu prahīṇarāgaḥ prākṛto yāvadbhavāgraniyamalābhī [puṇyakṣetram] | bahuśrutajñānaṃ nirvedhabhāgīyagatameva prakṛṣṭaṃ na bhavāgraniyato 'nirvedhabhāgīyagataḥ | maitreyabodhisattvo 'pratilabdhabuddhatvo 'pi arhatāṃ satkāryaḥ | śūnyatākāramātrabodhicittotpādako 'rhatāṃ satkāryaḥ | tadyathā ekaḥ śrāmaṇeraḥ pātracīvaramādāya arhantamanucarati | asmin śrāmaṇere utpannānuttara [bodhi]citte tu arhanneva tatpātracīvaramādāya svayamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā tamanugacchati | tadyathā dṛṣṭānte vistareṇoktam | ato jñāyate prajñayā puṇyakṣetramutkṛṣṭaṃ bhavatīti ||
mahālpārthakakarmavarga ekonaśatatamaḥ |
100 trividhakarmavargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- trividhaṃ karma kuśalamakuśalamavyākṛtamiti | kiṃ kuśalaṃ karma | (u) yat karma pareṣāṃ priyaṃ prayacchati tat kuśalam | (pṛ) kiṃ priyam | (u) pareṣāṃ yat sukhaprāpakaṃ tat priyam | kuśalamityapyucyate puṇyamityapyucyate | (pṛ) yat pareṣāṃ sukhaprāpakaṃ tat puṇyam | yat pareṣāṃ duḥkhaprāpakaṃ tena pāpena bhavitavyam | yathā āñjanauṣadhaśalyavedhāḥ pareṣāṃ duḥkhajanakāḥ pāpāḥ syuḥ | (u) āñjanauṣadhaśalyavedhāḥ sukhapradatvādapāpāḥ | (pṛ) sukhapradaṃ tat puṇyamiti | yathā paradāragamanaṃ tat tasya sukhajanakaṃ tat puṇyakaramapi syāt | (u) abrahmacaryaṃ niyamenākuśalam | yat parānukuśaladharme pravartayati tat duḥkhāya bhavati na sukhāya | sukhaṃ nāma yadihāmutra ca sukham | na tvaihikamalpasukham | yat pretyāmutra mahāduḥkhaṃ vindate |
(pṛ) kecidannapānapratyayaṃ pareṣāṃ sukhamutpādayanti | tadannapānaṃ kadācidajīryamāṇaṃ sat puruṣasya maraṇaṃ prāpayati | tadannadāyakaḥ kiṃ pāpaṃ labheta kiṃ vā puṇyam | (u) sa sādhucitto 'nnaṃ prayacchati na duṣṭacittaḥ | ataḥ puṇyamātraṃ labhate na pāpam | (pṛ) paradāragamanamapyevaṃ syāt | kevalaṃ sukhārthatvātpuṇyamapi labheta | (u) idaṃ pūrvameva pratyuktaṃ yadabrahmacaryaṃ niyamena akuśalamiti | mahāduḥkhajanakatvāt | annapānadāne tvasti (sss_232) puṇyaguṇabhāgaḥ | kasmāt | nahyavaśyamannalābhī mriyate | sattvāḥ kāmakliṣṭāḥ kāmamaithunamanubhavanti | tat sarvathāpuṇyahetuḥ | kathaṃ puṇyaṃ labheran | (pṛ) kecit prāṇihiṃsayā bahū nāmupakurvanti | yathā corāṇāṃ nigrahe rāṣṭraṃ nirīti bhavati | krūrapaśumāraṇe janānāṃ hitaṃ bhavati | evamādiprāṇihiṃsayā kiṃ puṇyaṃ labhyeta | kecitsteyapratyayaṃ pitarau poṣayanti | maithunapratyayaṃ priyaputraṃ janayanti | mṛṣāvādapratyayañca kasyacijjīvītaṃ pradadanti | pāruṣyavacanapratyayaṃ pareṣāṃ hitaṃ bhavati | idaṃ sarvaṃ daśākuśalasaṅgṛhītam | kathamanena puṇyaṃ labheran | (u) te puṇyaṃ pāpañca labhante | parānugrahātpuṇyaṃ labhante paropaghātātpāpam | (pṛ) cikitsāpi parasyādau duḥkhapradā paścātsukhaṃ prāpayati | kasmātpāpamalabdhvā puṇyamātraṃ labhate | (u) cikitsāyāṃ kuśalacittena kṛtāyāṃ nāstyakuśalāśayaḥ | yat karma kuśalākuśalahetusamuddhitaṃ, tataḥ puṇyaṃ pāpaṃ vyāmiśraṃ labhate |
codayati | hiṃsādayaḥ sarve puṇyaprāpakāḥ | kasmāt | hiṃsāpratyayamabhīṣṭaṃ labhate | yathā rājñāścoranigrahe puṇyaṃ labhyate | puṇyapratyayañca yadabhīpsitaṃ tallabhyate | iti prāṇātipātāt kathaṃ puṇyaṃ na bhavati | hiṃsāṃ kurvan yaśo labhate | yaśaḥ puruṣasya kāmyaṃ bhavati | puruṣasya kāmyaṃ puṇyaphalakam | hiṃsayā ca prītisukhaṃ labhate | prītisukhamapi puṇyaphalavipākam | āha ca ca sūtram- yo yuddhe hanyate sa svarga utpadyata iti | yathāha gāthā- mriyamāṇañca saṅgrāme patiṃ barayatepsarāḥ iti | kiñcāha-
sudhanatve 'pi puruṣaścoraṃ purata āgatam hanyādeva na vai pāpaṃ āhantā vindate tu tat || iti
dharmasūtramāha- catvāro varṇāḥ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ | eṣāṃ pṛthak santi svadharmāḥ | brāhmaṇasya ṣaḍdharmāḥ kṣatriyasya catvāro vaiśyasya trayaḥ śūdrasyaikaḥ | ṣaḍ dharmā iti yajanamārvijya madhyayatamadhyāpanaṃ dānaṃ pratigrahaḥ | catvāro dharmā iti yajanaṃ nārtvijyaṃ, parato vedādhyayanaṃ nādhyāpanaṃ, dānaṃ na pratigrahaḥ prajāpālanam | trayo dharmā iti yajanaṃ nārtvijyaṃ, adhyayanaṃ nādhyāpanaṃ dānaṃ na pratigrahaḥ | eko dharma iti trayāṇāmuttamavarṇānāṃ (sss_233) śūśrūṣā | kṣatriyasya prajāpālanāya prāṇivadhe puṇyameva na pāpam | veda uktam- prāṇivadhaḥ puṇyaprāpakaḥ yaduta vaidikamantreṇa hatāḥ paśavaḥ svarga utpadyanta iti | vedāśca loke śraddheyā bhavanti | kiñcāha yadvastuto martavyaṃ taddhanane nāsti pāpam- yathā pañcābhijña ṛṣirmantreṇa puruṣaṃ hanti | na vaktavyamṛṣeḥ pāpamastīti | [anṛṣe]ḥ pāpiṣṭhasya kathametatsidhyati | ato jñāyate prāṇivadho na pāpaprāpaka iti | kaścitkadāciccittabalena prāṇinaṃ hatvā puṇyaṃ labhate | prāṇadānena tu pāpaṃ labhate | yadi kuśalacittena sukhalipsayā prāṇinaṃ hanti | kathaṃ tasya pāpaṃ bhavati | yathā sūnakādayaḥ | paśupālānāṃ gavājadāne 'pi pāpam | evamadattādānādiṣvapi puṇyaguṇo 'sti |
