Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Satyasiddhiśāstram
- Tác giả
- Harivarman
- Thông tin
- GRETIL — N. Aiyaswami Sastri: Harivarman: Satyasiddhisastra, Vol. I, Baroda : Oriental Institute, 1975. (Gaekwad's Oriental Series, 159).CC BY-NC-SA 4.0
185 ānāpānavargaḥ
ānāpānasya ṣoḍaśākārā yaduta sasmṛta evāśvasiti smṛta eva praśvasiti | dīrghaṃ vā āśvasan dīrghamāśvasimīti prajānāti dīrghaṃ vā praśvasan dīrghaṃ praśvasimīti prajānāti || hrasvaṃ vā āśvasan hrasvamāśvasimīti prajānāti | hrasvaṃ praśvasan hrasvaṃ praśvasimīti (sss_466) prajānāti || sarvakāyapratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate || sarvakāyapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || praśrambhayan kāyasaṃskāramāśvasiṣyāmīti śikṣate | praśrambhayan kāyasaṃskāraṃ praśvasiṣyamīti śikṣate || prītipratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate | prītipratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || sukhapratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate | sukhapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || cittasaṃskārapratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate | cittasaṃskārapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || prasrambhayan cittasaṃskāramāśvasiṣyāmiti śikṣate | praśrambhayan cittasaṃskāraṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate || cittapratisaṃvedī āśvasiṣyāmīti śikṣate | cittapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate || abhipramodayan cittamāśvasiṣyāmīti śikṣate | abhipramodayan cittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate || samādadhan cittamāśvasiṣyāmīti śikṣate | samādadhan cittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate || vimocayan cittamāśvasiṣyāmīti śikṣate | vimocayan cittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate || anityānudarśī āśvasiṣyāmīti śikṣate | anityānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate || virāgānudarśī āśvasiṣyāmīti śikṣate | virāgānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate || nirodhānudarśī āśvasiṣyāmīti śikṣate | nirodhānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate || pratinissargānudarśī āśvasiṣyāmīti śikṣate | pratinissargānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate |
(pṛ) kathamānāpānasya dīrghaṃ hrasvaṃ vā bhavati | (u) yathā kaścitparvatamārohati | yadi vā [vā] bhāraṃ vahati | [tadā] klāntaḥ hrasvaṃ śvasati | tathā yogyapi audārike citte pravṛtte hrasvaṃ [śvasati] | audārikacittamiti capalaṃ rogavikṣiptaṃ cittam | dīrghaṃ śvasatīti yadi yogī sūkṣmacitte sthitaḥ, [tadā] tasyāśvāsapraśvāsā dīrghā bhavanti | kasmāt | sūkṣmacittānuvartina āśvāsapraśvāsā api sūkṣmā anupatanti | yathā tasyaiva klāntasya viśrāntasya āśrāsapraśvāsā sūkṣmā anupatanti | tasmin samaye dīrghā aśvāsa praśvāsā bhavanti |
sarvakāya[pratisaṃvedī]ti | yogī kāye tucchādhimuktaḥ sarvaromakūpeṣu vāyumantarbahiścāriṇaṃ paśyati | praśrambhayan kāyasaṃskāramiti | dhātubalalābhino vyupaśāntacittasya yogina audārikā āśvāsapraśvāsā vyupaśāntā bhavanti | tadā yogī kāyammṛtyupasthānasamanvito bhavati | prītipratisaṃvedīti | asmātsamādhidharmādasya citte mahatī prītirbhavati | prakṛtito vidyamānāpi naivaṃ bhavati | asmin samaye prītipratisaṃvedītyākhyāyate | sukhapratisaṃvedīti | prīteḥ sukhaṃ jāyate | kasmāt | prītamanasaḥ kāyaḥ praśrabhyate, praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vindate | yathoktaṃ sūtre- prītamanasaḥ kāyaḥ praśramyate | praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayate | iti |
cittasaṃskārapratisaṃvedīti | yogī prītāvādīnavaṃ paśyati | rāgajanakatvāt | rāgo 'yaṃ cittasaṃskāraḥ cittādutpannatvāt | vedanāyāṃ rāgo jāyata ityato vedanāṃ cittasaṃskāraṃ paśyati | praśrambhayan cittasaṃskāramiti | yogī paśyati vedanāto rāgo jāyate | tat praśrambhayataścittamupaśāmyati | audārikavedanāmapi praśrambhayatīti praśrambhayan cittasaṃskāramityucyate | cittapratisaṃvedīti | yogī praśrambhayan vedanāsvādaṃ paśyati cittaṃ śāntaṃ na līnaṃ noddhatam | cittamidaṃ kasmiṃścitsamaye punarlīnaṃ bhavati | tasmin samaye 'bhipramodayati | yadi punaruddhatam | tasmin samaye samādadhāti | yadyubhayadharmavinirmuktam | tasmin samaye samutsṛjet | ata ucyate vimocayan cittamiti | evaṃ yogī samāhito 'nityākāramutpādayati | anityākāreṇa kleśān prajahāti | ayaṃ nirodhākaraḥ | kleśānāṃ prahāṇāccittaṃ nirvidyate | ayaṃ virāgākāraḥ | viraktacittatayā sarveṣāṃ pratinissargamanuprāpnoti | ayaṃ prati nissargākāraḥ | evamanupūrvaṃ vimuktimanuprāpnotīti ṣoḍaśākārā ānāpānasmṛterbhavanti |
(pṛ) kasmādānāpānasmṛtirāryavihāra iti divyavihāra iti brahmavihāra iti śaikṣavihāra iti aśaikṣavihāra iti cocyate | (u) vāyurākāśe viharati | ākāśalakṣaṇaṃ rūpalakṣaṇaṃ prakaṭayati | rūpalakṣaṇamidaṃ śūnyameva | śūnyataivāryavihāra ityāryavihāro (sss_468) bhavati | śubhadeveṣūtpatyarthatvāt divyavihāraḥ | upaśamaprāpaṇārthatvāt brahmavihāraḥ | śaikṣadharmapratilābhārthatvāt śaikṣavihāraḥ | aśaikṣārthatvādaśaikṣavihāraḥ |
(pṛ) yadyaśubhabhāvanayā kāyādvirakto vimuktimanuprāpnoti | ka upayoga ebhiḥ ṣoḍaśabhirākāraiḥ | (u) aśubhabhāvanayā alabdhavairāgyasya ātmadurviṇṇasya kāyacitte vyāmohite syātām | yathā duṣṭamauṣadhaṃ sevamānasya vyādhiḥ punarbhavati | evamaśubhabhāvanayā durnivedo bhavati | yathā valgumuttitīrṣayā bhikṣavo 'śubhabhāvanayā atīva nirviṇṇā viṣapānabhṛgupatanādibhirvividhairātmānaṃ dhnanti sma | na tathā ime ṣoḍaśākārā vairāgyaprāpakā api na durnivedajanakā bhavantītyato viśiṣyante | kiñca ayamākāraḥ sulabhaḥ svakāyāvalambitvāt | aśubhā[kārastu] suvināśaḥ | ayamākāraḥ sūkṣmaḥ svakāyavipariṇāmakatvāt | aśubhākāra audārikaḥ | asthikaṅkālavipariṇāmaduṣṭaḥ | ayamākāraḥ sarveṣāṃ kleśānāṃ bhedakaḥ | aśubhākārastu maithunarāgamātrasya kasmāt | sarve hi kleśā vitarkaṃ pratītya jāyante | ānāpānasmṛteśca sarvavitarkopacchedārthatvāt |
(pṛ) anāpānaṃ kiṃ kāyānubandhi kiṃ cittānubandhi | (u) kāyānubandhi cittānubandhi ca | kasmāt | garbhāśayagatasyābhāvāt jñāyate kāyādhīnamiti | caturthadhyānādikasyācittakasya cābhāvāt jñāyate cittānubandhīti | (pṛ) āśvāsapraśvāso 'bhūtvotpannaścittādhīno na syāt | kasmāt | sa na manaso vaśādutpadyate | yathā anyadvastu smarati citte sadā āśvāsapraśvāsā bhavanti | yathā [bhukta] āhāraḥ svayaṃ paripacyate | yathā ca pratibimbaṃ svayaṃ pravartate na puruṣaḥ karoti |
(u) āśvāsapraśvāso 'bhūtvotpadyate na smṛtivaśāt | kintu pratyayasāmagryotpadyate | sacittasyāsti acittakasya punarnāsti | ato jñāyate cittādhīna iti | yathācittañca bhidyate | audārikacittasya hrasvaḥ | sūkṣmacittasya dīrghaḥ | ānāpānaṃ bhūmyadhīnaṃ cittādhīnam | ānāpāna(bhūmi)gatasya ānāpānabhūmirapyasti | [tasya] tasmin samaye cittamapyasti | ānāpānabhūmirnāma kāmadhātu strīṇi dhyānāni ca | ya (sss_469) ānāpānabhūmigataḥ [tasya] asti tu ānāpānabhūmi- cittam | acittakasya tasmin samaye [tadbhūmi]cittamapi nāsti | ānāpānavihīnabhūmigatasya tasmin samaye [tadbhūmiścitta]mapi nāsti |
(pṛ) śvāsa utpadyamāna kiṃ pūrvamāśvasati | kiṃ vā pūrvaṃ praśvasati | (u) upapattikāle pūrvamāśvasati | maraṇakāle 'nte praśvasati | evaṃ caturthadhyāne nirgamanapraveśāvapi | (pṛ) ānāpānasmṛtiriyaṃ kathaṃ paripūrṇā bhavati | (u) yogī yadi ṣoḍaśākārān pratilabhate | tasmin samaye paripūrṇā bhavati | kecicchāstācāryā vadanti- ṣaḍibhaḥ pratyayaiḥ paripūrṇeti | [ṣaṭ pratyayā] yaduta gaṇanā anubandhanā śamatho vipaśyanā vivartanaṃ pariśuddhiḥ | gaṇanā ānāpānagaṇanā ekata ārabhya yāvaddaśa | triprakārā gaṇanā samā vā atiriktā vā nyūnā vā | samā nāma daśasu satsu daśeti gaṇayati | atiriktā nāma ekādaśasu daśeti gaṇayati | nyūnā nāma navasu daśeti gaṇayati | anubandhanaṃ nāma yoginaścittamānāpānamanubadhnāti | vipaśyanā nāma yogī āśvāsapraśvāsān kāyānubaddhān maṇiṣu sūtravatpaśyati | śamatho nāma cittasyānāpāne pratiṣṭhāpanam | vivartanaṃ nāma cittaṃ pratītya kāyasya pravṛttiḥ, cittaṃ pratītya ca vedanāyāḥ | pratyutpannacittadharmo 'pyevam | pariśuddhirnāma yogini sarvakleśaiḥ sarvākṣaṇaiśca vimukte cittaṃ pariśudhyati |
neme 'vaśyaniyatāḥ | kasmāt | ākāreṣu gaṇānubandhanarūpayo dvayodharmayornāvaśyamupayogo bhavati | yato yogī kevalamānāpāne cittaṃ pratiṣṭhāpayan sarvān vitarkānupacchedayati | yaḥ ṣoḍaśavidhamācarituṃ samarthaḥ sa paripūrṇa ityucyate | idaṃ paripūrṇalakṣaṇañcāniyatam | mṛdvindriyācaritaṃ tīkṣṇendriyasyāparipūrṇam |
(pṛ) ānāpānasūtre 'smin kasmāduktam- āhārāya bhavatīti | (u) ānāpānastimitasya kāyaḥ sukhī bhavati | yathā madhurānnabhujaḥ kāyaḥ prahlādyate | ataḥ āhārāya bhavatītyucyate | (pṛ) eṣu ṣoḍaśākāreṣu kimānāpānaṃ saṃsmarati | (u) asya puruṣeṇa (sss_470) pañcaskandhān nirākartumupāya ityākhyā | pañcaskandheṣu nirākṛteṣu prajñaptirnirākṛteti kaḥ punarupayoga ānāpānasmṛtyā | idameva kāyānusmṛtirityucyate | caturdhā kāyamanusmaratīti kāyānusmṛtiḥ |
(pṛ) smṛtiratītālambanā | āśvāsapraśvāsāḥ pratyutpannāḥ | kasmāt tat smṛtirbhavati | (u) idaṃ prajñaptibhedakaṃ jñānamanusmṛtināmnocyate | caitasikadharmāṇāmanyonyaṃ nāma bhavati | yathā daśasaṃjñādayaḥ smṛtipūrvaṃ kriyamāṇatvāt anusmṛtirityucyate | dīrghahrasvādīnāṃ nāryavihāra ityabhidhānam | kathaṃ vihāravirhīnaṃ smṛtyupasthānamityākhyāyate | uktañca sūtre yogī ānāpānaṃ śikṣamāṇaḥ dīrgha[māśvasan] vā [śikṣate] hrasvaṃ vā sarvakāyapratisaṃvedī vā praśrambhayan kāyasaṃskāraṃ vā [śikṣate] | tasmin samaye kāyasmṛtyupasthānaṃ bhavati |
ayamādya upāyamārgaḥ | viśuddhaye bhavatītyato 'nte prahāṇamārrga ityucyate | atra anityādyākāro 'sti | asminsūtre paraṃ noktam | anyasmin sūtretūktam- yogī ānāpāne [sthitaḥ] kāye samudayadharmānudarśī vyayadharmānudarśī, samudayavyayadharmānudarśī viharatīti | āha- kāyamanityaṃ paśyatītyādi | caturthe paramanityādyākāraḥ paripūrṇatvāduktaḥ ||
ānāpānavargaḥ pañcāśītyuttaraśatatamaḥ |
186 samādhyapakṣāla vargaḥ
samādhirayaṃ tatpratibandhibhirapakṣālairvinirmuktaḥ san mahaddhitaṃ sādhayati | samādhyapakṣālamiti yaduta audārikī prītiḥ | yathoktaṃ sūtre- mamaudārikaṃ prītiprāmodyaṃ cittasya dūṣaṇamabhūt iti | yogī notpādayedidamaudārikaṃ prītipramodyam | rāgādidoṣāṇāṃ samāhita cittavikṣepakatvāt |
(pṛ) dharmādutpadyamānaṃ prītiprāmodyaṃ kathaṃ notpādayet | (u) yoginaḥ śūnya tāmanusmarato na prītipramodyaṃ jāyate | asti sattva iti saṃjñayā hi prītiprāmodyaṃ jāyate | pañcasu skandheṣu nāsti sattvaḥ, kathaṃ prītiprāmodyaṃ bhaviṣyati | yogī evamanusmaret- hetupratyayai vividhā dharmā jāyate yadutātapālokādayo dharmāḥ | tatra kiṃ prītiprāmodyam | ye prītiprāmodyakarā dharmāḥ te sarve parimārgitā vyagravikṣepakā iti paśyato yogina audārikaṃ prītiprāmodyaṃ nirudhyate | yogī punarmahāntamarthaṃ prārthayate | nātapālokādibhirdharmairayaṃ bhavati | ato na prītiprāmodyaṃ jāyate | yogī nirodhalakṣaṇaṃ lābhaṃ paśyatītyato nātapālokādibhiḥ [tasya] prītiprāmodyaṃ bhavati | ayaṃ yogī upaśamaṃ bhāvayan kleśānāṃ kṣayamicchati | ato na prītiprāmodyamutpādayati | īdṛśaiḥ pratyayairaudārikaṃ prītiprāmodyamupaśamayati |
bhīrutā ca samādherapakṣālaḥ | ahaṅkāramālambanaṃ dṛṣṭvā bhīrutāṃ janayati | loke yāni bhairavasthānāni tāni sarvāṇi yogī paśyati | tāni sarvāṇi anityaṃ vikṣepakamiti parīkṣya [tāni] nānuvidadhīta | kasmāt | dhyānaniṣaṇṇadharme 'styayaṃ bhairavadarśanasya pratyayaḥ | nānena bhīrutāṃ janayet | sarvamidamabhūtaṃ śūnyaṃ māyāvat | bālānāṃ vañcanamatattvam | evaṃ cintayato (sss_472) bhīrutā viyujyate | dharmān śūnyānupāśrayato nāsti bhīrutā | vihārabalādidaṃ vailakṣaṇyamanubhavāmītyanusmaran na bibhyāt | kiñca kāye śīlaśrutādiguṇasampadasti | na hiṃsāprayogapratyaya ityanusmarato na bhavati bhīrutā | yogyayaṃ mārge paramābhirata ityataḥ kāyajīvite 'napekṣo bhavati | kasmāt bibhyāt | kiñcāsya cittaṃ sadā samyaksmṛtau tiṣṭhati | ato bhīrutā nāvakāśaṃ labhate | śūralakṣaṇānusmaraṇācca na bibheti | bhīrutā ceyamabalīnatālakṣaṇam | evamādinā bhīrutāmapasārayati |
adamaḥ samādherapakṣālaḥ | [adamo] yat yogī śītavātādibhirvyādhimān | yadi vātiklāntijarāmaraṇapratyayairadāntakāyo bhavati | rāgatṛṣṇerṣyādibhiḥ kleśairadāntacittasya dhyānasamādhayo naśyanti | ato yogī svakāyacitte saṃrakṣan damayet |
vailakṣaṇyañca samādherapakṣālaḥ | [velakṣaṇyaṃ] yat malinatvalakṣaṇam | kiñcidamalinatālakṣaṇamapi dhyānasamādhīnāṃ vikṣepakam | yathā dānādilakṣaṇam |
vaiṣamyañca samādherapakṣālaḥ | [vaiṣamyaṃ] yat vīryaṃ duṣṭhulaṃ yadi vātilīnam | duṣṭhulasya kāyacitte 'tiklānte | atilīna[vīryo] na samādhinimittaṃ gṛhṇāti | ubhāvapi samādheścyutau bhavataḥ | yathā vartakāpoto gāḍhaṃ gṛhīto 'tilkānto bhavati | śithilaṃ gṛhīto hastādutpatet | yathā vā dāntā vīṇāyāstantryo 'tyāyatā vātiśithilā vā ubhayathā na svaraṃ sādhayanti | ārabdhavīryaṃ pravegavat tadā duṣaṇāvasānaṃ bhavet | yathā bhagavānanuruddhamāha- atyārabdhavīryasya kausīdyaṃ bhavet iti | kasmāt | atyārabdhavīryo hi vastvaprasādhya kausīdye patet | atilīnavīryo 'pi na vastu sādhayati | ato vaiṣamyaṃ samādherapakṣālo bhavati |
amanaskāraḥ samādherapakṣālaḥ | amanaskāro nāma saddharmāmanaskāraḥ | manaskāraprītidharme satyapi nāsti vedayitam (?) | samādhinimittamanaskṛtya bāhyarūpasya manaskāraścāmanaskāraḥ | yogī cittaikāgryeṇārabdhavīryo vedanīyadharmaṃ manasi kuryāt | yathā tailapātramāharet |
vaiparītyañca samādherapakṣālaḥ | [vaiparītyaṃ] yat rāgabahulaḥ karuṇācaritamupādatte | dveṣabahalo 'śubhaṃ bhāvayati | imau dvāvapi pratītyasamutpādaṃ bhāvayataḥ | atilīne citte śamathaṃ bhāvayati | atyuddhate citte vīryamārabhate | anayo dvayościttayorupekṣāmācarati | idaṃ vaiparītyam |
abhijalpaḥ samādherapakṣālaḥ | [abhijalpo] yat vitarkavicārabāhulyam | vitarkavicārāṇāmabhijalpahetutvāt | cittañca nālambane sudṛḍhapratibaddhaviharaṇaṃ, nābhiramate |
lakṣaṇagrahaṇañca samādherapakṣālaḥ | lakṣaṇaṃ trividham- yat śamathalakṣaṇamārambhalakṣaṇamupekṣālakṣaṇamiti | punastrividhaṃ samādhau samāpattilakṣaṇaṃ sthitilakṣaṇaṃ vyutthānalakṣaṇam iti | īdṛśalakṣaṇānāṃ pravibhāgākuśalo yogī dhyānācyavate |
mānañcasamādherapakṣālaḥ | yadāha- ahameva samādhimupasampadya viharāmi na tu sa itīdaṃ mānaṃ bhavati | yadāha- sa evopasampadya viharati nāhamitīdaṃ mānakalpaṃ bhavati | yadyapratilabdhasamādhirāha- pratilabdhavāniti | idamadhimānam | apraṇītasamādhau praṇītasaṃjñāmutpādayati idaṃ mithyāmānam |
rāgādidharmā api samādhyapakṣālāḥ | yathoktaṃ sūtre- yo bhikṣurekadharmeṇa samanvitaḥ sa na paśyati cakṣuranityamiti | [katamo 'sāvekadharmaḥ] rāgaḥ iti | (pṛ) sarve 'vītarāgāḥ sattvā kiṃ na paśyanti cakṣuranityamiti | (u) vacanamidaṃ kiñcit nyūnam | pratyutpanne (sss_474) samutpannarāgo na paśyati cakṣuranityamiti iti vaktavyam | [rāga]samanvite 'pi kaścidbhedaḥ | keṣāñcidrāgādayo ghanatarāḥ sadā cittamāviśanti | tadā [teṣāṃ te] samādhiṃ pratibadhnanti | tanubhūtāstu na sadāviśanti | tadā nāpakṣālā bhavanti |
sūtre coktā srayodaśa kṛṣṇadharmāḥ samādhipratikūlāḥ trayodaśa śukladharmāḥ samādhyanukūlāḥ | yadbhagavānāha- trīṇa dharmānaprahāya na jarāvyādhimaraṇaṃ tarati | [katame trayaḥ] rāgadveṣamohāḥ | trīn dharmānaprahāya na samucchedayati rāgadveṣamohān | [katame trayaḥ |] satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vicikitsā | atha santi trayo dharmāḥ ayoniśomanaskāro duścaritamatilīnacittatā | atha santi trayo dharmā muṣitasmṛtitā, asamprajanyaṃ vikṣiptacittatā iti | atha santi trayo dharmā auddhatyamindriyeṣvaguptadvāratā śīlavipannatā | atha santi trayo dharmāḥ asrāddhyaṃ dauśśīlyaṃ kausīdyamiti | atha santi trayo dharmāḥ sajjane 'ratiḥ saddharmaśravaṇe dveṣaḥ paradoṣaprakaṭane prītiḥ | ata santi trayo dharmaḥ agauravatā saṃkathyadūṣaṇaṃ duṣprajñasevanam | trīn dharmānaprahāya na prajahāti asatkāraṃ saṃkathyadūṣaṇaṃ duṣprajñasevanam [katame trayaḥ |] ahrīkyamanapatrāpyaṃ pramādaḥ | ahrīkyamanapatrāpyaṃ pramādaṃ prahāya prajahāti asatkāraṃ saṃkathyadūṣaṇaṃ duṣprajñasevanam | [evaṃ] yāvatsatkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāṃ prajahan prajahāti rāgadveṣamohān jarāvyādhimaraṇāni ca tarati |
atra jarāvyādhimaraṇānāṃ taraṇameva yannirupadhiśeṣanirvāṇam | rāgadveṣamohānāṃ samuccheda evārhatphalaṃ sopadhiśeṣanirvāṇam | saktāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsānāṃ samuccheda eva yacchrāmaṇyaphalam | ayoniśomanaskāraduścaritātilīnacittānāṃ samuccheda eva yadūṣmagatādinirvedhabhāgīyakuśalamūlam | muṣitasmṛtyasaṃ prajanyavikṣiptacittānāṃ samuccheda eva yat caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ bhāvanā | auddhatyendriyeṣvaguptadvāratāśīlavipannatānāṃ samuccheda eva yat pravrajitaśīlasamādānam | sajjanāratisaddharmaśravaṇadveṣaparadoṣaprakaṭanaprītināṃ, aśrāddhayadauśśīlyakausīdyānāṃ, asatkārasaṃkathyadūṣaṇaduṣprajñasevanānāṃ, ahrīkyānapatrāpyapramādānāñca samuccheda eva yat gṛhiṇaḥ pariśuddhiḥ |
