Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Thí dụ · Bổn sự
Jātakamālā, 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35
- Tác giả
- Haribhaṭṭa
- Thông tin
- GRETILCC BY-NC-SA 4.0
Haribhaṭṭa: Jātakamālā, 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35
haribhaṭṭa: jātakamālā
1. prabhāsajātaka
vividhakleśabhujaṅgāj jagad uddhartuṃ bhavaughapātālāt / buddhatvāya viśālo na bhavaty amahātmanāṃ praṇidhiḥ // HJm_1.1*
tadyathānuśrūyate 'tīte 'dhvanisadākusumitopavanaramaṇīyaparyantāparyantajanasamūhasaṃbādhavīthīcatvarāpaṇamaṇikanakastambhapaṅktimanoharabhavanāntarālā śaradadhikavimalatārāpatitārakāgaṇābhyalaṃkṛtā dyaur iva prabhāvatī prabhāvatī nāma rājadhānī babhūva | tasyāṃ ca sakalavasudhāvadhūhārayaṣṭibhūtāyāṃ maṇir ivāmalaprabhāsaḥ prabhāso nāma rājā babhūva |
yasyāmalasphaṭikabhittiṣu mandirāntaḥ karṇāvataṃsatilakapravilokinīnām / hastāḥ prasādhanavidhau mṛdavo 'ṅganānāṃ nādarśadhāraṇapariśramaduḥkham ūhuḥ // HJm_1.2
viśrāṇanāmbuparivardhitapuṇyabījaṃ yaṃ bāndhavā dadṛśur ambudharāyamāṇam / yasyāsahanta balino 'py arayo na kopam ahnāya vaidyutam iva jvalanaṃ patantam // HJm_1.3
tasyaivaṃvidhavibhūtiparākramodayasya kadācid udayabhūdharaśikharam iva savitur amalamaṇisahasravicchuritobhayapārśvaṃ siṃhāsanam adhitasthuṣaḥ kṣitipater yathāsthāpanam upaviṣṭabrāhmaṇarājasāmantāmātyadūtavargāṃ dauvārikaniṣidhyamānapariśaṅkitetarajanāṃ bahirnibaddhahastyaśvarathavarām āsthānīm ālokayataḥ samutpatyānujñātapraveśair vanacarakair avanitalavinihitajānubhiḥ prakṛtilaghumānasatvād āgatasādhvasagadgadaskhalitavacanair niveditam |
asmābhir adrigahane kariṇāṃ samūhe dṛṣṭaḥ karī kumudarāśir ivāvadātaḥ mūle navāmbudharavṛndatiraskṛtasya prāleyaśailaśikharasya sarūpamūrtiḥ // HJm_1.4
idānīṃ tu grahaṇe devaḥ pramāṇam ity atha sa rājā saṃprāptāyāṃ śaradi karigrahaṇābhivṛddhakutūhalo halayotronmūlyamānamustadarbhamūlasaṃbhūtataṭataṭāśabdāṃ kvacit kṣetragopikāhastatāladhvanivimiśracchoṭkāraśabdasaṃtrāsasamutpatitaśukapakṣākṣepavicalitapariṇatakapiśakalamaśuṅkajālāṃ bhaktahārīpariveṣyamāṇakṛṣīvalāntikanilīnacakitavāyasāṃ kaluṣapalvalajalāvasthitaromanthāyamānamahiṣīyūthasavadanāvaghūrṇanavinivāritadaṃśapātāṃ śrūyamāṇapravicaritagogaṇacalitakiṅkiṇīvikvaṇāṃ kedāratāmarasanālaskhalitaśarārikādambacakravākamithunāṃ nagaragrāmasaṃbaddhāṃ kṣetrabhuvam atikramya sainyasaṃtrāsavibhidyamānahariṇakulākulam aśvakṣuracchidyamānaśaṣpāṅkuraṃ rathavarādhirohī sitātapatravinivāritadivasakarakiraṇasaṃtāpas tad acalavanāntaraṃ praviveśa ||
atha gajapatim ārāt taṃ sthitaṃ yūthamadhye surabhiviśadagandhāṃ śallakīṃ khaṇḍayantam / avanipatir apaśyad dānalekhopakaṇṭhabhramadalikulam īṣat karṇatālaiḥ kṣipantam // HJm_1.5*
paśyāmas tāvad asya gajapater asya cāsmanmattahastino yuddham iti vicintya prabhāsaḥ saṃyātaṃ nāma hastyāroham uvāca | protkṣiptamukha paṭam imaṃ kṛtvā kuñjaravaraṃ saṃcodayaitena vanadantinā saha yuddhāyeti | yad deva ājñāpayatīti hastāsphālanajanitayuddhotsāhaṃ tadabhimukhaṃ tam ādhoraṇaḥ parasainyanivāraṇaṃ vāraṇam akarot | atha parasparālokanakrodhād adhikatarasamabhivṛddhamadakaṇapaṅktisaṃsiktasurabhīkṛtabhūrajasoḥ parighaguruviṣāṇasaṃghaṭṭadhvanibhīṣaṇam ayaṃ bhagno 'yaṃ bhagna iti senājanenāvalokyamānayoś ciram abhavad yuddham ||
anyonyapratighātabhinnamukhayor udvṛttapiṅgākṣayor ākṣepeṇa vikalpitaśravaṇayoḥ śvetāsitābhratviṣoḥ / krodhād utkṣipatoḥ karau dviradayoḥ sthūlau calatpuṣkarau kiṃ cit pallavapāṭale gatavatī vyaktiṃ tayos tālunī // HJm_1.6
śvetadvipādhipaviṣāṇavighaṭṭanena saṃbhūtavahnikaṇikāśabalīkṛtāni tasyātha rājakariṇo radanāśrayāṇi jātāni lohavalayāni pariślathāni // HJm_1.7
bhagne ca kṣitipagaje gajena tena vrīḍāvān abhavad adhomukhaḥ sa yantā tadyūthaṃ punar adhigamya kuñjarendro gambhīro 'py avanipatiḥ savismayo 'bhūt // HJm_1.8
tataḥ prabhāsaṃ mahāmātrāḥ samupagamyocuḥ | deva duḥsādhyo 'yam ebhiḥ samastair api karibhir mantraparijaptair oṣadhibalair ayam anekapo vaśīkartavya iti | tatheti ca sa rājābhidhāya punas tāṃ rājadhānīm ājagāma | te 'pi tenopāyena taṃ gandhahastinaṃ kariṇībhiḥ parivṛtam ānīya hastiśālāṃ praveśyālāne nibadhya rājño nivedayām āsur ānītaḥ sa gaja iti | tato rājā saṃyātaṃ hastidamakam uvāca | bhadra tathāyam ibharājo damayitavyo yathā madvāhanayogyo bhavatīti | sa ca saśiraḥpraṇāmaṃ gṛhītarājāvavādas taṃ dantinaṃ damayām āsa ||
sa hastidamako yāṃ yāṃ śikṣāṃ samupadiṣṭavān svaśiṣya iva medhāvī tāṃ tāṃ jagrāha kuñjaraḥ // HJm_1.9
tataḥ samānīya mahāmataṅgajaṃ mataṅgajānāṃ madadarpahāriṇam vinamramūrdhā vinayāt kṛtāñjaliḥ kṣitīśam ādhoraṇa ūcivān idam // HJm_1.10
ayaṃ sa dāntaḥ kṣitipāla vāraṇaḥ prakāmam anyakṣitipālavāraṇaḥ gajendraśikṣāṃ samupetya sāṃprataṃ mado 'pi nainaṃ gamayaty asāṃpratam // HJm_1.11
vināṅkuśenāpi vināpi veṇunā na vikriyāṃ yāti vināpi sādinā mayā gṛhāṇeti punaḥ pracodito gajo 'yam adyāj jvalitān ayoguḍān // HJm_1.12
tataḥ samāruhya parābhavanmadaṃ gajendram enaṃ tuhinācalopamaṃ nanu svayaṃ ratnaparīkṣaṇakṣamaḥ parīkṣatāṃ jātakutūhalo bhavān // HJm_1.13
atha prabhāsas taṃ kuñjaravaraṃ śaratkāladhavalam iva divākaro balāhakam adhiruhya sāntaḥpuraparivāraḥ pramadavanakrīḍām anubhavituṃ prātiṣṭhata ||
atha sarasi salīlaṃ toyam aṅge kṣipantīṃ viśadanigaḍabhaṅgaṃ khaṇḍayantīṃ mṛṇālam sa mṛdugatir apaśyad dantinīṃ dantirājaḥ sphuṭitaṃ abhimṛśantīṃ puṣkaraṃ puṣkareṇa // HJm_1.14
kamalagahanamadhye tāṃ sa dṛṣṭvā kareṇuṃ gajapatir abhijaghne rāgaśalyena citte / skhalitaparuṣavācā vāryamāṇo 'pi yantrā tvaritataram adhāvat sāpi bhītā pratasthe // HJm_1.15
kariṇam anupatantaṃ prasthitāṃ tāṃ kareṇuṃ vidadhatam iva lekhāṃ pāṇḍarāṃ vigraheṇa / tvaritam anupatantaḥ saptibhir vāyununnaṃ vahanam iva taṭasthāḥ kiṃ cid aikṣyanta bhṛtyāḥ // HJm_1.16
na kadā cid ahaṃ tvayā nirastā kim idaṃ niṣkaruṇatvam īdṛśaṃ te / iti ṣaṭcaraṇāvalī muhūrtaṃ rudatīvānujagāma tasya mārgam // HJm_1.17*
gajam aṅkuśapātabhinnakumbhaṃ sa niyantā na śaśāka taṃ niroddhum puruṣo 'pi na śakyate niyantuṃ kim u tiryag madanāndhamandabuddhiḥ // HJm_1.18
kṣipram eva ca gavalamalinadāvāgnidhūmadhūsaragirigahvarāntam ativiṣamabhūbhāgam ibhakulonmūlitataruśikharaparyastaśakunikulāyapatitabhagnāṇḍakapālaśabalitaikadeśaṃ vyāghropayuktojjhitamṛgakaḍevarapiśitavighasāvalīnagṛdhravāyasajaṃbukam atiparuṣacīrīvirāvabhīṣaṇam aruṇasārathikiraṇasaṃtāpitabhūdharaśikharopalajālam asatsaṅgatam ivānabhirāmaṃ sā hastinī bhītā yat praviveśa so 'pi ca rāgavaśāt kaṇṭakivaṃśataruśākhāskhalanābhighātakṣatorujaṅghabhujavakṣaḥsthalaprasṛtaśoṇitam avanipatim udvahann agaṇayaṃs tān aṅkuśaprahārāṃs tad evāraṇyaṃ prapede ||
pakvodumbararāgapāṭalamukhacchāyaiḥ kṣaṇaṃ niścalair ghaṇṭāśabdakutūhalāt tarugataiḥ śākhāmṛgair vīkṣitaḥ / mātaṅgaḥ patitāṅkuśaḥ kuśacayaśyāmāṃ vihāya sthalīm udgrīvaiś ca gṛhītaśaṣpakavalair dṛṣṭo muhūrtaṃ mṛgaiḥ // HJm_1.19
tataḥ sa hastidamakaḥ taṃ rājānam uvāca | deva gajapatir ayam idānīm anaṅkuśatayā durjana iva lajjāvirahāt sutarām avidheyaḥ | yadi kathaṃ cid ayaṃ duṣṭahastī kasya cit taror adhastād yāyāt tat tasya śākhām avalambya devenātmā sthirayitavya iti | sa rājā patitakirīṭakeyūrahārāṃśukaḥ śukāsvāditasindūrānurañjitapramadādharānurūpaphalām aniṣphalajīvitāśaḥ katham api nyagrodhaśākhinaḥ śākhāṃ ciravirahaparyutsukām iva dayitāṃ ghanam āślikṣata | avatasthe ca taruvarasya skandhe ||
yātasya dviradapater anokahānāṃ śākhāgrair vilulitakarṇacāmarasya dūratvān nayanapathātigasya tāraṃ taṃ ghaṇṭādhvanim aśṛṇon na bhūmipālaḥ // HJm_1.20
atha tasya nṛpateḥ śuddhāntasīmantinyo bāṣpapariplutekṣaṇāḥ praviśya bhavanaṃ bhuvanapatiśokavaśād avanitalagatāḥ punaḥ punar iti paridevanāṃ kartum ārebhire |
patitaḥ kva cit kṣitirajaḥparuṣe girigahvare pṛthuśilāviṣame sa nirāyudho 'dya vasudhādhipatiḥ katham āgamiṣyati vanāt sabhayāt // HJm_1.21
vinipātabhagnaśithilāṃsabhujaḥ sa tṛṣāthavā prabalayā glapitaḥ kuśasūcibhinnamṛdupādatalaḥ katham adya pāsyati pipāsur apaḥ // HJm_1.22
avitarkitāṃ sa gamitaḥ kariṇā katham āpadaṃ parivṛto 'pi janaiḥ athavā sukhāsukhaphalasya vidher ativartate ka iva nāma pathaḥ // HJm_1.23
yadi tasya kiṃ cid aśivaṃ nṛpater vayam apy abhīṣṭamaraṇā niyatam hatayūthapaṃ na khalu kesariṇā kariṇīkulaṃ girivane ramate // HJm_1.24
ādhoraṇaḥ samupagamya sa nāma diṣṭyā sa prāṇitīti kathayed vasudhātalendraḥ bhūyo 'pi taṃ smitamanoharavaktracandraṃ paśyema nāma nṛpatiṃ śriyam udvahantam // HJm_1.25
iti tāny avarodhanāni vilāpaparāṇi nayanajalakṣalitapatralekhāni samāśvāsyāmātyajanaḥ saparijanaḥ karṇīrathān adhiruhya krameṇa gatvā tāṃ tasya gajapateś caraṇavinyāsaparimṛditaloṣṭadarbhāṃ madalavanipātādhivāsitatṛṇāṅkuraparyantāṃ paribhramanmadhukaragaṇāṃ padavīm anusasāra ||
lulitavilūnasūtranicayacyutagurutaralaṃ parimalapāṇḍumauktikaguṇasthagitamṛdutṛṇam upagiri hāram aikṣata tataḥ sa narapatijanaḥ sthitacakitātiśuklabhujagadyutimuṣam abhitaḥ // HJm_1.26
hāradarśanāc ca niyatam āsanno deva iti manyamānās te 'mātyāḥ stokam antaraṃ gatvā tasya nyagrodhasyādhastāt taṃ rājānaṃ pipāsākṣāmaparipāṇḍuśarīram ālulitamaulim atitīkṣṇakaṇṭakataruviṭapābhipātajanitavedanam apaśyan | avatīrya ca karṇīrathebhyas turagebhyaś ca pramuditamanaso bisavivaraviniḥsṛtam iva sacīpatiṃ divaukasaḥ sādaram upāsāṃ cakrire | sa ca narapatir aśeṣaṃ tam eva vṛttāntaṃ tebhyo 'kathayat | atha te 'mātyāḥ prītās taṃ daśarathatanayam iva rathavaram āropya tasmād araṇyapradeśāt punas tannagaraṃ aninyuḥ | āgate ca tasminn avanibhuji prabhāvatīṃ rājadhānīṃ pratītahṛdayāḥ paurās toraṇāvabadhyamānasurabhivividhakusumamālānilīyamānadvirephām utkṣiptadhvajapatākāṃ gandhodakādhivāsitarathyāntarāṃ pravṛttacitranṛttotsavām akurvan | so 'pi ca hastī tasyāṃ vāsitāyāṃ kṛtamadanakutūhalaḥ samadahaladharalīlām ivābhyasyan punas tena hastipakena bhayalajjāvimūḍhamanasā tasya rājñaḥ sakāśam aninye ||
dṛṣṭvā tatas tasya narādhipasya trāsān niyantāram udīrṇakampam kopād abhūtāṃ nayane kṣaṇena vikośaraktotpalaraktarāge // HJm_1.27
krodharāhukaluṣīkṛtavadanenduś cāvocad rājā | are durātman hastipakādhama kiṃ bhavān upakṣiptaḥ kena cid yad enam adāntaṃ duṣṭahastinaṃ mām āropitavān asi | nanu proktavāṃś ca bhavān yathāyaṃ kuñjaravaro mamājñayā jvalitān apy ayoguḍān aśnīyād iti paśyāma idānīṃ te satyam ||