atrocyate | yaduktaṃ bhavatā prāṇivadhenābhīpsitalābhādasti puṇyaguṇa iti | tadayuktam | kasmāt | puṇyaguṇādhīnatayā hi abhīpsitalābhaḥ | abhīpsitapratyayaḥ prāṇivadhalābha iti kasmādyuktam | pūrvādhvakṛtāviśuddhapuṇyatvāt | yathoktaṃ sūtre- cauryaharaṇavadhahiṃsāpratilabdhadhano 'nyasya dānaṃ prayojayati | tat daurmanasyaparidevanenāpariśuddhaṃ dānamiti | evamādidānamapariśuddhamityucyate | avaśyamaśubhapratyayādhīnāṃ vipākavedanāṃ prāpayati | tasya puruṣasya pūrvādhvani puṇyamasti prāṇātipātakarmapratyayo 'pyasti | tasmādidānīṃ kāyo hananahetukaṃ vipākaṃ vedayate | kecitsattvā api pratyarpaṇīyajīvitadhanā ityato vadhahiṃsayā yadabhīpsitaṃ tallabhate | na ca tathā sarve sattvāḥ | [ataḥ] prāṇivadhenopabhogyaṃ labhate | yathā loka āhuḥ- ayaṃ puruṣo 'lpapuṇyo bahukurvannapi na vindata iti | yaśaḥprītisukheṣvapyevaṃ syāt | puṇyaguṇapratyayena yaśaḥkāyabalasukhāni labhate | puṇyasya kevalamapariśuddhatvāt vadhena [upabhogyaṃ] labhate | (pṛ) siṃhavyāghrādilabdhaṃ kāyabalaṃ sarvaṃ pāpajam | yakṣarākṣasādilabdhaṃ kāyabalasukhamapi pāpajam | (u) idaṃ pūrvameva pratyuktam | aviśuddhapuṇyatvātpāpapratyayena labhate |
yadbravīṣi sūtra uktaṃ- yo yuddhe hanyate sa svarga utpadyata iti | tadayuktam | kasmāt | sūtramidamanena mithyāpralāpena mūḍhān protsāhayati sauryamutpādayitum | kenedaṃ jñāyate | avaśyaṃ puṇyādhīnaṃ puṇyamutpadyate pāpādhīnaṃ pāpam | tatrātyantamasati puṇyahetau kena puṇyaṃ labheta | yadāha bhavān- caturṇāṃ varṇānāṃ pṛthak santi svadharmāḥ | kṣatriyasya (sss_234) prajāpālanāt vadho 'pāpa iti | sa gṛhyadharmasamaḥ | yathā sūnakādīnāṃ lokānāṃ gṛhyadharmāḥ prāṇivadhāḥ sadā kriyamāṇā na pāpavimuktāḥ | tathā kṣatriyasyāpi | sa rājadharmo 'pi hetunā pāpaprāpakaḥ | yadi kṣatriyo rājadharmatvena prāṇān vadhyan apāpo bhavati | tadā sūnakavyādhādayo 'pyapāpāḥ syuḥ | kṣatriyaḥ paraṃ prajāsu karuṇārdracittatayā vairamutsṛjya tadadhīnaṃ puṇyaṃ labhate | yaḥ puruṣajīvitamapaharati | tasya pāpamasti | yathā kaścinmātāpitṛpālanāya paradhanamapaharati | sa puṇyaṃ pāpaṃ vyāmiśraṃ labhate |
(pṛ) mātapitṛpālanāya corayan na pāpaṃ labheta | yathoktaṃ dharmasūtre- yaḥ saptadinānyupavasati | sa caṇḍālādapaharan na pāpamupādatte | yo mumūrṣuḥ sa brāhmaṇādapyupādānaṃ labhate iti | ime duṣkarmaṇā jīvanto 'pi nocyante śīlavyasanina iti | āpannatvāt | yathākāśo na rajasā dūṣyate | tathā te 'pi na pāpena dūṣyante | (u) ukta brāhmaṇa dharma eva- cauryakāle dhanasvāmyāgatya rakṣati | tasmin samaye brāhmaṇena vicārayitavyam | yadi sa dhanasvāmiguṇairasamāno bhavati | tadā taṃ hanyāt | kasmāt | ahamuttamaḥ, nānāprāyaścittaistatpāpaṃ nirharāmi | yadi tena tulyaguṇaḥ | tadā ātmahanane parahanane vā tatpāpamapi tulyam | tasya gurutarapāpasya durharaṇatvāt | yadi dhanasvāmī guṇādhikaḥ | tadā svakāyaṃ tyajet | tatra pāpasyāpanodyatvāt | evaṃ vivekaḥ | corahanane 'pyevaṃ syāt duṣkarmaṇā jīvanta iti yaduktaṃ tatra duṣkarmasattvātkathaṃ puṇyaṃ bhavet |
yadavocaḥ coraṃ purata āgataṃ hanyādeva na vai pāpamahantā tu vindate tat iti | taddūṣitacarameva | kasmāt | yadi purata āgato guṇādhikaḥ | tadā svakāyaṃ tyajet | yadi nāsti pāpamiti | kasmāttathā bhavet | yadabravīḥ veda uktaṃ prāṇivadhaḥ puṇyaprāpaka iti | tatpratyuktameva yaduta badhe nāsti puṇyamiti | yaduktaṃ vastuto martavyasya kasyacidvadhe nāsti pāpamiti | tadā duṣṭacoravadhe 'pi pāpaṃ na syāt | sarve ca sattvāḥ pāpiṣṭhāḥ | skandhakāyānubhavakarmābhisaṃskāritvāt | evañca prāṇivadhena pāpaṃ labheta | tattu na sambhavati |
(pṛ) ye sattvāḥ pūrvādhvani svayaṃkṛtabadhapratyayāḥ | teṣāmidānīṃ vadhe kasmātpāpaṃ labhyate | cauryādikarmasvapyevaṃ syāt | (u) tathā cet puṇyapāpe na syātām | kasmāt | (sss_235) ayaṃ puruṣaḥ pūrvādhvakṛtavadhapratyayatvāttadvadho 'pāpaḥ | tatprāṇātipātaviratirapyapuṇyā syāt | evaṃ yaḥ parasmai dadāti tasyāpi na puṇyaṃ syāt | pratigrahītā pūrvādhvani svācaritadānakarmaka idānīṃ tadvipākaṃ labhate | na hi sambhavati nāsti puṇyaṃ pāpamiti | ato jñātavyaṃ sattvānāṃ pūrvādhvakṛtavadhakarmaṇāmapi vadhitā pāpaṃ labhata iti | rāgadveṣamohebhyaḥ samutpannatvāt | ime kleśā mithyāviparyāsāḥ | mithyāviparyastacittotpāda eva pāpaṃ labhate | kaḥ punarvādastaddhetūtthiteṣu kāyavākkarmasu | tena saṃsāro 'navasthaḥ | tathā nocedṛṣayo rāgadveṣādikleśānāmudaye ṛddhe na hīyeran | yadīdaṃ na pāpam | kasya dharmasya viparītaṃ puṇyamityucyeta | jñātavyaṃ pūrvādhvakṛtapratyayānāmapi sattvānāṃ vadhitā pāpavān syāditi | yadyupyuktaṃ tvayā pāpiyān na kiñcitsādhayatīti | tadayuktam | caṇḍālādayo 'pi mantravidhinā puruṣaṃ ghnanti | tathā maharṣayo 'pi akuśalacittena yathābhihitaṃ sādhayanti | te puṇyabalātsādhayantaḥ prāṇātipātātpāpaṃ labhante |