kasmāt | yat kaścit rahogataḥ pāpakaṃ kṛtvā na lajjate tadāhrīkyam | yat sa pāpakacittapravṛtterūrdhvaṃ saṅghamadhye 'pi pāpakaṃ kṛtvā nāpatrapate | tadanapatrāpyam | saddharmamūlātkuśaladharmadvayādbhaṣṭasya sadākuśaladharmānuvartanaṃ pramādaḥ | ebhistribhirdharmaiḥ samanvito gurusthānīyenacāryeṇānuśiṣṭhaṃ na samādatte | sā agauravatā | ācāryaśāsanasya viparyayācaraṇaṃ saṃkathyadūṣaṇam | evaṃ sati ācāryaṃ parivarjya ciraṃ durjanopasadanaṃ duṣprajñasevanam | ebhyo 'nūtpannamahrīkyamagauravatā | anapatrapādbhavati saṃkathyadūṣaṇam | pramādādbhavati durjanopasadanam | ato 'śrāddho bhūtvā dauḥśīlyaṃ samādāya kusīdo bhavati | durjanaṃ sevamānaḥ [ārya]śāsanamaśraddadhāna āha- nāsti duṣkṛtasya vipāka iti | duṣkṛtamācaran vipākaṃ vindata iti śṛṇvanmātro vā kukkaṭaśvādidharmaṃ samādāyātyantikapāpameva kāṅkṣate | taddharmaṃ samādāya na kiñciddhitamavindateti kausīdyamutpādayati | kausīdyāt sajjane 'prīto bhavati yat tattvato nāsti samyak caryāvihārīti | saddharmaśravaṇaṃ dviṣan āha samyak caritadharmā mithyādharmāḥ nāsti tataḥ kaścanopakāra iti | cittakaṣāyāt paradoṣaprakaṭane prīta āha- parasya dharmacaryāto matsadṛśaṃ nāsti kiñcilabdhamiti | evaṃ kleśānāmanigṛhītavataścittamuddhataṃ bhavati | auddhatyādindriyāṇāmasamādadhānasya śīlaṃ vipadyate | śīlavipattyā smṛtirmuṣitā bhavati | asamprajanye viharataścittaṃ vikṣipyate | ayoniśomanaskāraśca jāyate | jātāyoniśomanaskāratvāt durmārge carati | durmārge caran nārthaṃ pratilabhate | ataścittaṃ mugdhamatilīnaṃ bhavati | cittasya mohāt na trīṇi saṃyojanāni samucchedayati | asamucchinnatrisaṃyojanatvānna rāgādikleśān prajahati | tato vyādhyādayaḥ sarvā vipattayaśca bhavanti | eṣāṃ viruddhāḥ śukladharmāḥ |
śokaḥ samādherapakṣālaḥ | tasmin varṣe māse ayane samādhimamukaṃ nālabha iti cintayato yoginaḥ śoko jāyate |
prītyāsvādane 'bhiniveśo 'pi samādhyapakṣālaḥ | anabhiratiśca samādherapakṣālaḥ | pratirūpadeśakalyāṇamitrādipratyayān labdhvāpi na cittamabhiramate |
kāmādīni nīvaraṇāni samādherapakṣālā bhavanti | saṃkṣipya yāvaccīvarapiṇḍapātādayo dharmāḥ kuśalamūlāpakarṣaḥ akuśalamūlaprakarṣaśca sarvāṇi samādherapakṣālāni bhavanti | iti buddhvā yatnena tānyapanetuṃ paryeṣeta ||
samādhyapakṣālavargaḥ ṣaḍaśītyuttaraśatatamaḥ |
187 śamathavipaśyanāvargaḥ
(pṛ) bhagavān tatra tatra sūtre bhikṣūnāmantryāha- [iha bhikṣuḥ] araṇyagato vāyatanagato vā vṛkṣamūlagato vā śūnyāgāragato vā manasi kuryāt dvau dharmau yaduta śamatho vipaśyanāca iti | yadi sarve dhyānasamadhyādidharmā manasi kartavyāḥ | kasmāt śamathavipaśyanāmātramāha | (u) śamatho nāma samādhiḥ | vipaśyanā prajñā | sarve ca kuśaladharmā bhāvanājātā iti dvāvimau parigṛhītau | vikṣiptacittagatāḥ śrutacintāmayādiprajñā apyatra saṅgṛhītāḥ | ābhyāṃ dvābhyāmeva mārgadharmaṃ karoti | kasmāt | śamatho hi saṃyojanā vyāvartayati | vipaśyanā samucchedayati |
śamathastṛṇagrahopamaḥ vipaśyanā asinā tallavanopamā | śamatho bhūmimārjanopamaḥ | vipaśyanā gomayavikīrṇanopamā | śamatho rajomārjanopamaḥ | vipaśyanā jalena kṣālanopamā | śamatho jale nimajjanopamaḥ | vipaśyanā agnāvuttāpanopamā | śamatho gaṇḍopamaḥ | vipaśyanā śastracikitsopamā | śamathaḥ sirodgamopamaḥ | vipaśyanā raktapāṭanopamā | śamathaścittadamanopamaḥ | vipaśyanā atilīnacittavyutthānopamā | śamathaḥ suvarṇasya culukīkaraṇopamaḥ | vipaśyanā adhidhamanopamā | śamathaḥ sūtrapātopamaḥ | vipaśyanā bhūmisamīkaraṇopamā | śamathaḥ sandaśinyā sandaṃśopamaḥ | vipaśyanā śastreṇa kṛntanopamā | śamathaḥ kavacopamaḥ | vipaśyanā bhaṭānāṃ śastrādānopamā | śamathaḥ samīkriyopamāḥ | vipaśyanā śaṅkuvedhopamā | śamatho medaḥsevanopamaḥ | vipaśyanā auṣadhapradānopamā | śamathaḥ suvarṇakuṭṭanopamaḥ | vipaśyanā bhājanakaraṇopamā |
laukikāḥ sattvāḥ sarve sukhaṃ duḥkhaṃ vā iti dvayorantayoḥ patitāḥ | śamathaḥ sukhaṃ tyajati | vipaśyanā dukhaṃ pariharati | kiñca saptasu viśuddhiṣu śīlaviśuddhiścittaviśuddhiśca śamathaḥ | anyāḥ pañca vipaśyanā | aṣṭamahāpuruṣavitarkeṣu ṣaḍvitarkāḥ śamathaḥ | (sss_477) dvau vipaśyanā | caturṣu smṛtyupasthāneṣu trīṇi śamathaḥ | caturthaṃ vipaśyanā | catvāri ṛddhipādāni śamathaḥ | catvāri samyakpradhānāni vipaśyanā | pañcasu indriyeṣu catvārīndriyāṇi śamathaḥ | prajñendriyaṃ vipaśyanā | evaṃ balamapi | saptasu bodhyaṅgeṣu trīṇi bodhyaṅgāni śamathaḥ | trīṇi bodhyaṅgāni vipaśyanā | smṛtistu ubhayagā | aṣṭasu mārgāṅgeṣu trīṇyaṅgāni śīlam | dve aṅge śamathaḥ | trīṇyaṅgāni vipaśyanā | śīlamapi śamathānubandhi | śamatho rāgaṃ samucchedayati | vipaśyanā avidyāmapanayati | yathoktaṃ sūtre- śamatho bhāvitaścittaṃ bhāvayati | cittaṃ bhāvitaṃ rāgaṃ prajahāti | vipaśyanā bhāvitā prajñāṃ bhāvayati | prajñā bhāvitā avidyāṃ prajahāti iti | kāmaviyuktatvāt cittaṃ vimucyate | avidyāviyuktatvāt prajñā vimucyate | tadubhayavimukti lābhino na punaḥ kiñcidavaśiṣyate | ato dvayamātramuktam |
(pṛ) yadi śamatho vipaśyanā cittaṃ bhāvayati prajñāṃ bhāvayati | cittaprajñābhāvitvāt rāgamavidyāñca prajahāti | kasmānniyama ucyate | śamathaścittaṃ bhāvayan rāgaṃ prajahāti | vipaśyanā prajñāṃ bhāvayantī avidyāṃ prajahātīti | (u) vikṣiptacittakasya cittasantānāni rūpādiṣu samudācaranti | santanyamānamidaṃ cittaṃ śamathaṃ labhate | tacchamanāducyate śamathaścittaṃ bhāvayatīti | śamitāccittājjāyate prajñā | ata ucyate vipaśyanā prajñāṃ bhāvayatīti | utpannavipaśyanasyordhvaṃ yatkiñcidbhāvitaṃ sarvaṃ bhāvitā prajñetyucyate | ādyā prajñā vipaśyanā paścāprajñetyucyate |
yathoktaṃ sūtre- śamatho bhāvito rāgaṃ prajahātīti | idaṃ vidhnībhūtaprahāṇaṃ bhavati | kena tat jñāyate | rūpādiṣu bāhyakāmeṣu rāgo jāyate | śamathauṣadhaṃ labdhavato na punarjāyate | yathoktaṃ sūtre- yogī nirāmiṣāṃ prītiṃ labhamānaḥ sāmiṣāṃ prītiṃ jahāti iti | yaduktamavidyāprahāṇamiti, tadātyantikaprahāṇam | kena tat jñāyate | avidyāprahāṇāddhi rāgādayaḥ kleśāḥ prahīyante nirudhyante nāvaśiṣyante | sūtre 'pyuktam- rāgavirāgāt cetovimuktiḥ | idaṃ vighnībhūtaprahāṇaṃ bhavati | avidyāvirāgāt prajñāvimuktiḥ | (sss_478) idamātyantikaprahāṇam | iti | asti ca dvidhā vimuktiḥ sāmayikavimuktiḥ akopyavimuktiriti | sāmayikavimuktirvighnībhūtaprahāṇam | akopyavimuktirātyantikaprahāṇam |
(pṛ) sāmayikī vimuktiḥ pañcavidhānāmarhatāmanāsravā vimuktiḥ | akopyā vimuktiścākopyadharmaṇo 'rhato 'nāsravā vimuktiḥ | kasmādvidhnībhūtaprahāṇamātramucyate | (u) neyamanāsravā vimuktiḥ | kasmāt | samayavimukto hi yat adhikabalena kañcitkālaṃ saṃyojanāni vighnayati nātyantaṃ prajahāti | paścātpunaḥ [saṃyojanāni]prādurbhavanti | ato nānāsravā[sā] bhavati | vimuktiriyaṃ sāmayikatṛṣṇāvimuktiḥ | kṣīṇāsravasyārhato nāsti kiñcidiṣyamāṇam | (pṛ) tathā ced nāryasyeṣyamāṇaṃ śīlam | (u) śaikṣāṇāmakṣīṇāsravatvāt ātmamatiḥ kadācitprādurbhavati | ataḥ śīle jāyata iṣṭam | nārhato 'tyantaprahīṇātmamateḥ |
(pṛ) godhiko 'rhan ṣaḍvāraṃ sāmayikavimukteḥ parihiṇaḥ | saptamaparihāṇabhayādasinātmānaṃ jaghāna | yadi sa āsravān vināśitavān, nātmānaṃ hanyāt | ato jñāyate samayavimukto nānāsrava ityucyate | (u) ayaṃ spṛṣṭāt saṃyojanaprahāṇātsamādheḥ parihīṇaḥ | asmātsamādheḥ ṣaṭkṛtva parihīṇaḥ | saptamavāraṃ spṛṣṭvā samādhimimaṃ ātmānaṃ hantumaicchat | tasmin samaye saṃkalpito 'rhanmārgamaspṛśat | ato māraḥ śaikṣo vivṛttakāyaskandhaṃ mṛta iti ācaturdigantaṃ tadvijñāpanāya yena bhagavān tenopasaṃkramya bhagavantametadavocat |
śrāvakaste [mahāvīra maraṇaṃ maraṇābhibhūḥ |] akāṃkṣate cetayate [tanniṣedhadyutendriya] |
atha khalu bhagavān [māra iti viditvā ta]mavocat |
[evaṃ hi dhīrāḥ kurvanti nākāṃkṣante [ca] jīvitam |] samūlāṃ tṛṣṇāmṛdgṛhya godhikaḥ parinirvṛtaḥ || iti |
(pṛ) yaḥ kṣīṇarāgaḥ sa vighnībhūtaprahāṇakaḥ | sūtra uktaṃ- rāgāccetovimuktiḥ | dveṣamohābhyāṃ prajñāvimuktiriti | kiñcāha- nandirāgaprahāṇācceto vimuktiriti | āha- kāmāsravāccittaṃ vimucyata iti | evaṃ vighnībhūtavimuktiḥ syāt na pāramārthikavimuktiḥ | (u) atrāpyuktam- avidyā prahīyata iti | ato jñāyata iyamātyantikavimuktiriti | yadi mataṃ rāgaprahāṇaṃ kadācidvidhnībhūtaprahāṇaṃ, kadācidātyantikaprahāṇamiti | anutpannatattvajñānasyedaṃ vidhnībhūtaprahāṇam | tattvajñānānusāriṇa atyantikaprahāṇam | nāsti tu kaścit [kevalaṃ] śamathaṃ spṛṣṭvā rāgamātyantikaṃ prajahātīti | tathā cet tīrthikā api rāgamātyantikaṃ prajahyuḥ | vastutastu na tathā | ato jñāyata idaṃ vighnībhūtaprahāṇamātramiti |
(pṛ) sūtra uktam- śamathena cittaṃ bhāvayati | vipaśyanāmupādāya vimuktiṃ spṛśati | vipaśyanayā cittaṃ bhāvayati | śamathamupādāya vimuktiṃ spṛśatīti | tat katham | (u) yogīyadi samādhiṃ pratītya kṣayamālambya prajñāmutpādayati | tadocyate śamathena cittaṃ bhāvayati | vipaśyanāmupādāya vimuktiṃ spṛśatīti | yadi vikṣiptacittena skandhadhātvāyatanādīni vikalpayati | tatpratītya kṣayamālambya śamathaṃ spṛśati | tadocyate vipaśyanayā cittaṃ bhāvayati | śamathamupādāya vimuktiṃ spṛśatīti | yadi smṛtyupasthānādīni nirvedhabhāgīyāni spṛṣṭvā cittaṃ parigṛhṇāti | tadā śabhathaṃ vipaśyanāṃ yuganaddhaṃ bhāvayatīti | sarve ca yogino dvāvimau dharmau niśritya cittaṃ nirudhya vimuktiṃ spṛśanti ||
śamathavipaśyanāvargaḥ saptāśītyuttaraśatatamaḥ |
188 samādhibhāvanāvargaḥ
(pṛ) bhavānavocat- samādhiṃ bhāvayediti | samādhicittamidaṃ pratiṇakṣamutpannavināśi | tat kathaṃ bhāvayitavyaṃ bhavati | (u) pratyakṣaṃ paśyāmaḥ khalu kāyikaṃ karma pratikṣaṇavināśyapi bhāvanāvaśādvibhinnakauśalaṃ bhavati | bhāvanāvaśāt ciraṃ punaḥ punaḥ pravartyamānaṃ sat sukaraṃ bhavati | tathā vācikaṃ karmāpi | anuvihitāvṛtti āvṛttyā ca praguṇīkṛtaṃ dṛḍhībhūtañca susmaraṇaṃ bhavati yathādhyayanādi | mānasaṃ karma ca kṣaṇikamapi bhāvayitavyamiti jñātavyam | yathāgnirjanyaṃ vikārayati | āpaḥ śilā bhedayanti | vāyuḥ padārthān vidhamati | evaṃ kṣaṇikadharmāṇāṃ sarveṣāṃ saṃhatānāṃ balamasti | kleśā yathāvāsanamanuvardhante | yathā kaścit punaḥ punarmaithunacittaṃ bhāvayan bahūn kāmānabhinirvartayati | tathā dveṣamohāvapi | yathoktaṃ sūtre- yo yadvastucittaṃ manasi karoti sa tatra pratipannaḥ | tadyathā sadā kāmavitarkacittamanusaran kāmāya pratipadyate | evamanyau dvau vitarkāvapi | iti | ato jñāyate cittamidaṃ kṣaṇikamapi bhāvayitavyaṃ bhavatīti |
bhāvanā nāmopacayaḥ | dṛśyante dṛṣṭe sarve dharmāḥ sopacayāḥ | yathoktaṃsūtre- yogī khalu ayoniśo manasikārāt kāmādīnāsravānanutpannānutpādayati | utpannān vivardhayati | yadavarānmadhyamutpādayati | madhyāduttamamutpādayati | tadyathā bījādaṅkuramaṅkurātkāṇḍaṃ kāṇḍānnāḷaṃ nāḷāt patraṃ patrātpuṣpaṃ puṣpātphalamiti pratyakṣato hetuto 'nupūrvaṃ vivardhate | samādhisamprajanyādidharmā apyevameva syuḥ | pratyakṣato dṛṣṭaṃ khalu vāsitatilasya gandhaḥ saṃṅgkrātyā vardhata iti | ayaṃ gandhastilañca pratikṣaṇamavidyamānaṃ, tathāpi tadvāsanābalamasti | ato jñāyate kṣaṇikā dharmā api bhāvayitavyā iti |
(pṛ) tilaṃ vartamānadharmaḥ | vāsito gandha āgantukaḥ | avidyamānaṃ cittaṃ kṣaṇikajñānenāgatya bhāvyate | kathaṃ dṛṣṭānto bhavet | (u) nāsti kaścidvidyamānadharmaḥ sarve ca dharmāḥ kṣaṇikā iti pūrvameva sādhitam | ato nāsti dūṣaṇama | yadi dharmā akṣaṇikāḥ, na bhāvayitavyāḥ | svarūpata eva sadāsthitasya bhāvanayā ka upakāraḥ | yadi dharmaḥ pratikṣaṇavināśi, (sss_481) [tadā] avarānmadhyaṃ madhyāduttamamiti dharmasya bhāvanā bhavet | (pṛ) kusumāni tilaṃ prāpya vāsayanti | jñānantu na cittamāpnoti | ato nāsti bhāvanā | (u) pūrvakarmadṛṣṭānte pratipāditamidam | yaduttarabhāvikarma na pūrvabhāvikarma prāpnoti | purvavacanaṃ nottarabhāvivacanamapekṣate | tathāpi kāyikavācikakarmaṇorasti ca bhāvanālakṣaṇam | ato 'prāptaṃ na bhāvyata iti tava vacanaṃ na dūṣaṇāya bhavati | pratyakṣato dṛśyate ca hetuphalayorayaugapadye 'pi bhavatyeva hetoḥ phalaṃ bhavatīti | evaṃ cittadharmasya kṣaṇikatve 'pi bhāvanāstyeva | yathā ca bījaṃ salilasiktamaṅkurādīnaprāpyāpi aṅkurādīnaṅkurayati | evaṃ prajñā pūrvacitaṃ bhāvayati tadūrdhvacittamupacitaṃ bhavati |
(pṛ) yadi kṣaṇikāttilāt tilāntaraṃ jāyate | kimidaṃ tilaṃ vāsitaṃ jāyate, avāsitaṃ vā | yadyavāsitaṃ jāyate, naiva bhavedvāsanāvat | yadi vāsitaṃ jāyate | punaḥ ka upayogaściravāsana [kriya]yā | (u) vāsanāhetutvāt | yathā bijātsalilasiktādaṅkuro 'ṅkurayate | evaṃ pūrvakusumayogaṃ pratītya tilāntaraṃ jāyate | idaṃ tu vāsitaṃ jāyate | bhavānavocat- ka upayogaścirakālavāsanayeti | yathā bhavatāṃ sūtra uktaṃ- agnisaṃyogādaṇuṣu kṛṣṇavarṇe niruddhe raktavarṇaṃ jāyata iti | yadyādāvagnisaṃyuktadharmasya kṛṣṇavarṇaṃ nirudhyata iti | na syātpunaḥ kṛṣṇavarṇasyotpattiḥ | yadyādāvagnisaṃyuktadharmasya raktavarṇamutpadyata iti punaḥ paścādagnisaṃyuktadharmaḥ kimartham | yadyādāvagnisaṃyogakāle kṛṣṇavarṇamutpadyate | raktavarṇaṃ naivotpadyeta | yadi dvitīyakṣaṇe raktavarṇaṃ jāyate | punaraścirakālāgnisaṃyogaḥ kimartham | yadi bhavatāmabhisandhiḥ raktavarṇaṃ kramaśo jāyata iti | cittamapyevamiti ko doṣaḥ | tathā vipariṇāmādirapi |
sarve dharmā sahetusapratyayā api kramaśo jāyante | yathā garbhādhānādikrameṇa śarīramabhinirvartyate | evaṃ prajñāsamādhyādayo dharmāḥ kṣaṇikā api avaramadhyottamadharmakrameṇa jāyante | bhāvanādharmaḥ sūkṣmo 'pi cittasantatimanyathayati | yathā pakṣacchadasyoṣmaṇi mṛdunyapi aṇḍaṃ kramaśo vikriyate | pāṇitalamāṃsamardanāt vāśījaṭā sūkṣmaśaḥ kṣīyate | evaṃ cittamapi | samāhitaprajñā sūkṣmetyataḥ kramaśo bhāvyate | dharmaṃ bhāvayan prāptikāle tāvat jānāti |
yathoktaṃ gāthāyām-
ācāryātsarvamādatte, sarva[tat] mi(mai?)trahetukam | ātmacetanayā sarva, sarva pāke kālamapekṣate || iti |
kaścidajasramadhīyāno 'pi na pratyeti paripavkakālika iva | yathā bahubhiḥ puṣpairekasmin samaye tilaṃ vāsayati na yathā puṣpālpāni kramaśaściraṃ vāsayanti | medasā paripuṣṭiḥ jale [naukā] nimajjanaṃ bhittinirmāṇaṃ ityādirapi tathā | pratyakṣaṃ khalu [naḥ] bījāṅkurādīnāmupacayo 'tisūkṣmaḥ, naiva draṣṭuṃ śakyate | teṣāṃ dainandina upacayaḥ kleśānāṃ gaṇanā | bālakādīnāṃ śarīraṃ stanyapānādinā paripacyata itīdamapi tathā syāt | ato jñāyate dharmabhāvanā sūkṣmā praṇītā duravabodhā ceti |
(pṛ) kadāciddharmo yugapadupacīyate | kaścitpūrvaṃ rūpamadṛṣṭvāpi taddarśanamātreṇa tatrābhiniviśate | kaścidalpakāle 'pi bahu pratisaṃvedī bhavati | kasmāducyate kramikaiva bhāvaneti | (u) sarvasyātītabhāvitvāt | ato jñāyata upacitā bhāvanā kramiketi | idaṃ pratipāditameva | na cittotpādamātreṇa yatkiñcitsādhayati | yathoktaṃ sūtre- yaḥ kuśaladharmeṣu na bhāvanāyogamanuyuktaḥ kuśaladharmānanupādāya kevalaṃ praṇidadhāti āsravebhyaścittavimokam | naivāsya cintitaṃ praṇidhānādbhavati | kuśaladharmeṣu bhāvanāyogānanuyuktatvāt iti |
yogī yadi kuśaladharmeṣu bhāvanāyogamanuyukto bhavati | akṛtapraṇidhānasyāpi [tasya] āsravebhyaścittaṃ vimucyate | hetorhi phalaṃ jāyate na praṇidhānāt | tadyathā pakṣiṇāmaṇḍasaṃsparśa āvaśyakaḥ | na praṇidhānāt janturaṇḍānnirgacchati | na ca praṇidhānātpradīpaprakāśaḥ pariśuddho bhavati | kintu pariśuddhatailaṃ pariśuddhavartikāñcobhayamapekṣya [anya]vastusaṃsparśacāñcalyarāhitye ca tatprakāśaḥ pariśuddho bhavati | kiñca na praṇidhānamātreṇa dhānyaṃ labhyate | kintu avaśyaṃ sūkṣetrasadbījartuvṛttisamīkriyākṛṣikarmaṇāṃ sākalye tatpratilābho bhavati | nāpi ca praṇidhānamātrāt deho rūpaṃ balañca labhate | avaśyaṃ vastrauṣadhāhārapoṣaṇādipratyayena tu paripūrṇo bhavati | evaṃ na praṇidhānamātrādāsravāṇāṃ kṣayo bhavati | avaśyaṃ tatvajñānamapekṣya vimucyate | ko jñānī hetoḥ phalaṃ jāyata iti prajānan taddhetumupekṣya anyasmātphalamākāṃkṣeta |
dharma bhāvayan dṛṣṭa eva phalavipākaṃ paśyati | yathoktaṃ sūtre- tiṣṭhantu saptadināni mayā śāsitāḥ śrāvakā muhūrtaṃ tāvatkuśaladharmaṃ bhāvayanto 'pramāṇavarṣeṣu nityaṃ sukhāṃ vedanāṃ spṛśanti iti | bhikṣuṇyo bhadantamānandamavocan- vayaṃ smṛtyupasthāneṣu supratiṣṭhitacittā viharantyaḥ pūrveṇāparaṃ viśeṣaṃ samprajānīma iti | sūtre ca bhagavān bhikṣūnāmantryāha- aśaṭhasya māmupasaṅkramato yanmayā prātarupadiṣṭo dharmaḥ tadartha sāyaṃ vindate | yat sāyamupadiṣṭo dharmaḥ prātastaddhitaṃ vindata iti | yaccārhanmārgaṃ spṛśati na tat parapudgalaḥ prayacchati | nānanyapudgalaḥ | kevalaṃ samyagghetubhāvanātastaddhitamāpnoti | anuttaraṃ buddhamārga eva nanu kuśaladharmasyopacitabhāvanayā spṛśati | yathoktaṃ sūtre- bhagavān bhikṣūnāmantryāha- dvau dharmau niśrityāhamanuttaraṃ mārgaṃ samāpannaḥ yat śubhābhiratāvanirvedo mārgabhāvanāyāmaklāntiśca iti | bhagavataḥ kuśaladharmāṇāṃ nāsti sīmā |
bodhisattvāḥ samādhimaspṛśanto 'pi na kusīdā bhavanti | kasmāt | kuśale 'kṛte na kiñcilabhyate | kuśale kṛte 'pi nākāre parivṛttiḥ | kuśalamakurvato naiva kṣaimaṃ bhavati | idaṃ cintayitvā vīryamārabhamāṇaḥ kuśaladharmaṃ bhāvayet | vīryamārabhamāṇasya lābho vā bhavati hānirvā | akṛtavīryasya naivāsti pratyāśā | ato bhāvanāmārabheta mā parikhedo bhūditi | prājñaḥ paryavasāne 'vaśyaṃ mucyate | bhāvanāvinirmuktasya na punarastyupāyaḥ | ataḥ prājñena bhāvanārabdhavyā, mā parikhedo janayitavyaḥ | yogī sucaritacaryāyā asti phalavipāka ityanusmṛtya alabhamāno 'pi na viṣādaṃ karoti | kiñca yogī manasi kuryāt- mayā bhāvanāyāḥ phalavipāko 'nuprāpta eva | pūrvāgataiḥ sattvaiḥ sarveṣāṃ dhyānasamādhīnāṃ [phalavipākasya] anuprāptatvāt | mamedānīṃ samyagbhāvanāpi phalavipākamanuprāpsyatīti | ato na parikhidyāt |
sucaritaśālini tathāgataḥ pratyakṣaṃ karoti | ahamidānīṃ samyagācarāmītyato jñānamavaśyamanuprāpsyate | ahaṃ mārgasamāpattipratyayasampannaḥ yat manuṣyadehaprāptiravikalendriyatā puṇyapāpavijñātṛtā vimuktāvapi cādhimuktatā abhyāgatasambuddhitā ityetaiḥ pratyayaiḥ samanvitaḥ kathaṃ na bhāvanāphalavipākamanuprāpsye | vīryasamācaraṇamamoghameva | ato na parikhidyate | (sss_484) kleśānāṃ prahāṇamatisūkṣmaṃ dūravabodhaṃ vāśījaṭāyāṃ kramaśaḥ kṣayavat | mama kleśānāmapi bhavetprahāṇam | saukṣmyātparaṃ na sambudhyate | ato jñāyate kuśalaṃ bhāvayituṃ vīryamuttamaṃ bhavatīti | alpīyasī prajñāpi kleśān vināśayati yathā alpīyān prakāśo 'ndhakāramapanayati | evamalpīyasīṃ prajñāṃ labhamānaḥ kṛtakṛtyo bhavati | ato na parikhidyate | dīrghakāye 'pi dussādhanā yat samādhisamāpattiḥ | yadi samādhiṃ samāpadyate | tadānye guṇā acireṇa bhavanti | ataḥ kṣipramalabhamāno 'pi na parikhidyate |