athābhinavagharmāṃśusaṃnibhād dantinaḥ puraḥ ākṛṣya hutabhuṅmadhyān nyaveśayad ayoguḍān // HJm_1.28
babhāṣe ca mahāmātraṃ mantribhiś cakitair vṛtaḥ avatīrya gajaṃ dīptān ādayainān ayoguḍān // HJm_1.29
sa tatheti pratiśrutya gṛhītvā veṇum agrataḥ gṛhāṇety avadan nāgaṃ na cāsau vāmatāṃ yayau // HJm_1.30
tam ayoguḍam āditsum ālokya ca mataṅgajam saṃyātam abravīd rājā vāryatām iti kuñjaraḥ // HJm_1.31
tena hastidamakena kuñjare vārite 'tha punar ūcivān nṛpaḥ dehamātrakavinigrahe kṣamo na tv ayaṃ capalacittanigrahe // HJm_1.32
atha śuddhāvāso devo vihāyasi sthitvā yady ayam avanipatir buddhānāṃ bhagavatāṃ guṇaparaṃparāṃ śṛṇuyāt tato niḥsaṃśayena buddhatvāya praṇidhānaṃ kuryād iti | tad idam atra prāptakālam imam eva mahāmātram anupraviśāmīti vicintya kṣaṇād eva taccharīram anupraviveśa | tataḥ saṃyātas taṃ rājānam uvāca
kṛśīkṛtāṅgās tapasā phalāśinaḥ smareṇa nītā munayo 'pi vikriyām manodamas tair api cen na śakyate prakartum anyena kathaṃ kariṣyate // HJm_1.33
rājovāca kaḥ khalu cittadamane śaktaḥ syāt |
saṃyāta uvāca
buddhā nāma jagannāthā bhūtā bhāvina eva ca te hi svaparacetāṃsi śaktā damayituṃ nanu // HJm_1.34
tasya buddha iti śrutvā vākyaṃ tasmān niṣādinaḥ bahutvam iva saṃprāptaḥ prasādaḥ pulakodgamaiḥ // HJm_1.35
rājovāca | bhadra nanu kathyatāṃ tāvat kiṃprabhāvā buddhā iti |
saṃyāta uvāca |
avidyātimirāndhānāṃ punarbhavanivṛttaye yat tadbodhyaṃ padaṃ śāntaṃ tad buddhaṃ tais tathāgataiḥ // HJm_1.36
tataḥ sa rājā pramuditamanāḥ punar uvāca | nanv ākhyāyatāṃ tāvat kathaṃ buddhatvam adhigamyata iti | saṃyāta uvāca |
dānaśīlakṣamāvīryadhyānaprajñāsamanvitaiḥ ghaṭamānaiḥ prayatnena buddhatvaṃ prāpyate nṛbhiḥ // HJm_1.37
atha sa rājā buddhatvādhigamamārgam upalabhya praṇidhim iti cakāra ||
tato 'ham āśu bhūyāsaṃ bhūyobhiḥ sattvaśāntaye guṇair dānādibhir yukto buddho boddhavyakovidaḥ // HJm_1.38
praṇidhim iti mahāntaṃ bodhisattve viśuddhe kṛtavati kṛtabuddhau buddhimanto nananduḥ / svabalavilayacintāvāgurāmadhyavartī mṛga iva śaraviddho vivyathe puṣpaketuḥ // HJm_1.39
manaḥkṣetre rūḍhaṃ praṇidhitarum ānanditajanaṃ samudbhūtaprāyaprathamakaruṇāpuṣpasamayam / krameṇācchinnecchāvibhavamahatā dānapayasā phalārthī bhūpālaḥ pratidinam asiñcat tarum iva // HJm_1.40
alaṃkurvāṇasya kṣitipacaritaṃ vyomavipulaṃ bibhitsor durbhedaṃ pihitajagadajñānatimiram / vitene rājendoḥ praṇidhiśaradārambhavimalā bhṛśaṃ dānajyotsnā praṇayikumudānandajananī // HJm_1.41
bhṛtyān bhṛśaṃ ca kalabhān iva pālayantaṃ lakṣmīṃ cirāya kariṇīm iva rañjayantam dānārthinaḥ praṇayinaḥ parivavrur etya taṃ nṛpatiṃ madhukarā iva vāraṇendram // HJm_1.42
durāsado vahnir ivābhavat purā ya eva saṃrambhavijihmitekṣaṇaḥ sa eva bodhau vinibaddhaniścayo janasya jajñe hradavan narādhipaḥ // HJm_1.43
apetamātsaryatamaḥ śarīriṇāṃ kramāt svabhāvāntaram eti mānasam ya eva dhūmo nayanaprabādhanaḥ sa eva meghatvam upaiti saṃcitaḥ // HJm_1.44
atidānaparāyaṇasya rājñaḥ pradadau bhṛtyajano 'pi tasya dānam ṛtur eva sa tādṛśo hi kaś cit taravo bhūriphalā bhavanti yatra // HJm_1.45
avalokya nṛpaṃ guṇānuraktaṃ prakṛtīnām api jāyate guṇecchā śaśinaḥ prabhayānuvidhyamāno vimalaṃ vāri dadāti candrakāntaḥ // HJm_1.46
saguṇena janena yujyamānaḥ sumanāḥ ko na bhaved guṇānurāgī munigocaram etya mandabuddhis tyajati vyālamṛgo 'pi raudrabhāvam // HJm_1.47
iti buddhaguṇānurūpavarṇāṃ giram ākarṇya manoharāṃ niyantuḥ abhavad bhavabandhabhaṅgahetuḥ praṇidhiḥ prāktana eṣa śākyasūnoḥ // HJm_1.48
tad evaṃ śrutasugataguṇamāhātmyāḥ puruṣaviśeṣāḥ śarīriṇāṃ saṃsāraduḥkhocchittaye buddhatvādhigamāya vīryasaṃnāham ābaddhavanta iti vicintya samyaksaṃbodhilābhāya ghaṭamānena dhīmatā prathamam eva dānapāramitāyāṃ yatnaḥ karaṇīya iti ||
prabhāsajātakaṃ samāptam ||
2. badaradvīpa
yaḥ paraduḥkhair duḥkhī tadvicchittyai kṛtapratijñaś ca / jagadartham īhamānaḥ sa eva sahate svaduḥkhāni // HJm_2.1*
tadyathānuśrūyate vibudhagaṇāśramabhūtāyāṃ nayapratāpavijitasarvasāmantena brahmadattena rājñādhiṣṭhitāyāṃ vārāṇasyāṃ rājadhānyām upacitavividhapuṇyasaṃbhāro 'nekaśāstrakalākauśalaprakhyātakīrtis tyāgadākṣiṇyakṣamādīnām adhiṣṭhānaṃ guṇānāṃ suhṛtpraṇayibandhujanapriyaḥ supriyo nāma bodhisattvaḥ sārthavāho babhūva |
dātavyam iti sarvebhyaḥ sarvadā sarvam eva ca pratijñeyam abhūt tasya sarvasattvānukampinaḥ // HJm_2.2
lokavyasanam ucchettum atyantaṃ kṛtacetasām pratijñā sattvamahatī mahatām eva jāyate // HJm_2.3
prahlāditajanas tyāgas tasya cetasi paprathe indor iva śaratkāle dhvāntabhedī mahodayaḥ // HJm_2.4
asmadartham ayaṃ dhatte bhogān puṇyabalārjitān ity artheṣv arthinas tasya mamatām ālalambire // HJm_2.5
asyām anena sudhiyā praṇidhānabījam uptaṃ manobhuvi jinatvaphalāya nūnam prāg dānapāramitayeti sa puṇyakarmā sotkaṇṭhayeva sahasā ghanam āliliṅge // HJm_2.6
ity upacitakuśalamūlasya mahāpradānapravṛttasya sattvārthaṃ prati karuṇāpratodasaṃcoditamanasturaṅgasya vyavasāyarathādhirohiṇo bodhisattvasya
na mokṣyaty ayam ahnāya dānapāramitām iti śeṣāḥ pāramitās tasya tasthur utkaṇṭhitā iva // HJm_2.7
atha sa mahātmā nidāghadinakarakiraṇair iva jalāśayam āpīyamānam anudivasam arthibhir alpāvaśeṣaṃ kośasāram ālokya yācanakajanāśāṃ viphalām aśaknuvan kartuṃ ratnadvīpagamanābhilāṣī vividhapaṇyaparipūritam ucchritaśītapaṭaskhalitamṛdupavanam atinipuṇakarṇadhārāvalambitakarṇam āptaparijanādhiṣṭhitam anekavaṇigjanaparivṛto vahanam āruhya
phullātasīkusumasaṃstarasaṃnikāśam ākāśam āgatam ivodakatāṃ samantāt bhāsvadbhujaṅgamaṇidīpasahasram antar gambhīradurgamajalaṃ jaladhiṃ jagāhe // HJm_2.8
vahanagativaśāc ca nimajjata iva velātaṭaśākhinaḥ kṣaṇam eva samavalokya pavanabalodīryamāṇamahātaraṅgaviṣamam agrato dhāvantam iva ca krameṇa mahāsamudram uttīrya ratnadvīpam āgamya vividhāni ratnāny ādāya saha tair vaṇigbhir avighnena supriyaḥ punaḥ pratinivṛtya sārthaṃ sthalapathena netum ārebhe |
etaṃ sametya vimukho na gato 'rthivargaś ceto 'sya vairiṇi sute ca samānavṛtti evaṃ guṇān abhidadhad guṇalālasasya sārthaṃ na taskaragaṇo 'pi mumoṣa tasya // HJm_2.9
śuciśīlavibhūṣaṇe jane jagadarthapratibaddhacetasi api dharmaparāṅmukho janaḥ suhṛdīvābhyupayāti bhadratām // HJm_2.10
tataḥ sa mahātmā vārāṇasīm upagamya prītamanobhir bandhubhir ālokyamānaḥ svabhavanam anupraviśya tena ratnadvīpād upāttena svāpateyenārthijanasaṃmānanām anudivasam akarot |
mahātmanas tasya parārthasaṃpadaḥ prayacchato dānam udāracetasaḥ avandhyabhūripraṇayaiḥ samāgatair abhūd gṛhadvāram aśūnyam arthibhiḥ // HJm_2.11
atha sa mahātmā kadācid varaśayanīyam upagataḥ kṣaṇadāyām idam acintayat | idam api na paryāptam evam arthijanapratipūjanāyāṃ draviṇam iti | kīdṛśaṃ punar yātrāphalaṃ sādhayeyaṃ yena me satatam avyavacchinnadānapratītamanaso 'rthinaḥ syur ity api nāmeyaṃ tvaritam apayāyān niśīthinī yato 'haṃ saṃmānayeyam arthivargam iti |
sarvo jantuḥ kāṅkṣati glānikāle khedārto vā cittasaukhyāya nidrām eṣā dātur dānavighnaṃ karotīty āsīt sādhos tasya nidraiva duḥkham // HJm_2.12
atha sa mahāsattvo nidrāvaśam upagataḥ svapne vimalakiraṇacakravālābhyudgatapariveṣanimagnamūrtim alikulābhinīlaśithilakeśapāśāvacchāditaikāṃsadeśāṃ kamalapalāśābhitāmrāyatākṣīṃ kanakakalaśānurūpapayodharoparikīrṇahāramaṇiprabhāsamuddyotitavakṣaḥsthalām abhinavabandhujīvakusumābhiraktādharāṃ trivalīsopānādhirohaṇavijihmīkṛtapratanuromarājikām indukāntim iva mūrtimatīṃ karṇābharaṇamaṇiprabhābhyaktakapolapattralekhāṃ tanudhavalottarīyasaṃvṛtāṅgīṃ śaraccandrikāprabhāparigatām iva kārtasvarapratimām apratirūpāṃ devatām apaśyat | sā cainam abhivyajyamānadaśanamaṇikiraṇāvabhāsitānanā sphuṭamadhureṇa vacasedam abhyadhāt |
prayāsyatīyaṃ tanutāṃ krameṇa dānātirāgāt tava kośasampat kṣapākṣaye kṣīṇaśaśāṅkaśobhe nivartamāneva samudravelā // HJm_2.13
tvayi prayāsyanti tato gatodaye nipātya dṛṣṭiṃ vimukhatvam arthinaḥ apāstakekāś cyutacārucandrikāś ciraṃ mayūrā iva śāradāmbude // HJm_2.14
kṣayaṃ gatāyām iti kośasaṃpadi tvam arthinaḥ prāpya śucaṃ gamiṣyasi iyaṃ tu ditsā bhavataḥ prathīyasī kadācid apy eṣyati naiva vikriyām // HJm_2.15
gate kṣayaṃ dāruṇi cañcalārciṣaḥ kṣayaṃ prayāti dyutir āśuśukṣaṇeḥ prakāmam abhyāsavivardhitodayā na caiva ditsā mahatāṃ vipatsv api // HJm_2.16
ayaṃ parikṣīṇadhano 'pi nārthinaḥ karoti yācñāśrayabhaṅgakātarān iti prakāśīkṛtaniścayo janair jano na kṛcchre 'pi jahāty udāratām // HJm_2.17
iti tathyam ahaṃ bruve bhavantaṃ bhavavicchedi padaṃ gaveṣayantam vyavasāyatanutram āśu baddhvā badaradvīpam upehi lokabhūtyai // HJm_2.18
śṛṇu tatra mayopadiśyamānaṃ gamanaṃ bhūdharanāgayakṣabhīmam bahubhiś ca payodhibhir niruddhaṃ yad alaṃ sādhayituṃ tvam eva śaktaḥ // HJm_2.19
malayācalarohiṇī sudheti sthiravīryauṣadhir asti puṇyagandhā haviṣā paripacya tām aśāna śramatṛṣṇābhibhavakṣudhākṣayāya // HJm_2.20
pañcadvīpaśatāny atītya saritas tās tāś ca bhīmāmbhasas tīrtvā ca plavamadhyago jalanidhīn puṇyena vīryeṇa ca tuṅgasyopari bhūbhṛto 'sti mahatī nāmnā mahaughauṣadhis tām ādāya mahābhujaṅgamaviṣacchedāya yāyās tataḥ // HJm_2.21
purastāc ca sūcibhedyaṃ vetravanam atikramya jaladhitīre bhūdharakandarāntarāvasthitaṃ tārākṣaṃ nāma rākṣasaṃ drakṣyasi |
suptasya jāgrata iva jvalitāgnidīpter yasyākṣiṇī tapanamaṇḍalatulyatāre āpiṅgapakṣmapariveṣṭitavartmalekhe nidrākṣaye mukulite iva cāprakampe // HJm_2.22
suptasya tasya ghananiśvasitānilena pramlānapāṇḍukusumās taravo bhavanti jihvā viniṣpatati cāsyapuṭāt sphurantī vidyullatā jaladharād iva bhīmanādāt // HJm_2.23
tato yakṣabhujagaśāntyartham atītabuddhabhāṣitāni sūtrapadāni paṭhatā bhavatā gantavyam | gatvā ca nātidūre rohitakaṃ nāma vividhodyānakusumasurabhipavanam anekaratnaprabhodbhāsitajaladhitaṭabhūdharāntaram uccāvacajanasaṃbādhavipaṇimārgam amarapurapratimaṃ puraṃ drakṣyasi | tatra ca paurṇamāsīniśākarapriyadarśano vividhaguṇaugho māghanāmā sārthavāhaḥ | sa te badaradvīpasya panthānam upadarśayiṣyati | sa ca mahāsārthavāho gāḍhaglānatayā siṃhaśārdūlabhīṣaṇācalavanāntarāṇi bahūni yojanāni gatvā kālakarmaṇā yokṣyate | na ca bhavatā tatrāpi viṣādaḥ karaṇīyaḥ |
preryamāṇāḥ karuṇayā dhīrāḥ sattvahitaṃ prati baddhvotsāhamayaṃ varma sādhayanti samīpsitam // HJm_2.24