yadabravīḥ- kaściccittabalena prāṇātipātaṃ kurvan puṇyaṃ prasūte | prāṇadānena pāpamiti | tadayuktam | kasmāt | avaśyaṃ cittabalena puṇyapratyayena puṇyaṃ labhate | na tu cittamātreṇa | yaḥ kuśalacittena gurutalpago brāhmaṇahantā vā bhavati | tena kiṃ puṇyaṃ labhyeta | pārasīkādi paryantabhūmigatānāṃ janānāṃ puṇyabuddhayā mātṛbhaginyādigāmināṃ kiṃ puṇyaṃ bhavet | ato jñāyate puṇyapratyayatvātpuṇyamutpadyate | na tu cittamātreṇa evaṃ steyādāvapi | ato jñāyate vadhādayo 'kuśalā iti | te vadhādayaḥ pareṣāmapakārakatvādakuśalā ityucyante | yadyapi dṛṣṭe kañcitkālaṃ sukhaṃ labhate | paścāttu mahadduḥkhamanubhavati | parāpakāro hyakuśalalakṣaṇam | paśyāmaḥ khalu pratyakṣaṃ bahavaḥ sattvā vadhādīnācaranto bhūyasā tisṛṣu gatiṣu manuṣyagatau ca duḥkhapīḍā anubhavantīti | [ato] jñātavyaṃ duḥkhapīḍā vadhādīnāṃ phalamiti | hetusarūpatvātphalasya | tisṛṣu durgatiṣu pāpāni tīvraduḥkhāni | ato jñāyate vadhādipratyayāttatropapadyanta iti |
(pṛ) deveṣu maneṣyeṣu caivaṃ syāt | devā api sadā yuddhe 'suraiḥ saha vadhyante | (sss_236) manuṣyeṣu gartagrahaṇayantrajālaviṣaiḥ sattvān ghnanti | (u) devamanuṣyeṣu santi vadhaviratyādayo dharmāḥ | na tu tisṛṣu gatiṣu, iti jñātavyaṃ tatra pāpaṃ tīvraduḥkhamiti | manuṣyā vadhādipratyayena tu prakṣīṇāyurādilābhasukhā bhavanti | [tathā hi] purā manuṣyā apramāṇāyuṣkā abhūvan | candrasūryavatsvakāyaniścaradraśmayaḥ vihāyasā svairacāriṇāḥ | pṛthivī svābhāvikayatheṣṭhadravyāḥ svābhāvikataṇḍulāḥ | sarvamidaṃ vadhādipāpaiḥ praṇaṣṭam | tataḥ punaḥ kṣayo 'bhūt | yāvaddaśavarṣeṣu manuṣyeṣu dhṛtatailasitopalāśālicolayavādayaḥ sarve 'pi tirohitāḥ | ato jñāyate vadhādayo 'kuśalakarmāṇīti | yo vadhahiṃsādibhyo viramati sa punarlābhasukhāyuḥpauṣkalyaṃ labhate | yathāśītivarṣasahasrāyuṣkasya yatheṣṭaṃ kāmā bhavanti | ato jñāyate vadho 'kuśala iti |
idānīmauttarā vadanti taṇḍulaṃ svābhāvikaṃ vasanaṃ vṛkṣajam | prāṇātipātaviratitvāt | saṃkṣipyedamucyate sattvānāṃ sarvāṇi sukhopakaraṇāni prāṇātipātaviratisamutpannānīti | ato jñāyate prāṇātipātādayo 'kuśalakarmāṇīti | prāṇātipātādidharmāḥ sajjanaiḥ parityājyāḥ | ye buddhā bodhisattvāḥ pratyekabuddhāḥ śrāvakā anye ca bhadantāḥ te sarve tān parityajya viramanti | ato jñāyate 'kuśalā iti |
(pṛ) prāṇivadhādayaḥ sujanairapyanuśrūyante | yathoktaṃ mede yajñārthaṃ paśuvadho 'nuśrūyata iti | (u) te na sujanāḥ | sujanaḥ sadā parasya hitārthī bhavati | karuṇācittābhyāsī mitrāmitrayoḥ samaḥ | tādṛśaḥ puruṣaḥ kathaṃ prāṇivadhamanuśrāvayet | kāmakrodhakaluṣitacittāḥ santa imaṃ granthaṃ racayāmāsuḥ | [sattvānāṃ] svarge janmābhilāṣī sattvānabhimantrayamānaḥ svapuṇyabalena tatsādhayati | vadhādibhyo vimuktilābhī na tatkaroti | ato jñāyate 'kuśalamiti | (pṛ) vimuktilābhī anyadapi vikālabhojanādi karoti | idamapyakuśalaṃ bhavet | (u) idaṃ pāpaheturiti sujanāḥ pariharantyapi | yo dharmo 'duṣṭaḥ na sa dharmaḥ pariharaṇīyaḥ syāt | vikālabhojanādayo brahmacaryaṃ ghnantītyato 'pi pariharanti | keciddharmāḥ svarūpato 'kuśalā ityataḥ pariharanti yathā madyapānavikālabhojanādayaḥ | ato jñāyate prāṇātipātaḥ svarūpato 'kuśala iti | prāṇātipāto bahujanavidviṣṭaḥ | yathā siṃhavyāghradasyucaṇḍālādayaḥ | yadanena hetunā janavidviṣṭaṃ kathaṃ tadakuśalaṃ na bhavet | yaḥ prāṇātipātavirataḥ sa bahūnāṃ (sss_237) janānāṃ priyo bhavati | yathā karuṇāvihārī āryāṇāṃ priyaḥ | ato jñāyate vadho 'kuśala iti |
(pṛ) kaścittu prāṇivadhakṛt svavikramavaśājjanānāṃ priyo bhavati | yathā kaścidrājārthaṃ duṣṭacorāṇāṃ hantā rājapriyo bhavati | (u) [pāpa]hetusattvānnātyadhikaṃ priyo bhavati | yathā vadanti yo duṣkarmaṇā rājacittaṃ tarpayati | rājā ca yadi nirviṇṇacitto bhavati | tasya punaḥ sa vimato bhavati | yo durvṛttyā vimato bhavati | sa kathaṃ priyo bhavet | akuśalacārī ātmana evāpriyaḥ | kaḥ punarvādo 'nyeṣām | ato jñāyate prāṇihiṃsākuśaladharma iti | vadhādidharmāḥ tāḍanahiṃsanavandhanādīnāṃ duḥkho padravāṇāṃ hetava ityato jñāyate 'kuśalā iti | (pṛ) ahiṃsādidharmā api duḥkhahetavaḥ | yathā rājā duṣṭacorān vadhitumājñāpāyati | yo na vadhyati taṃ rājā hanti | (u) yo na hanti sa hanyata ityahantāraḥ sarve mariṣyamāṇā bhaveyuḥ | rājaśāsanaviruddhatvādeṣām | yadi rājā jānāti ayamavadhacitta iti tadā avadhitā pratyuta satkriyate | ato jñāyate vadhādayo duḥkhahetavo na tvavadhādayaḥ | yo vadhānācarati | tasya maraṇakāle cittaṃ paritapati | ato jñāyate 'kuśalamiti | vadhādyācaraṇāt na janānāṃ śraddheyaḥ | svayūthyeṣveva na śraddhīyate | kaḥ punarvādaḥ sajjaneṣu | siṃsādyācārī sajātīyairevādhikṣipyate | kaḥ punarvādo 'nyajanaiḥ | hiṃsādyācārī caṇḍālasūnakavyādhādivat sajjanaiḥ dūrataḥ parityajyate | hiṃsādyācaritā na sukhī jana ityucyate | yathā sūnako na kadāpīdṛśakarmaṇā satkāraṃ labhate | sujano guṇāya hiṃsādibhyo viramati | yadi nākuśalam | kasmāt guṇāya viratiṃ sampratyeṣati | dṛṣṭe paśyāmaḥ khalu hiṃsādīnāṃ vipriyaṃ phalaṃ bhavatīti | jñātavyamāgāminyadhvanyapi duḥkhavipākaṃ prāpayatīti | yadi hiṃsādayo nākuśalāḥ | ko dharmaḥ punarakuśalaḥ syāt |