yogī samanucintayet samādhisamāpattiratikṛcchrā yathā purā bodhisattvaḥ puṇyena prajñayā ca ghaniṣṭhaḥ ṣaṭvarṣāṇi vyavasyan ante 'nuprāptaḥ | anyeṣāṃ bhikṣūṇāṃ samādhisamāpattirapi kṛcchrā, kiṃ punarmama pṛthagjanasya mandendriyasya vegenānuprāptiriti | evamanucintya na parikhidyeta | yogibhiravaśyaṃ kartavyaṃ yat samādhibhāvanā, nāsti punaḥ karmāntaram | ato 'nanuprāptasyānuprāptaye bhāvayitavyam | bhāvayitā samādhimasamāpanno 'pi kāyapravivekalābhī bhavati | praviviktakāyasya samādhiḥ sulabho bhavati | samādhibhāvanāmārabhamāṇo bhagavadanugrahasyānṛṇo bhavati | pravivekacāritvāt yogāvacara ityākhyāmapi vindate | dīrghakālaṃ kuśalaṃ bhāvayataḥ kuśalasvabhāvaḥ sidhyati | yāvatkāyapravṛtti kuśalameva sadānupatati | ataḥ sujanaiḥ saṅgaccheta | idaṃ mahate 'rthāya bhavati | sadā kuśalasya bhāvayitā dṛṣṭa eva kāyena āsravāṇāṃ kṣayaṃ spṛśet | yadi vā maraṇakāle spṛśet yadi vā āyuṣo 'nte susthāna upapadya tadantarā spṛśet | iti yathādharmaśravaṇānuśaṃsa uktam |
yogī adhyātmaṃ cittaṃ vīralakṣaṇaṃ puraskṛtyaivaṃ cintayati ahaṃ kleśāvaraṇamaparyādāya na kadācidvṛthā pratinivarta iti | kiñca yogī mānacittamāśrityaivaṃ cintayati- śraddhādīni kuśalendriyāṇi santīti anye samādhiṃ pratipadyante | mamāpīdānīṃ santi | kimarthaṃ na samāpadya iti | yathā purā bodhisattvaḥ arāḍādibhyo munibhyo dharmaṃ śrutvaivamacintayat ime śraddhādikuśalendriyatvāt dharmamanuprāpnuvan | samāpīdānīṃ santi kasmānnānuprāpsyāmīti | yogī prajānāti- kleśā durbalāḥ prajñā balavatī | tatprahāṇaṃ kimiti duṣkaramiti | yathoktaṃ- bhikṣuḥ ṣaḍbhirdharmaiḥ samanvāgato mukhamārutena himavantaṃ [parvatarājamapi] pradalayet | kaḥ punarvādo avidyāmiti |
kiñca yogī cintayati- ahaṃ pūrvādhvani na samādhiṃ bhāvitavān | ata idānīṃ nānuprāpnomi | idānīṃ na prayate paścātpunarnānuprāpsyāmīti | ato bhāvanāmārabhate | sadā samādhibhāvitvāt cittamekatra pratitiṣṭhati | yathā ghaṭasya pravartanamanuparatamavaśyamekatra pratitiṣṭhati | api ca yogī cintayati- yadyahaṃ sadā vīryamārabhe yadi cānanuprāptamanuprāpnomi | tadordhvaṃmavaśyaṃ na vipratisariṣyāmīti | ataścittaikāgryeṇa samādhīn bhāvayitumārabheta ||
samādhibhāvanāvargo 'ṣṭhāśītyuttaraśatatamaḥ |
189 mārgasatyaskandhe jñānādhikāre jñānalakṣaṇavargaḥ
tattvasya prajñā jñānamityākhyāyate | tattvaṃ yat śūnyānātmatā | tasya prajñā tattvajñānaṃ bhavati | prajñāptau prajñeti saṃjñā na tu jñānam | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- yathāsiḥ parikṛntati | āryaśrāvakāḥ prajñāsinā saṃyojanānubaddhān anuśayaparyavanaddhān sarvān kleśān samucchedayati | nānyadharmeṇeti vadanti | nātattva[jñāne] na kleśān samucchedayati iti | ato jñāyate prajñaiva tattva[jñāna]miti |
(pṛ) yat bhavānāha- prajñaiva kleśān samucchedayatīti | tadayuktam | kasmāt | saṃjñayāpi hi kleśān samucchedayati | yathoktaṃ sūtra- anityasaṃjñā bhāvitā [bahulīkṛtā] sarvaṃ kāmarāgaṃ paryādāti | [sarvaṃ] rūparāgaṃ [sarva]bhavarāgaṃ [sarva]masmimānaṃ [sarvā]mavidyāñca paryādāti | iti | (u) maivam | prajñayā yaḥ kleśānāṃ samucchedaḥ [sa eva] saṃjñayetyucyate | (sss_486) asti bhagavato dvividhaṃ vacanaṃ- paramārthavacanaṃ saṃjñāvacanamiti | yathoktaṃ sūtre- maitrī vyāpādaṃ samucchedayatīti | ayaṃ maitrīdharmaḥ paramārthato na saṃyojanaṃ samucchedayati | jñānamātraṃ samucchedayati | yathoktaṃ- jñānāsiḥ sarvān kleśān samucchedayati iti | ato jñāyate maitrī saṃyojanaṃ samucchedayatīti saṃjñāvacanam | kiñcoktaṃ prajñārthasūtre- vimuktiṃ prajānātīti prajñā | kiṃ vastu vimuktiriti prajānāti | yat anityaṃ rūpaṃ anityamiti yathābhūtaṃ prajānāti | anityā vedanā, saṃjñā, saṃskārā, vijñānamanityamiti yathābhūtaṃ prajānāti | iyaṃ prajñaiveti | kiñcāha- āryaśrāvakāḥ samāhitā yathābhūtaṃ prajānantīti | ato jñāyate paramārtha eva prajñeti | prajñādṛṣṭānte coktam- jñānamasiḥ prajñā iṣurityādi | dṛṣṭānto 'yaṃ sarvakleśaprahāṇamupadarśayati | tattvajñānameva kleśān samucchedayatītyataḥ prajñaiva tattva[jñāna]miti jñāyate | uktañca gāthāyām-
yogī paśyati vai loke sarve devāśca mānuṣāḥ | tattvajñānaparibhraṣṭā nāmarūpe 'bhiniviṣṭāḥ || iti |
laukikā bhūyasā tucchakaṃ nityaṃ sukhaṃ subhamityādi dṛṣṭvā tattvajñānādbhaṣṭā bhavanti | yaḥ paramārthataḥ śūnyamanātma ityādi paśyati, sa tattvajñānī bhavati | ato jñāyate prajñaiva tattva[jñāna]m iti |
āha ca bhagavān sūtre- yasya dhanaṃ vinaṣṭhaṃ, tasyālpīyān lābho vinaṣṭaḥ | yasya prajñā vinaṣṭā, tasya mahīyān lābho vinaṣṭa iti | kiñcāha- lābheṣu dhanamalpīyān lābhaḥ | prajñā tūttamo lābha iti | āhaca- pradyotānāṃ candrasūryapradyota alpīyān prajñāpradyoto 'gra iti | yadi prajñā na tattva[jñānaṃ], kasmādevaṃ vadet | uktañca sūtre- prajñendriyamāryasatyasaṅgṛhītamiti | āha ca- duḥkhasamudayajñānādiḥ tattva[jñāna]miti prajānīyāt | paramārthasatyālambaneyaṃ prajñā iti | āha ca- [bodhipakṣika]dharmeṣu prajñā agrā iti | (sss_487) kiñcāha- anuttarā samyaksambodhiḥ prajñendriyamityabhidhīyate iti | ataḥ sā tattvamiti | bhagavato daśa balāni jñānamayāni | ato jñāyate prajñā vastutaḥ paramārthālambanā bhavatīti | (pṛ) tathā sati prajñā alaukikī bhavet | (u) vastuto 'laukikī prajñā | kenedaṃ jñāyate | laukikaṃ cittaṃ prajñaptimavalambate | lokottaraṃ cittaṃ nairātmyaśūnyatāmavalambate | kasmāt | prajñaptirhi loka eva | prajñapteratikrāntaṃ lokottaram |
(pṛ) bhavaduktaṃ na yujyate | kasmāt | uktaṃ hi sūtre- kiṃ vijānāti vijñānam | yaduta rūpaśabdagandharasasparśān vijānāti | yathā skandhadhātvāyatanādīni vijñānena vijānāti | idaṃ vijñānaṃ lokottaraṃ bhavet | iti | ato laukikaṃ cittaṃ prajñaptimātramālambate na tattvamiti bhavadvacanamayuktam | manovijñānamapi tattvālambanam | vedanāsaṃjñāsaṃskārādyālambitvāt | kiñcāha bhagavān- dve samyak dṛṣṭī laukikī lokottareti | puṇyapāpādyastitva [samyak dṛṣṭi]laukikī yadāryaśrāvakāṇāṃ duḥkhasamudayanirodhamārgānālambya anāsravasmṛtyā samprayuktā prajñā lokottarā | uktañca gāthāyām-
laukikottamadṛṣṭīko yātāyāto 'pi saṃsṛtau | adhvanāṃ śatasāhasraṃ na yāvaddurgatau gataḥ || iti |
uktañca sūtre- mithyācāriṇaḥ susthāne janma bhavati | astya pāpakarmaṇo 'nabhinirvṛttau kuśalapratyayaḥ pūrvaṃ vipacyate | kadācinmaraṇakāle samupasthite samyak dṛṣṭisamprayuktaṃ kuśalacittamabhimukhībhavati | ataḥ susthāne jāyate | iti | daśasu kuśala[karma]patheṣvapi samyagdṛṣṭiruktā | kathaṃ bhavānāha lokottaraṃ jñānamiti | āha ca bhagavān- trividhā prajñā śrutamayī prajñā, cintāmayī prajñā, bhāvanāmayī prajñā | śrutamayī prajñā cintāmayī prajñā laukikī | bhāvanāmayī ubhayavidhā iti | kiñca bhagavān [ānāpāna]smṛtiṃ janayāmāsa | rāhulo bhikṣurapariniṣpannāṃ vimuktiprajñāmanuprāpa | āha ca pañcadharmā aparipavkaṃ vimukticittaṃ vipācayanti iti | eṣā sarvā laukikī prajñaiva | kiñcoktaṃ sūtre- kecidabhiniṣkramaṇakuśalāḥ, na vipaśyanākuśalāḥ | kecidvipaśyanākuśalāḥ na santaraṇakuśalā iti | laukika jñānalābhitayā abhiniṣkramaṇakuśala ityucyate | catussatyādarśitayā na vipaśyanākuśalaḥ | (sss_488) catussatyāni paśyannapi āsravakṣayālābhitayā na santaraṇakuśalaḥ | bhagavān svayamāha- dharmajñānamanvayajñāna paracittajñānañca laukikaṃ jñānamiti | kiñcāha- pūrvanivāsajñānaṃ cyutyupapattijñānaṃ sāsravamiti | api cāha- dharmāṇāṃ sthitijñānaṃ nirvāṇajñānaṃ bhavati | ityādisūtreṣūktatvāt jñātavyaṃ asti sāsravaṃ jñānamiti |
atra pratibrūmaḥ | yadyasti sāsravā prajñā | idānīṃ vaktavyaṃ sāsravānāsravayoḥ pravibhaktaṃ lakṣaṇam | (pṛ) yo dharmo bhave pātakaḥ sa sāsravaḥ | tadanyo 'nāsravaḥ | (u) ko dharmo bhave pātakaḥ | ko vā na bhave pātakaḥ | idaṃ prativaktavyam | apratibrūvāṇasya nāsti sāsravānāsravayorlakṣaṇam | yadbhavatoktam- asti laukikaṃ cittamaprajñaptyavalambanaṃ yadviṣayādīnāṃ vijñānamiti | tadayuktam | kasmāt | āha khalu bhagavān- pṛthagjanāḥ satataṃ prajñaptimanudhāvantīti | asyārthaḥ | sarvapṛthagjanacittaṃ prajñaptiṃ na paryādātītyataḥ sadā asmitālakṣaṇamanudhāvati | naiva tato visaṃyujyate | rūpaṃ paśyato 'pi na ghaṭādilakṣaṇādvisaṃyujyate iti | ataḥ pṛthagjana cittaṃ na tattvārthamavalambate | vedanāsaṃjñādīn dharmānavalambamāno 'pi ahaṃ mameti paśyati | ato jñāyate sarvaṃ laukikaṃ cittaṃ prajñaptimavalambata iti |
yaduktaṃ bhavatā- laukikī prajñā yaduta dvidhā samyagdṛṣṭirityādi iti | tatredaṃ prativaktavyam- asti cittadvaividhyaṃ mohacittaṃ jñānacittamiti | prajñaptidharmāvalambanaṃ cittaṃ mohacittam | yat śūnyā nātmarūpadharmamātrāvalambanaṃ cittaṃ jñānacittam | yathoktamavidyāvibhaṅgasūtre- avidyā katamā | yat pūrvānte 'jñānamaparānte 'jñānaṃ pūrvāntāparāntājñānaṃ karmaṇyajñānaṃ karmavipāke 'jñānaṃ pūrvāparakarmavipākājñānaṃ ityādi tatra tatra yathābhūtasyājñānamadarśanamanabhisamayaḥ tamaḥ saṃmohaḥ [avidyā]ndhakāraḥ iyamucyate 'vidyā iti | yathābhūtasyā jñānamiti yat śūnyānātmā jñānam | idaṃ pṛthagjanacittaṃ sadā prajñaptigataṃ sat prajñaptimavalambate | ato 'vidyetyākhyāyate | śūnyālambanaṃ jñānam | idānīṃ yadi sarvaṃ laukikaṃ jñānaṃ prajñaptimavalambate | prajñaptyālambanaṃ cittamavidyā bhavati | kathamucyate asti laukikī prajñā iti |
(pṛ) bhavatoktavat prajñaptyālambanaṃ prajñālakṣaṇamavidyā | idānīmarhato 'vidyā bhavet | ghaṭādyālambanacittasya sattvāt | (u) arhato nāsti ghaṭādyālambanaṃ cittam | kasmāt | (sss_489) prathamābhi sambodhikāla eva sarvaprajñaptilakṣaṇānāṃ vidhvastatvāt | kriyārthārya kevalamabhidadhāti | na tatra mānadṛṣṭāvabhiniviśate | santi trayo vādāḥ- (1) dṛṣṭijaḥ, (2) mānajaḥ, (3) kriyārthaja iti | tribhyaḥ kriyārtho bhavati | pṛthagjanā yadvadanti ghaṭa iti pudgala iti | ayaṃ vādo dṛṣṭijaḥ | śaikṣā ātmadṛṣṭivihīnā api samyaksmṛtipramoṣat pañcasu skandheṣu asmimānalakṣaṇena vadanti- ayaṃ pudgalaḥ ayaṃ ghaṭa iti | yathā kṣemakasūtra uktam | kriyārthaja iti yadarhataḥ | yathā mahākāśyapaḥ saṅghāṭiṃ dṛṣṭvā āha- iyaṃ mameti [yat] divyarddhau vicikitsāṃ janayati | bhagavān tadvivṛṇvannāha- ayamatyantasamuddhatamānendriyaḥ pradagdhahetupratyayaḥ kathaṃ sābhimānaḥ syāt | prajñaptyā paraṃ [tathā] vadatīti | ato jñāyate astyarhato ghaṭādicittamiti |
(pṛ) yadyalaukikī prajñā | dve samyagdṛṣṭī ityādī sūtraṃ kathaṃ neyam | (u) idaṃ sarvaṃ saṃjñājñānamiti nāmnocyate | bhagavān dharmāṇāṃ tattvalakṣaṇapratisaṃvedī vineyasattvānanusṛtya vividhaṃ nāma sthāpayati | yathā prajñāmeva vedanādināmnopadiśati | yaduta vedakaḥ sarvadharmebhyo vimucyata iti | api cāha anityādisaṃjñā bhāvitā sarvān kleśān paribhedayatīti | āha ca- caturthamakṛṣṇamaśuklaṃ karma sarvakarmāṇi śaikṣacetanākhyāni kṣapayatīti | kiñcāha- manasā sarvānabhiviveśān prajahātīti | āha ca-
śraddhayā tarati ogham apramādena cārṇavam | vīryeṇa duḥkhamatyeti prajñayā pariśudhyati || iti |
api cāha- cakṣū rūpadarśanāyecchati iti | cakṣuṣi vastuto 'satyāmapīcchāyāṃ cittameva darśanāyecchat cakṣurnāmnocyate |
(pṛ) yadi laukikaṃ jñānaṃ saṃjñā | kasmāt jñānaṃ bhavati | yadi hetupratyayān vinopadiṣṭaṃ jñānam | tadā sarvāḥ saṃjñā jñānaṃ bhavetyuḥ | vaktavyā ca dvividhā saṃjñā lokaṃ pratītya satyaṃ, paramārthaṃ pratītya satyamiti | (u) maivam | saṃjñāyāḥ santi nānāvibhāgāḥ | kācit mohakāṣṭhātmikā saṃjñā yāvat laukikakuśalākuśalāni na vijānāti | kācidavaramohātmikā saṃjñā kuśalākuśalāni vivecayati | kācidalpamohātmikā saṃjñā asthisaṃjñādyālambate | prajñapti mavihāya na skandhalakṣaṇāni vidhamati | itīyaṃ saṃjñā skandhalakṣaṇaparibhedakaṃ jñānamanukūlayatītyato bhagavānupadiśati jñānamiti | iyañca saṃjñā tattvajñānasya hetuṃ karotītyato jñānami tyucyate | asti ca loke kāraṇe kāryopacāraḥ | yathā suvarṇaṃ bhuṅkte | puruṣasya pañcavṛttīrdadāti | strī śīlaṃ malinaṃ karoti | supārā jaladhārā sukhā | dharmavasanaḥ puruṣaḥ sukha iti | saptāsravasūtre ca vacanaprahāṇavṛttiprahāṇādaya āsravahetava āsravā ityucyante | āhuśca āhāro jīvitaṃ paśavastṛṇānīti | api cāhuḥ- annavasrādīni bāhyajīvitam, yat parasvāpaharaṇaṃ tadeva parajīvitāpaharaṇam iti | idaṃ sarvaṃ hetumeva phalatayā vadanti | evaṃ jñānahetureva jñānamityucyate | ato 'navadyam |
(pṛ) smṛtyupasthāneṣu uṣmādiṣu ca gataṃ cittaṃ tattvadharmamālambate | kimidamanāsravam | (u) yadanāsravaṃ cittaṃ tat prajñaptiṃ vidhamati | ato yatra prajñaptividhamanaṃ cittaṃ tadanu samāgataṃ cittamanāsravaṃ bhavati | (pṛ) kutra cittaṃ prajñaptiṃ yugapat vidhamati | (u) yatra pañcānāṃ skandhānāmudayavyayānudarśanasampanno bhavati | tadā [teṣā]manityasaṃjñāmanuprāpnoti | anityasaṃjñā ca yogino 'nātmasaṃjñāṃ sampādayati | yathoktam- āryaśrāvakāṇāmanityasaṃjñayā cittaṃ bhāvayatāmanātmasaṃjñā pratitiṣṭhati | anātmasaṃjñayā cittaṃ bhāvayatāṃ kṣipraṃ rāgadveṣamohebhyo vimucyate ityādi | kasmāt | anātmasaṃjñayā hi cittaṃ bhāvayatāṃ duḥkhasaṃjñā pratitiṣṭhati | ātmasaṃjñitvāt duḥkhamapi pratibudhyate | ato yo dharmo 'nityo 'nātmā, sa duḥkho 'pi iti prajānan akuśalānnirvidyate | ato 'nātmasaṃjñā duḥkhasaṃjñāṃ sampādayati |
(pṛ) kasmādbhavānāha [anyathā] vidhanakramam | sūtre tūktam- yadanityaṃ tadduḥkham | yadduḥkhaṃ tadānātma iti | ato 'nityasaṃjñā duḥkhasaṃjñā sampādayati | duḥkhasaṃjñānātmasaṃjñāṃ sampādayati |
(u) sūtra uktam- anityasaṃjñābhāvitaṃ śrāvakāṇāṃ cittamanātmasaṃjñāyāṃ pratitiṣṭhati iti | ato 'nityasaṃjñā anātmasaṃjñāṃ sampādayati | evaṃ vadato 'pi asti mārganayaḥ | kasmāt | ātmavādī hi paralokasādhanāyāha- ātmā nitya iti | ataḥ pañcaskandhā anityā iti paśyan anātmāna iti prajānāti | yathoktaṃ sūtre- cakṣurātmeti yo vadet | tat nopapadyate | cakṣuṣa utpādopi vyayo 'pi prajñāyate | yasya khalu punarutpādo 'pi vyayo 'pi prajñāyate | ātmā ma utpadyate vyeti cetyasyāgataṃ bhavati | iti |
(pṛ) sūtradvayamidaṃ kathaṃ pratisaṃvedanīyam | (u) duḥkhalakṣaṇaṃ dvividham- anityasaṃjñotthitaṃ vipariṇāmaduḥkhalakṣaṇam | anātmasaṃjñotthitaṃ saṃskāraduḥkhalakṣaṇama | ataḥ sūtradvayamapyaviruddham | (pṛ) tathā cet smṛtyupasthānoṣmādāvastyanityasaṃjñā | ayaṃ dharmo 'nāsravaḥ syāt | (u)smṛtyupasthānādau yadīyamanāsravā, ko doṣo 'sti | (pṛ) pṛthagjanānāṃ citte na syādiyamanāsravā | pṛthagjanānāṃ citte 'pyasti abhūtasmṛtyupasthānam | kathamidanāsravaṃ bhavet | (u) pudgalo 'yaṃ na vastutaḥ pṛthagjanaḥ | ayaṃ srotaāpattiphalapratipannaka ityucyate | (pṛ) ayaṃ srotaāpattiphalapratipannakaḥ satyadarśanamārge vartate | smṛtyupasthānādidharmāśca na satyadarśanā bhavanti | (u) srotaāpattiphalapratipannakaḥ sannikṛṣṭo viprakṛṣṭaśca bhavati | smṛtyupasthānādigato viprakṛṣṭaḥ pratipannakaḥ satyadarśanagatastu sannikṛṣṭaḥ | kenedaṃ jñāyate | uktaṃ hi bhagavatā vāśījaṭopamasūtre- jānataḥ paśyata āsravāṇāṃ kṣayaṃ vadāmi | kiṃ jānataḥ kiṃ paśyata āsravāṇāṃ kṣayo bhavati | iti rūpaṃ, iti rūpasya samudayaḥ | iti rūpasyāstaṅgamaḥ | iti vedanā saṃjñāsaṃskāravijñānāni yāvadastaṅgamaḥ | mārgamabhāvayato nāsravāṇāṃ kṣayo bhavati | bhāvayatastu bhavati | tadyathā [kukkuṭyā] aṇḍāni samyagadhiśayitāni | evameva bhāvanānuyogamanuyuktasya bhikṣornaivaṃ jñānaṃ bhavati etāvatko bata me 'dyāsravāṇāṃ kṣīṇam | etāvatko hayaḥ etāvatkaḥ paramiti | atha khalvasya kṣīṇe kṣīṇānta eva jñānaṃ bhavati | tadyathā vāśījaṭāyāṃ [dṛśyante 'ṅgulipadāni] (sss_492) | saptatriṃśa[vdodhya]ṅga bhāvanānuyogamanuyuktasya bhikṣoralpakṛcchreṇaiva saṃyojanāni pratipraśrabhyante | pūtikāni bhavanti | tadyathā sāmudrikayānāno[rbandhanāni] | ato jñāyate smṛtyupasthānādigato mārgāṅgabhāvanānuyogamanuktaḥ srotaāpattiphalapratipannaka iti | yadyekasmin kṣaṇe yadi vā pañcadaśasu kṣaṇeṣu na bhāvanānuyogaṃ vindate | [tadā] jñātavyamayaṃ viprakṛṣṭaḥ srotaāpattipratipannaka iti |
(pṛ) iti rūpaṃ, iti rūpasya samudayaḥ iti rūpasyāstaṅgamaḥ, iti vedanā iti jñānamiti prathamamuktamādyaphalasya mārgaḥ | anantarāsrayo dṛṣṭāntāsrayāṇāṃ phalānāṃ mārgāḥ | ato nādyaphalapratipannaka ityucyate | (u) yadyaṇḍāni na samyagadhiśayitāni | tadā vinaśyanti | samyagadhiśayatāni saṃsidhyanti | evaṃ smṛtyupasthānādārabhya prathamaṃ bhāvanāmārabhate | sa yadi na sādhayati | na sa pratipannako bhavati | sādhayanstu śaikṣajano 'timātrapūtivedaka ityucyate | ataḥ smṛtyupasthānādau pūtibhūtaḥ san pṛthagjano bhavati | yaḥ saṃsiddhabhāvanaḥ sa ādyaphalapratipannako bhavati | tadyathā aṇḍāntargata | aṇḍābdahirgataḥ srotaāpanno bhavati | ato jñāyate smṛtyupasthānādigataḥ viprakṛṣṭaḥ pratipannaka ityucyate | kiñcogreṇa saṅghe nimantrite devatā upasaṅkramya ārocayanti- amuko gṛhapate arhan yāvadamuka ādyaphalapratipannaka iti | yadi sa satyadarśanamārgagataḥ | kathamārocayeyuḥ | jñātavyaṃ sa viprakṛṣṭaḥ pratipannaka iti |
kiñcoktaṃ bhagavatā sūtre- yasya [khalu bhikṣava imāni] pañcendriyāṇi (śraddhādīni) na santi | tamahaṃ bāhyaḥ pṛthagjanapakṣe sthita iti vadāmīti | asyārthaḥ- asti bāhya ābhyantaraśca pṛthagjanaḥ | yasya nirvedhabhāgīyāni kuśalendriyāṇi na santi | sa bāhyaḥ pṛthagjana iti | yasya santi sa ābhyantara iti | ayamābhyantaraḥ pṛthagjana ārya ityupyucyate pṛthagjana ityapyucyate | bāhyaṃ pṛthagjanamupādāya āryaḥ | satyadarśanamārgamupādāya pṛthagjanaḥ | yathānandaśchannamāmantryāha- pṛthagjano nānusmarati rūpaṃ śūnyamanātmā, vedanā, saṃjñā (sss_493) saṃskārā vijñānaṃ śūnyamanātmā | sarve saṃskārā anityāḥ | sarve dharmā anātmānaḥ | teṣāṃ nirodho nirvāṇamiti | atha ca [tatra] channasya [cittaṃ] na dharmaniyāme praskandati | nāpi pṛthagjanasyaivaṃ bhavati ityāha |