paścād devatānubhāvāt puṇyaprabhāvāc ca dūram atikramya himagiriśikharānukāriprākārapariveṣṭitaṃ rajatanagaraṃ pihitadvāraṃ drakṣyasīti | tatra ca bhavatā punas tāny eva sūtrapadāni paṭhitavyāni | tataḥ svayam eva tad dvāram apāvṛtakapāṭaṃ bhaviṣyati |
tato niryāsyanti stanakalaśabhāreṇa guruṇā prakāmaṃ klāmyantyaḥ sphuṭadaśanabhāsaḥ smitavaśāt arālabhrūlekhāḥ kuvalayadalaśyāmanayanāś catasraḥ kinnaryas tanudhavaladivyāṃśukabhṛtaḥ // HJm_2.25
tāsu ca mṛduhasitakaṭākṣabhrūvilāsaprakāśitamanmathāsv api bhavatā bhaginīsaṃjñā karaṇīyā | tāś ca bhavato badaradvīpasya panthānaṃ darśayiṣyanti | tato badaradvīpādhipatiḥ kinnararājo devatāprotsāhito bhavate cintāmaṇiṃ dāsyati | tatra ca vaiḍūryamayasya nagarasyāntikajātam upavanam āgatam akṛṣṭoptasya śāler atuṣaṃ phalam aśnantam uditam iva śaradvalāhakaṃ valāhakanāmānam aśvarājaṃ drakṣyasi | sa tvāṃ vihāyasā kṛtārthaṃ vārāṇasīm āneṣyatīty abhidhāya sā devatāntaradhīyata | bodhisattvo 'pi ca kalyāṇasvapnadarśanāt paraṃ pramodam udvahan niyamenāhaṃ badaradvīpayātrāphalam āsādayiṣyāmīti vicintya devatāḥ pūjayitvā śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇebhyaś ca dānāni dattvā yathādevatopadiṣṭaṃ caturdaśabhiḥ saṃvatsarair badaradvīpam āgamya kinnarādhipatisakāśāt taṃ cintāmaṇim āsādya cintayāmāsa | api nāma sa turagapatir āgacched iti |
vicintitaṃ tena ca puṇyakarmaṇā parārthaniṣpattinibaddhacetasā parisphuran rāśir ivendurociṣāṃ sa cāśvarājas tvaritaṃ samāyayau // HJm_2.26
sametya covāca sa mānuṣīṃ giraṃ dukūlasūtrākṛtisāndrakesaraḥ itaḥ purāt sāgaraśailadurgamān nayāmi kaṃ tvāṃ viṣayaṃ vihāyasā // HJm_2.27
taṃ supriyaḥ priyaguṇo guṇināṃ pravekaḥ provāca vājivaram indumarīciśubhram mattadvirephaśabalopavanāntarālāṃ vārāṇasīṃ nayatu māṃ drutam aśvarājaḥ // HJm_2.28
uktas turaṅgapatinātha sa dhīrasattvaḥ pṛṣṭhaṃ mamedam adhiruhya bhava sthirāṅgaḥ ratnaṃ svavāsasi nibadhya ca śuddharaśmi taṃ pakṣirājasamaraṅghasam āruroha // HJm_2.29
bhindan khuraiḥ praviralān kvacid ambuvāhān saudāmanīsamavabhāsapiśaṅgitāṅgaḥ utpatya khaṃ stimitasāgaravārinīlaṃ vārāṇasīm avatatāra sa vājirājaḥ // HJm_2.30
taṃ ca svabhavanasamīpe 'vatārya valāhakaḥ punar badaradvīpam eva pratyāyayau | bodhisattvo 'pi ca praviśya pramuditamanobhiḥ praṇayibhiḥ suhṛdbandhubhiḥ pratyudgataḥ svabhavanam anyasminn ahani bahir niṣkramya taṃ cintāmaṇiṃ dhvajāgram āropyedam uvāca |
yad yad icchati yo dravyam iha mānuṣadurlabham tat tac cintāmaṇir ayaṃ samyak tasmai prayacchatu // HJm_2.31
tadā ca tasmin deśe nirvyāpārakṛṣīvalajanam anudakatayā dhavalajaladaśakalaśabaladikkāntam uparatagokaḍevarāvasthitavāyasagaṇam atyākuladaridravargam aparyāptabhaikṣopahāraṃ mahad durbhikṣam āsīt | tataḥ sa janakāya upetya supriyam uvāca | dhānyam eva tāvad ayaṃ maṇivaraḥ pravarṣatv iti | tathāstv iti coktaṃ bodhisattvena vicintya vilokitaś cāsau mahāmaṇiḥ |
kvacit tarupalāśeṣu skhalatā vyomapātinā dhānyena mahatā bhūmir babhūva ca nirantarā // HJm_2.32
tato vicitrā maṇayaḥ sphurattviṣaḥ śucidyutīny ābharaṇāni cāsakṛt vikampitāny āpatatā nabhasvatā tanūni vāsāṃsi ca petur ambarāt // HJm_2.33
atho vicitrābharaṇāmbarasrajaḥ pravṛttanānotsavatūryanisvanāḥ savismayās taṃ janatānukampinaṃ puraskṛtaṃ tuṣṭuvur ittham arthinaḥ // HJm_2.34
aho batātyadbhutam etad īhitaṃ paropakārāya gṛhītajanmanaḥ aho yaśobhis tava kundapāṇḍubhis tiraskṛteyaṃ hasatīva medinī // HJm_2.35
avaśyam asty eva janasya tādṛśī svabhāgyasaṃpat kuśalāvalambinaḥ bhavādṛśānāṃ jagadarthakāriṇāṃ yad evam utpattir avandhyajanmanām // HJm_2.36
nirvāsitamahāduḥkho dattākliṣṭamahāphalaḥ vipāka iva dharmasya sukhahetus tvam arthinām // HJm_2.37
tad evam ātmaduḥkham agaṇayitvā jagatsukhavidhāyino mahākāruṇikā na pratijñām avasādayanti mahātmāna iti svasukhanirapekṣeṇa parārthaniṣpādanapaṭunā bodhigāminā bhavitavyam iti ||
|| badaradvīpajātakaṃ dvitīyam ||
|| 3 dharmakāmajātakam ||
nānyatra bodhisattvād ajñānatamonirastaye yogyaḥ / kaś cit subhāṣitamaṇiṃ cikrāya prāṇamūlyena // HJm_3.1*
tadyathānuśrūyate bodhisattvaḥ kila śrutaśīlādiguṇābhilakṣite kṣititalālaṅkārabhūte bhūtānukampini satatapravṛttabrahmaghoṣāgnihotrasamiddarbhakarmānte vinītaśiṣyaparivṛtādhyāpake brāhmaṇakule lokahitāya vyāyacchamāno vaśitvād udapādi | pratidivasam āpūryamāṇakāntiś ca sa mahātmā
yathā yathā saṃvavṛdhe jagatpriyaḥ śaśīva bhindaṃs timiraṃ marīcibhiḥ tathā tathā tan mahatīm mahākulaṃ jalaṃ payodher iva vṛddhim āyayau // HJm_3.2
kaś cid eva mahābhāgyo jāyate saṃmataḥsatām tarulateva vaṃśaśrīr yam ālambya vivardhate // HJm_3.3
tasya ca mahānubhāvasya kṛtopanayanasaṃskārasya pramādabahule yauvane vartamānasya vinivṛttavyasanadoṣasya parām avekṣya dharmakāmatāṃ dharmakāma ity eva jñātayo 'nurūpaṃ nāma cakruḥ |
prāyeṇa prāṇino loke guṇino vā guṇasya vā nāmāpi puṇyanirjātaṃ prayāti ramaṇīyatām // HJm_3.4
subhāṣitaṃ tasya subhāṣitārthinaḥ kutaś cid ākarṇayato vipaścitaḥ nitāntam ānandathucitrakarmakṛc cakāra romodgamabinduvartanām // HJm_3.5
pūtena lokam avabhāsayatā samantāt kāntena bhinnatamasā prathitāgamena śuddhena kasya hṛdayaṃ śaśalakṣmaṇeva na hlādyate supuruṣasya subhāṣitena // HJm_3.6
śuśrāva bhinnatimiraṃ timirāntakārī yasmāt subhāṣitam atīva subhāṣitajñaḥ prakhyātabuddhimahimā mahatāṃ sadaḥsu prītaḥ paraṃ śatasahasram adāt sa tasmai // HJm_3.7
sa ca mahātmā yatra yatra gacchati sma tatra tatra janena pratipūjyate sma | tataḥ kadā cid anyatamo duṣṭacetās tadapakāracikīrṣayā brāhmaṇas tasya mahātmanas taṃ lābhasatkāraviśeṣam anudivasam abhivardhamānam asahamānaḥ sāmarṣaṃ tvaritapadaṃ tatsakāśam ājagāma |
asaṃprāpyānyataḥ pūjāṃ guṇalabhyām asajjanaḥ anyasmai mānyamānāya paṇḍitāyābhyasūyati // HJm_3.8
sa ca durātmā rākṣasa iva brāhmaṇarūpadhārītam mahāsattvam upagamyedam abhyadhāt |
śrutaṃ mayātīva subhāṣitapriyo bhavān kila jñānaviśeṣavittagaḥ ato 'smy avajñātajanas tvadantikaṃ subhāṣitaprābhṛtavān upāgataḥ // HJm_3.9
paribhraman gandhavatīḥ śilīmukho vihāya phullāḥ sahakāramañjarīḥ madaṃ pipāsuḥ samupaiti dantino guṇāntaraṃ tatra sa paśyati dhruvam // HJm_3.10
atha bodhisattvaḥ subhāṣitopāyanavantaṃ taṃ brāhmaṇam ālokya praharṣaprodbhidyamānapulakaśobhaḥ samutthāya svāgataṃ subhāṣitamahāratnavaṇije brāhmaṇāya | vayaṃ subhāṣitamaṇīnāṃ kretāra ity uktvā taṃ dvijātim ātmīye mahaty āsane samupaveśya svayamavanau niṣasāda | tato dharmakāmaṃ suhṛdas savismayam evam ūcuḥ |
śroṣyāmīti subhāṣitāni bhavato jātaṃ mukhaṃ sasmitaṃ śrutvā yāsyati sāśru locanayugaṃ prītyā śriyaṃ kām api ahnaś chedavaśāt sugandhi kumudaṃ mandaṃ samunmīlati prāpyendoḥ kiraṇān apāstatamasaḥ śobhāṃ parāṃ puṣyati // HJm_3.11
atha dharmakāmaḥ sabahumānam ālokayaṃs taṃ brāhmaṇam avocat | abhidhātum arhaty ācāryaḥ śuśrūṣamāṇāya śiṣyāyeti | atha sa pāpīyān enam uvāca | yadi bhavān mahati khāte nirdhūmajvalanaparipūrite subhāṣitaratnalobhād ātmānaṃ muñcet tato 'ham idaṃ subhāṣitam aśrutapūrvam atimanoharam abhidadhyām iti | atha bodhisattvaḥ sattvaparibṛṃhitamatir idam abhyadhāt | mahābrāhmaṇa | nedaṃ duṣkaram ātmaduḥkhānapekṣiṇām mādṛśānām | kiṃ tu |
subhāṣitaṃ jagadudayāya sajjanān mahīruhāt phalam iva saṃcinomy ahaṃ gate mayi jvalanavatīm mahākhadām ayaṃ janaḥ katham iva tad grahīṣyati // HJm_3.12
brāhmaṇa uvāca || śrāvayitvedam subhāṣitam akhilasya janakāyasya tato 'gnikhadāyām ātmānaṃ mokṣyasi | bodhisattva uvāca | yathā ācya rocate tathāstu |
anavatīrya cirāya duruttaraṃ suvipulaṃ vyavasāyamahodadhim kṣapitamohamahātimiraḥ kathaṃ jagati bodhimaṇiḥ sulabho bhavet // HJm_3.13
tad aham eṣa subhāṣitalālaso jalam iva praviśāmi hutāśanam na mama dharmakathāhṛtacetaso hutavaho 'pi kariṣyati vedanām // HJm_3.14
iti nigadya sukhātam akhānayaddahanavac ca nṛbhis tad akārayat / niragamac ca bahirbhavanāntarāt sapadi tena saha dvijarakṣasā // HJm_3.15*
hutabhuji jvalite ca mahāmatir nipatituṃ kṛtaniścayamānasaḥ sakhibhir aśruparītavilocanaiḥ sa rurudhe parirabhya suhṛttayā // HJm_3.16
atha dharmakāmaṃ suhṛdo jñātayaś ca viṣādāśrupūrṇanayanāḥ sagadgadam evam ūcuḥ | kim idam iti subhāṣitarasenānapekṣitakkāryo duṣprāpam idam amalakulotpannam uḍupatikiraṇaviśuddhayaśo'dhiṣṭhānaṃ mānuṣyam avamanya jñātijanaṃ cātyantaduḥkhabhāginaṃ kṛtvātmānaṃ parityaktum icchasi | nanu vinivartyatām iyamamārgayāyinī buddhiḥ | paśyatu bhavān |
ye nāma vallabhatarās satataṃ janasya putrād apīṣṭaphaladād dayitāj janāc ca krīṇāsi tair asubhir ātmasukhānapekṣī kasmāt subhāṣitam atīva subhāṣitajñaḥ // HJm_3.17
atha bodhisattvastasya janakāyasya subhāṣitaguṇāviṣkaraṇena dharmadeśanām iti cakāra |
vijñānam ujjvalayati pratibhāṃ tanoti tattvaṃ prakāśayati kāpatham ucchinatti sādhoḥ subhāṣitam aho paricīyamānaṃ kalyāṇamitram iva kiṃ na hitaṃ karoti // HJm_3.18
yatrodite vimaladhāmni vivasvatīva pumnāṃ matiḥ kamalinīva vibodham eti atyantabhinnatimiraṃ sudhiyā parasmāt tad grāhyam ātmanimayenakathaṃ na sūktam // HJm_3.19
tasmād ahaṃ dahanadāham acintayitvā tāthāgatīṃ gatim anupratipattum icchan prajñāguruṃ gurum ivālaghusūktahetoḥ prītaḥ śarīragurudakṣiṇayārcayāmi // HJm_3.20
mānuṣyaṃ devabhūyaṃ vā prāpyate sukṛtāśrayāt kadācil labhyate pumbhiḥ subhāṣitarasāyanam // HJm_3.21
tan na me kuśalapakṣāvalambino bhavanto vighnam utpādayitum arhantīti tān suhṛdo bāndhavāṃś ca sānunayaṃ vinivārya jvalanasātkartum ātmānaṃ taruskandham āruhya taṃ brāhmaṇam uvāca | ācārya procyatām adhunā tat subhāṣitam iti | brāhmaṇa uvāca |
pradānapaṭubhir nityaṃ śīle ca vimale sthitaiḥ atyantavīryasaṃnāhaiḥ prāpyate padam akṣayam // HJm_3.22
atha bodhisattvaḥ pramuditamanās tāṃ gāthām udgṛhya tasmai janasamūhāya śrāvayām āsa | tatas te suhṛdas tam enam artham ūcuḥ |
paraṃ pramodaṃ janayet punaḥ punaḥ tavaiva sūktaṃ kuśalāvalambinaḥ viṣādahetutvam upāgataṃ yato duruktam asmākam idaṃ tato nanu // HJm_3.23
atha tatra prakṛtikaruṇārdrāśayo mātṛgrāmastasya sādhor asaṃbandho'pi śokavaśād evaṃ paridevanaparo babhūva |
sugandhinā vāṅmadhunādhivāsitaṃ parisphurandantamarīcikesaram mukhāmbujaṃ śrīmad idaṃ hutāśanaḥ kathaṃ nv ayaṃ niṣkaruṇo 'sya dhakṣyati // HJm_3.24
viśuddhacāmīkaragauram agninā parīyamāṇaṃ parikūṇitekṣaṇam śarīram asyedam aho bhaviṣyati pradagdhadārupratimaṃ malīmasam // HJm_3.25