(pṛ) yadi hiṃsādidharmā akuśalāḥ | tadā dehapoṣaṇaṃ na syāt | kasmāt | na hyasti ahiṃsāsambhavakālaḥ | gatāgate pādotkṣepaṇe pādāvakṣepaṇe vā sadā sūkṣmasattvān vihanti | ātmīyasaṃjñayā paravastūni sadā gṛhṇāti | yathāsvasaṃjñañca mithyā vyavaharati | ato naiva dehapoṣaṇaṃ bhavet | (u) yat hetukṛtaṃ tat pāpam | nāhetukṛtam | yathoktaṃ sūtre- vastusantaḥ sattvāḥ, teṣu sattvasaṃjñāmutpādya jighatsābuddhyā tān hatvā hananapāpaṃ labhanta iti | evaṃ steyādāvapi | (pṛ) yathā viṣaṃ pītavāniti hetāvahetāvubhayathā puruṣaṃ hanti | yathā ca vahniprakramaṇaṃ jñāne 'jñāne ca puruṣaṃ dahati | tathā vedhanādirapi syāt | jñātavyaṃ prāṇihiṃsā hetāvahetau ca pāpaṃ prāpayati | (u) nāyaṃ dṛṣṭānto yuktaḥ | viṣeṇa kāyahiṃsanānmaraṇam | (sss_238) puṇyantu cittagatam | kimatra dṛṣṭānto bhavet | vahnivedhanādirapi prabodhe 'sati na duḥkhajanakaḥ | ato na sa dṛṣṭānto yujyate | asati vijñāne na khedaṃ budhyate | sati tu vijñāne budhyate evamasati hetucitte na karma sidhyati | sati tu citte sidhyati | sa dṛṣṭāntastathā syāt | hetau sati pāpam | asati tu nāsti | karmaṇāṃ cittabalātpuṇyapāpavibhāgaḥ | asati hetucitte kathamuccanīcabhāvo bhavet | cikitsāyāmacikitsāyāñcobhayathā puruṣasya duḥkhaṃ jāyate | cittabalātpuṇyapāpavibhāgaḥ | yathā mātustanagrahaṇe bālako na pāpaṃ labhate | anurāgacittābhāvāt | anurāgacittena grahaṇe tu pāpamasti | puṇyaṃ pāpaṃ sarvaṃ cittādhīnaṃ jāyata iti jñātavyam |
yadi hetucitte 'satyapi pāpamasti | tadā vimuktilabdho 'pi asati hetau sattvān pīḍayan pāpaṃ labheta | tadā na vimucyeta | pāpiṣṭhānāṃ mokṣābhāvāt | yadi hetovasatyapi puṇyapāpamasti | tadaikameva karma kuśalamakuśalañca syāt | yathā kaścitpuṇyaṃ karma kurvan sattvaṃ hatavānasmīti bhrānto bhavati | tadā tatkarma pāpaṃ puṇyañca syāt | tattu na yujyate | hetāvasati puṇyaṃ pāpaṃ vā nāstīti jñātavyam | yadi vinā cittaṃ karmāsti | tadā kathamidaṃ kuśalaṃ idamakuśalaṃ idamavyākṛtamiti vibhāgaḥ syāt | cittahetunā tvayaṃ vibhāgaḥ | yathā trayaḥ puruṣāḥ sambhūya stūpapradakṣiṇaṃ kurvanti | tatraiko buddhaguṇānusmaraṇāya | dvitīyaḥ steyaharaṇāya | tṛtīyo bhāvaśamanāya | [teṣāṃ] kāyakarmaṇi samāne 'pi kuśalākuśalāvyākṛtavibhāgaścittagata iti jñeyam | kiñcitkarma niyatavipākaṃ, kiñcidaniyatavipākaṃ, kiñciduttamaṃ madhyamamadhamaṃ, dṛṣṭadharmavipākamupapadyavipākaṃ, taduttaravipākamityādi | yadi cittena vinā puṇyapāpaṃ labhyate | kathamayaṃ vibhāgo bhavet | yadi cittavyatiriktaṃ karmāsti asattvasaṃkhyeṣvapi puṇyapāpaṃ syāt | yathā sabhīraṇonmūlitaparvatopadruteṣu sattveṣu samīraṇe pāpaṃ syāt | sugandhikusumasya stūpavihārapatane puṇyaṃ syāt | tattu na sambhavati | ato jñāyate na cittavyatiriktaṃ puṇyapāpamastīti |
tīrthikā vadanti- upavāsasthaṇḍilaśayanaśalākāvedhādibhirjalapatanadahanapraveśa (sss_239) bhṛgupatanādibhiśca duḥkhapratyayaiḥ puṇyaṃ bhavatīti | tatra prājñā dūṣayanti | tathā cennārakāḥ sattvāḥ sadā dahyante pacyante ca | pretā bubhukṣitāḥ pipāsitāḥ | pataṅgā dahanapraviṣṭāḥ | mīnanakrā jalāvasathāḥ | ajavarāhāśvādayaḥ sadā purīṣakṣetraśāyinaḥ | te 'pi puṇyaṃ labheran | te pratibrūvanti | avaśyaṃ hetucittena tadduḥkhamanubhavatāṃ puṇyaṃ bhavati natvahetucittena | nārakādayo na hetucittena dāhādiduḥkhamanubhavanti | yadi hetucittena vinā puṇyaṃ nāsti | hetucittena vinā pāpamapi nāsti | yadi hetucittena vinā puṇyamasti | nārakādīnāmapi puṇyaṃ syāt | ityevaṃ doṣo 'sti | [iti] | yadi hetucittaṃ vinā puṇyaṃ pāpaṃ vāsti | tadā sujano na syāt | kasmāt | caturṣu iryāpatheṣu sadā sattvān hanti | tattu na sambhavati | hetāvasati nāsti puṇyaṃ pāpamiti jñātavyam | sujanmakṣetrañca na labhet | sadā pāpakattvāt | vastutastu santi brahmakāyikādīnāṃ surucirāḥ kāyā ato jñāyate na hetuṃ vinā puṇyaṃ pāpaṃ vāstīti |