(pṛ) sannikṛṣṭo viprakṛṣṭo vā, ubhāvapi pratipannakau | kaḥ pravibhāgastayoḥ | (u) yo nirodhaṃ paśyati sa tattvataḥ pratipannakaḥ | yo dūrabhāgīyakuśalendriyagataḥ paśyati pañcaskandhā anityāḥ duḥkhā śūnyā anātmāna iti | na tu nirodhaṃ paśyati | sa saṃjñāpratipannakaḥ | kasmāt | yathoktaṃ sūtre- bhikṣavo bhagavantaṃ pṛcchanti- kathaṃ dharmaṃ paśyema iti | bhagavānāha- cakṣuḥ pratītya rūpañca cakṣurvijñānamutpadyate | tatsahabhuvo vedanāsaṃjñā cetanādayaḥ sarve [dharmā] anityā vipariṇāmadharmāṇaḥ aśraddheyāḥ | yo dharmo 'nityaḥ, tad duḥkham | duḥkhasyāsya samudayo 'pi duḥkham | sthitirapi duḥkham | punaḥ punarbhavalakṣaṇamapi duḥkham | evaṃ yāvanmano dharmā api | yadīdaṃ duḥkhaṃ nirudhyate | anyāni duḥkhāni na sambhavanti | na punaḥ santāno bhavati | yoginaścitta evaṃ bhavati- idaṃ praṇītamupaśamapadaṃ yat sarveṣāṃ mṛṣābhūtānāṃ kāmatṛṣṇānāmapagamaḥ kṣayo virāgo nirodho nirvāṇam | yadasmin dharme cittaṃ praskandati adhimucyate neñjate na parāvartate na śocate na paritrāsate | tato nidānaṃ dharmaṃ paśyeyam iti | ato jñāyate yogī anityādyākāraiḥ pañcaskandhānavalokayan viprakṛṣṭaḥ pratipannaka ityucyate | teṣāṃ nirodhaṃ paśyan sannikṛṣṭaḥ pratipannaka iti | yathā channaḥ sthavirān prativadati- mamāpyevaṃ bhavati- rūpamanityaṃ [vijñānamanityaṃ rūpamanātmā, vijñānamanātmā, sarve saṃskārā anityāḥ, sarve dharmā anātmāna iti | atha ca punarme] sarvasaṃskārasamarthe tṛṣṇākṣaye nirodhe nirvāṇe cittaṃ na praskandati, na prasīdati, na vimucyate [paritarṣaṇā | upādānamutpadyate | pratyudāvartate mānasam | atha kastarhi ma ātmeti |] na khalvimaṃ dharmaṃ paśyato bhavati | iti |
kiñcāha- yogī yadasmin dharme mṛduprajñayā kṣāntiṃ śraddadhate sa śraddhā[nusārī] pratipannakaḥ | pṛthagjanamatītya dharmaniyāmamavatāryādyaphalamalabdhvā na deveṣu bhavati | yastīkṣṇaprajñayā kṣāntiṃ śraddadhate sa dharmā[nusārī] pratipannakaḥ | [yo] dharmamimaṃ paśyan (sss_494) trīṇi saṃyojanāni samucchedayati | na srotaāpannaḥ yo niravaśeṣa[kṣayā]bhijñaḥ so 'rhan | ato jñāyate nirodhaṃ paśyan sannikṛṣṭaḥ pratipannako bhavatīti |
(pṛ) yogī kasmānnātyantaṃ nirodhaṃ paśyati | (u) sūtra uktam- dharmā nissvabhāvāḥ pratītyasamutpannāḥ | ayaṃ dharmaḥ paramagambhīraḥ | sarvatṛṣṇākṣaya upaśamo nirodho nirvāṇam | idaṃ padamatidurdarśam | bhagavān dvādaśanidānānāṃ nirodhaṃ dṛṣṭvā anuttaramabhisambuddho 'bhūt iti | dharmamudrāyāñcoktam- pañcaskandhānanityān vipralopān mṛṣābhūtānasārān śūnyāṃśca paśyato yogino jñānadarśanamaviśuddhaṃ bhavati iti | sūtramidamanta āha- yogina evaṃ bhavati- yanmayā dṛśyate śrūyate ājighryate rasyate spṛśyate manyate tat sarvaṃ pratītyasamutpannaṃ vijñānam | yadasya vijñānasya hetupratyayā nityā vā anityā vā iti | tadanityajñānam | anityebhyo hetupratyayebhya utpannaṃ vijñānaṃ kathaṃ nityaṃ bhavet | ataḥ sarve pañcaskandhā anityāḥ pratītyasamutpannāḥ kṣayalakṣaṇāḥ vipariṇāmalakṣaṇā viyogalakṣaṇā nirodhalakṣaṇā iti paśyati | tadā yogino viśuddhaṃ jñānadarśanaṃ bhavati | ātyantikanirodha ityanena viśuddhaṃ jñānadarśanamucyate | ato nirodhajñānadarśanameva āryasatyadarśanaṃ bhavati | ādau ca dharmasthititājñānamante nirvāṇajñānaṃ bhavati | ato nirodhasatyadarśanamevāryamārgalābho bhavati |
jñānalakṣaṇavarga ekonanavatyuttaraśatatamaḥ |
190 ekasatyadarśanavargaḥ
(pṛ) yadbhavānāha- nirodhaṃ paśyanneva phalapratipannaka iti | tadayuktam | kasmāt | sūtre hi bhagavatoktam- caturṇāmaryasatyānāṃ yathābhūtamananubodhāt evamidaṃ dīrghamadhvānaṃ [sandhāvitaṃ] saṃsaritaṃ mama ca yuṣmākañca idānīmimāni catvāri satyānyanubaddhāni | tato nidānañca samucchinnaṃ saṃsaritam | na punaḥ kāyasya vedanā bhavati | iti | jñātavyaṃ catussatyadarśanāt phalapratipannako bhavati iti | na nirodhamātradarśanāt | kiñcāha bhagavānuttamadharmo yaduta catvāryāryasatyāni iti | ato yogī sarvāṇi [satyāni] jānīyāt paśyecca | āha ca- ye hi kecit dharmakañcukā ninditakāyāḥ samyakpravrajyāṃ śraddadhante | (sss_495) sarve te caturṇāmāryasatyānāṃ yathābhūtamabhisamayāya | ye hi kecit srotaāpattiṃ sakṛdāgāmitāmanāgāmitāñca lipsanti | sarve te caturṇāmāryasatyānābhisambuddhatvāt | ye hi kecit arhatāṃ pratyekabuddhatāṃ buddhamārgañca lipsanti | sarve te caturṇāmāryasatyānāmabhisambuddhatvāt | ato jñāyate na nirodhasatyadarśanamātramārgamārga iti | āha ca bhagavān- catvāryāryasatyānyanupūrveṇānuprāpnotīti | dharmacakrapravartane coktam- idaṃ duḥkhamayaṃ duḥkhasamudayaḥ ayaṃ duḥkhanirodhaḥ iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi paśyato mama teṣu cakṣurudapadyata jñānamudapadyata vidyodapadyata bodhirudapadyata iti, evaṃ triparivartaṃ catvāryāryasatyānyavocat | kiñcoktaṃ sūtre- avadātavasane hrade prakṣipte sati rūpaṃ [yathā] vedayate | evamayaṃ puruṣa ekatra niṣaṇṇaścatvāri satyāni paśyati iti | kiñcāha pariśuddhacittaḥ samyak bhāvayati- duḥkhasatyaṃ yāvanmārgasatyam | evaṃ
paśyataḥ kāmāsravāt bhavāsravādavidyāsravāt cittaṃ vimucyate | iti | yatra yatra sūtra uktamāryasatyam | tatra sarvatra catvāri satyānyuktāni | na nirodhasatyamātrama | bhagavānāha catvāri jñānāni duḥkhajñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānamiti | tāni caturṇāmāryasatyānāmarthāya bhavanti iti | yogī dharmaśaḥ paripaśyet catvāri satyāni | yathā bhiṣak rogaṃ jñātvā roganidānaṃ rogavināśaṃ rogavināśauṣadhañca jānīyāt | evaṃ yogī duḥkhānāṃ nissaraṇamicchan duḥkhaṃ duḥkhanidānaṃ duḥkhanirodhaṃ duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadañca jānīyāt | yadi na jānāti duḥkhaṃ kena jñāsyati duḥkhanidānaṃ duḥkhanirodhaṃ duḥkhanirodhagāminīṃ pratipadañca | ato jñāyate na nirodhadarśanamātra[māryasatyam] iti |
atrocyate | yat keṣāñciduktaṃ- catussatyānāṃ pratilābha iti | sarvaṃ [tat] skandhadhātvāyatanādiṣūktam- yadidaṃ rūpaṃ ityādi ayaṃ rūpasya samudaya ityādi ayaṃ rūpasya vyaya ityādi prajānata āsravāḥ kṣīyanta iti | kiñcāha bhagavān- rūpādīnāṃ skandhānāṃ yathābhūtamāsvādamādīnavaṃ nissaraṇaptaprajñāyānuttaraṃ mārgamaspṛśamiti na vadāmi | yathābhūtaṃ prajānanstu mārgamaspṛśamiti prajānāmīti | nagaropamasūtre coktam- yadā mama na jñānamabhūt- [iti] jarāmaraṇaṃ jarāmaraṇasamudayo jarāmaraṇanirodho jarāmaraṇanirodhagāminī pratipat | yāvat saṃskārāḥ saṃskārasamudayaḥ saṃskāranirodhaḥ saṃskāranirodhagāminī pratipat iti | na (sss_496) tadā vadāmi- adhigato mārga iti | iti | evamādi [vacanāni] dṛṣṭvā yadi [vadāmaḥ] ayameva darśanamārgādhigama iti | tadā ṣoḍaśacitta[kṣaṇā] na mārgādhigamaḥ syuḥ |
(pṛ) nāhaṃ vadāmi- ayamucyate darśanamārgādhigama iti; kintu ayaṃ sammarśana kālīna iti | (u) caturṣu satyeṣvapyevamucyate | vaktavyañcedaṃ sammarśanakālīnamiti | tathā no cet nidānaṃ vaktavyaṃ- catussatyadarśanaṃ mārgādhigamakālīnaṃ pañcaskandhādidarśanaṃ sammarśanakālīnamiti | (pṛ) kleśānāṃ prahāṇajñāṃna mārgādhigamo bhavati | pañcaskandhādīnāṃ sammarśanaṃ na kleśānāṃ prahāṇāya bhavati | (u) pūrvamevoktamasmābhiḥ- pañcaskandhādijñānamapi kleśānāṃ prahāṇāya bhavatīti | yathoktam- rūpādijñānadarśanādāsravāḥ kṣīyanta iti | āha ca- lokasamudayaṃ samanupaśyato nāstitādṛṣṭirnirudhyate | lokanirodhaṃ samanupaśyato 'stitādṛṣṭirnirudhyata iti | bhagavān svayaṃ nidānānyavalokayan mārgamadhijagāma | kiṃśuko[pama]sūtre coktā nānāmārgādhigamapratyayāḥ | kecit pañcaskandhān paśyanto mārgamadhigacchanti | kecit dvādaśāyatanāni vā aṣṭādaśadhātūn vā dvādaśanidānāni vā anyāni vā paśyanto mārgamadhigacchanti iti | ato jñāyate na catussatya[darśana]mātreṇa mārgādhima iti | yadi bhavato mataṃ satyapyasmin vacane naitaddarśanena kleśān prajahātīti | catussatyadarśanenāpi na kleśān prajahatīti vaktavyam | satya[darśane]na na mārgamadhigacchatīti avaśyaṃ vaktavyamiti | catussatyavibhaṅga uktam- jātirapi duḥkhaṃ jarāpi duḥkhaṃ vyādhirapi duḥkhaṃ maraṇamapi duḥkhaṃ vipriyasaṃyogo duḥkhaṃ priyaviyogo duḥkhaṃ yadiṣṭaṃ na labhyate tadapi duḥkhaṃ saṃkṣepeṇa pañcopādānaskandhā duḥkhamiti | kiñcāha duḥkhasamudayo yeyaṃ tṛṣṇā paunarbhavikī tatra tatrābhinandinī iti | evamādidarśanena nāsravāṇāṃ kṣayaḥ syāt | idaṃ sarvaṃ lokasatyaṃ na tu paramārthasatyam |
(pṛ) yadyapi jātimaraṇādi paśyato nāsravakṣayaḥ syāt | tathāpi pañcopādānaskandhā duḥkhamityuktam | teṣāṃ parijñātuḥ kleśā bhidyante | (u) anyāni trīṇi satyāni kathaṃ bhavanti | ato jñāyate [tat] bhavataḥ svasaṃjñānusmaraṇavikalpa iti | pañcopādānaskandhā duḥkhamiti paśyataścittameva vikṣipyate na mārgo 'dhigamyate | (pṛ) yadi caturbhiḥ satyaurna mārgamadhigacchati | kena dharmeṇādhigacchet | (u) ekenasatyenādhigacchati yo 'yaṃ nirodhaḥ | yathoktaṃ sūtre- mṛṣā nāma anṛtam | satyaṃ tadviparītam | sarve saṃskṛtadharmā anṛtamṛṣāgrahā iti | ato jñāyate yogī cittata eva saṃskṛtadharme vartate na paramārthata iti | yathoktaṃ sūtre- saṃskṛtadharmā anṛtā māyopamā jvālopamā svapnopamā ṛṇopamā iti | yathoktaṃ dharmapade-
abhūtabaddho loko 'yaṃ suniścitavat prabhāsate | asat dṛṣṭaṃ sadābhāsaṃ asadvai parayā dhiyā || iti |
strī puruṣa iti dharmo yathābhūtaṃ nāsti | pañcaskandhānāṃ kalāpamātre strī puruṣa iti sudṛḍhaṃ kīrtayantaḥ pṛthagjanā viparyayamugdhā vadanti | sa vastuto nāsti | iti | yogī tu ime pañcaskandhāḥ śūnyā anātmāna iti bhāvayati | ato na punastaṃ paśyati | yathoktaṃ dharmamudrāsūtre- yogī bhāvayati rūpamanityaṃ śūnyaṃ viyogalakṣaṇamiti | iti | anityamiti yat rūpaṃ svarūpato 'nityam | śūnyamiti yathā ghaṭe jale 'sati śūnyo ghaṭa iti vadanti | evaṃ pañcaskandheṣu nāstyātmā ityataḥ śūnyā bhavanti | evaṃ bhāvayitāpi śūnyaḥ | [tasya] jñānadarśanamapi aviśuddham pañcaskandhānāṃ nirodhādarśatvāt | ante tu nirodhaṃ paśyati yaduta yogina evaṃ bhavati yanmayā dṛṣṭaṃ śrutamityādi | ato jñāyate nirodhaṃ paśyata eva kleśāḥ kṣīyanta iti |
(pṛ) kasmānnirodhaṃ paśyataḥ kleśāḥ kṣīyante nānyasatyāni | (u) yoginastasmin samaye duḥkhasaṃjñā vyavasthitā bhavati | nirodhalakṣaṇasākṣātkurvatastu saṃskṛteṣu duḥkhasaṃjñā na (sss_498) vyavasthitā bhavati | yathā kasyacit prathamadhyāne prītisukhamalabdhavato na pañcakāmaguṇeṣu nirvedasaṃjñā jāyate | yathā ca avitarkāvicārasamādhimalabdhvā na savitarkasavicārasamādhau doṣaṃ manyate | tathā yogyapi nirvāṇamupaśamalakṣaṇamanadhigamya na saṃskāraduḥkhamadhigacchati | ato jñātavyaṃ nirodhasatyaṃ paśyata eva duḥkhasaṃjñā sampannā bhavati | duḥkhasaṃjñāsampannatvāt tṛṣṇādīni saṃyojanāni prahīyante iti |
(pṛ) yadi nirodhasatyadarśanāt duḥkhasaṃjñā sampannā bhavati | nirodhasatyaṃ paśyet paścāt kleśāḥ prahīyeran | kasmāt | nirodhasatyaṃ dṛṣṭavat eva duḥkhasaṃjñāyāḥ sampannatvāt | (u) na paścātprahīyeran | yasmin samaye nirodhasya nirodhalakṣaṇamadhigatam, tasminneva samaye duḥkhasaṃjñā sampadyate | paścāttu abhimukhībhavati | yathoktaṃ sūtre- yogī [yat] samudayalakṣaṇaṃ tat nirodhalakṣaṇamiti prajānan suviśuddhaṃ dharmacakṣuranuprāpnoti | iti | skandheṣu ca sadāsti ātmamatiḥ | skandhā anityā duḥkhā iti paśyannapi na nirodhamanuprāpnoti | nirodhasatyaṃ paśyatastu asallakṣaṇatvādātmamatiratyantaṃ nirudhyate | (pṛ) yadi nirodhasatyaṃ paśyata ātmamatiḥ kṣīyate | kasmāt bhagavān pudgalaḥ sukumāramatirityādi dṛṣṭvā catussatyānyudeśayati, na tu nirodhasatyamātram | (u) tatrāsti mārgānulomyena caritam | kimiti | anityasaṃjñayā anātmasaṃjñāsampannatvāt idaṃ duḥkhamiti darśanamanuprāpnoti | idaṃ mārgasya sannikṛṣṭamityato militvā vadati |
(pṛ) mārgalābhasamaya eva yadi satkāyadṛṣṭiḥ prahīyata iti | kasmāt punarāha śīlavrataparāmarśo vicikitsā iti | (u) yogī mārgamanuprāpya dharmāḥ śūnyā anātmāna iti dṛṣṭataḥ paśyan na punarvicikitsate | na pṛthagjanānāṃ śrutacintādidarśanaiḥ samāno bhavati | mārgasatyaṃ paśyan prajānāti idamekameva tattvaṃ nānyadastīti | atastrīṇyāha | (pṛ) yadi mārgalābhakāla eva satyadarśanapraheyāḥ kleśāḥ kṣīyante | kasmāt trayāṇāṃ saṃyojanānāmeva kṣayamāha | (u) sarve kleśāḥ satkāyadṛṣṭimūlakāḥ | yathā bhagavān bhīkṣūn pṛcchati- kena vastunā kiṃ vastūpādāya kiṃ vastvabhiniviśya īdṛśī dṛṣṭirbhavati | asmin kāye mriyamāṇa eva īdṛśādayaḥ sarvā dṛṣṭayo nirudhyante | bhikṣava āhuḥ- bhagavanmūlā hi (sss_499) no bhagavan dharmāḥ | bhagavantameva prārthayāmahe vyākaraṇāyeti | bhagavānāha- rūpe khalu sati rūpamupādāya rūpamabhiniviśya saktāyadṛṣṭirbhavati | yāvadvijñānamapyevam | iti |
ato jñātavyaṃ satkāyadṛṣṭimupādāya sarve kleśāḥ sambhavantīti | kasmāt | satyāṃ hi satkāyadṛṣṭau vadanti- ayamātmā nityo vānityo veti | nitya iti paśyataḥ śāśvatadṛṣṭiḥ | anitya iti paśyata ucchedadṛṣṭiḥ | yadyātmā nityaḥ | tadā na karma, na vipākaḥ, duḥkhavimokṣaḥ | na mārgabhāvanayā nirvāṇamanuprāpnoti | yadasyā dṛṣṭeḥ prādhānyam | sa eva dṛṣṭiparāmarśaḥ | [tasyā eva] yatprakarṣalābhaḥ | sa eva śīlavrataparāmarśaḥ | ātmadṛṣṭau tṛṣṇā | paradṛṣṭau dveṣaḥ | ātmana uccadarśanameva mānaḥ | yathābhūtājñānāt yatsaṃyojanānāṃ prādurbhāvaḥ | saivāvidyā | ataḥ satkāyadṛṣṭisamucchedātsatyadarśanena saṃyojanaprahāṇaṃ bhavati |
(pṛ) yadi satkāyadṛṣṭisamucchedādanyānyapi prahīyante | kasmādviśiṣyāha śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāñca | (u) tayoḥ prādhanyāt | dharmalakṣaṇaṃ sākṣātkurvato yogino na vicikitsā bhavati | vicikitseyamastyātmā nāstyātmeti vicikitsate | mārgo viśuddhiṃ prāpayati navetyapi vicikitsate | idānīṃ duḥkhasatyaṃ paśyata ātmadṛṣṭiḥ prahīyate | ayameva mārgo na punaranyo 'stītyapi prajānāti | ata ucyate satkāyadṛṣṭiprahāṇameva vastuto duḥkhadarśanam | śīlavratasamucchedāt mārgaṃ prayujya jñāne jñeyadharmeṣu ca na vicikitsate | yaḥ samyakjñānena jñeyadharmān prajānāti | sa eva samudayaṃ prahāya nirodhamadhigacchan catussatyasampanna ityucyate | ata eṣāṃ trayāṇāṃ vacanameva nirvicikitsālakṣaṇaṃ pradarśayati | vicikitseyamātmani mārge ca bhavati | yathoktaṃ sūtre- ādyābhisambodhilakṣaṇaṃ yaduta dharmaṃ paśyati dharmaṃ pratilabhate dharmaṃ prajānāti dharmaṃ pratisaṃvedayate | vicikitsājālaṃ vitīrya paraśāsanaṃ nānuvartate | bhagavacchāsane ca vaiśāradyabalamanuprāpya phale supratitiṣṭhati | iti ||
ekasatyadarśanavargo navatyuttaraśatatamaḥ |
191 sarvālambanavargaḥ
(pṛ) kasmāt jñānaṃ sarvālambanaṃ bhavati | (u) yat jñānaṃ dhātvāyatanādigocaraṃ tat sarvālambanamityucyate | kasmāt | āyataneṣu dhātuṣu cokteṣu padārthā ālambanāni viṣayā jñeyā ityādayaḥ sarve dharmā bhavanti | [tān] yat jñānamālambate tat sarvālambanamityucyate |
(pṛ) jñānamidaṃ na samprayuktasahabhvādidharmān jānāti | (u) jānāti yadyāyatanādyālambanaṃ, tatsāmānyalakṣaṇajñānaṃ bhavati | sāmānyalakṣaṇajñānatvāt sarvamālambate | kasmāt | dvādaśāyatanānīti vadato nānyaḥ punardharmo 'sti | ato jñāyate jñānamidamapi svātmānamālambata iti | (pṛ) uktaṃ hi sūtre- dvābhyāṃ pratyayābhyāṃ vijñānamutpadyata iti | ato na svātmālambanaṃ jñānaṃ syāt | jñānānāṃ dṛṣṭāntān pratītya nāsti svātmālambanam | tadyathā- aṅgulyagraṃ nātmānaṃ spṛśati | na cakṣuḥ svātmānaṃ paśyati | (u) yat bhavānāha- dvābhyāṃ pratyayābhyāṃ vijñānamutpadyata iti | na tat niyamena bhavati | ālambanaṃ vināpi jñāmutpadyate | na hi sarvaṃ dvābhyāṃ pratyayābhyāmutpadyate | kiñcit ṣaṣṭhasya vijñānasya svakalāpe sarvathā asadālambanaṃ bhavati | dṛṣṭadharmā[lambana]tvāt | vijñānasyāsya rūpādidharmānālambanatvāt | yadyālambate andho 'pi rūpaṃ paśyet | puruṣasyāsya tasmin samaye cittacaittā atītānāgatagatāḥ | atītānāgatāśca asaddharmāḥ, kasyālambanāni syuḥ | ātmādhyavasānamātrasya pratiṣedhādevamucyate | yadi vijñānāni bhavanti | tāni sarvāṇi ābhyāṃ dvābhyāmeva bhavanti | na caturbhiḥ pratyayaiḥ | kiñcit vijñānaṃ dvau pratyayau vinotpadyate | yathoktaṃ sūtre- ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśa iti | na vastutaḥ sparśasya ṣaḍāyatanāni pratyayā bhavanti | utpadyamānaṃ na ṣaḍāyatanebhyo bhavati | saptamāyātanasya pratiṣedhāt | evaṃ caturaḥ pratyayān pratiṣidhyāha bhagavān dve āyatane iti |
atītānāgatākāśakāladigādīnāñca jñānamutpadyate | te dharmāśca na vastusantaḥ | idamevānālambanaṃ jñānaṃ bhavati | (pṛ) anenaiva hetunā atītānāgatādayoḥ dharmāḥ santaḥ syuḥ | yadyasantaḥ, kiṃ tajjñānamutpādayati | śaśaśṛṅgakūrmaromāhipadādiṣu na jātu jñānamutpadyate | (u) kāritre jñānamutpadyate | evaṃ puruṣadarśane 'tīte tadatītakālaṃ smarati | puruṣaṃ bhāṣamāṇaṃ śṛṇvan tadbhāṣaṇakālaṃ smarati | evamatītādidharmāṇāṃ nāsti kāritramityato 'yuktam | (pṛ) idānīmatīte kiṃ kṛtvā smaryate | (u) smaraṇasya nāsti ko 'pi dharmaḥ | bhavānāha- śaśaśṛṅgādi kasmānna smaratīti | yo dharma utpadya niruddhaḥ sa smaraṇīyaḥ | yaḥ prakṛtito 'san | kiṃ smaryeta yathā dharmaḥ pūrvaṃ sattvākhya idānīmatīto 'pi sattvākhyaḥ | evaṃ tasmin dharme pūrvaṃ smṛtyutpādāt tadeva cittaṃ punaḥ smaryate | na tu cittāntaram | anena puruṣeṇa pūrvaṃ taddharmanimittamupāttam | tasmin dharme niruddhe 'pi tatsaṃjñānusmaraṇamutpādya [taṃ dharmaṃ] vikalpayati | yo dharmastasya citte jāyate sa dharmo vinaṣṭaḥ | paścāt [ta]nmanovijñānaṃ tat vastu vijānāti ida[meva] nimittālambanaṃ vijñānamityākhyayate | nimittamidaṃ pāścātyanimittālambanavijñānasya pratyayaṃ karoti | śaśaśṛṅgādivijñānantu animittahetukamityato notpadyate | śaśaśṛṅgādi pratītyāpi vijñānaṃ bhavet | yadi na bhavati | kathaṃ vaktuṃ prabhavet |
(pṛ) śaśaviṣāṇasvabhāvo na vijñeyaḥ | kasmāt | tasya hrasvatvadīrghatvaśuklatvakṛṣṇatvādismṛtirhi na jātu jāyate | tathātītadharmo 'pi | kasmāt | nahyasmākamatītadharma idānīmabhimukhībhavati | yathā āryā anāgataṃ vastu jñātvā vadanti- idaṃ vastu tathā syāt, idaṃ vastu tathā na syāditi | (u) āryajñānabalaṃ hi tathā dharmamasantamapi prāk prajānāti | yathā āryāḥ pāṣaṇabhittiṃ bhittvā apratihatamunmajjanti nimajjanti ca | tathedamapi vastu asadapi jānanti | smṛtibalācca jānanti | yathā cakṣurvijñānaṃ na strīti puruṣa iti vā vikalpayati | yadi cakṣurvijñānaṃ na vikalpayati | manovijñānamapi (sss_502) na vikalpayet | vastutastu manovijñānaṃ vikalpayati | tathedamapi syāt | yathā cāsmākamanubhūtaniruddhe jñānamutpadyate | tathāryāṇāmapi asati dharme jñānamutpadyate | yathā devadatta iti vacane naikaṃ vijñānaṃ catvāryakṣarāṇi vijānāti | tathāpi [tāni] vijānāti | yathā ca saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvādayaḥ | te dharmā adṛṣṭā api [sva]vijñānamutpādayanti | yathā ca puruṣasya svarūpaṃ naikakṣaṇena parijñeyamam | nāpi pratyaṅgavijñānena | asatyapi pratyaṅgaṃ puruṣajñāne ekakṣaṇaṃ [ta]jjñāne puruṣajñānamutpadyate | idamapi tathā syāt |