udyatsimasimāśabdam analāntaravartinaḥ śyāmībhavad idaṃ gātraṃ draṣṭuṃ ko 'syādya śakṣyati // HJm_3.26
dvidheva kriyamāṇānāṃ veṇūnāṃ parvaniḥsvanam bāndhavāḥ katham asyāsthnāṃ śroṣyanti sphuṭatāṃ dhvanim // HJm_3.27
amī samīraṇāsaṅgacalatpallavapāṇayaḥ mā dhākṣīrenam ity agniṃ vārayantīva pādapāḥ // HJm_3.28
bāṣpatoyāvilākṣāṇāṃ vidārayati no manaḥ bandhūnām asya dīnānāṃ hā hety ekākṣaraṃ vacaḥ // HJm_3.29
iha goṣṭhī kṛtānena dattaṃ dhanam ihārthine ity asya suhṛdaḥ sādhor deśayiṣyanti sāsravaḥ // HJm_3.30
jñāteyena vināsmākaṃ duḥkhaṃ dahati mānasam suhṛdo jñātayo vāsya dhārayiṣyanty asūn katham // HJm_3.31
tan nedam atikaruṇaṃ raudraṃ karmāsya duṣkarakāriṇaḥ śakyate draṣṭum ity abhidhāya sa strījano gṛhābhimukhaḥ pratasthe | tato bodhisattvaḥ praṇidhim evam āviścakāra |
na prārthaye padam ahaṃ śubhalabhyam aindraṃ vidyādharādhipatitāṃ na ca nāpi rājyam bhūyāsam asya jagataḥ sugatatvam āpya duḥkhakṣayārtham amunā kuśalodayena // HJm_3.32
ity uktvā tena mahātmanā muktaś cātmā | sadya eva ca so 'gnir upaśāntajvālākalāpadhūmasaṃghātaḥ surabhikamalodbhedagandhādhivāsitadigantarālaṃ kamalinīpalāśasthitavimalasalilalavaṃ sphaṭikakaṇākīrṇamarakataśilānurūpam alikulacakravākamithunahaṃsakādambopaśobhitaṃ padmākaratvam agamat |
kṛtārtham iva padmatvaṃ manyamāne kuśeśaye so 'pi ca sthitam ātmānam adrākṣīd dhīmatāṃ varaḥ // HJm_3.33
pādopāntabhrāntamattadvirephaḥ śānto dharmaṃ dharmakāmo bruvāṇaḥ śobhāṃ gāḍhaṃ padmapattrāyatākṣaḥ padmāsīnaḥ padmayoner dadhāra // HJm_3.34
eṣa svapnaḥ syād iyaṃ kiṃ nu māyā vahniḥ kvāyaṃ kvedamambhoruhatvam ity āścaryaṃ vismayākṣiptacittāḥ taṃ paśyantas te janā vācam ūcuḥ // HJm_3.35
teṣāṃ tam ālokayatāṃ janānām ambhojamadhyasthitam unnateccham harṣāśruṇāsaṃbhavatā kṣaṇena ruṣeva śokāśrujalaṃ nirastam // HJm_3.36
patitam atha nabhastaḥ kīrṇakiñjalkagandhaṃ samanugatam alīnāṃ paṅktibhiḥ puṣpavarṣam abhavad api ca māraḥ pauṣpam ādhāyapārśve dhanur upahitaśokaḥpāṇivinyastavaktraḥ // HJm_3.37
atha sa brāhmaṇo jvalitāṅgāramadhyagatam ivātmānam ṣṇaniśvāsābhitaptamukhāntarālaḥ katham api dhārayann idam avocat |
gambhīre kṣitivivare parisphurantaṃ paśyāmi jvalanam ivāgrato mahāntam eṣā ca jvaraparitarjitātiduḥkhā medinyāṃ mama vinimajjatīva mūrtiḥ // HJm_3.38
tīvrāgniṃ narakam imaṃ patiṣyato me tvaṃ bhūyāḥ śaraṇam ihādya dharmakāma tuṅgecchāḥ parahitavedhaso mahāntas tvādṛṣkāḥ suhṛdi ripau ca tulyabhāvāḥ // HJm_3.39
atha bodhisattvas tadanukampayā satyādhiṣṭhānam akarot |
yena satyena sattvārthaṃ bodhicaryāṃ carāmy aham tena mā sma gamad vipro narakaṃ jvalitānalam // HJm_3.40
iti bodhisattvenābhihitaḥsa brāhmaṇaḥ sadya eva haricandanānuliptam ivātmānaṃ pramumude |
kalyāṇamitram āgamya jagadarthavicakṣaṇam prayāti vilayaṃ sadyaḥ pāpaṃ pāpakṛtām api // HJm_3.41
atha bodhisattvaḥ pramuditamanobhiḥ suhṛdbandhupraṇayibhir ālokyamāno dānaśīlādisamuttejanāya dharmyāṃ kathāṃ cakāra |
āgamato 'numānāc ca dvayāniścayakāraṇāt viśeṣaniścayotpatteḥ pratyakṣaṃ balavattaram // HJm_3.42
mahāparityāgam imaṃ savismayaś ciraṃ vilokyeva mama sphuracchikhaḥ kṛśānur anvakṣam ayaṃ śarīriṇāṃ praphullapadmākaratām upāgataḥ // HJm_3.43
tataḥ samālokya mahāntam adbhutaṃ prabhāvam enaṃ vipulasya karmaṇaḥ śubhāśubhasyāsti phalaṃ sukhāsukhaṃ vicintya cedaṃ vijahīta kāpatham // HJm_3.44
pramādanidrāvinimīlitātmanāṃ śarīriṇāṃ saupāyikī prabodhanā vipaścitāṃ tu sphuṭabuddhicakṣuṣāṃ sati prabodhe kim iva prabodhyate // HJm_3.45
hitonmukhānām api dharmyayā girā bhṛśaṃ prabodhaṃ janayanti sādhavaḥ gater viśeṣo bhavati prasarpatāṃ pratodasaṃcodanayā hi vājinām // HJm_3.46
bahucchalaṃ pālayatā gṛhāśramaṃ na dhīmatā viśvasanīyam aṇv api na yujyate svaptum anāhitāṅkuśapracaṇḍamattadviradādhirohiṇaḥ // HJm_3.47
sutapralāpā bhavanaṃ samṛddhimad vilāsalāvaṇyavibhūṣitāḥ striyaḥ prasaṅgināṃ sarvam amedhasām idaṃ śamānukūlasya nirodhakaṃ pathaḥ // HJm_3.48
kathaṃ cid aṣṭābhir apoḍham akṣaṇair avāpya mānuṣyam idaṃ sudurlabham / śamāya yo na tvarate pramādabhāg niyojanīyo 'naḍuhām asau dhuri // HJm_3.49*
idam avāptam avāpyam idaṃ punaḥ kṛtam idaṃ karaṇīyam idaṃ nṛṇām iti manogṛhacitraṇayā kṣayaṃ vrajati naiva manorathavartikā // HJm_3.50
viṣayopabhogam avasānadāruṇaṃ parirabhya candanam ivāhiveṣṭitam sukham ity abhūtaparikalpanānugā bahuduḥkhajālam adhiśerate janāḥ // HJm_3.51
dhig aho tiraskṛtam avidyayā jagat sakalaṃ kalaṅkitam anaṅgajair malaiḥ yad idaṃ sametya maraṇārigocaraṃ gajasuptikām iva vidhāya tiṣṭhati // HJm_3.52
hṛtasatpathaṃ nivaraṇāribhiḥ śaṭhair avicintya saṃtatam anityatābhayam anuśāsanaṃ plavam apāsya saugataṃ vinimajjati vyasanasāgare jagat // HJm_3.53
pratikṣaṇaṃ kṣayam upayātijīvitaṃ praśāmyato vapur iva kṛṣṇavartmanaḥ ataḥ sadā viṣayaparāṅmukhīm imāṃ tvarāvatīṃ kurutamatiṃ hitaṃ prati // HJm_3.54
iti vacanam ayuktanyāyam uktam mayā ced anubhavata yatheṣṭaṃ kāmasaukhyānubandham atha tu guṇavad etat sādhavaḥ cintayitvā śrayata viṣayatṛṣṇāṃ rodhinīṃśāntim agryām // HJm_3.55
iti dharmadeśanāṃ kṛtvā bodhisattvaḥsasuhṛjjano gṛhaṃ praviveśa |
tad evaṃ subhāṣitaratnaparīkṣāpaṭunā tena bhagavatā prāṇair api subhāṣitāni krītānīti vicintya satatam eva duḥkhocchedam icchatā prājñena dharmakathāśravaṇe mahān ādaraḥ karaṇīyaḥ | kalyāṇamitrasevā cābhilaṣitaphalaniṣpādinī bhavatīti tadanuvartinā bhavitavyam iti ||
|| dharmakāmajātakaṃ nāma tṛtīyam ||
4. śaśa
tiryagyonigatair api sadbhiḥ prāṇāḥ parārtham utsṛṣṭāḥ / ko nāma puruṣabhūtaḥ saktiṃ dhanamātrake kuryāt // HJm_4.1*
tadyathānuśrūyate stimitanilīnaśukasaṃghātaharitaśādvalopagūḍhabhūbhāge vividhaśikharitarucchāyopaviṣṭaromanthāyamānahariṇagaṇe bhramadalikulopagīyamānakusumitalatāsaṃparkasurabhipavanākampyamānanirjharavāridhautaśilātalaparyante munijanamano'nukūle kūlaviṭapilatākisalayāskhalitasarittaraṅgāhatakumudadhavalaphenaśekharālaṃkṛtasalile salilacaravihaṅgonnāditapadminīvane kvacid acalavanāntare bodhisattvaḥ śaśo bhavati sma | tasya ca tatra sahavāsaguṇād abhivṛddhasauhṛdaḥ praśamopacayaśāntendriyagrāmo grāmyopabhogaparāṅmukhamanāś cīrājināṣāḍhakamaṇḍalumātraparigrahaḥ kaṣṭatapās tāpasaḥ sahāyo babhūva |
śāntau samānadharmāṇau samaduḥkhasukhodayau tāv anyonyam apaśyantau na remāte suhṛttamau // HJm_4.2
bālye śaśena rahitaḥ kaṃcit kālaṃ bhavaty anuṣṇāṃśuḥ / na tu tena śaśākṛtinā kadācid api sa vratī suhṛdā // HJm_4.3*
sāptapadīnaṃ sakhyaṃ bhavati satāṃ prakṛtiśuddhacittānām / kim utānyonyaguṇakathāviśrambhanibaddhabhāvānām // HJm_4.4*
bhavati śamābhiratānāṃ puṃsāṃ dharmāya pāṭavaṃ buddheḥ / pratanumanasāṃ tiraścāṃ dharmārambhe kutaḥ saṃjñā // HJm_4.5*
śaśajātir aho kveyaṃ kvedaṃ vāksauṣṭhavaṃ kva ca śamo 'yam / abhavad iti devatānāṃ śaśa eva savismayaṃ cetaḥ // HJm_4.6*
atha kadācid asalilatayā paripāṇḍuṣu sāsūyakṛṣīvalajanāvalokyamāneṣu viśrāntavidyullatāvilāseṣu pavanabalavicchinnasaṃghāteṣu jaladeṣu dinakarakiraṇāpītasāvaśeṣasalileṣu parimlānagarbhalaghuśālicchanneṣu kedāreṣu sakṛtpūravicchedapratanujalavimuktavipulatarapulinataṭāvasthitasphuṭitottānaśuktipuṭāsv saritsv āgharmaklamavinibaddhaśvāsapracalatkaṇṭheṣu madakāle 'pi vinivṛttanṛttavyāpāreṣu nīlakaṇṭheṣu nimnapravirūḍhaśuṣkaśaṣpāṅkurāyāṃ vasumatyām alabdhatṛṇāhāratayā parikṣāmakukṣiṣu mandagamanacalitaśithilasāsnāsu kṣīrakṣayalaghūdhnīṣu paridurbalavatsāsu vatsatarīṣu śākaprāyakadannābhyavahārakṛśaparuṣāṅgeṣu daridrajaneṣu durbhikṣadoṣaparāṅmukhīkṛtātithijanasatkāreṣu grāmeṣu kvacit kvacic chrūyamāṇamanthānaśabdeṣu gokuleṣu sa tāpasas taṃ śaśam avocat | aho kṛtopakāram api vipatsu nānuvartante prakṛtilaghavaḥ prāṇinaḥ | paśyatu bhavān ayaṃ hi |
āsāreṇa vibhinnacandrakamaṇiṃ tanvan kalāpaṃ mudā lāsyaṃ lāsakavat purā viracayan stautīva yaṃ kekayā tasminn eva śikhī nirambhasi ghane cakṣuḥpradānālasaḥ prāyeṇodayavantam eva bhajate svārthapravīṇo janaḥ // HJm_4.7
nistoyā viralībhavanti jaladā vicchinnam aindraṃ dhanuḥ śrūyante na kalāpināṃ giriguhāsaṃsargadīrghā giraḥ sarvaṃ vastu nisargabhaṅguram iti dhyātveva śokāc ciraṃ vidyullāsikayā vilāsamadhuraṃ lāsyaṃ parityajyate // HJm_4.8
jātaṃ kṣīṇaphalaṃ phaladrumavanaṃ śoṣaṃ gatā vīrudhaḥ pramlānāni śanair bisāni bisinīpaṅke kharatvaṃ gate yo 'py āsīd badareṅgudīphalacayaḥ svalpo mamātroṭaje kṣīṇaḥ so 'pi suduṣkarāya tapase yātrāṃ kariṣye katham // HJm_4.9
āhāreṇa vinā pratikṣaṇam ayaṃ dehaḥ klamaṃ gacchati klāntyā cetasi yoginaḥ pratihate sthairyaṃ samādheḥ kutaḥ prājñasyāpi samādhihīnamanasas tattvābhimukhyaṃ kutas tattvādarśanabaddhamohatimiraḥ paścād vṛthā śrāmyati // HJm_4.10
tyaktvā tato 'jinakamaṇḍaluvalkalāni sthāsyāmi bāndhavajanena saha svagehe durbhikṣadoṣam apavāhya punar vanānte vatsyāmi vatsala ciraṃ bhavatā sahātra // HJm_4.11
atha bodhisattvaś cirasaṃvāsābhivardhitapremārdrahṛdayas tam ṛṣim uvāca |
ālānam unmūlya sukhābhikāṅkṣī yātaḥ kathaṃcid dvirado vanāntam vismṛtya bhūyo 'ṅkuśapātaduḥkhaṃ janāntam evecchati gantum ajñaḥ // HJm_4.12
śamena medhāvitayā tapoguṇaiḥ śrutena ca jñeyapathānugāminā munīṃs tvam anyān abhibhūya vartase raviḥ pradīpān iva dūram aṃśubhiḥ // HJm_4.13
iti tvam ālokitaśāstraniścayo 'py anandhakāreṇa vivekacakṣuṣā praveṣṭukāmo viṣayārigocaraṃ kathaṃ pramādyann iva nāma lakṣyase // HJm_4.14
tamovinirbhedi pathāṃ prakāśakaṃ manaḥprasādaṃ janayac charīriṇām na vetti dhandhaḥ sudhiyāṃ subhāṣitaṃ prasādi jātyandha ivendumaṇḍalam // HJm_4.15
svabuddhidīpena vinā tamasvinīṃ sukhānuṣaktiṃ tyajatīti kā kathā gṛhasthatāyāṃ ramayanti yan manoviśuddhasattvās tad asāṃprataṃ mahat // HJm_4.16
dvisandhyam ājyāhutigandhavāsitair niveśitāntarbadareṅgudīphalaiḥ jalāśayālīnaśarārisārasais tarūpagūḍhair uṭajair alaṃkṛtāḥ // HJm_4.17
tapasvikanyoddhṛtakumbhavāriṇā prasicyamānodgatabālapādapāḥ taṭadrumacchāyaniruddhasindhavaḥ samucchvasatpuṣpasugandhivāyavaḥ // HJm_4.18
paribhramattāpasaputrakānugaiḥ kvacin mṛgaiḥ khaṇḍitavīraṇāṅkurāḥ japāc calacchmaśruniruddhakandharais tapodhanair āśritaśailagahvarāḥ // HJm_4.19
aho dṛḍhasnehanibaddhacetasām asatsukhāsvādalavānuṣaṅgiṇām na nāma paryutsukayanti rāgiṇām amedhasāṃ cittam upatyakā bhuvaḥ // HJm_4.20
akuśalajanasevyaṃ kāpathaṃ prāpya mohāt skhalati niyatam ajñaḥ snehapāśān amuktvā sukṛtibhir anuyāte saṃvidāno 'pi mārge yad arajasi na tiṣṭhaty etad aprāptam atra // HJm_4.21