bhāvatāṃ śāsane apariśuddhāhāre pāpaṃ bhavati | yo 'bhipraiti sarvāṇyannapānāni apariśuddhāhārāḥ pāpaprāpakāḥ syuriti | evaṃ surādisparśe so 'brāhmaṇaḥ syāt | pariśuddhena cittena bhojane na punarasti pāpamiti śrutaṃ dṛṣṭavānasi | tadā cittaṃ vinā nāsti puṇyaṃ pāpaṃ vā iti jñātavyam | adhvare ca puṇyacittena paśavo hanyante | tena svarga utpadyeran iti | puṇyacittena hananātpuṇyamasti | tathā no cet sarve prāṇivadhāḥ puṇyaprāpakāḥ pāpaprāpakā vā syuḥ | brāhmaṇamāha- kiñcitsteyamapāpam | yathā saptadinānyanaśanaḥ śūdrādapi pratigṛhṇīyāt | yo mumūrṣuḥ sa brāhmaṇādapi gṛhṇīyāt | putrārthino 'brahmacaryamapāpam iti | hetucitte 'sati na syādīdṛśavibhāgaḥ | ato jñāyate yo hetuṃ vinānyasya viṣaṃ prayacchati | kena sa pāpaṃ labheta | yaḥ sahetu anyasya viṣaṃ prayacchati | viṣaṃ pratyuta vyādhiṃ śamayati | sa puṇyaṃ labheta | kasyacidannaṃ prayacchati | anne cājīrṇe puruṣo mriyate | tata pāpaṃ prāpnuyāt | yadi vinā hetuṃ puṇyapāpe staḥ | tadā dharmo 'yaṃ vyākulaḥ syāt | laukikāḥ sarvavastuṣu cittaṃ śraddadhante | yathā ekameva vacanaṃ prītidveṣajananam | pṛṣṭhatāḍanādirapyevam | ato jñāyate karmāṇi cittādhīnāni iti | [tatra] mānasaṃ karma gariṣṭhamityuttaratna vakṣyate | ato jñāyate karmāṇi cittādhīnānīti | yaḥ (sss_240) prājñaḥ sa pañcakāmaguṇeṣu vasannapi na pāpamāk bhavatīti manaso balam | kasmāt | na hi prājño rūpāṇi dṛṣṭvā mithyāsaṃjñāmutpādayati | ato nāsti rūpāsaṅgadoṣaḥ | tathā śabdādāvapi | yadyanutpannamithyāsaṃjño 'pi pāpavān | tadā sarvāṇi darśanaśravaṇāni pāpāni syuḥ | tathā ca mānasaṃ karma niṣprayojanaṃ syāt | jñānī prajñāśīrṣakaḥ pañcakāmaguṇānanubhavannapi nāsaktimutpādayati | pañcakāmaguṇāḥ santo 'pi cittanirvedānna malinayanti | kimidaṃ na mānasakarmaṇo balam | ato nāsti vinā hetuṃ puṇyapāpapratilābhaḥ |
codayati | yadbravīṣi parasyānugrahānanugrahau kuśalākuśalalakṣaṇamiti | tadayuktam | kasmāt | yaḥ svakāyaṃ paripālayanpuṇyaṃ karmācarati | tasyātmānaṃ bhojayato 'pi puṇyamasti | caityavihārāvasattvabhūtau | tayoḥ secanaśodhane api puṇyaprāpake | vandanādayastu na parānugrāhakāḥ | kevalaṃ paraguṇavaikalyakarā iti na bhavetpuṇyam | na ca cittamātreṇa puṇyaguṇo bhavati | annavastrābhyāṃ paramupakurvatā tasmin samaye puṇyaṃ labhyate | tathā karuṇā[mātra]cāriṇo na bhavetpuṇyam | yadi caityavihārādayo 'sattvasaṃkhyātāḥ | teṣāṃ yo dhanamapaharati vināśayati vā | na tasya bhavetpāpam | anabhimukhīkṛtya durvacasā paranindane na bhavetpāpam | aśrutatvātkasyāpakarṣaḥ syāt | anyapuruṣe ca duṣṭacittamātramutpādayati na kāyavākkarma karoti | kiṃ punarhīyate | na sa pāpabhāk syāt | kaścidātmānaṃ nindati | kaścidātmānaṃ hanti | kaścitsvayaṃ mithyācarati | kaścicca pāpaṃ labhate | ataḥ kuśalākuśalalakṣaṇaṃ na parānugrahānanugrahamātreṇa bhavati |
atrocyate | yadbravīṣi svadehaṃ pālayataḥ puṇyaguṇo 'stīti | tadayuktam | yadyātmasatkāre puṇyaguṇo 'sti | tadā na kaścitparaṃ satkuryāt | vastutastu puṇyārthī paraṃ satkaroti | yātmārthatā tataḥ puṇyamalpaṃ bhavati | ato jñāyate ātmārthatā na puṇyavatī syāditi | yadāha bhavān ātmapoṣaṇaṃ puṇyakarmācaraṇārthamiti | tat svadehaḥ pareṣāmupakārārtha iti puṣṇāti | tasyāsyāścittabhūmeḥ puṇyaguṇaḥ prasūte | nātmapoṣaṇamātreṇa | yadbravīṣi caityavihārā vasattvabhūtau, tayoḥ secanaśodhane api puṇyaprāpaka iti | tat bhagavadguṇāḥ sattveṣu pūjyā iti smṛtvā janāḥ secante śodhayanti ca | tasya sattvādhīnatvācca puṇyameva labhyate | (pṛ) nirvṛto hi bhagavānasattvabhūtaḥ | uktañca sūtre- na tathāgataḥ san nāsan, nāpi sadasat nāpi ca na san nāsan iti | kathaṃ sattva ityucyeta | (sss_241) (u) yadi nirvṛto 'sattvabhūtaḥ | tadā anirvṛtakālīnaṃ bhagavantaṃ smṛtvā pūjayantaḥ puṇyaṃ labhante | yathā janāḥ pitarau jananapoṣaṇakālaṃ smṛtvā yajanti | tathā no cet na pitṛpūjā bhavet | tathedamapi | yadbravīṣi vandanādayo na parānugrāhakā iti | tadayuktam | kasmāt | vandanādibhiḥ parasya nānāhitaṃ bhavati | yena paraḥ pūjyānāṃ satkāryo bhavati | ayameva [parā]nugrahaḥ | tenānye 'pi janāḥ satkāraśikṣānanusarantaḥ puṇyaguṇaṃ labhante | parasya vandane svābhimānaṃ bhajyate | akuśāṅgabhaṅgādbahūpakṛtaṃ bhavati | paraguṇāṃśca khyāpayatīti vandanādīnāmīdṛśaṃ hitaṃ bhavati | yadabravīḥ vandanādayaḥ paraguṇavaikalyakarā iti | tadayuktam | vandanaṃ bhakticittena [kriyate] | na tīrthikānāmiva parāpakarṣārthatayā tadācaryate | yathā ca vastradānaṃ yadyapi paraṃ hāpayati | tathāpi paraguṇāpakarṣakameva | tathā ca vastradānenāpi na puṇyaṃ bhavet | ato vandanādīnāṃ gabhīracetanena sabhavyamācaraṇaṃ syāt | yathoktaṃ sūtre- eko bhikṣuḥ snānagṛhe anyasya dehaṃ hastena mārjayati sma | [etacchṛtvā] bhagavān bhikṣūnāmantryāha- ayamupasevako bhikṣurarhan | upasevyamānastu bhinnaśīlaḥ | tathā śikṣayatha yūyam | na siṃhena śvādaya upasevyanta iti |