bhavānavādīḥ- dṛṣṭāntaṃ pratītya nāsti kiñcit svātmālambanaṃ jñānamiti | tatrāsti vacanaṃ manaḥ svātmānaṃ vijānātīti | yogī cittavipaśyanāmanusarati atīte 'nāgate tu cittaṃ nāsti iti vacanāt | yathā pratyutpannacittena pratyutpannacittamālambate | no cet na jātu kaścitpratyutpannacittasamprayukta dharmaṃ vijānāti | (pṛ) sūtra uktam-
sarve dharmā anātmānaḥ prajñayā yadi paśyati | atha nirvindate duḥkhe eṣa mārgo viśuddhaye || iti |
iyaṃ prajñā ātmānaṃ sahabhūdharmānanyāni sarvadharmālambanāni cāpanayati | (u) jñānamidaṃ sāsravālambanameva, natvanāsrava[ālambana]m | kasmāt | tasyāṃ hi gāthāyāmuktam- atha nirvindate duḥkha iti | ato jñāyate tat duḥkhasatyālambanameveti | ātmadṛṣṭipraṇāśāya ca (sss_503) anātmabhāvanā | ātmadṛṣṭiḥ pañcopādānaskandhālambinī | jñātavyamanātma[dṛṣṭi]rapi pañcaskandhānālambata iti | pañcaskandhā anityatvādanātmānaḥ | yathoktaṃ sūtre- yadanityaṃ tadanātmā | yadānātmā tadduḥkham iti | bhagavānāha yadbhikṣavo yuṣmākaṃ tatprajahata iti | bhikṣava āhuḥ- ājñaptaṃ bhagavan | bhagavānāha- kathaṃ yuṣmābhirājñaptam | rūpaṃ bhagavan [anātmā] anātmīyam | vedanā, saṃjñā, saṃskārā, vijñāna[manātmā] anātmīyam | tadasmābhiḥ- prahātavya]miti | bhagavānāha- sādhu sādhu khalu bhikṣava iti | [ato] jñātavyamupādānaskandheṣveva anātmabuddhirbhavatīti | uktañca sūtre- yatkiñcit [bhikṣavo] rūpamatītamanāgataṃ pratyutpannamādhyātmikaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā [hīnaṃ vā praṇītaṃ vā] yaddūre 'ntike vā sarvaṃ jānāti nātmā nātmīyamiti | evaṃ yathābhūtaṃ samyak prajñayā paśyati iti | āha ca- rūpaṃ nātmā, vedanā, saṃjñā, saṃskārā vijñānañca nātmā iti paśyati | rūpamanityaṃ tucchaṃ māyāvat bālālāpanaṃ vadhakaṃ steyakamanātmā anātmīyamiti | kiñcāha bhagavān- atra niṣaṇṇaḥ kaścinmūḍho 'vidyāṇḍagato 'vidyāndhībhūtaḥ parityajya buddhaśāsanamimāṃ mithyādṛṣṭimutpādayati- yadi rūpaṃ nātmā, vedanā, saṃjñā, saṃskārā, vijñānañcanātmā | kathamanātmā karma kṛtvā ātmanā anubhavati iti | ato jñāyata upādānaskandhālambanameva nairātmyamiti | sūtre ca anātmajñānaṃ sarvadharmanālambata iti vacanasthānaṃ na kiñcanāsti | tatra tatra sarvatroktaṃ pañcaskandhānālambata iti |
(pṛ) bhagavān svayamāha- sarvadharmā anātmāna iti | ato jñāyate saṃskṛto 'saṃskṛtaścaitajjñānasyālambanam | na tu pañcopādānaskandhamātramiti | āha ca- daśa śūnyatāḥ sarvadharmālambanā iti | yā śūnyatā tadeva nairātmyam | kiñcāha- sarve saṃskārā anityā duḥkhā, sarve dharmā anātmāna iti | yadanātmajñānaṃ tad duḥkhasatyālambanameva | kasmānnāha- sarvasaṃskārā anātmāna iti | sarve dharmā anātmāna ityuktatvāt jñātavyaṃ yat saṃskārā iti vacanaṃ tat saṃskṛtābhidhāyakam | yat dharmā iti vacanaṃ tat sarvā[bhidhāyaka]miti | āha ca- ka ekalakṣaṇadharmaṃ lakṣaṇāntaradharmañcābhimukhaṃ samprajānāti yathā vidyācakṣuṣā rūpaṃ (sss_504) paśyati | kevalaṃ buddhā bhagavantaḥ samyak sambuddhā vimuktilābhina ekalakṣaṇadharmaṃ lakṣaṇāntaradharmañcābhimukhaṃ samprajānanti yathā vidyācakṣuṣā rūpaṃ paśyanti iti | anātmalakṣaṇena hi sarvadharmā ekalakṣaṇāḥ | ato jñāyate anātma[jñānaṃ] sarvadharmānālambate | na tu duḥkhamātram iti |
ucyate | sarva[miti] dvividhaṃ sarvasaṅgrāhakamekadeśagrāhakamiti | sarvasaṅgrāhakamiti yathā bhagavānāha- aśaṃ sarvajña iti | [atra] sarvaṃ nāma dvādaśāyatanāni | ekadeśagrāhakamiti yathāha- sarvamādīptamiti | anāsravamasaṃskṛtantu nādīptamupalabhyate | yathā ca tathāgatavarge uktam- tathāgataḥ sarvatyāgī sarvajayī iti | śīlādayo dharmā na tyājyāḥ | kintu akuśaladharmānuddiśyāha- sarvatyāgīti | ajeyyā anye buddhāḥ | anyān sattvānuddiśyāparamāha- sarvajayīti | kiñcāha- katamo bhikṣuḥ sarvajñaḥ | yaḥ ṣaṭsparśāyatanānāmutpādaṃ nirodhañca yathābhūtaṃ prajānāti | ayamucyate sāmānyalakṣaṇajñaḥ sarvadharmāṇāṃ, na tu viśeṣalakṣaṇajña iti | bhagavāṃstu sāmānyaviśeṣajñaḥ sarvajña ityucyate | bhikṣurayaṃ sāmānyena sarve dharmā anityā iti prajānātītyataḥ sarvajño bhavati | tasya nāmasāmye 'pi vastuto 'sti bhedaḥ | [tat] ekadeśasaṅgrāhakaṃ nāma |
āha ca bhagavān- yatsūtre 'vatarati | vinaye ca sandṛśyate | dharmatāñca na vilomayati | sa dharma upādeya iti | kiñcāha- ya āha idaṃ buddhavacanamiti | sa suvyañjanaḥ | na svarthaḥ | vidvān tatra svarthaṃ suvyañjanaṃ brūyāt | yenārthena bhikṣorasya vyañjanaṃ praśasyaṃ bhavati | punarasti kaścidvaktā svarthasya, na suvyañjanasya | svarthaṃ suvyañjanena prakṣipet | ityevamādisūtre bhagavān sarvaṃ tat saṃśrāvayati | asti ca nītārthaṃ neyārthañca sūtram | idantu neyārthaṃ sūtram | kasmādekasmin vastuni sarvamiti vacanaṃ bhavati | tasyābhisandhi rjñātavyāsti | laukikā api vadanti ekasmin sarvamiti | yathā vadanti- sarvatyāgaṃ karoti | sarveṣāñca bhojanaṃ prayacchati | ayaṃ sarvabhuk iti | ato jñāyate sarvamanātmeti vacane satyapi pañcopādānaskandhāna[bhisandhāya] uktaṃ, na tu sarvadharmāniti draṣṭavyam |
yaduktaṃ bhavatā- daśa śūnyatā iti | tatrāsaṃskṛtaṃ śūnyamiti nopalabhyate | (sss_505) kasmāt | na hi kaścidasaṃskṛta ātmasaṃjñāmutpādayati | tadanyasmin śūnye 'pi na kācitkṣatiḥ | bhavānapi duḥkhajñānena śūnyaṃ saṃyojayati | ataḥ śūnyatā na sarvadharmālambinī | (pṛ) laukikī śūnyatā sarvadharmānālambate na tu anāsravaśūnyatā | (u)nāsti tu laukikī śūnyatā | sarvā śūnyatā anāsravā | (pṛ) uktaṃ hi dharmamudrāsūtre- śūnyatā laukikī śūnyateti | (u) iyaṃ lokottaraśūnyatā na tu laukikī śūnyatā | (pṛ) atroktaṃ jñānadarśanasyāviśuddhatvāt jñāyata iyaṃ laukikī śūnyateti | (u) uktantu prāgasmābhiḥ- anāsravaṃ cittaṃ prajñaptividāraṇamiti | ataḥ prajñaptividāraṇādāgatamanāsravaṃ cittam | paścānnirodhasatyaṃ dṛṣṭvā abhimānaṃ vihāya jñānadarśanaṃ viśuddhaṃ bhavati | ato na laukikī śūnyatā |
yadbhavānāha- sarve saṃskārā anityāḥ sarve dharmā anātmāna iti | evaṃ hi syāt- yogī yadā nairātmyasaṃjñāsamanvitaḥ tadā dharmasaṃjñāsamanvitatvāt nairātmye dharma iti sa saṃjñocyate | yathoktaṃ darśanavarge- yo duḥkhaṃ na paśyati, sa ātmadarśī bhavati | yo yathābhūtaṃ duḥkhaṃ paśyati, na sa punarātmānaṃ paśyati | iti | yathābhūtamiti yadanātmadarśanam | ataḥ sarve dharmā anātmāna iti vacanaṃ duḥkhasatyamātramālambya anātmā saṃskāra ityabhidadhāti | yadbhavānavocat- buddhā [bhagavantaḥ] ekalakṣaṇaṃ lakṣaṇāntarañcābhimukhaṃ paśyantīti | tadapi dhātvāyatanādīnāmekatvādekalakṣaṇamityucyate iti syāt | ko doṣaḥ ||
sarvālambanavarga ekanavatyuttaraśatatamaḥ |
192 āryavihāravargaḥ
asti dvividho vihāraḥ śūnyavihāra anātmavihāra iti | pañcaskandheṣu nāsti sattva iti darśanaṃ śūnyavihāraḥ | pañcaskandhā api na santīti darśanamanātmavihāraḥ | kenedaṃ jñāyate | uktaṃ hi sūtre- rūpaṃ niskhabhāvaṃ paśyati [yāvat] vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ niḥskhabhāvaṃ paśyatīti | kiñcoktaṃ sūtre- niḥskhabhāvamupādāya vimucyata iti | ato jñāyate rūpasvabhāvo na vastusan yāvadvedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasvabhāvā na vastusanta iti | api (sss_506) coktaṃ sūtre- pañcaskandhāḥ śūnyā māyāvat iti | na hi māyā vastusatīti nirvācyā | yadi māyā vastusatī, na māyeti bhavati | nāstītyapi na nirvaktuṃ sambhavati | avastutvādeva [bālā]lāpanaṃ karoti | ayañca yogī sarvaṃ śūnyaṃ paśyati | ato jñāyate pañcaskandhā na vastusanta iti | yathā ekalakṣaṇavidhamanādbhittyādireko ['pi] dharmo nāsti | tathā pañcaskandhā api, naikaḥ [tādṛśaḥ] paramārthiko dharmo 'sti |
(pṛ) yadi rūpādayo dharmā api avastusantaḥ | tadā ekaṃ lokasatyameva syāt | (u) nirodhaḥ paramārthasatyatvādasti | yathoktaṃ sūtre- mṛṣā nāma yat tucchakam | satyaṃ nāma yathābhūtamiti | nirodhaḥ sa niyataṃ yathābhūta ityataḥ paramārthasan iti | (pṛ) yadbhavatoktaṃ pañcaskandheṣu nāsti sattva iti darśanaṃ [śūnyavihāra] iti | kena hetunā pañcaskandhāḥ sattva ityucyante | [sa] kiṃ sāsrava utānāsravaḥ | (u) sāsravo 'nāsravaśca (pṛ) sūtra uktam- yaḥ sattvaṃ paśyati sa pañcopādānaskandhān paśyati iti | (u) anāsravadharmo 'pi sattvākhye vartate nāsattvākhye tarupāṣāṇādau | ato jñāyate anāsravān skandhānupādāyāpi sattva ityucyante | yadācāryo 'nāsravacittagataḥ | tasmin samaye 'pyasti cittaṃ sattva iti | ato 'nāsravacittamapi sattvo bhavati | sarve skandhā upādānaskandhā ityucyante | upādānādutpannatvāt |
(pṛ) kathaṃ jñāyate sarve upādānādutpadyanta iti | (u) anāsravadharmo dānaśīlasamādhibhāvanā karmacittādutpadyate | asati tu [tasmin] notpadyate | yathoktaṃ sūtre- avidyānivṛtatṛṣṇāsaṃyojanayā pratibaddho mūḍha imaṃ kāyamanuprāpnoti | evaṃ vidvānapi iti | kāya evopādānaskandhaḥ | (pṛ) yadi sarve skandhā upādānaskandhāḥ | sāsravo 'nāsrava iti skandhānāṃ pravibhāgaḥ katham | (u) sarve skandhā upādānādutpannā ityata upādānaskandhā ityucyante | naiva punarbhavamupādadata ityato 'nāsravāḥ | ityayaṃ pravibhāgaḥ | skandhā upādānaskandhaiḥ sahopādānādutpannā ityata upādānaskandhā ityabhidhīyante | idaṃ sūtraṃ na virudhyate |
imau dvau vihārau yatkiñcidabhāvamālambete | yadrūpādaye dharmāḥ śūnyāḥ svabhāvaniruddhā iti | ayameva yatkiñcidabhāvaḥ | (pṛ) imau dvau pañcaskandhānālambete | uktaṃ hi sūtre- rūpaṃ paśyati śūnyamanātmā vedanāsaṃjñāsaṃskārān vijñānañca paśyati śūnyamanātmā iti | (u) (sss_507) skandhānupādāya paśyati śūnyamanātmeti | kasmāt | sattvakāraṇe sattvaśūnyaṃ paśyati | rūpādīnāṃ dharmāṇāmapi nirodhaṃ paśyati | (pṛ) evañcobhayālambanam | yadyogī skandhāṃśca śūnyānanusmarati | tadeva skandhān yatkiñcidabhāvañcālambate | (u) yogī sattvakāraṇe na sattvaṃ paśyatītyata eva śūnyacittamutpādya tataḥ śūnyaṃ paśyati | pañcaskandhānāṃ nirodhe ca na paśyati rūpasvabhāvaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasvabhāvam | ato jñāyate imau dvau yatkiñcidabhāvālambanāviti ||
āryavihāravargo dvinavattyuttaraśatatamaḥ |
193 jñānadarśanavargaḥ
(pṛ) samyagdarśanasya samyagjñānasya ca ko viśeṣaḥ | (u) ubhayamekātmakameva | nāsti kaścidviśeṣaḥ | samyagdarśanaṃ dvividhaṃ laukikaṃ lokottaramiti | laukikaṃ yadasti puṇyaṃ pāpamityādi | lokottaraṃ yat duḥkhādīnāṃ satyānāṃ pratisaṃvedaḥ | tathā samyak jñānamapi ||
(pṛ) bhavatoktaṃ jñānadarśanayornedṛśaṃ lakṣaṇam | kasmāt kṣāntayo darśanamātraṃ na jñānam | kṣayajñānamanutpādajñānaṃ, pañcavijñānasamprayuktā ca prajñā jñānameva ca darśanam | (u) kasmāt kṣāntayo na jñānam | (pṛ) ājñātamājñāsyāmītyata ājñāsyāmīndriyam | yadi duḥkhe dharmakṣāntirjñānam | duḥkhe dharmakṣāntirjñātaiva duḥkhe dharmajñānamājñendriyaṃ syāt | nājñāsyāmīndriyam | ato kṣāntirna jñānam | uktañca sūtre- yat dharmeṣu dharmān parīttaṃ prajñayā vipaśyati | kṣānti[riyaṃ vipaśyanā] apariniṣpannā | pariniṣpannā tu jñānam iti | yā kṣāntiḥ, apariniṣpannā vipaśyanā [sā] | prathamā cānāsravā prajñā prāthamikaṃ darśanaṃ kṣāntiḥ | na prāthamikaṃ darśanaṃ jñānaṃ bhavet | kṣāntikāle ca na viniścayo bhavati | jñānakāle tu viniścayo 'vaśyaṃ bhavati | kṣāntyutpattikāle vicikitsā punaranuvartate | ataḥ kṣāntirna jñānam | (u) yā kṣāntistadeva jñānam | kasmāt | chandaḥ abhiratiḥ kṣāntiḥ (sss_508) sarvamekārthakam | yogī pūrvaṃ duḥkhaṃ jñātvā paścāt [tat]kṣāntāvabhiramate | yadi pūrvameva nāsti jñānam | kṣantavye kābhiratiḥ | parīttavacane ca kevalamuktaṃ vipaśyanā kṣāntiriti na jñānam | tathā cet pratipattiphalavedako jñānarahitaḥ syāt | yadi manyase yogino jñānavata eva kṣāntirbhavatīti | tadā kṣāntivedanameva jñānaṃ bhavati | uktañca sūtre- [evaṃ] jānan paśyan āsravādvimucyata iti | āha ca- jñānaṃ darśanañcaikārthakamiti | kiñca bhagavānāha- duḥkhajñānaṃ samudaya[jñānaṃ] nirodha[jñānaṃ] mārgajñānam iti | na tvāha kṣāntiriti | ato jñāyate jñānameva kṣāntiriti |
bhagavān vimuktyarthamāha- yathābhūtaṃ prajānātīti jñānam iti | kṣāntirapi yathābhūtaṃ prajānātīti na [jñānā]danyā syāt | yadi bhavat ājñāta[mājñāsyāmī]ndriyameva kṣāntiriti | tadayuktam | na vayaṃ vadāmaḥ pūrvaṃ kṣāntiḥ paścāt jñānamiti | ekasyaiva cittasya kṣāntiḥ jñānamityākhyā bhavati | ayaṃ sūtrārtho 'siddhaḥ | bhavataḥ kathamasiddhena lakṣaṇasiddhirbhavati | bhavānāha- kṣāntipariniṣpanneti | pratyuktamidaṃ mayā yat jñānapūrvikā kṣāntiriti | [ataḥ] pariniṣpannaiva kṣāntiriti draṣṭavyam | yadi pariniṣpattiṃ na jānāti | kathaṃ kṣamate | bhavānavocat- kṣāntikāle na viniścayo 'stīti | bhavatāṃ śāsanekṣāntyā saṃyojanaṃ prajahāti | evamaniścitaṃ kiṃ saṃyojanaṃ prajahāti | bhavānavocat- kṣāntikāle vicikitsānuvartate iti | tathā cet mārgasatyadarśane 'pi vicikitsānuvartamānā bhavati | tatra jñānamutpadyamānamapi ajñānaṃ syāt | na savikalpikeyaṃ kṣāntiḥ idaṃ jñānaṃ bhavati | yathā laukikī vipaśyanā catussatyānusāriṇī kṣāntirityapyucyate jñānamityapyucyate | anāsravā kṣāntirjñānañca tathā syāt |
(pṛ) kṣayajñānamanutpādajñānañca jñānamātraṃ na dṛṣṭiḥ | (u) kiṃ kāraṇam | (pṛ) sūtre hi pṛthugucyate samyagdṛṣṭiḥ samyak jñānamiti | ato jñānaṃ na dṛṣṭiḥ | (u) tathā cet samyagdṛṣṭirna samyag jñānaṃ bhavati | yadi bhavato mataṃ samyag (sss_509) dṛṣṭiḥ samyag jñānamiti | samyag jñānamapi samyag dṛṣṭiḥ syāt | pañcāṅgadharmakāye prajñāskandhāt pṛthaguktaṃ vimuktijñānadarśanaṃ na prajñā bhavet | tathā ca kṣayajñānamamutpādajñānamapi na prajñā bhavati | idānīṃ samyagdṛṣṭireva bhinnalakṣaṇatayā samyag jñānamityucyate | yaduta sarvakleśānāṃ kṣayo 'rhataścitte samutpadyata ityata[stata] samyag jñānamityucyate |
(pṛ) yadi samyag jñānameva samyagdṛṣṭiḥ | tadā arhanna daśāṅgasampannaḥ syāt | (u) ekasyaiva nāmāntaram | yathā dharmajñānaṃ duḥkhajñānamiti | āha ca- arhan aṣṭaguṇapuṇyakṣetrasampaditi | ataḥ samyag jñānameva samyagdṛṣṭiḥ | ṣaṭsu sāmīcīṣu ṣaṣṭhī sāmīcī samatādṛṣṭirityucyate | yadi bhavatoktavat bhavati | tadā kṣayajñānamanutpādajñānaṃ na sāmīcī bhavati | kiñca samyagvipaśyatīti samyagdṛṣṭiḥ | kṣayajñānamanutpādajñānañca samyagvipaśyatītyato 'pi samyagdṛṣṭiḥ |
(pṛ) pañcavijñānasamprayuktā prajñā jñānamātraṃ na dṛṣṭiḥ | (u) kasmānna dṛṣṭiḥ | (pṛ) pañcavijñānāni nirvikalpakāni | prathamata ālambanagatatvāt | dṛṣṭirnāma sañcityopanidhyānam | pañcavijñānāni ca pratyutpannamālambante | ato na dṛṣṭiḥ | (u) tatra vitarkavicārābhāvāt na vikalpayanti | prathamata ālambanagatatvāt na dṛṣṭiriti yadi matam | tadayuktam | kasmāt | bhavatāṃ hi śāsanaṃ cakṣurvijñānaṃ santānālambanaṃ yathā manovijñānamiti | ato na vaktavyaṃ prathamata ālambanagatamiti | tathā cenmanovijñānamapi na dṛṣṭirbhavet | bhavān punarāha- pratyutpannālambanatvānna dṛṣṭiriti | idamapi na yuktam | paracittajñānamapi pratyutpannālambanam | idamapi na dṛṣṭiḥ syāt | pañcavijñāneṣu nāsti yathābhūtajñānam | pratipattyabhāvāt | sadā prajñaptyanuvartanācca | dṛṣṭiḥ jñānaṃ prajñā ityādi sarvaṃ nāsti | kiṃ punardṛṣṭimātraṃ nāstīti |
kecidāhuḥ- cakṣurindriyaṃ dṛṣṭiriti | kathamidam | (u) na cakṣurindriyaṃ (sss_510) dṛṣṭiḥ | cakṣurvijñānaṃ [viṣayā]lambanaṃ bhavati | lokavyavahāramanusṛtya cakṣurdṛṣṭirityucyate | (pṛ) kecidāhuḥ- santyaṣṭadṛṣṭayo yaduta pañcamithyādṛṣṭayo laukikī samyagdṛṣṭiḥ śaikṣadṛṣṭiraśaikṣadṛṣṭiḥ | etā aṣṭadṛṣṭirvarjayitvā anyā prajñā na dṛṣṭirityucyata iti | kathamidam | (u) jñānadarśanaṃ vimuktilābhaḥ pratisaṃvedanaṃ sākṣātkāra itīdaṃ sarvamekārthakam | iyaṃ dṛṣṭiriyaṃ na dṛṣṭiriti yat vacanam | sarvaṃ tat svasaṃjñāvikalpitaṃ vacanam | (pṛ) uktaṃ nanu sūtre- jānan paśyan āsravādvimucyata iti | kathamasti pravibhāgaḥ | (u) yat jñātvā ādau prajñaptiṃ vidārayati tat jñānamityucyate | dharmasthitāyāmavataraṇaṃ darśanam | ādyavipaśyanā jñānam | [tat]pratisaṃvedanaṃ darśanam | ityevamasti pravibhāgaḥ ||
jñānadarśanavargastrinavatyuttaraśatatamaḥ |
194 trividhaprajñāvargaḥ
tisraḥ prajñā, śrutamayī prajñā, cintāmayī prajñā, bhāvanāmayī prajñeti | sūtrādi dvādaśāṅgapravacanādutpannā śrutamayī | idamanāsravāṃ prajñāṃ janayatīti prajñā | yathoktaṃ sūtre- rāhulo bhikṣurvimuktiprāpiṇīṃ prajñāṃ sampādayati iti | vedādīn vyāvahārikagranthān śṛṇvannapi nānāsravāṃ prajñāmutpādayatītyato na [sā] śrutamayī prajñā bhavati | yat sūtrāṇāmarthaṃ cintayati sā cintāmayī prajñā | yathocyate- yogī dharmaṃ śrutvā tadarthagatiṃ cintayati | iti | api cāha- yogī dharmaṃ śrutvā tadarthaṃ cintayan sadā pratipadamanuvartata iti | yat jñānadarśanamabhimukhībhavati sā bhāvanāmayī prajñā | yathocyate- yogī samāhitacitte pañcaskandhānutpādaniruddhān paśyatīti | yathoktaṃ sūtre- yūyaṃ bhikṣavo dhyānasamādhiṃ bhāvayanto yathābhūtajñānadarśanamabhimukhaṃ labhadhve | iti | kiñcoktaṃ saptasamyagjñānasūtre- yat bhikṣu dharmaṃ prajānāti | [iyaṃ] śrutamayī prajñā | yadarthaṃ prajānāti [iyaṃ] cintāmayī prajñā | yat (sss_511) kālādīn prajānāti | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā | iti | yathā ca rāhulaḥ pañcopādānaskandhanikāyādīnadhīte | iyaṃ śrutamayī prajñā | yadviviktadeśe tadarthaṃ cintayati | iyaṃ cintāmayī prajñā | paścātsambodhikāle bhāvanāmayī prajñā | kiñcoktaṃ sūtre- trīṇyāyudhāni śrutāyudhaṃ vivekāyudhaṃ prajñāyudhamiti | śrutāyudhaṃ nāma śrutamayī prajñā | vivekāyudhaṃ cintāmayī prajñā | prajñāyudhaṃ bhāvanāmayī prajñā | api coktaṃ sūtre- pañcānuśaṃsādharmaśravaṇe | katamāḥ pañca | aśrutaṃ śṛṇoti | śrutaṃ paryādāpayati | kāṃkṣāṃ vihanti | dṛṣṭiṃ ṛju karoti | cittamasya prasīdati |