bahuvyasanadoṣam api nāma gārhasthyam avetya katham imāṃ śamānukūlāṃ vimuktimārgaprakāśinīṃ pravrajyām apāsya sukhalavahetor mahat pratibhayaṃ duḥkhapātālaṃ praveṣṭum icchasi | yac ca bhavatābhidhīyate punar ahaṃ tapovanam āgamiṣyāmīti nedaṃ śraddhīyate | kutaḥ | pracuravighno hi gṛhavāsaḥ |
indriyārthavaśagasya kāminīḥ paśyataḥ smitavilāsabhūṣaṇāḥ apy akhaṇḍaphalade tapovane rāgikasya hṛdayaṃ nivekṣyate // HJm_4.22
api ca maharṣe viṣayānuvartino hi prāṇino mahānti vyasanāny anubhavanti | paśya |
mṛgo mṛgayugītena nīyate śaragocaram viṣayāsvādalubdhānāṃ bhavanty eva vipattayaḥ // HJm_4.23
śalabhaḥ prayāti patito vibhāvasau gurudāhaduḥkham upagamya pañcatām kamanīyarūpahṛtacetasāṃ kathaṃ na bhaviṣyati vyasanam aṅgināṃ punaḥ // HJm_4.24
yadi nādadīta baḍiśastham āmiṣaṃ śakalī ka enam udakāt samuddharet sukhalubdhabuddhir anubaddham agrato na bhayaṃ vilokayati bāliśo janaḥ // HJm_4.25
kamale nimīlati śilīmukhaḥ sthitaḥ samupaiti kṛcchram atigandhalālasaḥ gajabandhakīm anusaran vanāt karī sahate pratodaniśitāṅkuśavyathām // HJm_4.26
vipadāṃ padaṃ tanudhiyāṃ vimohanaṃ sthirabuddhibhiḥ parihṛtaṃ mahātmabhiḥ yadi vaḥ sanātanasukhaspṛhāsty ato viṣavaj jahīta viṣayāhigocaram // HJm_4.27
ṛṣir uvāca | satyam anekeṣāṃ paribhavādīnāṃ doṣaśarāṇāṃ śaravyabhūto gṛhavāsaḥ sukhalavāsvādamohitātmabhir na śakyate parityaktum | kiṃ tu |
śaśa suhṛttama śīlayaśonidher bhavata eva guṇā nanu tādṛśāḥ mama bhaviṣyati yair hṛtacetasaḥ punar ihāgamanaṃ śamam icchataḥ // HJm_4.28
bodhisattva uvāca | yady avaśyam eva gantum abhilaṣitaṃ tathāpy ekam imaṃ divasam ihoṣitvā śvaḥ svam abhiprāyam anuṣṭhātāsi | tataḥ sa munir evaṃ cintayāmāsa | niyatam ayaṃ māṃ nimantrayitukāmaḥ |
jambūvanaṃ kvacid anena phalābhirāmaṃ dṛṣṭaṃ bhavet kim athavā phalito 'tra cūtaḥ pākābhitāmrasukumāraphalādhivāso śailāntare kvacid udumbarapādapo vā // HJm_4.29
atha śaśas tāṃ rajanīm ativāhya prabhātasamaye kṛtsnaṃ tad vanaṃ paribhramyālabdhamūlaphalaś cintayāmāsa |
asminn abhuktavati sakṣudhi durbalāṅge śānte munau samasukhavyasane susakhyau bhokṣye tṛṇaṃ katham ahaṃ haritaṃ vanānte pāsyāmi śītavimalaṃ salilaṃ kathaṃ vā // HJm_4.30
athavā saty asminn arthijanasādhanakṣame śarīre kim aham aśakta iva viṣaṇṇamanās tiṣṭhāmi | tatas tam ṛṣim upagamyovāca | maharṣe pratipālyatāṃ tāvan muhūrtaṃ yāvad aham āhārajātaṃ kiṃcid upaharāmi | tataḥ sa munir acintayat | parikṣīṇakandamūlaphale 'smin vane kīdṛśī punar āhāropaharaṇaśaktir asya syāt | atha sa mahātmā jvalitāṅgārarāśim avalokya praṇidhim evam abhivardhayāmāsa |
yathārthinaḥ kṣudupaśamāya nirvyathas tyajāmy asūn hutabhuji cañcalārciṣi tathā jagadvyasananirastikāriṇīṃ sudurlabhāṃ daśabalatām avāpnuyām // HJm_4.31
muktaḥ svātmā parārthe pramuditamanasā cintayitveti tena kleśacchedāya śāntaṃ padam abhilaṣatā prāṇināṃ bāndhavena śāntajvālākalāpaḥ sa ca vanadahanas tasya puṇyānubhāvāt preṅkhattoyormilekhaṃ pracaladalikulaṃ prāpa padmākaratvam // HJm_4.32
atha sa muniḥ kaṣṭam ity uktvā dahananirvāpaṇāya gṛhītasalilakamaṇḍalus tvaritam upagamya taṃ mahātmānaṃ vikasitapuṇḍarīkamadhye 'vatiṣṭhamānaṃ dharmaṃ deśayantam apaśyat |
adhiṣṭhitaṃ tena bhṛśaṃ śaśena rarāja tad vāriṇi puṇḍarīkam śaratprasanne nabhasi prasannaṃ prakāśalakṣmeva śaśāṅkabimbam // HJm_4.33
tataḥ sa munis taṃ śaśaṃ puṇḍarīkāvasthitam ālokya vismitamanāḥ stutim imāṃ pravyājahāra |
aho parārthapratipattidakṣiṇaṃ yaśonidheḥ karma tavedam adbhutam acintyamāhātmyaviśeṣasaṃśrayo mahāmatiḥ ko 'pi śaśāyate bhavān // HJm_4.34
ayaṃ pradīptaḥ kva samīrasārathiḥ kva cātra rājīvavanatvam īdṛśam mahātmanāṃ puṇyabalair adhiṣṭhito viṣadrumo 'py oṣadhivṛkṣatām iyāt // HJm_4.35
tataḥ sa mahātmā tasmāt puṇḍarīkād avatīrya praviṣṭaś ca tena saha muninā parṇaśālām | viditabodhisattvavṛttāntena ca vismitamanasā maghavatā samantād añjanācalanīlajaladharapaṭalapihitadinakaram aciraprabhāprakāśaparipiñjaradigantaram ambaratalam akāri |
tato vavuḥ pracalitavāriśīkarāḥ samantataḥ kuṭajabhidaḥ samīraṇāḥ virejire samuditapaṅktibhiḥ phalaiḥ śukāśritā girisahakārapādapāḥ // HJm_4.36
samudgate madhukaraveṇunisvane mṛdaṅgavad dhvanati ca vārinirjhare nanarta khaṃ navajaladaṃ vilokayan sthito girer upari mayūralāsakaḥ // HJm_4.37
manoharaṃ dhanur avatatya vajriṇo nipātitasphuṭabahuśīkareṣavaḥ vitenire sphuradaciraprabhāsayaḥ payodharāḥ kṣapitanidāghavidviṣaḥ // HJm_4.38
paribhramadbhramaranipātakopitaḥ samucchvasatprataruṇaketakāśritaḥ śvasann ayovalayasarūpavigrahaḥ punaḥ punaḥ phaṇam atanod bhujaṅgamaḥ // HJm_4.39
dayitāvirahotsukotsukaiḥ pathikaiḥ śailapathadrumāśritaiḥ pariśuśruvire 'lpayācināṃ jaladhārāntaracāriṇāṃ giraḥ // HJm_4.40
dadṛśuḥ pathikāṅganāḥ sphurantīṃ taḍitaṃ vārimuci pravepitākṣyaḥ upari dviradasya vāyununnāṃ dhvajabaddhām iva kauṅkumīṃ patākām // HJm_4.41
śikhicandrakamiśrakāśavaṃśaṃ kvacid āvartaparibhramacchilīndhram abhavaj jalam āvilaṃ nadīnāṃ taṭajambūphalapātabhinnaphenam // HJm_4.42
jambūphalaiḥ śabalitāni sarittaṭāni paśyan bhuvaś ca mṛduśādvalaramyaśobhāḥ parṇoṭaje kvaṇati vārikaṇābhighātāt tiṣṭhan saha pramumude sa muniḥ śaśena // HJm_4.43
papraccha tam athānena vyavasāyena bhūyasā sthānaṃ divyasukhākāṅkṣī kim aindraṃ vijigīṣase // HJm_4.44
ācacakṣe śaśas tasmai dhīracetās tapasvine buddhatvam aham icchāmi prāṇināṃ duḥkhaśāntaye // HJm_4.45
sa munis tam uvācātha yadā buddho bhaviṣyasi tadā syāṃ tava śiṣyo 'haṃ sa cāsmai pratyapadyata // HJm_4.46
tad evaṃ tiryaggato 'py asau bhagavān bodhisattvacaryāṃ caran prāṇair api paropakāraṃ kṛtavān iti buddhe bhagavati prasādaparāyaṇair bhavitavyam iti |
|| śaśajātakaṃ caturtham ||
5. candraprabha
ko vismayaṃ na nītaḥ śirasas tyāgena bodhisattvasya / athavā phalānurūpāḥ prāyo mahatāṃ samārambhāḥ // HJm_5.1*
tadyathānuśrūyate hutavahasakhabalasamudīritamahātaraṅgasya kṣīrodajaladher anukāriṇā himagirihāreṇābhyalaṃkṛtāyāḥ kauberyā digvadhvāḥ pramanasā pattralekheva viśvakarmaṇā likhitā vividhajanasaṃbādhā pavanavidhūyamānopavanakusumagandhādhivāsitadigantarālā sadā subhikṣatvāt paripūrṇakoṣakoṣṭhāgārā śrīr iva nagararūpeṇāvasthitā bhadraśilā nāma rājadhānī yeyam adhunā takṣaśileti khyātim āgatā | tasyāṃ ca nītibhujabalaparājitānyarājasāmantaḥ samudra iva saritāṃ sarvasaṃpadām āśrayaḥ sarvavidyānāṃ pātrabhūto bhūtānukampī vimalavadanenduśobhāhrepitacandraprabhaś candraprabho nāma rājā babhūva |
śriyam aripuranārīpadminīnāṃ harantī sakhijanakumudānāṃ hlādam utpādayantī niśi manujapatīndos tasya dehaprabhaiva kṣapitatimirajālā dīpakāryaṃ cakāra // HJm_5.2
tasya ca rājño lokottareyam akhilajanavismayakāriṇī pratijñābhūt |
yadi māṃ mṛgayeta kaścid arthī nayane prāṇanibandhanaṃ śiro vā bhavabhaṅgakaraṃ padaṃ yiyāsuḥ praṇayacchedam ahaṃ na tasya kuryām // HJm_5.3
bodhisattvasya ca daśaśatavasor ivāruṇaḥ satatapuraḥsaro 'mātyagaṇapradhāno mahāprajño mahācandro nāmāmātyo babhūva |
parasparaguṇālāpau parasparahitonmukhau na kadācid abhūtāṃ tau parasparaviyoginau // HJm_5.4
atha kadācin mahācandro rātrau nidrāvaśam upagato dagdhapalāśarāśinīlaparuṣacchavibhir analajvālākalāpakapilakeśaśmaśrubhiḥ kesarinakharakuṭilatīkṣṇakararuhaiḥ salilādhmātagurujaladharabṛhatkukṣibhir ayaḥstambhapīvaratatabhujorubhiḥ śaśikalākuṭiladaṃṣṭrāvibhaktasṛkkāntaiḥ sphuradaciraprabhāvijihmabhrūbhaṅgaiḥ sarudhirapuruṣacarmāvacchāditakaupīnair yātudhānaiḥ svapne tasya nṛpater apahriyamāṇaṃ vigalitacūḍāmaṇiṃ maulim apaśyat | prativibudhya ca vimanaska evam acintayat | aho kaṭuvipāko 'yaṃ mayā svapno dṛṣṭaḥ | svāminaś ca naḥ pratijñā śarīram api yācitenārthine mayā dātavyam iti | tad yāvat tasya nṛpater na kaścic chiro mṛgayate tāvad anekāni ratnamayāni śirāṃsi śilpibhiḥ kārayāmīti | tair eva kaṃcic chiroyācakaṃ bahir eva pratipūjya visarjayiṣyāmīti |
bhūpālaḥ pṛthivīm enāṃ pālayan pālitendriyaḥ kṛtātmā suciraṃ jīvañ jīvayatv akhilaṃ janam // HJm_5.5
atha mahācandro 'mātyamukhyaḥ śirāṃsi ratnamayāni kārayitvā bahir eva yācanakajanaṃ vicārayāmāsa kenārtha iti | tato gandhamādanaparvate vānarānūkamukhaḥ pariṇatanālikelavalkalaparuṣaviralakeśaśmaśrur akṛtabhrūkuṭir api kṛtabhrūkuṭir iva dagdhasthūṇāsitakarkaśacchaviḥ prasthitajalaukaḥkuṭilasthūlasirājālaviṣamajaṅghorubhujo bhujaga iva prakṛtiraudro raudrākṣo nāma brāhmaṇaḥ prativasati sma | tasya cintā samabhavat | candraprabhaḥ kila rājā sarvaṃdadas tad gacchāmi tāvat taṃ rājānaṃ śiroyācanena vyarthapratijñaṃ kariṣyāmīti | kasya nāmāsti śiraḥpradāne śaktir iti vicintya krameṇa bhadraśilām āyayau |
vicacāla tataḥ sabhūdharā muhurāghūrṇitasāgarā dharā sarito jalam uddhurāvilaṃ calapāṭhīnavikampitāntaram // HJm_5.6
na virejatur indubhāskarau rajasā dhūsaradarpaṇākṛtī abhavan kakubhaḥ samantato malināḥ proṣitabhartṛkā iva // HJm_5.7
anṛtāv api śākhinām abhūt kusumaṃ pāṇḍupalāśakesaram vavur uddhatapāṃsusaṃcayāḥ śikhileśānugatā ivānilāḥ // HJm_5.8
abhavat sacarācarā dharā malinakṣāmajanākulākulā kṣaṇadā paridhūmratārakā śaśinīvāstasamīpam āgate // HJm_5.9
vane 'śnatīnām api komalaṃ tṛṇaṃ kṣaṇād gavāṃ kṣīram agāt parikṣayam dhavitradhūto 'pi niveśitāṅgatir makheṣu jajvāla na yajvanāṃ śikhī // HJm_5.10
atha vividhāny ajanyāni vilokya bhadraśilānivāsī janaḥ kim idam iti samāśaṅkamānaḥ paryākulatām ājagāma | ye tu tatra nipuṇatarās te rājño vināśam āsannam utprekṣamāṇās tumulamanaso bhūtvā parasparam evam ūcuḥ |
utpātajanitaṃ kṛcchraṃ mā bhūd asya mahībhujaḥ yasyāśritya bhujacchāyāṃ dehinaḥ śerate sukham // HJm_5.11
atha sāśrulocanā nagaradevatā mahācandrāyāmātyāya nivedayāmāsa | raudrākṣo nāmāyaṃ brāhmaṇo 'sya rājñaḥ śiro yācitum āgatas tan nivāryatāṃ kenacid upāyeneti | athāmātyas tāni ratnamayāni śirāṃsy ānīya raudrākṣam uvāca | mahābrāhmaṇa yenārthas tad aham eva te pratipādayāmi | kiṃ bhavato rājñā dṛṣṭena prayojanam iti ||
bhavati tanudhanād apīṣṭalābho yadi puruṣāt kim ato mahādhanena yadi gajapadamātrakhātatoyaṃ harati tṛṣaṃ vada sāgareṇa ko 'rthaḥ // HJm_5.12
brāhmaṇa uvāca |
na sthūlakṣīradhārāḥ sitajaladarucaḥ prārthaye gāḥ savatsāḥ kiṃcitkarṇāvadhūtabhramadalinivahān naiva mattadvipendrān nālaṃkārān prasannasphuṭakiraṇamaṇīn nāpi vāsoviśeṣān yāce mūrdhānam asmād aham avanibhujaḥ sarvado 'yaṃ kileti // HJm_5.13