yadbhavānāha- na ca cittamātreṇa puṇyaṃ labhata iti | tatra cittaṃ hi sarvaguṇānāṃ mūlam | yat kaścitparasyopakāraṃ cakāra karoti kariṣyati vā sarvaṃ tat kuśalacittamūlakam | yacca parasyāpakāraṃ cakāra karoti kariṣyati vā sarvaṃ tadakuśalacittamūlakam | karuṇācārī ca karuṇācittavipākena sarveṣāmupakaroti yaduta caṇḍavātavṛṣṭyanupatane 'pi sūryācandramasau nakṣatrāṇi ca na bhraśyanti sadā caranti ca | na mahāsamudramudvelayati | na ca mahāgnirdahati | nāpi caṇḍavāta utplāvayati | idaṃ sarvaṃ karuṇāvipākabalam | yathoktaṃ sūtre- yadi sarve lokāḥ karuṇācittamācaranti | tadā kāmāḥ svābhāvikāḥ syuḥ iti | yadbravīṣi caityavihāradhanāpahāre na pāpaṃ syāditi | tat sa puruṣaḥ sattvacittena tadapaharati | yaccaityadhanamapaharati | tatpratyayena apakarṣakaraṇe 'karaṇe vā sarvathā tadādhipatyena pāpaṃ labhate | bhagavati piḍājananānna pāpamastīti bhavato yadi matam | tadā [kaścit] vākpāruṣyādibhirarhantaṃ yojayati | na tadarhato duḥkhaṃ janayati | tasyāpi na pāpaṃ bhavet |
yabdravīṣi- anabhimukhanindane na bhavetpāpamiti | tadayuktam | akuśalacittena tatra prayujyate | akuśalacittavattvāt tasmin śṛṇvati aśṛṇvati vāvaśyaṃ duḥkhaṃ janayet | ataḥ pāpaṃ labhate | yaduktaṃ duṣṭacitta[mātra]mutpādya kāyavākkarmākurvato na bhavetpāpamiti | (sss_242) tadapi na yuktam | parapīḍanāyāviśuddhākuśalacittatvāt [pāpaṃ] janayatyeva | yadi paraprabodhito jānāti tadā tasyāvaśyaṃ duḥkhopāyāso jāyeta eva | yathā cora āgatya paradhanamapaharati | tadā [svāmī] prabudhya yadyapi na jānāti tathāpi tasya [paścāt] pīḍāṃ karotyeva | yadbravīṣī ātmahananamātmanindanañca pāpakaramiti | tadayuktama | yadi svadehaṃ duḥkhayan pāpabhāk bhavati | tadā na ko 'pi sujanmasthānaṃ prāpnuyāt | kasmāt | janā hi caturṣviryāpatheṣu svadehaṃ duḥkhayanti | tathā ca sarve sattvāḥ sadā pāpaṃ labheran yathā parapīḍanā janāḥ | ato na kaścitsusthāne jāyeta | na hyetadyujyate | ato na svadehamātrātpuṇyaṃ pāpaṃ vāstīti jñātavyam | mārgahetutvādvinaye śīlamidaṃ paribaddhaṃ yaḥ kliṣṭacittenātmānaṃ hanti na saṃkleśātpāpaṃ labhata iti |
avyākṛtaṃ karmeti | yatkarma na kuśalamakuśalaṃ vā na parasattvānāmupakārakaṃ nāpakārakaṃ tadavyākṛtamityucyate | (pṛ) kasmādavyākṛtamiti nāma | (u) tatkarma nirucyate | yatkarma na kuśalaṃ nākuśalaṃ tadavyākṛtamiti vadanti | kuśalamakuśalañca karma vipākaprāpakam | naitatkarma vipākaprāpakamityavyākṛtam | kasmāt | kuśalamakuśalañca karma prabalam | idantu durbalam | yathā pūtibījaṃ nāṅkuraṃ prarohayati | vipāko dvividhaḥ | kuśalaṃ priyavipākam akuśalamapriyavipākam | avyākṛtantvavipākam | (pṛ) tatra na priya nāpriyopādānaṃ tadavyākṛtavipākamastu | ko doṣaḥ | (u) bhagavānāha- dvidhā vipākaḥ mithyākāyacaryā apriyavipākaprāpiṇī samyakkāyacaryā priyavipākaprāpiṇīti | na tvāha anayorudāsīnamastīti | puṇyaṃ priyalābhamanojñasmṛtivipākam | pāpaṃ tadviparītam | sukhaduḥkhe puṇyapāpayorvipākau | aduḥkhāsukhañca sucaritavipākaḥ | ato jñāyate nāstyavyākṛtavipāka iti |
trividhakarmavargaḥ śatatamaḥ |
101 duścaritavargaḥ
bhagavānāha- trīṇi duścaritāni kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritaṃ iti | kāyābhisaṃskṛtamakuśalaṃ kāyaduścaritam | tat dvividham (1) ekaṃ daśākuśalakarmapathasaṅgṛhītam | (sss_243) yathā prāṇātipātādattādānakāmamithyācārāḥ | aparaṃ tadasaṅgṛhītam | yathā kaśādaṇḍādhātabandhanasvadāragamanādayaḥ akuśalakarmapathapūrvottaraduṣkarmāṇi ca | (pṛ) prāṇātipātādīni trīṇyakuśalakarmāṇi kiṃ kevalakāyikakarmasvabhāvāni | (u) hananapāpaṃ hananākuśalakarmetyucyate | pāpamidaṃ svakāyenāpi kriyate yatra svakāyena sattvān hanti | vācāpi kriyate yatna sattvān hantuṃ paramājñāpayati | manasāpi kriyate yat kaściccittamutpādayati yena paro mriyate | evamadattādānakāmamithyācārapāpe 'pi | svakṛtantu pūrṇaṃ pāpaṃ labhate | kāyākuśalaṃ karma kāyātmakaṃ vāgātmakaṃ vā | kadāciccittotpāde paro jānāti anena pratyayenāpi pāpakaraṃ prāṇātipātādi kuryāditi | bhūyasā kāyakṛtatvātkāyikaṃ karmetyākhyā | evaṃ vāṅmithyācaritamapi | vācābhisaṃskṛtamakuśalaṃ karma vāṅmithyācaritam | tasyāpi dvaividhyam | yat kenacitpraśne sthāpite taṃ purata eva vañcayati | tadakuśalakarmapathasaṅgṛhītam | anyattadasaṅgṛhītam | abhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭyādayo mānasamithyācaritam |
(pṛ) daśākuśalakarmapathānāṃ kasmānmithyādṛṣṭirityākhyā trayāṇāmakuśalamūlānāṃ saṃmoha iti | (u) mithyādṛṣṭiriti saṃmohasya nāmāntaram | saṃmohavivṛddhi sārarūpā mithyādṛṣṭiḥ | na punaḥ saṃmohasya lakṣaṇāntaramasti | abhiṣvaṅgaviparyāsamātraṃ saṃmohaḥ | (pṛ) sūtra uktaṃ- sarvāṇi duścaritāni apriyavipākakarāṇi sucaritāni priyavipākakarāṇīti | priyāpriyalakṣaṇañcāniyatam | yathaikameva rūpaṃ [kasyacit] priyaṃ bhavati [anyasyā] priyaṃ bhavati | atastallakṣaṇaṃ vivecanīyaṃ syāt | (u) sukhameva priyalakṣaṇam | yathoktaṃ sūtre- puṇyavipākaḥ sukhamiti | duḥkhamapriyalakṣaṇam | yathoktaṃ sūtre- pāpātsañjātabhītikā bhavatha | duḥkhahetutvāt iti | (pṛ) sukhameva priyalakṣaṇam | śvavarāhādayo 'nnapurīṣeṇa sukhībhavanti | kimidaṃ puṇyaphalam | (u) idamaviśuddhapuṇyaphalam | yathoktaṃ karmasūtre- yadakāle dadāti aśucirdadāti | laghucittena kaluṣitacittena akṣetre ca dadāti | evamādidānena tadvipākaṃ labhata iti |