iti | aśrutaṃ śṛṇoti | śrutaṃ paryādāpayati itīyaṃ śrutamayī prajñā | kāṃkṣāṃ vihanti | dṛṣṭiṃ ṛjukaroti itīyaṃ cintāmayī prajñā | cittamasya prasīdati itīyaṃ bhāvanāmayī prajñā | dharmaśravaṇānuśaṃsāyāñcoktam- śrotreṇa dharmaṃ śṛṇoti | vācā dharmamadhīte | iyaṃ śrutamayī prajñā | manasā mīmāṃsate | iyaṃ cintāmayī prajñā | paśyan abhisameti | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā iti | caturṣu śrotaāpattyaṅgeṣu saddharmaśravaṇaṃ śrutamayī prajñā | yoniśomanaskāraścintāmayī prajñā | dharmānudharmapratipattirbhāvanāmayī prajñā | pañcavimuktidvāreṣu [yadanyatarasmāt] gurusthānīyāt dharmaṃ śrṛṇoti | iyaṃ śrutamayī prajñā | [tasmin dharme] yadarthapratisaṃvedī bhavati | iyaṃ cintāmayī prajñā | tasya yat pramodyādi jāyate | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā |
api coktaṃ sūtre- bhagavān dharmamupadiśati ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇamante kalyāṇamityādi | taṃ dharmaṃ śṛṇoti satpuruṣastaruṇo vṛddho vā | śruttvā pratisañcikṣati- sambādho gṛhāvāso 'bhyavakāśā pravrajyā | nedaṃ su karamagāramadhyāvasatā [ekāntapariśuddhaṃ] saddharmaṃ caritumiti | tadaiva bhogaskandhaṃ prahāya jñātiparivṛttaṃ prahāya agārādanāgāraṃ (sss_512) pravrajati | śīlaṃ dhatte | indriyāṇi rakṣati | iryāpatheṣu samprajanyakārī bhavati | viviktadeśe cintayati | pañca nīvaraṇāni prahāya prathamadhyānādīnupasampadya viharati | yāvadāsravakṣayamanuprāpnoti | iti | tatra yat dharmaṃ śṛṇoti taruṇo vā vṛddho vā iti | iyaṃ śrutamayī prajñā | śrutvā yat pratisañcikṣati- sambādho gṛhāvāso 'bhyavakāśā pravrajyeti | iyaṃ cintāmayī prajñā | pañca nīvaraṇāni prahāya yāvadāsravakṣayamanuprāpnoti | iyaṃ bhāvanāmayī prajñā | kiñcoktaṃ sūtre- dvābhyāṃ pratyayābhyāṃ samyagdṛṣṭirutpadyate | [katamābhyāṃ dvābhyām] | parato dharmaśravaṇaṃ yoniśomanaskāra iti | parato dharmaśravaṇaṃ śrutamayī prajñā | yoniśomanaskāraścintāmayī prajñā | samyagdṛṣṭisamutpādo bhāvanāmayī prajñā | uktañca gāthāyām-
niṣevya santaṃ puruṣaṃ saddharmamupaśrutya ca | viviktadeśābhirataḥ taccittaṃ vinayetpunaḥ || iti |
tatra niṣevya santaṃ puruṣaṃ saddharmamupaśrutya cetīyaṃ śrutamayī prajñā | viviktadeśābhirata itīyaṃ cintamayī prajñā | taccittaṃ vinayetpunaritīyaṃ bhāvanāmayī prajñā | kiñca bhagavān bhikṣūnanuśāsti- yatkiñcidbhāṣamāṇairyuṣmābhiścatussatyāni bhāṣayitavyāni | yatkiñciccintayadbhiścatussatyāni cintayitavyāni iti | tatra catussatyabhāṣaṇaṃ śrutamayī prajñā | catussatyacintanaṃ cintāmayī prajñā | catussatyānāṃ lābhaḥ bhāvanāmayī prajñā | evamādinā tatra tatra sūtre bhagavān trividhāṃ prajñāmavocat |
(pṛ) tisṛṣu prajñāsu kati kāmadhātau | kati rūpadhātau | kati ārūpyadhātau bhavanti | (u) kāmadhātau sarvā bhavanti | yathā hastaka upāsako 'tapyaddeveṣūpapadya tatra dharmaṃ deśayati | dharmaṃ deśayan avaśyaṃ tadarthaṃ cintayati | ato jñāyate rūmadhātāvapyasti cintāmayī prajñeti | ārūpyadhātāvasti bhāvanāmayī prajñā | (pṛ) kecidāhuḥ kāmadhātau nāsti bhāvanāmayī prajñā | rūpadhātau nāsti cintāmayī prajñeti | (sss_513) kathamidam | (u) kena pratyayena kāmadhātau nāsti bhāvanāmayī prajñā | (pṛ) na kāmadhātukamārgeṇa sarvāṇi nīvaraṇāni sarvāṇi paryavasthānāni prajahāti yena kāmadhātukaparyavasthānaṃ nābhimukhībhavet | (u) bhavatāṃ śāsane nedaṃ vacanamasti yat na kāmadhātukamārgeṇa nīvaraṇāni paryavasthānāni prajahāti yena kāmadhātukaparyavasthānaṃ nābhimukhībhavediti | āha ca kāmadhātukamārgeṇa kleśāna paribhedayatīti | kimiti | kāmadhātāvasti aśubhādibhāvanā | yathoktaṃ sūtre- aśubhabhāvanāṃ bhāvayan kāmarāgaṃ samūhanti iti | tathā karuṇādāvapi | (pṛ) kāmadhātāvaśubhādibhāvanā nātyantaṃ kleśān samucchedayati | (u) rūpadhātukāśubhādibhāvanāpi nātyantaṃ kleśān samucchindyāt | (pṛ) dauṣṭhulyādyākāraiḥ kleśān prajahāti | nāśubhādinā | (u) dauṣṭhulyādinā kleśān prajahāti nāśubhādinā iti nāsti kiñcana sūtravacanam | uktaṃ hi sūtre- aśubhādinā kleśān samūhanti iti | dauṣṭhulyādīnāṃ kimasti balaṃ kleśānāṃ samucchedakam | [yat] nāstyaśubhādīnām | yadi kāmadhātau dauṣṭhulyādyākāro 'sti | anenākāreṇa kleśān samucchindyāt | yadi nāsti, vaktavyaṃ kāraṇaṃ kasmādasti aśubhādiḥ, na dauṣṭhulyādiriti | yadi sannapi na kleśān samucchedayati | rūpadhātau sannapi na samucchindyāt | atrāpi kāraṇaṃ vaktavyaṃ kasmāt kāmadhātau na samucchedayati | rūpadhātau paraṃ samucchedayatīti |
kāmadhātau sannapi dauṣṭhulyādirna kleśān samucchedayati | asti vikṣepadhātutvāt | vikṣiptacitto na kiñcitsamucchedayati | yayoktaṃ sūtre- cittasamādhānaṃ mārgaḥ cittavikṣepo 'mārga iti | (u) kāraṇaṃ vaktavyaṃ kasmāt kāmadhāturvikṣepadhāturiti | tatrāsti aśubhādibhāvanā yadyayaṃ vikṣepadhātuḥ | kathaṃ kaṅkālādi vilakṣaṇaṃ paśyati | rūpadhātau ca cittasamādhāne (sss_514) kasya vailakṣaṇyamasti | kāmadhāto tu nāsti | (pṛ) rūpadhātukamārgeṇa vairāgyamanuprāpya tadantarā mriyamāṇo rūpadhātāvutpadyate | yathā āṇirāṇiṃ nissārayati | (u) kiṃ nāma vairāgyam | (pṛ) kleśaprahāṇaṃ vairāgyam | rūpadhātukarmārgeṇa kleśān prajahāti | na kāmadhātukena | (u) tīrthikāḥ prahīṇasaṃyojanā api punaḥ kāmadhātau samutpadyante | ataḥ [te] prākṛtā na prahīṇasaṃyojanā ityucyante | yadi [saṃyojanāni] prahāya punarutpadyate | tadā anāsravaḥ kṣīṇasaṃyojano 'pi punarutpadyeta | tattu na sambhavati |
api coktaṃ sūtre- kṣīṇatrisaṃyojanastrīṇi viṣāṇi samūhantīti | prākṛto na trīṇi saṃyojanāni kṣapayatītyato na vītarāgo bhavati | prākṛtasya nityamasti ātmadṛṣṭiḥ | yataḥ sa na satkāyadṛṣṭyādīn kṣapayati | yadi prākato vairāgyakuśalaḥ, sarve 'pi kleśā na syuḥ | kasmāt | sarve hi kleśāḥ pratītyasiddhāḥ | yathoktaṃ sūtre- pratyayebhya ātmā sidhyatīti | yadi pṛthagjanasyāsya kāmadhātukapañcaskandheṣu satkāyadṛṣṭirnodbhavati | ūrdhvadhātukaskandheṣu punarna bhavet | tadā tu pṛthagjanasya na satkāyadṛṣṭirbhavet | ityastīdṛśo doṣaḥ | evaṃ kleśairatyantakṣīṇairbhavitavyam | pṛthagjano 'yamarhan syāt | vastutastu [tasya] kleśā naikāntaṃ kṣīṇāḥ | yathoktaṃ sūtre- dvāvimau bhikṣavaḥ aśanyā phalantyā na santrasataḥ | [katamau dvau] bhikṣuśca kṣīṇāsravo rājā ca cakravartī iti | idānīmayaṃ pṛthagjano 'pi na santraset | arhan nābhinandati jīvitaṃ, nābhisantrasati maraṇam | ayaṃ [pṛthagjano] 'pi evaṃ syāt | yathā upaseno 'rhan āśīviṣadaṣṭo jīvitānte 'virūpendriyo 'vikṛtarūpaśca babhūva | tathāyamapi syāt | arhato 'ṣṭau lokadharmā na cittamavapātayanti | (sss_515) tathā syādayamapi | vītarāgatvāt | vastutastu pṛthagjanasya vītarāga iti kathyamānasyāpi nedaṃ lakṣaṇaṃ syāt | ato jñāyate na kṣīṇakleśo ['ya]miti |
(pṛ) pṛthagjanaḥ saṃyojanāni prahāya atrāyuṣo 'nte rūpadhātāvutpadyate | yadi saṃyojanāni na prajahāti | kathaṃ tatrotpadyeta | sūtre 'pyuktam- asti vītarāgastīrthika iti | āha ca arāḍaḥ kalāma udrako rāmaputro rūpe vītarāga ārūpya utpadyata iti | kiñcāha- rūpeṇa kāmaṃ vijahāti | arūpeṇa rūpaṃ vijahāti | nirodhena smṛtyupasthānāni vijahātīti | ato [yat]bhavatoktaṃ pṛthagjanaḥ kṣīṇakleśo 'pi punarutpadyata ityato na kṣīṇa[kleśa] iti | tanna yujyate | bhavānapyāha- pṛthagjanasya sarvāṇi vidyamānāni prahīṇānīti idaṃ vastutaḥ pratiṣiddhamityataḥ kṣīṇo vīta ityucyate | yathoktaṃ gāthāyām-
ahaṃ mameti yā cintā mriyamāṇo jahāti tām
ayameva vītarāgo nāma | tīrthikānāṃ prahāṇantu maraṇaprahāṇādanyat | maraṇaprahīṇo na rūpārūpyadhātāvutpadyate | yo bālaḥ svabhūmiṃ tyajati taṃ satkṛtavatāmapi nāsti mahāvipākaḥ | yadi vītarāgaṃ tīrthikaṃ satkaroti, mahāvipākaṃ vindate | vacane samāne 'pi tadarthastu vibhinnaḥ | ato jñāyate pṛthagjano vastutaḥ prahīṇa[kleśo] vīta[rāga] iti |
(u) pratiṣedhe 'sti pravibhāgaḥ | yadi gabhīrakleśavyāvartakaḥ tadā rūpārūpadhātāvutpadyate | yadi satkāyadṛṣṭiṃ vyāvṛttavān tadā pūrvokto doṣaḥ | yadi kāmadhātukasatkāyadṛṣṭiṃ na vyāvṛttavān | kathaṃ rūṇarūpyadhātāvutpadyate | vyāvṛttarāgapratighamātrasya rūpadhātāvutpādaḥ | na vyāvṛttasatkāyadṛṣṭikasya | ataḥ pṛthagjano na vastutaḥ prahīṇasaṃyojana iti jñāyate | kāmadhātukasaddharmo 'pi kleśavyāvartako 'sti | ato jñāyate kāmadhātāvapi bhāvanāmayī prajñāstīti | sūtre 'pyuktam- saptaniścayānatikramya sambodhiṃ vindata iti | ato jñāyate kāmadhātuniśritaḥ samādhistattvajñānajanaka iti | (pṛ) pugdalo 'yaṃ prathamadhyānasyāsannabhūmiṃ niścityārhanmārgamanuprāpnoti | na kāmadhātukasamādhim | (u) na yuktam | atikramya saptaniśrayāniti vacanena prathamadhyānaṃ tadāsannabhūmiścātikrāntaiva | na tatrāsti kāraṇamāsannabhūmiṃ niśrayate na kāmadhātukasamādhimiti | yadyayaṃ yogī āsannabhūmimupasannaḥ | kasmānna prathamadhyānamupasampadyate | asyāpi nāsti kāraṇam | susīmasūtre coktam- pūrvaṃ khalu dharmasthitijñānaṃ pañcānnirvāṇajñānamiti | asyārthaḥ nāvaśyaṃ dhyānasamādhiprāptipūrvaka āsravakṣayaḥ | kintu dharmasthitijñānamavaśyaṃ pūrvaṃ kṛtvā paścādāsravakṣayo bhavatīti | ato jñāyate sarvān dhyānasamādhīnatikrāmatīti | dhyānasamādhisamatikramāya sūsīmasūtramāha | yadyāsannabhūmiṃ vedayate | sa eva dhyānasamānadoṣaḥ | sūtre cāsannabhūmiriti vacanaṃ nāsti | svasaṃjñānusmaraṇavikalpo 'yam |
(pṛ) pūrvamukto mayā āṇidṛṣṭāntaḥ | ato jñāyate anyabhūmikamārgeṇānyabhūmikasaṃyojanaṃ prajahātīti | yathā sūkṣmayāṇyā sthūlāṇiṃ nissārayati | evaṃ rūpadhātukamārgeṇa kāmadhātuṃ prajahāti | yogī yadi pūrvaṃ kāmamakuśaladharmāṃśca prajahāti | taduttaraṃ prathamadhyāne 'vatarati | ato jñāyate 'vaśyamastyāsannabhūmiḥ yayā kāmaṃ prajahāti | āha ca- rūpamupādāya kāmamatikrāmatīti | yadi nāstyāsannabhūmiḥ | kathaṃ rūpamupādadyāt | uktañca sūtre- yogī śubhaṃ pratilabhamāno 'śubhaṃ tyajati tadyathā nandaḥ apsaratṛṣṇāmupādāya pūrvatanakāmaṃ jahau iti | yaśca prathamadhyāne nopaśamarasamanuvindate, na sa pañcakāmaguṇeṣu mahāvadyamatiṃ karoti | ato jñāyate pūrvaṃ prathamadhyānasyāsannabhūmimanuprāpya kāmadhātumutsṛjatīti |
ucyate | kāmadhātau śubhamanuprāpyāśubhaṃ prajahati | tadyathāha- pañcanissaraṇasvabhāvā iti | yadyāryaśrāvakaḥ kadācit pañcakāmaguṇā na prītisaumanasyajanakā ityanusmarati | tadā taccittaṃ nābhiramate sirāpakṣadāhavat | yadi [te] nissaraṇadharmā ityanusmarati | tadā cittamabhiramate | āha ca- yogino yadākuśalavitarko bhavati | tadā kuśalavitarkeṇa taṃ nirodhayati | tasmādbhavadukta āṇidṛṣṭānto 'pi kāmadhātau sambhavati | yat bhavānāha- (sss_517) rūpamupādāya kāmamatikrāmatīti | idaṃ caramabhavikam | yogī yadi kāmadhātukamārgeṇa kleśān prajahāti | tadanukramaśo yāvadrūpadhātukakuśaladharmān pratilabhate | tasmin samaye kāmadhātoratyantaprahāṇaṃ nāma rūpadhātukadharmapratilābhaḥ | bhavānāha- nirodhasamāpattiṃ pratilabhata iti | arhannapi samādhīn pratilabhate | kintu taccaramabhavikamityucyate | yadbhavatoktaṃ- śubhaṃ praṇītaṃ pramodamupaśamarasañca pratilabhamāna iti | tatsarvaṃ sāmānyataḥ pratyuktam |
yadi ca kāmadhātau nāsti samādhiḥ | kathaṃ vyagracittena rūpadhātukakuśalaṃ sākṣātkaroti | (pṛ) prajñāvimuktasyārhato nāsti samādhiḥ | prajñā paramasti | (u) tatra dhyānasamādhimātrasya niṣedhaḥ | avaśyaṃ bhavitavyamalpakālaṃ samāhitacittena yāvadekaṃ kṣaṇam | yathā sūtre bhagavānāha- bhikṣūṇāṃ cīvaraṃ gṛhṇatāṃ triṣu [kleśa] viṣeṣu satsvapi cīvarāsaṅgo niruddha eveti | vyagracittasya tattvajñānamutpadyata iti na kiñcitsūtramāha | sarvathāha- samāhito yathābhūtaṃ prajānātīti ||
trividhaprajñāvargaścaturvanavatyuttaraśatatamaḥ |
195 catuḥ pratisaṃvidvargaḥ
(pṛ) asti dharmasthiteḥ pratyāsannaṃ laukikaṃ jñānam | katamadidam | (u) idaṃ ūṣmādidharme prajñaptividārakaṃ jñānam | jñānamidaṃ sāṃvṛtasatyadarśana[rūpa]tvāt laukikam | āryamārgasya pratyāsannatvāt dharmasthiteḥ pratyāsannamityucyate | (pṛ) idaṃ satyadarśanamārge anāgatabhāvanādīnāṃ jñānam | (u) anāgatabhāvanādīnāṃ jñānaṃ nāstīti paścādvakṣyate | kasmāt | dharmalakṣaṇavidāraṇe hi nāsti prajñapticittam | ataḥ satyadarśanamārge na laukikaṃ jñānaṃ bhāvayati |
(pṛ) sūtra uktam- catasraḥ pratisaṃvida iti | katamā imāḥ | (u) akṣareṣu, (sss_518) yā pratisaṃvit | iyaṃ dharmapratisaṃvit | ruteṣu pratisaṃvit niruktipratisaṃvit | yaduta [nānā]digantaravyavahṛtarutaviśeṣa[jñāna]m | yathoktaṃ sūtre- janapadaniruktau nābhiniveśeta yogī iti | rutasyāprayoge 'rtho duradhigamaḥ | akṣarābhāve 'rtho na prakāśyo bhavati | iyameva niruktirakuṇṭhā akṣayā asandigdhaṃ subhāṣitamityucyate | yathoktaṃ sūtre- santi catvāro bhāṣitadharmāḥ kiñcidbhāṣitaṃ sārthagati nākṣayakaram | kiñcidakṣayakaraṃ na sārthagati | kiñcidubhayavat iti | kiñcinnobhayavat iti | idaṃ trividhaṃ jñānaṃ niruktyupāyaḥ | nāmapadajñāne yadarthapratisaṃvedanam, iyamarthapratisaṃvit | yathāha- santi catvāro bhāṣitadharmāḥ kaścidarthopāyaḥ na vyañjanopāyaḥ | kaścidvayañjanopāyo nārthopāyaḥ | kaścidubhayopāyaḥ | kaścinnobhayopāyaḥ | ya etaccatuḥpratisaṃvitprāptaḥ sa upāyasampanno duṣpradhṛṣyo duradhigamyo dharmabhāṣaṇe | [tasya] subhāṣitamakṣaya[kara]mapi sārthagati | prajñānavasannā vacananiruktiścā pratihatā bhavati |
(pṛ) pratisaṃvidiyaṃ kathaṃ pratilabdhavyā bhavati | (u) pūrvādhvanīnakarmapratyayāt | yadi pratyadhva prajñāpratyayaṃ skandhādyupāyañca samyagbhāvayati | tadā tadbhāvanābalādihaivādhvani aśikṣitākṣarasūtrādhyayano 'pi [tatra] jñānaṃ vindate | yathā divyacakṣurabhijñādiṣu | (pṛ) katamaḥ pudgalaḥ pratilabhate | (u) āryapudgala eva pratilabhate | kecidāhuḥ- arhanneva (sss_519) pratilabhate | na śaikṣajanā iti | nāyaṃ tathā niyamaḥ | śaikṣā api aṣṭavimokṣān vindate | kasmānna pratilabhanta idaṃ jñānam |
(pṛ) catasra imāḥ pratisaṃvidaḥ kasmin dhātau vartante | (u) kāmadhātau rūpadhātau ca sarvā bhavanti | ārūpyadhātau kevalamarthapratisaṃvidasti | pratisaṃvid dvividhā bhavati sāsravā anāsraveti | śaikṣāṇāṃ dvividhā ca bhavati | aśaikṣāṇāṃ kevalamanāsravā | pratilābhe tu sarvā yugapadvindate | striyo 'pi pratilabhante yathā dharmadinnādayo bhikṣuṇyaḥ ||
catuḥpratisaṃvidvargaḥ pañcanavatyuttaraśatatamaḥ |
196 pañcajñānavargaḥ
pañca jñānāni- dharmasthitijñānaṃ, nirvāṇajñānaṃ araṇājñānaṃ praṇidhijñānaṃ prāntakoṭikajñānamiti | tatra dharmāṇāmutpādajñānaṃ dharmasthitijñānam | yathā jātipratyayaṃ jarāmaraṇaṃ yāvadavidyāpratyayāḥ saṃskārā iti | asti vā tathāgato nāsti vā tathāgataḥ | eṣāṃ svabhāvaḥ sadā sthita ityato dharmasthitijñānamityucyate | eṣāṃ dharmāṇāṃ nirodho nirvāṇajñānam | yathā jātinirodhe jarāmaraṇanirodhaḥ | yāvadavidyānirodhe saṃskāranirodha iti |
(pṛ) tathā cet nirvāṇajñānamapi dharmasthitijñānaṃ bhavati | kasmāt | yataḥ asti vā tathāgato nāsti vā tathāgataḥ | asya svabhāvo 'pi sadā sthitaḥ | (u) dharmāṇāṃ kṣayanirodho nirvāṇamityākhyāyate | asmin kṣayanirodhe ko dharmaḥ sthitaḥ | (pṛ) nirvāṇaṃ kimadravyamasat | (u) skandhānāmaśeṣanirodho nirvāṇamiti kīrtyate | tatra kimasti [avaśiṣṭam] | (pṛ) dravyasat nirvāṇam | tat kena jñāyate | nirodhasatyaṃ hi nirvāṇam | duḥkhādīnāṃ satyānāṃ vastusattvāt nirvāṇamapi vastusat | kiñca nirvāṇasya jñānaṃ nirodhajñānaṃ bhavati | yadyasan dharmaḥ | kasya dharmasya jñānamutpadyate | sūtre ca bhagavānavocat- asti, bhikṣavaḥ kṛtako jāto bhūtaḥ saṃskṛtadharmaḥ | asti (sss_520) [bhikṣavaḥ] akṛtako 'jāto 'bhūto 'saṃskṛtadharma iti | api coktam- santi dvidhaiva dharmāḥ saṃskṛto 'saṃskṛta iti | saṃskṛtadharma iti utpādasthitivyayavikṛtaḥ | asaṃskṛta anutpādasthitivyayavikṛtaḥ | kiñcoktaṃ sūtre- ye vidyante saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā nirodho nirvāṇaṃ teṣāmagramākhyāyate iti | āha ca- rūpamanityam | rūpanirodhe nirvāṇaṃ nityam | evaṃ yāvadvijñānamapi | sūtre coktam- nirodhaḥ sākṣātkartavya iti | yadyasan dharmaḥ | katamaḥ sākṣātkartavyaḥ | bhagavān bahudhātukasūtra āha- vidvān saṃskṛtadhātumasaṃskṛtādhātuñca yathābhūtaṃ prajānāti | iti | yo 'saṃskṛtadhātuḥ tadeva nirvāṇam | yathābhūtajñātaṃ kathamabhāva ityucyate | sarveṣu sūtreṣu nāsti kiñcinniyataṃ vacanaṃ nirvāṇamasaddharma iti | ato jñāyate yannirvāṇamasaditi tat bhavataḥ svasaṃjñāvikalpa eveti |
ucyate | yadi skandhānāṃ viyoge 'pi punarasti dharmāntaraṃ nirvāṇamiti | tadā dharmāṇāmaśeṣanirodho nirvāṇamiti na syāt | yadi nirvāṇaṃ sat | tadā vaktavyaḥ asti svabhāvaḥ ko 'yamiti | nirvāṇālambanaḥ samādhiranimitta ityākhyāyate | yadi dharmalakṣaṇamapi sajīvam | kimasallakṣaṇaṃ bhavati | yathoktaṃ sūtre- yogī rūpalakṣaṇaṃ prahīṇaṃ paśyati yāvaddharmalakṣaṇaṃ prahīṇaṃ paśyati iti | sūtre ca tatra tatroktam- sarve dharmā anityāḥ sarve dharmā anātmānaḥ | teṣāṃ vyupaśamo nirvāṇamiti | tatrātmā sarvadharmāṇāṃ svabhāvaḥ | yat sarvadharmāṇāṃ svabhāvādarśanam | tadā anātmadarśanaṃ bhavati | yadi nirvāṇaṃ dharmaḥ tadā nāsti svabhāva iti darśanaṃ nopalabdhuṃ śakyate | asya dharmasya nirodhābhāvāt | yathā yatra ghaṭo 'sti | na tatra ghaṭasya vināśadharmo 'sti | ghaṭe vinaṣṭe tu ghaṭo vinaṣṭa iti vaktuṃ śakyate | vṛkṣacchede 'pyevam | evaṃ saṃskārā athāpi vartante | tadā na nirvāṇamityākhyāyate | saṃskārāṇāṃ nirodhe tu nirvāṇamityākhyā bhavati |
duḥkhanirodhaśca na punardharmāntaraṃ bhavati | yathoktaṃ sūtre- yadidaṃ bhikṣavo duḥkhaṃ nirudhyate anyadduḥkhaṃ notpadyate na punastatsantatirasti | idaṃ sthānaṃ paramaṃ śāntaṃ śiva yaduta (sss_521) sarvapratinissargaḥ kāyikacaitasikarāgātyantavisaṃyogo nirodho nirvāṇamiti | tatredaṃ duḥkhaṃ nirudhyate | anyaddaḥkhaṃ notpadyata iti vacane ko dharmo nirvāṇādanyo bhavati | nāpyasti punaḥ pṛthak kṣayadharmaḥ | utpannamātrā tṛṣṇā nirudhyate, ajātā na jāyate | tasmin samaye kṣayo nāma | ko dharmaḥ punarasti kṣaya ityabhidhīyamānaḥ | dravyato nābhidhātuṃ śakyate |