amātya uvāca |
amūni te ratnamayāni sādho dadāmi bhaktipravaṇaḥ śirāṃsi na ced amībhis tava kṛtyam asti madīyam adyaiva śiro gṛhāṇa // HJm_5.14
svāmyarthaṃ bibhrataḥ prāṇān bhṛtyasya sthiracetasaḥ taddhetoḥ sādhanībhūtās te cen nanu kṛtārthatā // HJm_5.15
brāhmaṇa uvāca | kim anena punaruktena | abhicāruke karmaṇi pṛthivīpatiśirasā mama prayojanam | atha candraprabho divyena cakṣuṣā taṃ śiroyācanakaṃ bahir avasthitam ālokya priyasuhṛdam iva pratyudgamya tam amātyamukhyam abhihitavān | alam alam arthinaḥ praṇayam upahatya | saṃsārasāgarottaraṇāya setubhūtāḥ khalu bodhisattvānām arthinaḥ |
uttitīrṣor udanvantaṃ dūrapāraṃ duruttaram yo bhinatti plavaṃ baddhaṃ kathaṃ sa suhṛd ucyatām // HJm_5.16
tasmād dharmasahāyena puṃsā dharmānuvartinaḥ utsāha eva kartavyo dharmavighno na yujyate // HJm_5.17
īdṛśo na bhaved arthī yadi mokṣasya kāraṇam bodhisattvasya pūryeta dānapāramitā katham // HJm_5.18
ity uktvā khaḍgam ākṛṣya brāhmaṇasyārpayan nṛpaḥ mama cchindhi śiro vipra proktavān iti cāvyathaḥ // HJm_5.19
kva brāhmaṇaḥ kva hṛdayaṃ karuṇāparokṣaṃ caṇḍālasaṃgatam ivāham anena manye yajñopavītam iti tasya ciraṃ vicintya viprasya vakṣasi salajjam ivāvatasthe // HJm_5.20
atha sa brāhmaṇa uvāca | nāham amātyasuhṛdbandhujanaparivṛtasya bhavataḥ śaknomi śiraś chettum | ekākī bhavān bhavitum arhatīti | tataḥ sa rājā saśapathaṃ vinivartya taṃ bāṣpasalilapariplutākṣaṃ janasamūhaṃ tena nistriṃśapāṇinā brāhmaṇenānugamyamāno ratnagarbhaṃ nāmodyānam agamat | atha mahācandro 'mātya iti paridevanāparidīnākṣaram uvāca |
apagataśirasaṃ nirīkṣituṃ manujapatiṃ bata ko 'dya śakṣyati upahatayajamānasatkriyaṃ kratum iva puṇyajanair upaplutam // HJm_5.21
idam avanibhujā vinādhunā puram atidīnajanaṃ na bhāsyati bhramadalikulasaṃkulaṃ gajaiḥ salilam ivoddhṛtaphullapuṣkaram // HJm_5.22
tad yāvad asya nṛpater na śṛṇomi mṛtyuṃ prāṇān ahaṃ prathamam eva jahāmi tāvat evaṃ vicintya sa samādhibalena dhīmān svāyaṃbhuvīṃ gatim agāt svatanuṃ vihāya // HJm_5.23
dhanyaḥ sa eva puruṣaḥ samavāpya saukhyaṃ vṛttaṃ prakāśya jagatīndumarīciśubhram prāptām avekṣya suhṛdāṃ mahatīṃ vipattiṃ prāpnoti yaḥ prathamam eva śarīrabhaṅgam // HJm_5.24
atha ratnagarbham ākrīḍaṃ praviṣṭe rājani mahān ākrandaśabdo 'ntaḥpure samabhūt | praviśya ca tad udyānaṃ sa brāhmaṇas taṃ rājānam avocat | evam avasthitasya svastharūpasya bhavato nāham asiṃ kaṇṭhe pātayituṃ śaknomi | rājovāca | brāhmaṇa tato mām atra sadāpuṣpe campakatarau badhāna | sa ca tathā brāhmaṇaḥ kṛtavān | athodyānadevatās taṃ raudrakarmāṇam evam ūcuḥ |
niśitaṃ vasudhābhartur asiṃ katham anāgasaḥ asya nāma jagadbandhos tvaṃ kaṇṭhe pātayiṣyasi // HJm_5.25
akāraṇakrauryavirūkṣamānasaḥ śiro yadi cchetsyati bhūpater bhavān tavāpy aśanyā sphuritasphuliṅgayā śiraḥ kariṣyāma idaṃ vijarjaram // HJm_5.26
atha sa rājā tāḥ pramadavanadevatāḥ sānunayam iti vārayāmāsa | na khalu mama bhavatībhir anuttarāṃ saṃyaksaṃbodhiṃ jigamiṣor mahān antarāyaḥ karaṇīyaḥ | anumodanayā hi puṇyāptir bhavaty ato 'nyathā kuśalapakṣahānir eva |
arthibhyo yācamānebhyo dattānāṃ śirasāṃ mayā amunā śirasādyedaṃ sahasraṃ paripūryate // HJm_5.27
iti bodhisattvavacanam ākarṇya tā devatās tataḥ sthānāt pratijagmuḥ | atha sa rājā praṇidhim evam akarot |
śiraḥpradānāt kuśalaṃ yad asmāc cirāya vismāpitasarvalokāt avāpya bodhiṃ mama tena śāntau bhaveyur asthīni tilāṇukāni // HJm_5.28
asmin pure bhadraśilābhidhāne śirāṃsi dattāni mayā ca yasmin sthāne bhavet tatra mano'bhirāme stūpo mahān dehabhṛtāṃ hitāya // HJm_5.29
iti kṛtapraṇidher vasudhāpater akaruṇaḥ karuṇāmṛducetasaḥ sa bhujagadyutinā sahasāsinā kamalavan mukhapaṅkajam acchinat // HJm_5.30
chinne tataḥ śirasi bhūmipateḥ kṣaṇena nirmuktaphullakusumāśrukaṇānubaddhāḥ jaghnuḥ svapallavakarair anilāvadhūtair ātmānam utsukatayeva latātaruṇyaḥ // HJm_5.31
nirbhinnaphenavalayaṃ pavanena vātāvyālolavīcibhujakampitapadmavaktram tasminn abhūd upavane nalinīvadhūnāṃ vṛndaṃ saśokam iva ṣaṭpadakūjitena // HJm_5.32
diṣṭāntaṃ gatavati rājñi rājadhānī niḥśrīkapracurajanākulā na reje niḥśabdastimitaśarāricakravākā yāte 'staṃ divasakare mṛṇālinīva // HJm_5.33
atha gatavati tasmin bhūbhuji brahmabhūyaṃ calati jaladhivelā nisvanākrandavatyāḥ ruditam iva pṛthivyā dūram utkṣipya tuṅgau kapiladhavalabhāsau merukailāsabāhū // HJm_5.34
sa ca brāhmaṇas tatkeśeṣu śiraḥ samavalambya tasmād upavanān nirgantum ārebhe | tato bhadraśilānivāsī janaḥ śokavaśād evam uvāca |
siṃhāsanasthasya nṛpasya bhṛtyair yad unmukhair dṛṣṭam udīrṇaharṣaiḥ tan nīyate mlānasaroruhābhaṃ dvijena keśeṣu śiro gṛhītam // HJm_5.35
api ca |
yaḥ pūrvācalasaṃsthitasya śaśinaḥ śobhāṃ vahan bhūyasīṃ dṛṣṭaḥ sādaram unmukhaiḥ karivaraskandhasthito rājabhiḥ kaṇṭhacchedavisārisāndrarudhiravyādigdhavakṣaḥsthalaḥ śyenaiḥ so 'yam adhomukhaiḥ kṣitipatir bhrāmyadbhir ālokyate // HJm_5.36
dīnāś citāṃ sumahatīṃ sacivā rudantaḥ karpūracandanaturuṣkavatīṃ vidhāya tasmin niveśya nṛpatiṃ vyajanānilena mantrair hutaṃ hutavahaṃ jvalayāṃ babhūvuḥ // HJm_5.37
atha tāṃ jvalantīṃ citām ālokya paridevamānaḥ sa janakāya evam avocat| aho bhagavaty anityatā nāma nirviśeṣā |
mandaṃ dattavilepanā śaśabhṛtaḥ kāntiṃ harantī purā yā spṛṣṭā pramadāṅgulīkisalayair gorocanādhāribhiḥ seyaṃ pātitavāsavadhvajanibhā rājñaḥ śamālambinī lolābhiḥ parimṛśyate hutavahajvālāṅgulībhis tanuḥ // HJm_5.38
tad evaṃ svaśiraḥparityāgo 'py askhalitamanasā bodhisattvabhūtena bhagavatā kṛta iti vicintya bodhim icchatānyenāpi tyāgaparāyaṇena sādhunā bhavitavyam iti |
ācakhyau bhagavāṃś cedam arhatām arhatāṃ varaḥ jātakaṃ jitasaṃsāramahāduḥkhaparaṃparaḥ // HJm_5.39
tadā candraprabho nāma babhūvāhaṃ mahīpatiḥ amātyaḥ śāriputro 'bhūd devadattaś ca sa dvijaḥ // HJm_5.40
|| candraprabhajātakam pañcamam ||
6. rūpyāvatī
strītve 'pi bodhisattvaś chittvā māṃsaṃ dadau nijād dehāt / kim utādhikasattvabale parārthakuśale manuṣyatve // HJm_6.1*
tadyathānuśrūyate vividhopavanaśyāmaparyantā dhanadāyamānavaṇigjanaparipūrṇavipaṇimārgā gāndhāraviṣayatilakabhūtā vibhūṣaṇam iva kṣiter utpalāvatī nāma rājadhānī yeyaṃ puṣkalāvatīty adhunā khyātā | tasyāṃ ca bodhisattvaḥ prathamayauvanopacīyamānakāntilāvaṇyaśobhā devateva svabhavanasya rūpyāvatī nāma strī babhūva |
upaśāntatayā paropakārapratipattyā manasaś ca pāṭavena ativismayakāriṇī janānāṃ karuṇā mūrtimatīva sā babhāse // HJm_6.2
atha kadācit tatra deśe kuśalamūlakṣayāt parikṣīṇakośakoṣṭhāgārāvalokanaparidīnajanam aruṇasārathikiraṇasaṃtāpavilīnasāvaśeṣahimagirituhinam atuhinatayā pariśuṣyatsaritsalilam asalilatayā ca parimlānakedāraṃ tadavalokanaviṣaṇṇakṛṣīvalajanam aparipūrṇātithimanoratham atidurbalagopālānugamyamānaparetāvaśeṣaviralagogaṇam āhāraparāyaṇadaridrajanam asajjanasaṃgatam iva pīḍākaram atimahad durbhikṣam abhavat |
vinimagnamanojñacūcukāḥ śucicāmīkarakumbhasaṃnibhāḥ kaṭhinatvam anandhasāṃ jahuḥ pramadānāṃ guravaḥ payodharāḥ // HJm_6.3
parihīnamṛjāsu bibhratīṣv adhikaṃ bāhulatāsu tānavam agaman paridīnacakṣuṣāṃ śithilatvaṃ valayāni yoṣitām // HJm_6.4
parirūkṣaśiroruhākulāni kṣaṇadābhaṅgaśaśāṅkadhūsarāṇi vadanāni babhūvur aṅganānāṃ vigatabhrūlalitasmitodayāni // HJm_6.5
upalipya mṛdā gṛhāntarālaṃ śiśave paryuṣitaṃ pradāya bhojyam gṛhiṇī na tathātmanānutepe gṛhiṇaṃ vīkṣya yathā kṣudhāvasannam // HJm_6.6
mṛtavatsatayā nirastacārī kavalavyāhṛtikampamānasāsnā gṛhiṇīṃ gṛham āgatā vanād gaur adhikaṃ sāśruvilocanāṃ cakāra // HJm_6.7
paridurbalatāṃ kramād gatānām atṛṇāhāratayā śanairgatīnām adhikaṃ śithilatvam āgateṣu kṣayam ūdhaḥsu gavāṃ payo jagāma // HJm_6.8
ādaśya kiṃcid adharaṃ paridurbalena lāṅgūlamūlam avalambya samākulena uccikṣipe katham api prakaṭāsthisaṃdhir gopālakena jaratī surabhiḥ kṛśāṅgī // HJm_6.9
kṣīṇānnapāno mṛtagodhano 'pi paṭaccaraprāvṛtapāṇḍugātraḥ jano na tasmin viṣaye vimoktuṃ gṛhān nivāsopahataḥ śaśāka // HJm_6.10
atha rūpyāvatī kvacid avacarake prasūtivaśād adhikataraprajvalitakṣudagnisaṃtāpitaśarīrāṃ nimnatarakapolanayanakukṣirandhrām abhivyaktaparśukāpaṅktim atimalinajarjaravasanasaṃvṛtāṅgīm ātmasnehagauravād apetatanayasnehāṃ tad evāpatyaṃ jighāṃsantīṃ kāṃcit sairandhrīm apaśyat | ālokya ca tām uktavatī | bhagini kim idam atinṛśaṃsaṃ karma kartukāmāsīti | sā yoṣid evam acintayat | iyaṃ khalu rūpyāvatī dānaśīlā karuṇāvatī ca | tato yady aham asyāḥ kathayeyam imaṃ vṛttāntaṃ niyatam eṣā mama kṣutpratīkāraṃ kuryād iti vicintyovāca | bhagini bāḍham asmi prasavābhivṛddhena kṣudagninā parigataśarīrā | tad icchāmi putrakam imaṃ bhakṣayitum iti |
sutam apy aurasaṃ nāma dviṣantam iva paśyatām ātmasneho hi sattvānāṃ dharmādharmau na paśyati // HJm_6.11
atha rūpyāvatī karuṇāpravartitabāṣpāvilalocanotpalā tāṃ striyam iti babhāṣe |
karuṇarodanamātravibhāvitavyatham imaṃ kuṭilākulakeśakam akaruṇe katham atsyasi bālakaṃ hariṇaśāvamanoharanetrakam // HJm_6.12
drutagatipracaloccaśikhaṇḍake kṣitirajaḥparuṣekṣaṇapakṣmaṇi parasute 'pi śiśau mṛducetasāṃ bhavati vatsalatā khalu yoṣitām // HJm_6.13
hasitavisphuritādharapallavaṃ kṛtaviśeṣakam āyatalocanam katham idaṃ skhalitākulasaṃkathaṃ sutamukhaṃ na nirīkṣitum icchasi // HJm_6.14
kurvantam aśvagamanābhinayaṃ śiśutvād daṇḍāśvakasthamalinākulakākapakṣam hāsasphuraddaśanakuḍmalapaṅktiśobhaṃ kā yoṣid icchati vilokayituṃ na putram // HJm_6.15
vyākośatuṇḍakam udānanavīkṣamāṇam āhārakāṅkṣiṇam udīritarūkṣaśabdam puṣṇāti śāvam anugāminam ādareṇa kākī kṣudhā parigatāpi satī kim u strī // HJm_6.16
api ca | kadācid ayaṃ janaḥ śrutvā kopavaśād iyaṃ sā putraghātinīti piśācīm iva bhavatīm asmād deśān nirvāsayet tato viramyatām asmāt sāhasād iti |
mṛgaśāvam iva vyāghrī bhakṣayitvemam arbhakam kathaṃ prajvalitān pāpe bhakṣayiṣyasy ayoguḍān // HJm_6.17
sā provāca | kiṃ karavāṇi bhagini yan na śaknomi soḍhum enaṃ sarvāṅgīṇaṃ kṣudagnim iti | atha rūpyāvatīttham acintayat | yadi nāmāham enaṃ bālakam ādāya yāsyāmi niyatam eṣā prāṇaviyogam eṣyati | athāsyāḥ kṣutpratīkārārtham annam aticirād āneṣyāmi tata eṣā putrakam imaṃ prāṇair viyojayiṣyati |
kālātītaṃ niṣphalaṃ karma kurvan mohāl lokaḥ kevalaṃ khedam eti voḍhuṃ yuktaṃ tāvad evātapatraṃ tigmajyotir yāvad astaṃ na yāti // HJm_6.18