(pṛ) samyak caritāni priyavipākakarāṇīti sūtra uktvā kasmātpunarucyate sucaritapratyayaṃ svarga utpadyata iti | (u) mithyācāryapi svarga utpadyate | kecidvadanti svarga upapattirduścaritavipāka iti | ataḥ sūtre punarucyate sucaritapratyayaṃ svarga upapadyata iti | duścaritasucarite kuśalākuśalagatikakāyaṃ prāpayataḥ gṛhītakāyastatra sukhaṃ duḥkhaṃ vā (sss_244) vedayate | yathā duścaritapratyayaṃ durgatau duḥkhaṃ vedayate | sucaritapratyayaṃ deveṣu manuṣyeṣu vā sukhaṃ vedayate ||
duścaritavarga ekottaraśatatamaḥ |
102 sucaritavargaḥ
kāyakṛtaṃ kuśalaṃ kāyasucaritam | tathā vāṅmanasorapi | prāṇātipātādyakuśalakarmatrayaviratiḥ kāyasucaritam | vāgdoṣacatuṣṭayaviratirvāksucaritam | mānasākuśalatrayaviratirmanassucaritam | ivāstisro viratayaḥ saṃvarasaṅgṛhītāḥ yaduta śīladhyānānāsravasaṃvarāḥ | yadvandanavastradānādi kuśalaṃ kāyikaṃ karma tat kāyasucaritam | yat satyabhāṣaṇamṛdubhāṣaṇādi tat vāksucaritam | anabhidhyādi mānasaṃ karma manaḥsucaritam | imāni trīṇi su caritāni |
(pṛ) tīrthikā jñaptiṃ vinā prātimokṣaśīlabhājo bhavanti | te śīlasaṃvaraṃ labhante na vā | (u) tīrthikāścittataḥ śīlasaṃvaramutpādayanti | kecit vācāpi gṛhṇanti | anye 'pi śīlasaṃvarasaṅgṛhītaṃ sucaritaṃ labhante yathā daśavarṣāyuṣkasya puruṣasya prāṇātipātaviratisamādānādviṃśativarṣāyuṣkaḥ putra utpadyate |
(pṛ) sūtra uktaṃ- sucaritaṃ viśuddhacaritaṃ vyupaśamacaritamiti | teṣāṃ ko bhedaḥ | (u) ābhidhārmikā āhuḥ- pṛthagjanānāṃ yat kāyikaṃ vācikaṃ mānasaṃ kuśalaṃ karma tat sucaritamityucyate | śaikṣāṇāṃ saṃyojanaprahāṇāttadeva sucaritaṃ viśuddhacaritamityucyate | aśaikṣāṇāṃ prahīṇasaṃyojanānāṃ visaṃyojanikavyavahāratvāt [tadeva]vyupaśamacaritam | aśaikṣā atyantānutpannākuśalakarmakā ityato vyupaśamacaritā ityucyante | yathoktaṃ- kāyavyupaśamo vāgvyupaśamo manovyupaśama iti | kecidāhuḥ- imāni trīṇi caritāni ekasyaivārthasyavibhinnāni nāmāni | kintu tadbhavyatānurūpatvāt samyagiti śaṃsyate | kleśairviviktatvādviśuddhamiti vadanti | sarvākuśalaviviktatvāt vyupaśama iti | tāni trīṇyapi nārthato bhinnāni |
(pṛ) ābhidharmikā āhuḥ- cittameva vyupaśamacaritaṃ na cetaneti | kathamayamarthaḥ | (u) trīṇi caritānyapi cittameva | kasmāt | cittavyātiriktā nāsti cetanā | nāsti ca kāyavākkarma | (pṛ) sūtra uktaṃṃ- sucaritadṛṣṭisampanno devadṛśo vā bhavati devasaṃkhyātadṛśo vā bhavati | na sarve sucaritā deveṣūpapadyanta iti | kasmādevaṃ viniścayaḥ | (u) devasaṃkhyāteti vacanādidaṃ jñāpitam | sucarītaśālī yadyapi nāvaśyaṃ deveṣūtpadyate tathāpi ya āryabahumatasthāna utpadyate | sa devasarūpa ityato devasaṃkhyātadṛśa ityucyate | sarve sucaritavanto deveṣūtpadyeran | kecidanyapratyayairviniṣṭā notpadyeran | yat samyaṅmithyāvyāmiśraṃ sucaritaṃ [tatra] mithyācaritasya prābalyānna deveṣūtpadyante | yathoktaṃ sūtre- bhagavānānandamavocat- paśyāmyahaṃ kecana trīṇi suritāni caranto 'pi durgatāvutpadyante | tat teṣāṃ pūrvādhvagataduścaritasya phalavipāka iti | idānīṃ sucaritasyāpi aparipūrṇatvānmaraṇa upasthite mithyādṛṣṭeścittābhimukhyāddargatau patanti | duścaritaśālī susthāna utpadyata itīda mapyevam | ataḥ pṛthagjanatvamaśraddheyam | prabalakarmavaśādupapattivibhedaṃ vedayata iti jñātavyam ||
sucaritavargo dvayuttaraśatatamaḥ |
103 pratisaṃyuktakarmavargaḥ
(pṛ) sūtra uktaṃ- trividhaṃ karma kāmadhātupratisaṃyuktaṃ karma rūpadhātupratisaṃyuktaṃ karma arūpyadhātupratisaṃyuktaṃ karmeti | kānīmāni | (u) yat karma ānarakādāca paranirmitavaśavartidevādantarāle vipākavedakaṃ tatkāmadhātupratisaṃyuktaṃ karma | ābrahmalokādākaniṣṭhāccāntarāle vipākavedakaṃ karma rūpadhātupratisaṃyuktaṃ karma | ākāśānantyāyatanādānaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanāccāntarāle vipākavedakaṃ ārūpyadhātupratisaṃyuktaṃ karma | (pṛ) avyākṛtaṃ karma aniyatavipākañca karma kimeteṣu nāntargatam | (u) tatkarmavipākaśca kāmadhātupratisaṃyuktaḥ | kasmāt | tasya dharmasya kāmadhātukavipākatvāt | (pṛ) nanu kāmadhātukadharmāḥ sarve tatkarmavipākāḥ | ato na yujyate | (u) sarve ca kāmadhātukadharmāḥ kāmadhātukakarmavipākā eva | (pṛ) tathā cedidaṃ tīrthikaśāstraṃ yaduta sarvapratisaṃvedyaṃ sukhaṃ duḥkhañca pūrvakarmahetupratyayaṃ bhavatīti | pūrvakarmavipāko yaduta