atha sattā dharmasya nāmāntaram | pañcaskandhānāmabhāvo nirvāṇamityucyate | tatrābhāvo vidyamānaḥ san sattetyucyeta | itīdantu na sambhavati | aśeṣanirodhe nirvāṇamityabhidhīyate | tadyathā cīvarakṣayaḥ punarna dharmāntaramasti | tathā no cet cīvarakṣayādirapi pṛthak dharmaḥ syāt |
bhavānavocat- asti nirodhajñānamiti | tadapyabādhitam | tadyathā vṛkṣacchedādau [vṛkṣaccheda]jñānamutpadyate | na cāsti pṛthak chedadharmaḥ | saṃskāravaśāttatra jñānamutpadyate | yat sarvasaṃskārāṇāmabhāvaḥ | [tat] nirvāṇaṃ bhavati | yathā yatra yannāsti tatra tena śūnyamiti jñānam | (pṛ) kimidānīṃ nāsti nirvāṇam | (u) na nāsti nirvāṇamiti | kintu nāsti dravyadharma[rūpam] | yadi nāsti nirvāṇam | tadā sadā sarvatra jātimaraṇamasti | na kadācinmokṣasamayaḥ | yathā asti ghaṭabhaṅgaḥ vṛkṣasamucchedaḥ | paraṃ tu nāsti dravyato dharmāntaramastīti | [anena] anyasatyādivacanamapi pratyuktam | kasmāt | asti duḥkhanirodha ityato 'styajāto 'bhūto 'kṛtako 'saṃskṛta ityādivacanaṃ sarvamapratihatam |
araṇājñānamiti | yena jñānena na raṇāyate pareṇa saha | idamaraṇā [jñāna]m | (sss_522) kecidāhuḥ- maitrīcittamidamiti | maitrīcittānna sattvānupahanti | anye kecidāhuḥ- śūnyatāvihāro 'yamiti | anena śūnyatāvihāreṇa na vastunā raṇāyate | kecidvadantinirvāṇābhirucicittamidamiti | nirvāṇābhirucyā hi na raṇāspadamasti | kecidvadanti- caturthadhyānagataṃ [kiñcidida]miti | nedaṃ niyamena tathā | etajjñānabhāvitacittasyārhato nāsti [raṇāspadaṃ] kiñcit |
praṇidhijñānamiti | dharmeṣu apratihataṃ praṇidhijñānamityucyate | (pṛ) tathā cet bhagavato buddhasya kevalamidaṃ jñānaṃ syāt | (u) evameva | buddho bhagavānevaitajjñānasampannaḥ | anye [ta]dbalādhiṣṭhitā apratihata[jñānaṃ] vindante |
prāntakoṭikajñānamiti | yat yogī prakṛṣṭamuttamaṃ jñānaṃ sarvadhyānasamādhibhiḥ paribhāvitaṃ parivardhitaṃ pratilabhya [sva]jīvitasya bṛddhau hrāse vaśitāṃ vindate | idaṃ prāntakoṭikajñānamityucyate ||
pañcajñānavargaḥ ṣaṇṇavatyuttaraśatatamaḥ |
197 ṣaḍabhijñājñānavargaḥ
asti ṣaḍabhijñājñānam | ṣaḍabhijñāḥ- kāyarddhiḥ dviyacakṣuḥ divyaśrotraṃ paracittajñānaṃ pūrvanivāsānusmṛtirāsravakṣaya[jñāna]miti | kāyarddhiriti | yogī svakāyādapo 'gniñcāviṣkaroti | vihāyasā gacchati | āvirbhavati | tirobhavati | sūryācandramasau parāmṛśati | brahmāṇamīśvaraṃ nānānirmitāṃścādhigacchati | īdṛśaṃ karma kāyarddhiḥ | (pṛ) kathamidaṃ setsyati | (u) yogī dhyānasamādhīnāṃ samyak bhāvanayā vindate | yathoktaṃ sūtre- dhyānasamādhānasya balamacintyamiti | kecidāhuḥ- nirmāṇacittamavyākṛtamiti | idamayuktam | yadyayaṃ yogī parahitāya nānānirmitaṃ pradarśayati | kasmāttadavyākṛtaṃ bhavet | kecidāhuḥ- kāmadhātukacittena kāmadhātukanirmitaṃ karoti | rūpadhātukacittena rūpadhātukanirmitaṃ karotīti | tadapyayuktam | cakṣurādyapi evaṃ syāt | kāmadhātukavijñānena kāmadhātukarūpameva paśyedityādi | yadi rūpadhātukacittaṃ kāmadhātukacittaṃ karoti | ko doṣo 'sti | kecidāhuḥ- prathamadhyānābhijñayā brahmalokaṃ gacchati yāvaccaturthadhyānābhijñayā rūpaparyantaṃ gacchatīti | idamapyayuktam | indriyabalavaśāt yatra kutracit gacchati | yadi tīkṣṇendriyaḥ, prathamadhyānābhijñayā caturthadhyānamanuprāpnoti | mṛdvindriyo dvitiyadhyānābhijñayāpi na prathamadhyānamupayojayati | yathā mahābrahmā [sahāṃ] patiḥ dhyānasyāntaramanuprāptaḥ | na tatrāsti [tasyā]bhijñā | prathamadhyānabalena anyān brahmadevānanuprāpnoti | naiva tu prathamadhyānena brahmāvāsaṃ prajānāti | bhagavān pūrvanivāsena ārūpyamanusmarati | yathoktaṃ sūtre rūpe vā ārūpye vā pūrvatanīnamupapattyāyatanaṃ bhagavān sarvaṃ prajānāti | ato nāsti niyamaḥ |
kecidāhuḥ- divyacakṣuḥ prajñāsvabhāvamiti | tadapyayuktam | divyacakṣurālokavaśena siddham | prajñā tu naivam | (pṛ) sūtra uktam- ālokalakṣaṇaṃ bhāvayan jñānadarśanaṃ sādhayati iti | jñānadarśanameva divyacakṣuḥ | (u) maivam | api cāha- divyaśrotraṃ na prajñāsvabhāvamiti | tat śrotramityākhyāyate iti | ato na prajñāsvabhāvam | divyacakṣuḥ pratyutpannaṃ rūpamālambate | na tathā manovijñānam | divyacakṣurvibhaṅge coktam- jñānaṃ sattvakarmavipāka[bhūta]m | cakṣurvijñānasya nāsti balamidam | kintu manovijñānasya jñānaṃ cakṣurvijñānaprayogakāle samutpadyate | ato dhyānasamādhibhya utpannaṃ rūpaṃ divyacakṣurityucyate | (pṛ) divyacakṣuṣaḥ saṃsthānaṃ kiṃ mahat kiṃ vālpam | (u) tārakāpramāṇasadṛśam | (pṛ) andhasya katham | (u) cakṣurāyatanena sahaiva bhavati | (pṛ) kiṃ divyacakṣurekaṃ uta dve | (u) dve bhavataḥ | (pṛ) yāṃ kāñciddiśamanupaśyati | (u) sarvā diśo vyāpya paśyati | (pṛ) kiṃ nirmite 'pyasti | (u) nāsti | nirmāturasti | divyaśrotravādo 'pyevam |
yogī tat paracittaṃ vetti | yat paracittajñānam |(pṛ) kasmānnocyate paracaitasikajñānam | (u) asmādeva kāraṇānnāsti pṛthak caitasikam | parakīyasaṃjñāvedanādīnāṃ jñānamapi paracittajñānameva | kecidāhuḥ- jñānamidaṃ sajātīyālambanam | yathā sāsraveṇa sāsravaṃ jānāti anāsraveṇa anāsravaṃ jānāti iti | tadayuktam | neme vadanti kāraṇaniyamam- anena kāraṇena sajātīyamevālambanaṃ jānātīti | kecidvadanti- pratyutpannamātrālambanamiti | tadapyayuktam | kiñcidanāgatālambanam | yathā kaścidavitarkasamādhimupasampannaḥ prajānāti asmāt samādhervyutthite evamevaṃ vitarko bhaviṣyatīti | kecidvadanti- jñānamidaṃ na mārgasatyaṃ prajānātīti | tadayuktam | yadi prajānāti | ko doṣaḥ | āha ca- pratyekabuddho mārgasatyadarśanagatatṛtīyacittaṃ jñāsyāmīti saptamaṃ cittameva paśyati | śrāvakastṛtīyacittaṃ jñāsyāmīti ṣoḍaśaṃ cittameva paśyati | kimayaṃ na mārgasatyadarśanaṃ prajānāti | kecidāhuḥ- jñānamidaṃ na prajānāti ūrdhvabhūmimūrdhva[bhūmi]pudgalamūrdhvamindriyamiti | idamapyaniyatam | devā api prajānānti bhagavataścittam | tadyathā bhagavānekadā pariṣadaṃ vihāya punargrahaṇecchāmanvasmarat | tat sarvaṃ brahmā prājānat | kiñcaikasmin samaye manasyacintayat- rājā bhūtvā (sss_525) yathādharmaṃ lokaṃ vineṣyāmīti | mārastadeva jñātvā samāgatyāyācata | devā api jānanti- ayamarhan yāvadayaṃ srotaāpattipratipannaka iti | bhikṣavo 'pi prajānanti bhagavataścittam | tadyathā bhagavati parinirvāṇābhimukhe sati anirūddho bhagavatopasampannān dhyānasamādhīn yathākramamajānīt | kecidāhuḥ- jñānamidaṃ nārūpyaṃ prajānātīti | ida mayuktam | bhagavān hi pūrvanivāsā[nusmṛtyā] ārūpyaṃ prajānāti | paracittajñānenāpi tathā jñāne ko doṣaḥ |
(pṛ) kathaṃ paricittaṃ jānāti | (u) ālambane sati jānāti | yadi cittaṃ rūpāvacaraṃ, rūpālambanaṃ cittaṃ bhavati | ityādi | (pṛ) tathā cet paracittaṃ sarvadharmālambanaṃ syāt | (u) evameva [syāt] | yadi na jānātyālambanaṃ, katamat cittaṃ jānīyāt | yathoktaṃ sūtre- bhavataścittamevamevamiti prajānāmi iti | idameva rūpādyālambanam |
paracittajñānaṃ trividham- nimittajñānaṃ, vipākapratilabdhaṃ, bhāvanāpratilabdhamiti | nimittajñānamiti yathā aṅgamantrādinā jānāti | vipākaprāptamiti yathā asurādīnām | bhāvanāpratilabdhamiti dhyānasamādhibhāvanābalapratilabdhaṃ paracittajñānam | idameva ṣaḍabhijñāsu bhāvanāpratilabdhamityucyate |
yadatītādhvanīskandhānāmanusmaraṇaṃ [tat] pūrvanivāsānusmaraṇam | (pṛ) keṣāṃ skandhānāmanusmaraṇaṃ karoti | (u) svaskandhān paraskandhānasattvaskandhāṃścānusmarati | jinānāṃ skandhānanuramarannapi teṣāṃ śīlādīn dharmānanusmarati | kena tat jñāyate | yathā śāriputraḥ bhagavantaṃ pratyāha- ahamatītānāgatānāṃ tathāgatānāṃ cittamajānannapi teṣāṃ dharmaṃ jānāmīti | śuddhāvāsā devāstathāgatacittaṃ jānantītyato bhagavantamupasampadyāhuḥ- atītatathāgatānāṃ bhagavan iryāpatho 'pyevamiti |
(pṛ) pūrvanivāsā[nusmṛti]vibhaṅge kasmāduktaṃ saha nimittena saha jātyeti | (u) anusmṛtirviśadetyata evaṃ nimittasaṃjñāmavocat amukaḥ pudgalaḥ ityādi | vastuvijñānena nimittamityucyate | jātirnāma gotram | yathāhuḥ- idaṃ tava kulaṃ iyaṃ tava jātiriti | jātiṃ nimittañca militvā vadatītyato jñānadarśanaṃ viśuddham | (pṛ) kasmādviśadānusmaraṇaṃ bhavati | (u) atītadharmā niruddhā na nimittāni | athāpi tān jñātuṃ prabhavatīdamadbhutam | (sss_526) kaścinnimittābhyuhena jānan na viśadaṃ jānāti | yajjinaurasāḥ [te] 'pi punarevam | ato jātiṃ nimittaṃ militvoktam |
kaścit pūrvanivāsajñānaṃ prayojayati | kadācit samārgayā cintāmayaprajñayā prajānātyatītamadhvānam | yathā saṃskārapratyayaṃ vijñānam | anayordvayościntāmayī prajñā viśiṣyate | kasmāt | asti hi pudgalasya aṣṭamahāsahasrakalpān jānato 'pi nāstīyaṃ cintāmayī prajñā | ato mithyādṛṣṭirutpadyate | yadi ta āgataṃ jarāmaraṇaṃ bhavati | tadatītya na punarasti [iti] | samārgacintāmayaprajñasya naivāsti taccittam |
(pṛ) kecidāhuḥ- jñānamidamatītaṃ kramaśo 'nusmaratīti | tadayuktam | yadi kṣaṇakrameṇānusmarati | ekasminneva kalpe vastu durvijñeyaṃ sarvataḥ | kiṃ punarapramāṇakalpe (pṛ) sūtre kasmāduktam- ahamekanavatikalpānāgatya nāpaśyaṃ [kimapi] dānamapacīyamānaṃ vinā vipākena iti | (u) bhagavānatra saptabuddhān sākṣīcakāra | dīrghāyuṣkāḥ śuddhāvāsā api buddhairna samadarśinaḥ | bhagavān yathābhūtajñānaṃ pratilabdhavānityataḥ pariśuddhaguṇaḥ | yadi satkaroti [tathāgataṃ] sa ubhayorlokayoḥ puṇyamanuprāpnoti | ata etadubhayamuktam |
kecidāhuḥ- jñānamidaṃ nordhvabhūmiṃ prajānātīti | tadayuktam | ūrdhva[bhūmika] kāyarddhyādau pratyuktameva | (pṛ) yadi smṛtisvabhāvamidam | kuto jñānamityucyate | (u) smṛtirnimittamanusambhavati | atītaṃ na nimittam | athāpyanusmarati | prajñāviśeṣameva smṛtiriti brūmaḥ |
pūrvanivāsānusmṛtistrividhā- pūrvanivāsajñānaprayogiṇī, vipākapratilabdhā, punarātmasmṛtisañjananīti | pūrvanivāsajñānaṃ bhāvanāpratilabdham | vipākapratilabdhamiti yathāsurādīnām | punarātmasmṛtisañjananī yanmanuṣyagatau bhavati | (pṛ) kena karmaṇā punarātmasañjananī bhavati | (u) sattvānāmavihiṃsanena karmaṇā pratilabhate | kasmāt | maraṇakāla upapattikāle ca duḥkhābhihatatvānmuṣitasmṛtirbhavati | tatrāmoṣaṇaṃ durlabham | ataḥ kuśalaṃ karmāpekṣyate | kecidvadanti- idamatītaṃ saptādhvaparamamanusmaratīti | nāyaṃ niyamaḥ | kaścit pratyadhvamavihiṃsanadharmasubhāvitatvāt suciraṃ viprakṛṣṭañcānusmarati |
āsravakṣayajñānasākṣātkārābhijñeti | vajropamasamādhirayam | (sss_527) vajropamasamādhirayamāsravakṣayarūpaḥ anāvaraṇamārgaḥ | āsravakṣayaḥ aśaikṣajñānamityucyate | vajropamasamādhinā āsravāṇāṃ nirodhaḥ kṣayaḥ | [sa] āsravakṣayajñānasākṣātkārābhijñetyucyate | (pṛ) anye ṛddhi[pādā] api vaktavyāḥ; kena dharmeṇa sākṣātkaroti | (u) uktameva pūrvaṃ dhyānasamādhīn gabhīraṃ bhāvayan ṛddhipādān sākṣātkarotīti | yatprayojanamanusṛtya sākṣātkāraḥ sākṣātkṛtaṃ vastu, [sa] sarva ṛddhipādaḥ |
kecidāhuḥ- sarva āryamārgā asravakṣayasyopāyāḥ | yathoktaṃ sūtre- tathāgate loka utpanne supuruṣā dharmaṃ śrutvā pravrajitāḥ śīlaṃ samādadānā apanītapañca nīvaraṇāḥ samādhiṃ bhāvayantaḥ satyaṃ paśyanti ityādi sarvamāsravakṣayasyopāyāḥ | kecidāhuḥ- dānādayaḥ kuśaladharmā api āsravakṣayasya nidānāni | yathoktaṃ sūtre- yogino dānaṃ kṣīṇāsravaśūnyānātmajñānaṃ sādhayatīti | idamucyate tattvata āsravakṣayasākṣātkārābhijñā iti | asyaiva dharmasya nāmāntaraṃ vajropamasamādhiriti | nimittāni samūhantīti vajratvam | tīrthikāḥ pañcābhijñā bhavanti | tairasya tattvajñānasyāpratilabdhatvāt |
(pṛ) anātmajñānena ātmadṛṣṭiṃ bhindyāt | kathamanena kāmapratighādi prajahāti | (u) anātmajñānena sarvāṇi nimittāni nirundhe | nimittābhāvātsarve kleśā nirudhyante | (pṛ) adyena anātmajñānena nimittāni nirundhe | dvitīyajñānādinā ka upayogaḥ (u) nimittāni niruddhānyapi punarutpadyante | ato dvitīyādyapekṣate | (pṛ) yadi niruddhaṃ punarutpadyate | tadā anavasthaṃ nimittaṃ bhavati | tathā sati nārhanmārgaḥ | (u) astyavasthā | yathā paśyāmaḥ stanyaṃ śuṣyat punaḥ prasravati | asti kaścit kālaḥ [yadā] stanyaṃ pratiruddhapayaḥprasūti bhavati | tadā avadhirbhavati | nimittamapyeyam | yathā ca tapte 'yasi kṛṣṇalakṣaṇaṃ niruddhaṃ punarutpadyate | yāvallohitalakṣaṇamutpadyate | sa samayo 'vadhirityucyate | kalalādayo dṛṣṭāntā apyevam | yasmin samaye nimittāni niruddhāni na punarutpadyante | sa samayo 'rhanmārgapratilambhaḥ | (pṛ) kimarhato 'tyantābhāvarūpāṇi nimittāni | (u) yadā asamāhitacittasthaḥ, tasmin samaye santyapi rūpādinimittāni | kintu na doṣajanakāni | yadi kiścit cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā mithyāmanaskāreṇa mithyā vikalpayati | tadā doṣājanakāni bhavanti |
(pṛ) kimanātmaśūnyajñānam | (u) yadyogī pañcasu skandheṣu prajñaptaṃ sattvaṃ na paśyati | dharmaśūnyatvāt rūpakāyanirodhaṃ yāvadvijñānanirodhaṃ paśyati | idamucyate anātmaśūnyajñānam | (sss_528) (pṛ) prajñaptikṛtā dharmā nityavartinaḥ | [teṣu] tṛṣṇādayaḥ kleśā api praheyāḥ | yathoktam- padārthā nityasthāyinaḥ | vyavasāyī tu [tatra] kāmatṛṣṇāṃ prajahāti iti | kiṃ nirodhalakṣaṇamapekṣate | (u) sūtra uktam- yatkiñcitsamudayadharma, tatsarvaṃ nirodhadharma | teṣu dharmeṣu virajo dharmacakṣuḥ pratilabhata iti | yo nirodhena prahāṇaṃ tadatyantaprahāṇam | kaścidyogī rūpeṣu vītarāgaḥ kāmapratighaṃ kṣapayati | tadarthaṃ bhāgavānīdṛśīṃ gāthāmavocat | kiñcāha- saṃskārāḥ svabhāvaśūnyā māyāvat | prākṛtā ajñā vadanti- te vastusanta iti | śaikṣāḥ punaḥ prajānanti- te tucchā riktā māyāvaditi | arhannapi māyāṃ [kiṃ] na paśyati | ato jñāyate yayā prajñayā dharmāṇāṃ nirodhaṃ sākṣātkaroti iyamāsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñeti ||
ṣaḍabhijñāvargaḥ saptanavatyuttaraśatatamaḥ |
198 jñānakṣāntivargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- yo yogī saptabhirupāyaistribhirarthāvalokanaiḥ samanvitaḥ so 'smin dharme kṣipramāsravakṣayamanuprāpnotīti | kimidaṃ jñānam | (u) saptopāyā nāma śrutamayī prajñā cintāmayī prajñā ca | kasmāt | asamāhitacitta evaṃ vicārayati- yadidaṃ rūpam, ayaṃ rūpasamudayaḥ ayaṃ rūpanirodhaḥ iyaṃ rūpanirodhagāminī pratipat, [ayaṃ] rūpāsvādaḥ, [ayaṃ] rūpādīnavaḥ idaṃ rūpanissaraṇaṃ iti | (pṛ) yadīyaṃ śrutamayī cintāmayī prajñā | kasmādāha- kṣipramāsravakṣayamanuprāpnotīti | (u) yadyapīyaṃ śrutamayī cintāmayī prajñā tathāpyevaṃ pañcaskandhān vikalpayan ātmamatiṃ vibhedayati | ata āha- kṣipramāsravakṣayamanuprāpnotīti | trividhāvalokanajñānaṃ yaduta saṃskārā anityā duḥkhā anātmāna iti | skandhadhātvāyatanamukhena saṃskārān paśyato nāstyartho hitaṃ vā | (pṛ) tathā cet pūrvamādīnava uktameva- anityā duḥkhā iti | nissaraṇe coktam- anātmāna iti | kasmātpunarucyate trividhamidamavalokanamiti | (u) trividhāḥ śikṣate- pūrvaṃ śrutamayīṃ cintāmayīṃ prajñām | paścāt bhāvanāmayīṃ prajñām | pūrvaṃ śrutamayyāṃ cintāmayyāṃ prajñāyāmuktāḥ sapta prakārāḥ | paścādbhāvanāmayyāṃ prajñāyāṃ trayaḥ prakārāḥ | kasmāt | yadanityaṃ tat duḥkhamiti lakṣaṇasya bhaṅgo (sss_529) nāma anityasya bhaṅgaḥ nānityasaṃskārāṇāṃ bhaṅgaḥ | pūrvaṃ kāmakaṣāyotsarga ukte 'pi noktaṃ kathamutsṛjatīti | paścāttābaduktaṃ trividhamarthāvalokanam |
(pṛ) katamā aṣṭa kṣāntayaḥ | (u) yatkiñcit jñānaṃ prajñaptividāraṇam, iyaṃ kṣāntirityucyate | kṣāntiriyamūṣmamurdhakṣāntilaukikāgradharmeṣva[sti] | (pṛ) yogino 'pi buddhe dharme saṅghe śīladiṣu kṣāntirasti | kasmāduktamaṣṭāviti | (u) prādhānyāduktam | prādhānyaṃ mārgapratyāsannatā | yathā duḥkhe dharmajñānāya duḥkhe dharmakṣāntirityevamādi | kasmāt | pūrvaṃ hi mārgānukūlāṃ cintāmayīṃ prajñāṃ prayujya paścātpratyakṣajñānamanuprāpnoti | yathā hastipakaḥ pūrvaṃ hastipadaṃ dṛṣṭvā tena jñānena prajānāti- atra vartata iti | paścādabhimukhīkaroti | tathā yogyapi pūrvaṃ kṣāntyānvayajñāne na nirvāṇamabhyūhya paścāt tena jñānenābhimukhīkaroti | ataḥ sūtra uktam- [evaṃ] jānan[evaṃ] paśyan āsravakṣayamanuprāpnotīti ||
jñānakṣāntivargo 'ṣṭanavatyuttaraśatatamaḥ
199 navajñānavargaḥ
(pṛ) kecidābhidharmikā vadanti arhan kṣayajñānaṃ sākṣātkurvan sāṃvṛtāni nava jñānāni prāpnoti yaduta kāmadhātupratisaṃyuktaṃ kuśalamavyākṛtaṃ [jñānaṃ] yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanapratisaṃyuktaṃ kuśalamavyākṛtaṃ [jñāna]m | kathamidam | (u) na sarvo 'rhan sarvān dhyānasamādhīn prāpnoti | kathaṃ nava jñānāni prāpnuyāt | (pṛ) sarvo 'rhan dhyānasamādhīn prāpnoti | na tu sarvaḥ samāpattimabhimukhīkaroti | (u) yadi samāpattiṃ nābhimukhīkaroti | katamā prāptirnāma | yathā kaścidāha- granthaṃ jānāmi, tadakṣaramekantu na vijānāmīti | tathedamapyasti | (pṛ) yo vītarāgaḥ san na prathamadhyānasamāpattiṃ nādyāpi pratyakṣīkṛtavān | sa āyuṣo 'nte ['pi] na tāmutpādayati | (u) sūtre tūktam- asminnantarāle samāpadya paścāttāṃ samutpādayediti | idānīṃ kathamasminnantarāle 'samāpannastāṃ samutpādayati | (pṛ) yadi (sss_530) rāgādvirajyamānasyātītānāgatāni sarvāṇi dhyānāni mūlataḥ prāpnāni | tadvipākena [ta]dutpattiṃ prāpnoti | (u) anāgataṃ karma akṛtamabhūtaṃ na vipākaṃ prāpayati | atītāni dhyānāni citta utpannacarāṇi yadi vipākaṃ prayacchanti | tadā avidyamānatāhāniḥ | kiñca nānāgatakarmāṇi prāpnuyāt | yadi prāpyamiti, anāgataṃ sarvaṃ prāpyaṃ syāt | kasya pratibandhāt prāptyaprāptī staḥ |
(pṛ) yadyanāgato dharmo na prāpya iti | śaikṣo nāṣṭabhiraṅgaiḥ samanvitaḥ syāt | aśaikṣo 'pi daśabhiraṅgaiḥ samanvitaḥ | kasmāt | yasya dvitīyadhyānādi niśritya samyak dharmaniyāmāvakrāntirbhavati | so 'nāgate samyaksaṅkalpaṃ prāpnoti | yadi yogī kṣayajñānamabhimuravīkaroti | tadānāgate 'dhvani samy dṛṣṭiṃ prāpnoti kaścidārūpyasamādhiṃ niśrityārhatphalaṃ prāpnoti | ayamanāgate samyaksaṅkalpaṃ samyagvācaṃ samyakkarmāntaṃ samyagājīvaṃ prāpnoti | yadi tṛtīyadhyānādi niśrityāryamārgaṃ prāpnoti | so 'nāgate prītiṃ prāpnoti | evamādayo dharmāstadā na syuḥ | ato jñāyate astyanāgato dharma iti | yadi ca nāsti anāgata[dharmaḥ] kathaṃ bhāvako phalāni dhyānasamādhyādīnanuprāpsyati | yogī yadā mārgānvayajñāne vartate | prathamaphalasaṅgṛhītāni sarvāṇi jñānāni samādhīṃśca sarvathānuprāpnoti | tathā no cet phalāni gaṇayitvā gaṇayitvānuprāpnuyāt | kasmāt | phalāni sarvāṇyabhimukhīkāle prāpnuyāditīdaṃ na sambhavati | ato jñāyate bhavedanāgate bhāvaneti |