tad idam atra prāptakālaṃ svamāṃsenaināṃ prīṇayiṣyāmīti ||
asārāt sāram ādeyaṃ śarīrāt pātukād itaḥ srotobhinnacalanmūlāt phalaṃ taṭataror iva // HJm_6.19
tataḥ sā yoṣit punar uvāca | bhagini gamyatāṃ nāhaṃ tava purastād imaṃ bālakaṃ pramāpayituṃ śaknomi | atha rūpyāvatī tām avocat | ānīyatāṃ tāvad yadi te kiṃcid atra śastram asti | sā ca rūpyāvatyāḥ śastram arpayāmāsa |
chittvā tataḥ stanayugaṃ niśitena tena śastreṇa hemakalaśākṛti vāntaraktam tasyai dadau yuvataye kṣudupaplutāyai rūpyāvatī svatanuduḥkham acintayantī // HJm_6.20
haranti prāṇināṃ duḥkham ātmaduḥkhānapekṣiṇaḥ paraduḥkhena bādhyante na svaduḥkhena te yataḥ // HJm_6.21
tac ca stanayugaṃ tasyai yoṣite pradāya rūpyāvatī svabhavanāntaraṃ praviveśa |
stanadvayacchedavisāriśoṇitapradigdhahārāmbaramekhalāguṇā vapuṣmatī lohitacandanārcitā babhūva hemapratimeva sāṅganā // HJm_6.22
atha rūpyāvatīṃ bhartā sasaṃbhramam utthāyāsanāt papraccha |
kenedaṃ tava kalyāṇam akalyāṇena sundari śarīraṃ rākṣaseneva kṛtaṃ kṛttapayodharam // HJm_6.23
sā taṃ vṛttāntaṃ patye nivedya punar uvāca | śīghram āryaputras tasyai prasavābhivardhitakṣudagnaye yoṣite dātum arhaty annapānam iti | sa ca rūpyāvatībhartā vismitamanās tathety abhidhāya |
susvādu sarvapātrīṇaṃ karuṇāpātrabhūtayā tayoktaṃ prāhiṇod annaṃ tasyai durgatayoṣite // HJm_6.24
atha sā janatālokya rūpyāvatyās tad adbhutam vismayāc cālayāmāsa muhur aṅgulipallavān // HJm_6.25
idaṃ cābhidadhau lokas tāṃ tavānena karmaṇā tyāge protsāhitaṃ nūnaṃ ceto matsariṇām api // HJm_6.26
dānapāramitā yāsau śrūyate bodhim icchatām sā tvaṃ lokopakārāya dhruvaṃ mūrtimatī sthitā // HJm_6.27
strītvaṃ kvedaṃ buddhir eṣā kva tīkṣṇā kvāyaṃ tyāgaḥ saukumāryaṃ kva cedam asyāḥ sādhvyāḥ sarvadānātigena tyāgenānye hrepitās tyāgavantaḥ // HJm_6.28
atha rūpyāvatyā bhartā satyādhiṣṭhānam iti cakāra |
yathā nānyasya puṃso 'pi śrūyate dānam īdṛśam tathā tenāśu satyena stāṃ me patnyāḥ payodharau // HJm_6.29
ity ukte gṛhiṇā tena satyādhiṣṭhānakāriṇā stanabhārālasaṃ tasyā vakṣaḥ punar ajāyata // HJm_6.30
lokasya dānasalilena tṛṣaṃ harantī dantāṃśukesaramanoharavaktrapadmā tasmin pure gurupayodharacakravākā rūpyāvatīkamalinī punar ābabhāse // HJm_6.31
atha surapatiḥ kiṃ punar anena sarvalokatyāgātiśāyinā tyāgena rūpyāvatī mām amarapurāt pracyāvya svayam eva devādhipatyaṃ kartukāmā syād iti vicintya sāśaṅkamanās tasyās taṃ bhāvaṃ jijñāsamānaḥ prasāritajaladharapaṭalābhinīlam antarīkṣam avagāhyotpalāvatīṃ rājadhānīm avatīrya mṛṇālasūtradhavalayajñopavītābhyalaṃkṛtavakṣaḥsthalaṃ kaṇṭheguṇīkṛtākṣamālam abalānayanaśabalakṛṣṇājinatiraskṛtaskandhaikadeśaṃ dakṣiṇakaravinyastapallavapuṭakaṃ dvijātirūpam abhinirmāya bhikṣārthī nāma rūpyāvatyā bhavanam āgamat | atha rūpyāvatī vividhaṃ bhakṣyabhojyam ādāya śakrāya dvijātimūrtaye prāyacchat | prastāvapūrvakaṃ caināṃ surapatir uvāca |
tava stanaparityāgasaṃbhūtena visāriṇā śaṅkhacchedāvadātena yaśasālaṃkṛtaṃ jagat // HJm_6.32
kim aindram amunā sthānaṃ tapasā vijigīṣase kutūhalavaśād bhadre pṛcchāmi bhavatīm aham // HJm_6.33
ācakhye surapataye 'tha sā yathāvad vāñchāmi tribhuvanaśāntaye jinatvam etena dvija mama sūnṛtena sadyaḥ puṃbhāvo jagati guṇāśrayas tathāstu // HJm_6.34
ity ukte vacasi jagāma sā naratvaṃ śakro 'pi svapuram agāt pratītacetāḥ nirvṛttaṃ jagati tad adbhutaṃ viditvā lokaś ca sthirataraniścayo babhūva // HJm_6.35
śmaśrūdgamaṃ praviralāñjanacūrṇanīlam āvirbhavantam avalokya tadānanendau sadyaḥ payodharayugaṃ gajakumbhapīnam antardadhe pṛthuni vakṣasi lajjayeva // HJm_6.36
bodhisattvasya ca rūpyāvata iti loke nāma prakhyātim agāt | athotpalāvatyāṃ rājadhānyāṃ kadācid aputro rājā pañcatvam upajagāma | kālagate ca tasmin rājani rāhugṛhītarajanikareva niśīthinī sā purī na rarāja | rājavināśābhivṛddhaśokāś cāmātyāḥ keṣucid ahaḥsv atīteṣu śuddhāntajanam āśvāsya pauravargam evam ūcuḥ | anāyakatvād ayaṃ deśaḥ kadācid arātibhir āgatya niḥsvāpateyaḥ kriyeta | pradīptagṛhanirvāpaṇāya kūpakhananam iva cātītakālam āyāsahetur eva ca naḥ samīhitaṃ syād iti | tad idam atra prāptakālam ayaṃ rūpyāvataḥ kumāraḥ sakalarājalakṣaṇopeta ābhigāmikaguṇasaṃpannaś ca tad imam evādhipatyāyābhiṣekṣyāma iti |
tasyābhiṣekam atha cakrur udīrṇaharṣāḥ paurāḥ paropakṛtitatparamānasasya sārdhaṃ ca cāmarayugena mano'bhirāmam uccikṣipe parijanena sitātapatram // HJm_6.37
tac cakrire vipaṇitoraṇabaddhamālaṃ śailālinām abhinayena mano'bhirāmam gandhāmbusekasurabhīkṛtamārgarathyaṃ paurāḥ kuberabhavanena puraṃ samānam // HJm_6.38
kāle jalaṃ jaladharāḥ pradaduḥ prakāmam ītiḥ kadācid api na vyasanaṃ cakāra tatra praśāsati nayena mahīṃ mahīśe śuśrāva duḥkham iti naiva janaḥ kadācit // HJm_6.39
kṛṣyā vinā bahuphalaḥ kalamo babhūva vṛkṣāḥ sadā kusumabhūriphalā babhūvuḥ tasmin surājani pṛthāv iva pāti rājyam usrāḥ svayaṃ duduhire 'tanudugdhadhārāḥ // HJm_6.40
acchinnadānaparipūrṇamanorathena śaktitrayodayavatā vijitendriyeṇa nānāguṇābharaṇabhūṣitavigraheṇa rājanvatī kṣitir abhūt kṣitipena tena // HJm_6.41
āruhya so 'tha maṇicāru narendrasiṃhaḥ siṃhāsanaṃ nṛpanamaskṛtapādapadmaḥ padmānukārivadanaḥ pravivekadharmo dharmaṃ dideśa paramārthaphalaṃ janāya // HJm_6.42
dānasya paśyata vipākamahattvam etad atraiva me yuvatitām apanīya yena udbhāvitaṃ prathitajanmaphalaṃ trivargaṃ lokādhipatyaramaṇīyam idaṃ naratvam // HJm_6.43
dānadrumāt kusumamātram idaṃ prasūtam anyad bhaviṣyati phalaṃ vipulaṃ paratra etad vicārya bahudhārthivasundharāyāṃ śīlāmalān akhiladānanidhīn nidhatta // HJm_6.44
na syur guṇapayaḥsiktā yady arthikṣetrabhūmayaḥ dātā dānaphalākāṅkṣī dānabījaṃ kva ropayet // HJm_6.45
bandhubhyo ye 'tiricyante kīrtipuṇyapradāyinaḥ trāsayet ko 'rthinaḥ prājño bhrūbhaṅgabhujagena tān // HJm_6.46
ekaḥ prāha giraṃ muhuḥ stutimatīm ekas tu rūkṣākṣarām ekaḥ sādaram īkṣate dhanamadāt sāvajñam evāparaḥ ekaḥ sādhu dadāti puṇyayaśasī vastv ekam evāparo dūraṃ māṃ prati yācitā vijayate dātāram ebhir guṇaiḥ // HJm_6.47
diśaḥ kartavyāś ced guṇakusumamālāsurabhayaḥ punar bhoktuṃ hṛdyaṃ phalam atanu vāñchāsti yadi vā ataḥ saṃropyantāṃ praṇayijanabhūmāv udayino mahākīrticchāyāḥ pratidivasam evārthataravaḥ // HJm_6.48
varṣāṇi ṣaṣṭim atha lokam anupraviśya kṛtvārthināṃ guṇavatāṃ ca sukhāny abhīkṣṇam kīrtyā diśaḥ kumudapāṇḍurayāvabhāsya janmāntaraṃ gurubalaḥ sa nṛpo jagāma // HJm_6.49
tad evaṃ strītve 'pi tena bhagavatā svamāṃsāni dattāni ko nāma manuṣyabhūto bāhye vastuny apekṣāṃ kuryād iti tyāgijanaprotsāhanāya varṇanīyam iti |
|| rūpyāvatījātakaṃ ṣaṣṭham ||
7 śreṣṭhijātakam
bahiraṅgam api dravyaṃ kṛcchrād guṇine 'pi dīyate nīcaiḥ / priyam api dehaṃ santas tiryagbhyo pi prayacchanti // HJm_7.1*
tadyathānuśrūyate śrūyamāṇamanoharāyāṃ dṛśyamānavismayakarāyām uttarāpathasārabhūtāyāṃ vikasitakamalotpalavanābhyalaṅkṛtopavanāyāṃ pavanavidhūyamānasuragoṣṭhadhvajapatākāyāṃ utpalāvatyāṃ rājadhānyāṃ bodhisattvo 'nyatamad amarapuram iva pārijāta utpadyamānaḥ śreṣṭhikulam aśobhayat | atha śreṣṭhī pradhānaputrajanmalabdhapramodaḥ pravṛttacitrotsavaviśeṣe vividhātodyadhvaniśravaṇapranṛttamayūrābhyalaṅkṛtājire balisakhamadhuparisravanmadābhirajyamānayuvatikapole maṇitoraṇāvabadhyamānavividhasurabhisraji priyākhyānapratītaparijane svabhavane samanvitasuhṛdbandhuvarge mahad arthibhyo viśrāṇanam adāt |
śreṣṭhyātmajasya prabhayā himāṃśor ahāri kāntiḥ paritaḥ sphurantyā yatas tato 'sya svajano 'nurūpaṃ cakāra candraprabha eva nāma // HJm_7.2
taṃ ca pitā bālaśaśinam iva pratidivasam upacīyamānakāntiśobham anyatamasmai śrutaśīlādiguṇaprakāśanāmne śāstrakāvyakalāgrahaṇāya gurave nivedayām āsa |
tadantevāsino so 'tha medhayā ca śrutena ca nācireṇaiva kālena vijigye vijitendriyaḥ // HJm_7.3
tasya medhāṃ samālokya sarvaśiṣyātiśāyinīm sādhuvādaparaḥ praśne gurur āsīt savismayaḥ // HJm_7.4
bhinnāndhakārapaṭalā prakāśitapathāpathā vidyā tatrādhikaṃ reje jyotsneva kumudākare // HJm_7.5
divyena cakṣuṣā dṛṣṭvā yaṃ yaṃ nidhim avāpa saḥ prāyacchat prāptakalyāṇo niḥśeṣaṃ taṃ tam arthine // HJm_7.6
svasattvasadṛśaṃ tena tathā dānam adīyata nāśrūyanta yathā vāco dehīti punar arthinām // HJm_7.7
atha tasya guros tāni pañcamātrāṇi śiṣyaśatāni candraprabham evam ūcuḥ | aho praṇayinām upari bhavato mahatīm anukampāṃ manyāmahe | yadi kaś cid arthī bhavantam asūn api mṛgayate niyamena tān tasmin bhavān prayacched iti | bodhisattva uvāca | mā maivaṃ yācanaka eva dātāram anukampayā viśinaṣṭi kutaḥ |
pātrīkṛtya ya ātmānaṃ dātṛśreyovidhitsayā sahate prārthanāduḥkhaṃ tādṛṅ nāsty anukampakaḥ // HJm_7.8
kīrtim atra phalaṃ pretya dvayam arthī prayacchati dhanamātram adāt tasmāt pradātuḥ sa viśiṣyate // HJm_7.9
dehīti nigadann arthī laghur ity abhidhīyate nāstīti nigadan dātā tato laghutaro nanu // HJm_7.10
yātyantam upakārāya dātuḥ kalpalatāyate prakāśitaphalaślāghyā sā laghvī katham arthitā // HJm_7.11
yadi na syur amī jagadvibhūtyai paritaḥ puṇyapayaḥsṛjo 'rthimeghāḥ na hi dātṛpayodhayo bhaveyur guṇamuktāgurukīrtikukṣibhājaḥ // HJm_7.12
tatas te śiṣyāḥ punar api bodhisattvaṃ papracchuḥ | kathyatāṃ tāvat kim anena mahāpradānaphalena śātakratavīṃ śriyam icchati bhavān uta cakravartitvam iti | bodhisattva uvāca | na khalu me prakṛtibhaṅguraṃ padam abhilaṣati buddhiḥ | paśyantu bhavantaḥ |
yad yad bhavapaṭamadhye rūpaṃ saṃskāraśilpibhiḥ kriyate / unmārṣṭi tat tad eṣā kruddhevānityatā capalā // HJm_7.13*
adhyāsitaṃ sukṛtibhiḥ kāmadveṣaparāṅmukhaiḥ bhavāgram api nāgamyaṃ kṛtāntasya durātmanaḥ // HJm_7.14
kṣīyate pālyamānāpi prāṇinām āyuṣaḥ sthitiḥ citrakarmaṇi vinyastā vartikeva kṣaṇe kṣaṇe // HJm_7.15
naciraṃ dīpyate lakṣmīḥ prāpya krūrām anityatām catuṣpathapradīpasya śikheva pavanāhatā // HJm_7.16
mūḍhāḥ siṃhīm ivodvignāḥ ke cit paśyanty anityatām tām evānye kṛtadhiyaḥ sṛgālīm iva nirbhayāḥ // HJm_7.17
na dunoti mano mṛtyuḥ kṛtapuṇyasya dhīmataḥ vitapaty adhvagaṃ nārkaś chatracchāyātiraskṛtam // HJm_7.18
madamānatamonimittam ete kupitavyāladurāsadāḥ sadaiva vibhavāḥ kṣaṇavartinaḥ prajānām anubandhā iva śabdaśāstrabhājaḥ // HJm_7.19
jagad iti sacarācaraṃ viditvā salilarayāhataphenarāśikaṃ tu apagatamadamānamohajālāḥ sapadi ghaṭadhvam ajanmane pumāṃsaḥ // HJm_7.20