kuśalamakuśalaṃ karma savipākamavipākamiti vyavasāyaguṇasya nāsti yatkiñcanaprayojanam | yadi sarvaṃ karmavipākaḥ | kaḥ punaḥ prayāse guṇaḥ | yasya (sss_246) kleśāḥ karmāṇi karmavipākāśca santi tasya vimuktirnāsti | karmavipākasyākṣīṇatvāt | ucyate | yaduktaṃ idaṃ tīrthikaśāstramiti | tadayuktam | tīrthikā hi vadanti sukhaṃ duḥkhaṃ paratvamaparatvaṃ pūrvavipākamātramiti | tathā ca na syātpratyutpannapratyayāpekṣā | paśyāmastu vastutaḥ padārthāḥ pratyutpannebhyaḥ pratyayebhyaḥ samutpadyante yathā bījāṅkurādaya iti | ato na vaktavyaṃ sarvaṃ pūrvakarmapratyayādhīnamiti | hetupratyayābhyañca vastūnyutpadyante yathā bījahetukāḥ pṛthivyabākāśakālādipratyayā [aḍkurādayaḥ] | cakṣurvijñānañca karmahetukaṃ cakṣūrūpādipratyayam | ato na tīrthikamithyāśāstrasāmyam | yadbravīṣi pūrvakarmavipāka ityādi | tadayuktam | pratyakṣaṃ khalu phalātphalasantatirutpadyata iti | yathā brīhibhyo brīhayaḥ | evaṃ vipākādvipākotpattau ko doṣaḥ | yathā ajātaputrasya ca caṭakacakravākādīnāñca kāmaḥ, sarpādināṃ kopaḥ, tatsarvaṃ pūrvakarmavipāka iti jñeyam |
(pṛ) yadi vipākādvipāka utpadyate | tadānavasthā syāt | (u) karmavipākāstrividhāḥ kuśalo 'kuśalo 'vyākṛta iti | kuśalākuśalābhyāṃ vipāka utpadyate nāvyākṛtādityato nānavasthā | yathā brīhibhyo vrīhaya utpadyante | tatra bījādaṅkura utpadyate na tu tuṣādibhyaḥ | evaṃ kuśalākuśalavipākādvipāka utpadyate nāvyākṛtavipākāt | yaduktaṃ bhavatā prayāse na guṇa iti | yadyapi karmaṇo vipāka utpadyate | tathāpi avaśyaṃ yathāśakti paścātsaṃsidhyati | yathā sasyakarmataḥ sasyamutpadyate | tathāpi bījādyapekṣya tat sidhyati | yadāha bhavān- na vimuktirbhavediti | tadapyayuktam | tattvajñānalābhātkarmāṇi kṣīyante | tadyathā dagdhaṃ bījaṃ na punaḥ prarohati | ato nāsti vimukterdoṣaḥ | kiñca ya utpannā dharmāḥ sarve te karmamūlakāḥ | yadi nāsti karmamūlaṃ, kathamutpadyeta | dharmāṇāmutpāde 'sti pratiniyatamaṅgam | yathāyaṃ dharmo niyamena etatpuruṣakāyādutpadyate nānyakāyāt | yadi nāsti karmamūlaṃ, kathamevaṃ pratiniyatavibhāgaḥ syāt |
(pṛ) dharmā hetumātrajāḥ | yathā māṣānmāṣa utpadyate | [evaṃ sati] ko doṣaḥ | (u) tadapi karmamūlakam | māṣakarmapratyayalābhānmāṣānmāṣa utpadyate | kenedaṃ jñāyate | purā kila janāḥ kuśalamācaritavanta ityataḥ śālitaṇḍulāḥ svata ajāyanta | ato jñāyate karmabhūlakatvāt māṣānmāṣo jāyata iti | (pṛ) nanu sattvasaṃkhyātaṃ vastu khalu pūrvakarmajam | (u) maivam asattvasaṃkhyātaṃ vastvapi karmamūlakam | sarvasattvānāṃ sādhāraṇakarmavipāko yaduta (sss_247) caṅkramaṇāsthānakarmapratyayalābhāt kṣityādayo bhavanti | prakāśakarmapratyayalābhāccandrasūryādayo bhavanti iti jñātavyaṃ janyaṃ vastu sarvaṃ karmamūlakamiti | (pṛ) yadi janyadharmāḥ karmamūlakāḥ | saṃskṛto 'nāsravaḥ katham | (u) so 'pi karmamūlakaḥ | kasmāt | sarvaṃ pūrvādhvagatadānaśīlādivalādhīnam | ato 'pi karmādisambhūtam | (pṛ) yadyanāsravadharmo 'pi karmasambhūtaḥ | so 'pi pratisaṃyuktadharma ityākhyā syāt | tattu na sambhavati | uktaṃ hi sūtre- asti aprasaṃyuktā vedeneti | (u) anāsravadharmastattvajñānahetukaḥ karmapratyayakaḥ | hetubalamahimnā tu apratisaṃyukta ityucyate |
(pṛ) kiṃ karma kāmadhātuvipākavedakam | kiṃ rūpadhātuvipākavedakam | kimārūpyadhātuvipākavedakam | (u) yaḥ kāmarūpārūpyadhātuṣu daśākuśalakarmāṇi samutpādayati sa kāmadhātau vipākaṃ vedayate | (pṛ) rūpārūpyadhātugato 'pi kimakuśalaṃ karma samutpādayati | (u) tatrāpyakuśalaṃ karma samutpādayati | yathoktaṃ sūtre- tatrāsti mithyādṛṣṭiriti | mithyādṛṣṭiḥ kiṃ nākuśalā | (pṛ) tatra mithyādṛṣṭiravyākṛtā natvakuśalā | (u) nāvyākṛtā | kenaitat jñāyate | uktaṃ hi sūtre bhagavatā- mithyādṛṣṭirduḥkhakleśānāṃ heturiti | mithyādarśinā samutpāditāni kāyavāṅmanaskarmāṇi duḥkhavipākāyabhisaṃskriyante | yathā tiktakāravelle vidyamānāni catvāri mahābhūtāni sarvāṇi tiktarasāni bhavanti | yathā kāmadhātau mithyādṛṣṭirakuśalā | rūpārūpyadhātvorapi tallakṣaṇā akuśalā syāt | lakṣaṇasāmyāt | yathā bako brahmā brahmāṇamāmantrayāha- mopagaccha śramaṇaṃ gautamam | asmāllokāduttārayāma iti | idaṃ manovāgakuśalaṃ rūpadhātau samutpannam | anye 'pi brahma [kāyikā] devāḥ tatra bhavantaṃ tādṛśaṃ puruṣaṃ dūṣayanti | rūpārūpyadhātugatāḥ puruṣā vadanti- idameva nirvāṇamiti | āyuṣo 'nte kāmarūpayorantarābhavameva paśyanti | ito 'nyannirvāṇaṃ nāstīti mithyādṛṣṭirutpanneti anuttamadharmāpavādātkathaṃ nākuśalam | anena jñātavyaṃ tatrāstyakuśalaṃ karmeti | (pṛ) yadi tatrākuśalaṃ karmotpādayanti | tatkarma kiṃsthānapratisaṃyuktam | (u) yadīdamakuśalaṃ karma tadā kāmadhātau vipākaṃ vedayata ityataḥ kāmadhātupratisaṃyuktam |
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