ucyate | yat bhavatoktam- aṅgaiḥ samanvita iti | idamabādhitam | kasmāt | śīlādyaṅgāni kramaśaḥ prāpyante naikakālamiti brūmaḥ | ato nāsti dūṣaṇam | yaduktaṃ bhavatā keṣāñcitprāptistajjātīyātā[mapi] | yoginaḥ [kutracit] duḥkhajñānaprāptāvanyaduḥkhajñānajātiḥ prāptā bhavati | yathā manuṣyajātiḥ prāptetyato manuṣyalakṣaṇaṃ prāptaṃ bhavati | nāpi pratikṣaṇaṃ kramaśo manuṣyalakṣaṇaṃ prāptamiti | tathedamapi | (pṛ) yogino vidyamānaduḥkhādīnāṃ jñānāni kramikāṇīti sarvaṃ parihṛtameva | srotaāpattiphalasaṅgṛhītānāṃ jñānānāṃ prāptiḥ punaraikakālikī | (u) anāsravajñānāni prāptāni tu na parihīyante | (pṛ) yadi pūrvaṃ (sss_531) prāptāni na parihīyante | tadā prāptiḥ prayoga iti nāsti bhedaḥ | kasmāt | prāptaphala eva yogī ityādidoṣaḥ | (u) yadi nāsti viśeṣaḥ | kimavadyaṃ bhavati | yathā sampannaphalo 'pi yogītyucyate | tathedamapi | pudgalo 'yaṃ punarviśiṣṭaṃ dharmaṃ prāpnotītyato 'sti pravibhāgaḥ | ato nāsti doṣaḥ | yathā samāpattapañcaśīlaḥ punaḥ pravrajyāsaṃvaramanuprāpnuvannapi na maulikaśīlebhyaḥ parihīyate | prāptaphalasya ca mārgādarśanādasti pravibhāgaḥ | yathā kaścidādau vastu jānannapi viśiṣṭavastu[darśanāya yatata] iti pravibhāgo 'sti | tathe damapi | ato jñāyate nāstyanāgatasya prāptiriti | kiñca yogī śūnyānātmajñāne viharati | tasmin samaye kathamanuprāpnoti laukikaṃ dharmam | ato jñāyate kṣayajñānaprāptau na laukikajñānamanuprāpnotīti |
(pṛ) imāni laukikajñānāni kṣayajñānena sahārhataḥ samādhisamāpattivyutthānacittakriyāṃ prāpayanti | (u) arhataścittaṃ santānena pravartamānaṃ pratikṣaṇaṃ viśuddham | yadi punarnavajñānāni prāpnoti | cakṣurādi sarvaṃ punaḥ prāpyeta | tathā no cet na navajñānāni prāpnuyāt | uktañca- anāgatabhāvanāyā nāsti hetuḥ pratyayo vā iti | kasmāt | ete hi vadanti- satyadarśanamārge kevalaṃ nimittābhāsaṃ jñānaṃ bhāvayati | cintanāmārge 'pi nimittābhāsamanimittābhāsañca bhāvayati | satyadarśanamārge nordhvabhūmiṃ bhāvayati | cintanāmārge tu bhāvayati | mārgānvayajñāne na sāṃvṛtaṃ kuśalaṃ bhāvayati | anyasmin jñāne tu bhāvayati | ānantaryamārge na paracittajñānaṃ bhāvayati | śraddhāvibhukto darśanaprāptatvena parivartamānaḥ sarvasminnānantaryavimuktimārge na sāṃvṛtaṃ mārgaṃ bhāvayati | samayavimuktaḥ akopyavimuktatayā parivartamāno navānantarya[mārgeṣu] aṣṭavimokṣamārgeṣu saṃvṛtaṃ mārgaṃ na bhāvayati | navame vimuktimārge [tu] bhāvayati | sūkṣmacitte na bhāvayati sarvamanāsravam | etyevamādīnāṃ sarveṣāṃ nāsti kāraṇam | ato bhavān yadi vā samyagdyetuṃ brūyāt yadi vā śraddhāpayet | kiñca śaikṣabhāvanayā bhāvanā bhavati | ūṣma[gatā]diṣu sthitikāle uttamāni sarvāṇi kuśalamūlāni bhāvayati | sarvathā prakarṣakaraṇārthatvāt | yathā sūtramadhīyānasya sarvathā vaiśadyopakāro bhavati | ata ūṣmagatādidharmakālāt yāvat kṣayajñānaṃ sarveṣāṃ bhāvanā bhavati | tathā no cet saddheturvaktavyaḥ ||
navajñānavarga ekonadviśatatamaḥ |
200 daśajñānavargaḥ
daśa jñānāni- dharmajñānaṃ anvayajñānaṃ, paracittajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ, catvāri satyajñānāni, kṣayajñānamanutpādajñānamiti | pratyutpannadharmajñānameva dharmajñānamityucyate | yathoktaṃ sūtre- bhagavānānandamāmantryāha- asmin dharme evaṃ jñānena dṛṣṭvā evaṃ pratibudhyasva | atīte 'nāgate 'pyevaṃ jānīhīti | vaktavyaṃ pratyutpannadharmajñānamiti | idānīṃ pratyutpannamanuktvā kevalamucyate dharmajñānamiti | yathoktaṃ sūtre- bālaḥ pratyutpannaṃ dharmaṃ bahumanyate | jñānī anāgataṃ bahumanyata iti | kiñcāha- pratyutpannāḥ kāmā anāgatāḥ kāmāśca mārasenā māradheyā mārabandhanā ityādau sarvatrocyate pratyutpannavādaḥ | idaṃ saṃkṣipyavacanāt kevalaṃ dharmajñānamityucyate |
avaśiṣṭadharmajñānamanvayajñānamiti vadanti | avaśiṣṭā iti yadutātītā anāgatā dharmāḥ | pratyutpannadharmānanu paścāt jānātīti anvayajñānam | kasmāt | dṛṣṭadharmajñānapūrvakaṃ hi anvayajñānam | dharmajñānaṃ nāma dṛṣṭajñānamityucyate | etaddharmajñānamanusṛtya vitarkitaṃ jñānamanvayajñānamityucyate | (pṛ) anvayajñānamidamanāsravaṃ jñānam | anāsravaṃ jñānaṃ kathamanvayajñānaṃ bhavati | (u) loke 'pyastyanvayajñānam | kasmāt | dharmajñānamanvayajñānaṃ paracittajñānaṃ duḥkhajñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānañca sarvaṃ sāsravamanāsravamasti | imāni jñānāni ūṣmagatādidharmeṣu sāsravāṇi niyāmāvakrāntiprāpyāṇi anāsravāṇi |
(pṛ) kecidāhuḥ- kāma[sampratiyukteṣu] saṃskāreṣu [yadanāsravaṃ] jñānaṃ [kāmasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ] hetau [yadanāsravaṃ] jñānaṃ [kāmasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ] nirodhe [yadanāsravaṃ] jñānaṃ [kāmasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ] prahāṇāya mārge [yadanāsravaṃ] jñānam, idamucyate dharmajñānam | rūpārūpyasampratiyukteṣu saṃskāreṣu yadanāsravaṃ jñānaṃ rūpārūpyasampratiyuktānāṃ (sss_533) saṃskārāṇāṃ hetau yadanāsravaṃ jñānaṃ rūpārūpyasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ nirodhe yadanāsravaṃ jñānaṃ rūpārūpyasampratiyuktānāṃ saṃskārāṇāṃ prahāṇāya mārge yadanāsravaṃ jñānam, idamucyate 'nvayajñānam iti | kathamidam | (u) uktaṃ hi sūtre- bhagavānānandamāmantryāha- atītae 'nāgate caivaṃ prajānīhīti | na kiñcitsūtramāha- rūpārūpyasampratiyukteṣu saṃskāreṣu jñānamanvayajñānamiti | kiñcoktaṃ sūtre- yogī anusmaret- ahamidānīṃ dṛṣṭarūpeṇopadruto bhavāmi | atīte 'pi rūpeṇopadruto 'bhavam, anāgate 'pi rūpeṇopadruto bhaviṣyāmīti | api coktaṃ sūtre- jātipratyayaṃ jarāmaraṇam | atīte 'nāgate 'pyevaṃ syāditi | tathāvocadaśvaghoṣabodhisattvo gāthām-
pratyakṣamālokya ca janma duḥkhaṃ duḥkhaṃ tathātītamapīti viddhi | yathā ca tat duḥkhamidañca duḥkhaṃ tathānāgatamapyavehi | [bījasvabhāvo hi yatheha dṛṣṭo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathānumeyaḥ |] patyakṣataśca jvalano yathoṣṇo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathoṣṇa eva || iti |
evamādi duḥkhaṃ mahāvaibhāṣikā api vadanti |
atītānāgatādhvanīnadharmajñānamevānvayajñānam | asya ca yuktirasti | kasmāt | yogī hi atīte 'nāgāmini pratyutpanne ca duḥkhe nirvidyate | nirveda eva eṣu dharmeṣu tattvajñānaprādurbhāvaḥ | yathā pratyutpannāḥ saṃskārā duḥkham | tathātītā anāgatāḥ saṃskārā api duḥkham | kena jñānena atītānāgatān dharmān jānāti | yadīdaṃ dharmajñānam | rūpārūpyasampratiyuktāḥ saṃskārā api santyatītā anāgatāḥ | teṣāṃ jñānamapi dharmajñānaṃ syāt | tathā ca dharmajñānameva nānvayajñānamasti | yadi rūpārūpyasampratiyukteṣu atītānāgateṣu saṃskāreṣu jñānāntaramastīti | kāmasampratiyukteṣvatītānāgateṣu saṃskāreṣu ca jñānāntaraṃ bhavet | tadarthameva ābhidharmikā āhuḥ- asti prāptiraprāptirityato 'nupūrveṇa satyaṃ paśyatīti | kāmadhātusampratisaṃyuktaṃ duḥkhaṃ prāptiḥ | rūpārūpyasampratiyuktaṃ duḥkhamaprāptiḥ | ata ekasmin samaya ubhayajñānaṃ na sambhavati | yadyaprāptirduḥkhamanvayajñānena jñāyate | idānīṃ kāmadhātāvaprāptirduḥkhamapi anvayajñānena jñāyeta |
(pṛ) kena jñānena saṃyojanaprahāṇamārgo bhavati | (u) [tatra] dharmajñānamātramupayujyate | anvayajñānamupāyamārge vartate | (pṛ) kiṃ dharmajñānamupayujyate | (u) duḥkhe dharmajñānaṃ nirodhe dharmajñānañcopayujyate | kasmāt | yogī anityaṃ duḥkhamiti paśyan śūnyamanātmeti paśyati | tasmin samaye saṃskārāṇāṃ nirodhaṃ sākṣātkaroti | anyat jñānaṃ sarvamupāyaḥ | (pṛ) kiṃ duḥkhaṃ dṛṣṭvā nirodho bhavati | (u) vedanāḥ dukhaṃ paśyati | tatrātmamatirutpadyate | atastāsāmapi nirodhaṃ paśyati | yathoktam- adhyātmavimuktatvāt tṛṣṇāyāḥ kṣaye nirodhe svata evārhan prāpta ityucyate | iti | (pṛ) nanu sūtre kiṃ noktaṃ sarvasaṃskārāṇāṃ prahāṇaṃ prahāṇalakṣaṇamiti | (u) ayaṃ yogī adhyātmanirodhaṃ sākṣātkṛrvan sarvatra nirviṇṇaḥ | kiñca yogī adhyātmanirodhamavaśyaṃ sākṣātkuryāt | nānyadavaśyaniyatam |
(pṛ) satyeṣu kathaṃ jñānaṃ bhavati | (u) jātirduḥkhamityādi jñānaṃ bhavati | (pṛ) idamasamāhitaṃ cittam, kathaṃ jñānaṃ janayati | (u) evaṃ darśane sati skandhānāmanityatādidoṣamapi dṛṣṭvā duḥkhanātmasaṃjñāṃ janayati | yathoktaṃ sūtre- [yat] duḥkhaṃ tadanityam, yadanityaṃ tadānātma iti | kasmāt | cakṣurādīnāmindriyāṇāmutpādo 'sti vyayo 'sti | yadyayamātmā, ātmana utpādo vyayaḥ syādityato jñāyate anātmeti | idañca cakṣurādyutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati | kṛtakamastītyato 'nātmetyucyate | sūtre coktaṃ- nāsti kāraka iti | ato jñāyate yadanityaṃ tadanātmeti | evaṃ yoginaḥ samyak anityamanātma ca bhāvayataḥ kāyacittamupaśāmyati | sarvasaṃskāreṣu samutpanneṣu teṣāṃ vihiṃsāmanubhavato duḥkhasaṃjñā samutpadyate | niścarmaṇyā yathā gāva alpasparśe ['pi] vyathānubhūyate | tathā yogī anātmasaṃjñāvaśāduttamāṃ duḥkhasaṃjñāṃ sādhayati | mūḍhastu ātmasaṃjñāvaśātsatyapi mahati duḥkhe na tadupāyāsamanubhavati | idamucyate duḥkhajñānam | saṃskārāṇāmutpādadarśanaṃ hetujñānam | saṃskārāṇāṃ vyayadarśanaṃ nirodhajñānam | mārgasyāvarāgrānusaraṇaṃ mārgajñānam |
(pṛ) kimucyate kṣayajñānam | (u) sarvāṇi nimittāni kṣapayatīti kṣayajñānam | kasmāt | śaikṣasya nimittaṃ prahīṇaṃ punarutpadyate | idantu atyantaṃ kṣapayatīti (sss_535) kṣayajñānam | yathoktaṃ sūtre- abhūtanimittamidamabhūtaṃ saṃjñāmātramiti prajānato duḥkhāni kṣīyanta iti | śaikṣāḥ prajānanti | abhūtaṃ saṃjñāmātramātmeti | taccittamatyantaṃ prahīṇamiti kṣayajñānamityucyate | yathoktaṃ sūtre- kaścidarhan tathāgatasya purato vyākaroti- bhagavatā deśitāni na santi mama | nāhameṣu saṃyojaneṣu punarvicikitse | sadā mama samāhitaikāgrasya samyak caryāmanusmarataḥ kāmādīnyakuśalāni na cittasyāsravā bhavanti iti | tatra nimittaṃ gṛhṇātītyataḥ saṃyojanāni bhavanti | prahīṇanimittasya tu saṃyojanāni nirudhyante | śaikṣā nimitte 'nimittamiti viharanti | ata ātmamatiḥ kadācidāvirbhavati | yathā sthāṇuṃ dṛṣṭvā ayaṃ puruṣa iti saṃśerate | ato 'rhataḥ kevalaṃ nirvicikitsasya prāptiḥ | sadā animittavihāricittatvāt pūrvaṃ sattvaśūnyatāṃ dṛṣṭvā pañcasu skandheṣu na paśyatyātmānam | paścāt dharmaśūnyatvānna paśyati rūpasvabhāvaṃ yāvadvijñānasvabhāvañca | ato jñāyate sarvanimittakṣayaḥ kṣayajñānamiti |
sarvanimittānāmanutpādaṃ jānātītyanutpādajñānam | śaikṣasya prahīṇanimittasya punarutpādaḥ kṣīṇaḥ | aśaikṣasya nimittaṃ kṣīṇaṃ na punarutpadyate | sarvanimittānāṃ kṣaye nirodhe yatpunaranutpādaḥ tadanutpādajñānam | (pṛ) śaikṣo 'pi jānāti asti [mama] kṣayajñānamanutpādajñānamiti | yathānusmarati- parikṣīṇatrisaṃyojano na punarutpatsya iti | kasmānnāha daśāṅgasamanvita iti | (u) śaikṣo na sarvasaṃjñāḥ prajahāti | ato nāha- asti [mama] kṣayajñānamanutpādajñānamiti | yathā kaścit tatra tatra pratibaddha ekasmānmukto 'pi na vimukta ityucyate | asti cāyamarthaḥ śāriputro 'nāthapiṇḍadasya daśāṅgasamanvāgamamavocat iti | arhan vaśitābalaprāptatvāt prajānāti- kṣīṇāni [me] saṃyojanāni, na punarutpatsya iti | tathā śaikṣo 'pi | arhan aśaikṣamārgaṃ prāpto [yat] prajānāti kṣīṇā[me]jātiriti | tat kṣayajñānamityucyate | uṣitaṃ brahmacaryamiti śaikṣacaryāparityāga ucyate | kṛtaṃ karaṇīyamiti karaṇīyāni sarvāṇi kṛtvā prajānāti- asmādbhavāt nāsti bhavāntaramiti | ato jñāyate arhanneva sarveṣu karaṇīyeṣu vaśitāṃ prāptaḥ kṣayajñānenānutpādajñānena ca samanvitaḥ syāt, (sss_536) na tu śaikṣā iti | yathā kaścit jvarārto[jvarā]nudgamakāle 'pi jvarītyucyate | yathoktaṃ sūtre-
sarvatra vihatā nandiḥ tamaskandhaḥ pradālitaḥ | jitvā mṛtyorhi senāñca viharāmi anāsravaḥ || iti |
paracittajñānaṃ yathā ṣaḍabhijñāsūktam | pañcaskandhakalāpaḥ sattvaḥ | tatra jñānaṃ saṃvṛtijñānam | anāsravaṃ jñānaṃ tattvajñānam | idamanāsravābhāsaṃ jñānākhyāṃ prāpnotītyataḥ saṃvṛtijñānamiti vadanti | (pṛ) kecidāhuḥ- sarve sattvāḥ samaṃ jñānasamanvitā iti | kathamidam | (u) yo jinauraso jānāti dharmāḥ pratītyasamutpannā iti | sa prāpnoti nānyaḥ sattvaḥ | jñānākhyāyāḥ prāpitvāt | sarve sattvāḥ saṃjñāprayogamātraṃ vijānanti | yadi prāpnuvantīdaṃ jñānam | [tadā] ābhyantarapṛthagjana ityucyante |
daśajñānavargo dviśatatamaḥ |
201 catuścatvāriṃśajjñānavargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- catuścattvāriṃśat jñānāni yaduta jarāmaraṇe jñānaṃ, jarāmaraṇasamudaye jñānaṃ, jarāmaraṇanirodhe jñānaṃ, jarāmaraṇanirodhamārge jñānaṃ, jātibhavopādānatṛṣṇāvedanāsparśaṣaḍāyatananāmarūpavijñānasaṃskāreṣvapyevam | kasmādidamucyate | (u) nirvāṇe (sss_537) tattvaratne vividhairdvārairavatarati | kaścitpañcaskandhamukhenāvatarati | kaścit dhātvāyatananidānadvāraiḥ, [kaścit] satyaiḥ evamādibhirdvārairnirvāṇamanuprāpnoti | kenedaṃ jñāyate | yathoktaṃ sūtre- [tadyathā] nagarasvāmī nagare niṣaṇṇaḥ syāt | [tatra] kiñcit dūtayugamekasmāt dvārādāgatyopasṛtya nagarasvāmino yathābhūtaṃ vacanaṃ niryātya [yathāgatamārgaṃ] pratipadyeta | tathā [anyadūtayugamanyebhyo] dvārebhyo 'pi | tatra nagarasvāmyupamo yogī | dvārāṇīti skandhadhātvāyatanādīnāṃ bhāvanāyā adhivacanam | dūtayugaṃ śamathavipaśyanopamam | yathābhūtaṃ vacanaṃ nirvāṇasyādhivacanam | iti | dūtā nānādvārebhya āgatā api ekameva sthānamupasarpanti | evaṃ skandhadhātvāyatanādīnāṃ bhāvanā nānādvārāṇyupāyā nirvāṇe 'vataraṇasya | yathā rāhula ekānte niṣaṇṇo dharmaṃ cintayan evaṃ prajānāti- īdṛśo dharma parikīrtitaṃ nirvāṇaṃ prati anuprayātīti |
kiñca bhagavān dharmasyāniśaṃsāyāmāha- dharmo 'yaṃ sarvān kleśāgnīna nirodhayatīti nirodha ityucyate | yoginaścittaṃ praśamayatīti praśamaḥ | yoginaḥ samyak parijñānaṃ parāyayatīti parāyaṇam | ityādayo 'rthā nirvāṇasyāniśaṃsāḥ | brahmacaryamaṣṭāṅgamārga ucyate | aṣṭāṅgamārge ca samyagjñānamevoktam | asya samyagjñānasyaiva phalaṃ yaducyate nirvāṇamiti | bhagavatopradiṣṭaṃ śāsanaṃ sarvaṃ nirvāṇāya bhavati | ato jñāyate pañcaskandhādayo dvārāṇi nirvāṇaparāyaṇāni bhavanti |
(pṛ) kecidābhidharmikā āhuḥ- jarāmaraṇajñānaṃ duḥkhajñānamiti | kathamidam | (u) na [yuktam] | kasmāt | na tatrocyate duḥkhākāraḥ | ato na [tat] duḥkhajñānam | (pṛ) idaṃ kasya jñānaṃ bhavati | (u) tat jarāmaraṇasvabhāvajñānam | (pṛ) ucyate ca jarāmaraṇasamudayaḥ jarāmaraṇanirodho jarāmaraṇanirodhamārga ityādi | ato jñāyate idaṃ duḥkhajñānameva syāditi | (u) tat nidānadvāraṃ bhavati, na satyadvāram | ato na tasya duḥkhākāro vaktavyaḥ | [evaṃ] samudayādau vaktavyaḥ | lakṣaṇasāmyāt | (pṛ) atra kuto nocyate āsvādādīnavanissaraṇādīnāṃ jñānāni | (u) sarvāṇīmāni atra parigṛhītāni | kintu saṅgītikāraḥ saṃkṣipan na [vistaraśa] uvāca ||
catuścatvāriṃśajjñānavarga ekottaradviśatatamaḥ |
202 saptasaptatijñānavargaḥ
(pṛ) sūtra uktam- saptasaptatijñānāni yaduta jātipratyayaṃ jarāmaraṇamiti [jñānam] | asatyāṃ jātau nāsti jarāmaraṇamiti [jñānam] | evamatīte 'nāgate 'dhvanyapi | (sss_539) yadasya dharmasthitijñānam | [tadapi] anityaṃ saṃskṛtaṃ kṛtakaṃ pratītyasamutpannaṃ kṣayadharma, vipariṇāmadharma, viyogadharma, vyayadharma iti jñānam | yāvadavidyāpratyayāḥ saṃskārā ityapyevam iti | tatra kasmānnoktaṃ- jarāmaraṇasya svabhāvo nirodho mārga ityādi | (u) hitajñasya kṛta evamuktaṃ tasya dvāratvamātramaviṣkaroti | anyadapyevaṃ jñeyam |
tīrthikā bahavo nidāne bhrāntā vadanti- laukikānāṃ padārthānāṃ heturlokātmaka ityādi | ato bhagavān teṣāṃ nidānamātramāha | (pṛ) jātipratyayaṃ jarāmaraṇamityuktvā kasmātpunarāha- asatyāṃ [jātā]viti | (u) niyamārtham | yathā dānaṃ puṇyasya hetuḥ | śīlenāpi puṇyaṃ vindate | yathoktam- dhṛtaśīlo deveṣūtpadyata iti | kecinmanyante- jarā- maraṇapratyayā jātiriti | kecidahetukā jātiriti | ato niyama ucyate | (pṛ) kasmādatīte 'nāgate 'dhvani punarniyama ucyate | (u) pratyutpannamatītādhvanaḥ kadācidbhinnadharma bhavati yadutātītānāṃ sattvānāmāyurapramāṇaṃ prabhāvaśca devatulya ityevamādi | āyurādi bhinnaṃ jarāmaraṇapratyayo 'pi bhinno bhavediti janā vadeyuriti bhītyā niyama ucyate | anāgate 'pyevaṃ [vaktavyam] |
idaṃ ṣaḍvidhaṃ dharmasthitijñānam | anyannāma nirvāṇajñānam | jarāmaraṇasantānakaratvāducyate- anityaṃ saṃskṛtaṃ kṛtakaṃ pratītyasamutpannam | kṣayadharma vipariṇāmadharma ityanityākāraḥ | viyogadharma iti duḥkhākāraḥ | vyayadharma iti anātmaśūnyākāraḥ |
kasmāt tatra rūpasya svarūpaṃ nirodhaḥ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya ca svarūpaṃ nirodhaḥ | ayaṃ trividhavipaśyanānāmartha ityākhyāyate | yathoktaṃ sūtre- yo bhikṣavaḥ saptabhiḥ sthānopāyaiḥ tribhirvipaśyanārthaiśca samanvitaḥ sa kṣipramāsravāṇāṃ kṣayamanuprāpnoti | idameva nirvāṇajñānaṃ bhavatīti | ityādi nidānajñānāni apramāṇaśatasahasrāṇi santi yaduta (sss_540) cakṣurvijñānamityādi | yathoktaṃ sūtre- cakṣuṣa karma pratyayaḥ | karmaṇaḥ tṛṣṇā pratyayaḥ | tṛṣṇāyā avidyā pratyayaḥ | avidyāyā ayoniśomanaskāraḥ pratyayaḥ | ayoniśomanaskārasya cakṣūrūpaṃ pratyayaḥ | āsravāṇāmayoniśo mananaṃ pratyayaḥ | āhārāṇāṃ tṛṣṇā pratyayaḥ | pañcakāmaguṇānāṃ kabalīkārāhārādayaḥ pratyayāḥ | narakasyālpāyuṣaśca prāṇātipātādayaḥ pratyayāḥ | yadidānīntanaṃ duḥkhaṃ pūrvatanīnañca duḥkhaṃ, sarvasyābhūtasaṃjñā pratyayaḥ | abhūtasaṃjñāyāḥ kāyacittayoḥ priyāpriye pratyayaḥ | priyāpriyayoḥ kāmarāgaḥ pratyayaḥ | kāmarāgasya mithyāvitarkaḥ pratyayaḥ ityevamādipratyayānāṃ jñānamapramāṇamanavadhi svayamevonnetavyam ||
saptasaptatijñānavargo dvyuttaraśatatamaḥ |
[mārgasatyaskandhaḥ samāptaḥ] śāstraṃ samāptam
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