tato 'ham atyantam eva lokaduḥkhakṣayāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim icchāmīti | atha te śiṣyāḥ pramuditamanasaḥ punar evam ūcuḥ | kiṃ bahunābhihitena |
bhrūmadhyasthaṃ sphuritakiraṇaṃ bibhrad ūrṇāśaśāṅkaṃ saṃtanvānaṃ vijitatamasām maṇḍalaṃ dīdhitīnām utpaśyāmas tava guṇamahat saugataṃ bhāvi rūpaṃ hemacchedadyuti tanubhṛtāṃ muktimārgaprakāśi // HJm_7.21
sarvathā vayam api prāptasaṃbodhes tava śiṣyā bhavema iti | bodhisatva uvāca ||
araṇyānīṃ bahuvyālāṃ nistitīrṣan prayatnavān gantukāmaḥ śivaṃ sthānaṃ ko vā necchaty anuplavān // HJm_7.22
prapanno 'smākam anena mahātmanāmṛtasaṃvibhāga iti vicintya jātaprītiṣu gateṣu śiṣyeṣu svān ālayān kadā cid upagahvaragato bodhisattva evaṃ cintayām āsa | kṛtaḥ khalu mayālamartho 'rthijana idānīṃ svamāṃsaśoṇitena tiraścaḥ prīṇayāmīti vicintya śastram ādāya madhusarpiṣī ca bandhūnām akathayitvā māhārajanavasanānurūpasaṃdhyāyavanikātiraskṛtāyām aparasyām āśāyāṃ ghanībhavattimiratirodhīyamānāyāṃ jagatyāṃ bhavanāntarajvālyamānapradīpaprabhāsaṃparkād dviguṇamukhaśobheṣu taruṇījaneṣu gṛhītaviśeṣamaṇḍanāsu salalitabhrūlekhotkṣepāvalokanahasitavilāsabaḍiśākṛṣṭakāmijanahṛdayamīnāsu gaṇikāsu sakhījanadīyamānasaṃdeśaśravaṇāvahitaniścalanayanāsu śambhalīṣu priyajanasaṃketasamutsukāsu tilakāvalokanakutūhalād darpaṇatalavinyastadṛṣṭiṣu kāminīṣu ṭl̃śrūyamāṇakṣīradhārāśabdāsu gopinīruddhavatsollehanacalitakiṅkiṇīsāsnāsu vatsatarīṣu catvaropaviṣṭaromanthanasukhavinimīlitanayanair vipaṇivṛṣabhaiḥ saṃruddhamārgeṣu nagararathyāntareṣu samadahaladharakapolābhipāṭalarāge pūrvācalaśikharam adhitasthuṣi śaśalakṣmaṇi kumudavanaprabodhagandhādhivāsitapavane prāpte pradoṣasamaye 'dyatamaṅgatabhartṛkākeśapāśaparuṣadhūmadhūsarīkṛtavividhapādapam unmukhapāpajambukīvirāvavivṛtavadanavivaraviniḥsṛtahutavahāvabhāsaprakāśīkṛtaśūlaprotapuruṣaskandhanilīnapiśitādhmātaniścalagṛdhrabhāsakaṅkam atiraudralāmāgaṇāvakṛṣyamāṇārdhadagdhacitāmadhyasthitapuruṣakaḍevaraṃ kva cin niśācaropayujyamānamānuṣapiśitaśabdaśravaṇavigalitabhūtagaṇamukhalālālavam anyatra
ḍākinīkarāvalambitakartanīvicchidyamānapuruṣasakthivigalitarudhiradhārāsaṃsiktabhūtalam anibhṛtahutavahajvālāṅgulīsaṃtarjanād ivāpasṛtamahāndhakāraṃ kva cid abhinavakumudāvadātaparipāṇḍuśiraḥkapālataralam anyatra śmāśānikabhikṣusamālokyamānapramadākaḍevarāvalagnagomāyugaṇaṃ kva cid divyāvādikālikhitamaṇḍalaparyantasthitadikpālavikośīkṛtavimalanistriṃśasaṃkrāntasphuritahutāśanapratibimbābhīladarśanaṃ mahāśmaśānam ājagāma | maitrīmantrakṛtaśarīrarakṣaṃ ca bodhisattvaṃ na tatra rakṣo'ṅganājanaś chalayituṃ śaśāka | sa ca mahātmā śmaśānaikadeśe mṛgadhūrtakākārṣaṇavicalitaprakāśodarāntrajālakravyavṛkkāparśukāsaṃdhim aniloddhūtacitābhasmakaṇaparipāṇḍurīkṛtavyākulakeśapāśāṃ śyenāpahṛtādharatayā vibhāvyamānavikṛtadaśanamālām uparatāṃ pramadām ālokya saṃvignamanās tadgatastimitadṛṣṭir idam avocat | aho rāgiṇām adūradarśinī buddhir yeṣām īdṛśe 'pi vairāgyahetau strīkaḍevare rāgotpattir bhavatīti |
manohare yatra viniścalekṣaṇe priyeṇa sindūraviśeṣakaḥ kṛtaḥ ihādya tatraiva vilāsinīmukhe muhuḥ śṛgālena padaṃ nidhīyate // HJm_7.23
smitena ye kiṃ cid udīritatviṣo mano haranti sma janasya rāgiṇaḥ śvavāyasāluptavijarjarādharās ta eva dantā vikṛtatvam āgatāḥ // HJm_7.24
agān mudaṃ ye dayito vilokayan saṣaṭpadāmbhojapalāśacāruṇī kṛte khagais te hṛtamāṃsaśoṇite vilocane vyālabilānukāriṇī // HJm_7.25
cirāya yau pallavakomalacchavī sapattralekhāv akarot sakhījanaḥ kapolayor asthyavaśeṣayos tayoḥ kva sā gatādyaiva madhūkapāṇḍutā // HJm_7.26
spṛṣṭaṃ priyeṇa sukhakuñcitalocanāyāḥ saṃjātaromapiṭakaṃ yad abhūt taruṇyāḥ etat(?)payodharayugaṃ rudhirābhitāmrais tat sārameyadaśanaiḥ paribhidyate 'dya // HJm_7.27
kānto 'ṃsadeśagalitākulakeśapuṣpām āliṅgya yāṃ sukham aśeta nimīlitākṣīm kiṃ tāṃ śmaśānavasudhāśayane śayānāṃ nāśliṣyati priyatamāṃ sahasā sametya // HJm_7.28
snāyvasthimāṃsarudhirāntramaye kupiṇḍe (?) strīsaṃjñake pracuradoṣabhujaṅgakīrṇe asminn abhūtaparikalpahato jano 'yaṃ vairāgyavastuni vṛthā khalu rāgam eti // HJm_7.29
te tīkṣṇadurjananikāraśarair na viddhā dhīrās ta eva śamasaukhyabhujas ta eva sīmantinīviṣalatāgahanaṃ vyudasya ye 'vasthitāḥ śamaphaleṣu tapovaneṣu // HJm_7.30
atha tatrābhyucchritadhūmarāśiyūpe mānuṣavasopāyanāhutinipātajanitajvālitāṅgāracchīkāraśabde prārabdhabhaṇḍakāvirāvābhicārukamantrakarmaṇi śmaśānādhvare niśitena śastreṇāṅgāni paritakṣya madhughṛtābhyām abhyajya
sravatkīlāladhārārdraṃ bhujyamānaṃ pipīlikaiḥ ātmānam ātmanaivāsau nināya paśutāṃ prabhuḥ // HJm_7.31
tatra ca kalaṅkaparuṣapiṇḍitasaṃnāhamalinacchaviḥ karirudhiropadigdhamṛgapatinakharakuṭilaraktatīkṣṇatuṇḍaḥ kupitabhujaganayanasadṛśavilocano lohakandhuvāparuṣanakharaḥ kharavirasadhvānasaṃtrāsitānyapakṣigaṇaḥ kaṭhinapakṣaśabdasaṃsūcyamānagatir uccaṅgamo nāma pakṣī |
skandhaṃ sa tasya vihagaḥ sahasādhiruhya sthāṇor ivācalasamucchritavigrahasya ākṛṣya netram aravindapalāśatulyaṃ bhūyo mumoca rudhirākulapakṣmalekham // HJm_7.32
snehena śāvam anupālayituṃ kṛtāsthā śārdūlam apy abhimukhaṃ prayāti snigdhāpi nāma karuṇājananī parārthaniṣpattaye katham abādhata bodhisattvam // HJm_7.33
atha sa vihaṅgamo bodhisattvaṃ papraccha | niyatam ākṛṣyamāṇe 'smin mayā nayane mahatīm vedanām anubhavati bhavān iti | bodhisattva uvāca | yadi kena cid anupayuktam me śarīraṃ kṣayam agamiṣyat tato mamābhaviṣyat pīḍā | saṃprati tv evam upayujyamānam anekaiḥ sattvair ālokya parāṃ prītim anubhavāmīti |
yadi śarīram idaṃ vyasanāspadaṃ vrajati sādhanatāṃ muhur aṅginām bahumataṃ mahatām iti ratnavad bhujagavad bahudoṣam ato 'nyathā // HJm_7.34
atha bodhisattvo bhakṣayantu māṃ yathāsukhaṃ kravyāśina iti vicintya mṛgam ivātmānaṃ darśayām āsa ||
samupāgatair atha vayobhir avitatavirāvabhairavaiḥ tasya piśitam asakṛt kṣapitaṃ na tu cittadhairyam abhavat parāṅmukham // HJm_7.35
asavaḥ śarīram atha tasya guṇakusumagandhavāsitam vāsatarum iva khagāḥ patitaṃ vijahuḥ kathaṃ cid uditavyathākulāḥ // HJm_7.36
tato staśikhariśirasaḥ suciraparibhogamalinam iva kundāvataṃsam uḍupatim apanīya gatāyāṃ kṣapāṅganāyāṃ javākusumaśekhara iva divasamukhahastenāvabadhyamāne pūrvācalaśirasi gharmāṃśau divasakarakiraṇahastasaṃsparśasukhābhivyajyamānakamalanālakaṇṭakaromāñcāsu vinidrāsu kamalinīvilāsinīṣu kuraravirutānukāriṣu vimucyamāneṣu nagaradvārakapāṭeṣu prativibudhya bodhisattvasya pitāniṣṭaśaṅkāvyathithamanāḥ sasuhṛtparijanabandhuvargas tanayānveṣanavyākulas tat tac cintayām āsa |
niśi kim ahinā daṣṭaḥ syān me sutaḥ sa paribhramann uta vikaruṇair bhūṣāṃ hṛtvā hataḥ pratirodhakaiḥ radanaparighakṣuṇṇoraskaḥ kṣitīśvaradantinā kim atha gamita[ḥ] stambhaṃ bhaṅktvā puraṃ samavartinaḥ // HJm_7.37
krameṇa copagamya śmaśānaikadeśe gṛdhrair avalupyamānamāṃsaṃ bodhisattvaṃ katham api pratyabhijñāya sa janaḥ śreṣṭhine nivedayām āsa | kaṣṭam ayam asau mahātmā pañcatvam upagato yathā tarkyate tathā niyatam anenātmā tiryagbhyo nivedita iti | tac ca śrutvā sa śreṣṭhī paraśunikṛtta iva pādapo nipapāta | cireṇa ca pratilabdhasaṃjña iti vilāpaparo babhūva |
vilokya gṛdhrair imam ittham ātmajaṃ vilupyamānaṃ śithilāsthibandhanam aho vidher duścaritena bhūyasā tathāpi ca prāṇimi karkaśāśayaḥ // HJm_7.38
dayā tiraścām uparīyam īdṛśī svadehadānena yadi prakāśitā samujjhatā māṃ pitaraṃ nirāgasaṃ kathaṃ tvayā niṣkaruṇatvam īhitam // HJm_7.39
mṛdūpadhāne śayane manohare sukhaṃ śayitvā dhavalottaracchade ihādya śeṣe katham asthisaṃkule citādharitrīśayane sabhasmani // HJm_7.40
yāte 'tra putraka divaṃ karuṇāsahāye tvayy utsukīkṛtajane svasukhānapekṣe goṣṭhīṣu sadguṇakathākusumārcitāsu śroṣyāmi kasya vacanāni manoharāṇi // HJm_7.41
tvaṃ me nivāpasalilāñjalim aśrumiśram utkaḥ pradāsyasi kileti vicintito yaḥ snehārdraśuddhamanasāpi sa nāma bhūtvā bhagnas tvayā kim iti vatsa manoratho me // HJm_7.42
iti śreṣṭhī ciram vilapya bodhisattvaśarīre 'gnisatkāraṃ kṛtvā prasrutanayanodakābhiṣiktamukhaḥ śūnya iva sākrandaśabdaṃ svabhavanam ājagāma |
pratidiśam atha meroḥ kuñjavistīrṇaśabdāḥ kanakapaṭahabherīdundubhīs tāḍayitvā amucad amarasaṃghas tatra nirvāṇavahnau surabhikusumavarṣaṃ bodhisattvāsthirāśau // HJm_7.43
tad evaṃ tena bhagavatā bodhisattvacaryāṃ caratā parārtha ātmā bahuśaḥ parityakta iti vicintya buddhe bhagavati paraḥ prasādaḥ karaṇīya iti ||
|| śreṣṭhijātakaṃ saptamaṃ ||
8. padmakajātakam
tatyāja bodhisattvas tṛṇam iva dehaṃ parārthasaṃsiddhyai / svasukhan nāpekṣante parasukhasaṃpādino dhīrāḥ // HJm_8.1*
tadyathānuśrūyate śaradapagatajaladharasaṃghātāyāṃ divīva candramāḥ | sakalāśasimaṇḍalakiraṇāvabhāsitāyāṃ kṣapāyām iva kumudavanavikāsaḥ | pramadavanabhūmāv iva ca kamalākaraḥ | prathamayauvanasamṛddhāv iva vinayaḥ | sphuṭamadhurākṣarapadāyāṃ vācīvārthaḥ | śaraccandrikayeva dīrghatvam āgatayā vimalasalilayā spaṣṭamīnakulākulayā taṭatarukusumaparāgaparipiñjarīkṛtaphenapaṅktirasanākalāpayā varāṇasayā nimnagayālaṅkṛtāyāṃ prakṛtiramaṇīyāyāṃ vārāṇasyāṃ rājadhānyāṃ sphuritadaśanamaṇikiraṇāvabhāsābhyalaṅkṛtavadanapadmaḥ padmako nāma rājā bodhisattvo babhūva ||
kāntyā ca rūpeṇa ca tejasā ca prahlādasaṃmohanatāpahetūn avajñayā yo yugapaj jigāya śaśāṅkapuṣpāyudhagharmaraśmīn // HJm_8.2
vihaṅgamānāṃ phalinīva pādape śilīmukhānām iva padminīvane vanīpakānāṃ jagadekabāndhave babhūva yasmin suhṛdīva nirvṛtiḥ // HJm_8.3
jagadarthasādhanasamudyatātmanaḥ karuṇāparigrahaviśuddhamedhasaḥ praviveśa yasya hṛdayaṃ na matsaraḥ kṛtamantrarakṣam iva veśma pannagaḥ // HJm_8.4
tyāgena sattvamahatā prathitena yasya vyāptāsu dikṣu vinivāritamatsareṇa śuśrāva yācakajanasya na jātu loko dehīti lāghavakarāṇi punar vacāṃsi // HJm_8.5
hṛdayatuhinaśailāt tyāgasānoḥ pravṛttāṃ samupahatarajaskāṃ snāpitāśeṣalokām sakalabhuvanavandyo yaḥ parārthaikakāryaḥ śaśikiraṇaviśuddhāṃ kīrtigaṅgāṃ jagāha // HJm_8.6
kasyāpad apaneyādya prīṇanīyo dhanena kaḥ ko nidheyaḥ śive mārge yasyābhūd īdṛśī sthitiḥ // HJm_8.7
ātmānaṃ bhavavicchittyai suvartmani nidhitsatām na parārthād ṛte kaś cid vyāpāro 'nyo mahātmanām // HJm_8.8
bhujavīryaparājitaṃ jitāreḥ paradeśaṃ balino balāni yasya abhisasrur udīrṇatuṅgavṛddheḥ salilānīva taṭāntam amburāśeḥ // HJm_8.9
aparasparadiṇḍimaiḥ svanadbhiḥ kariṇo (17a) yasya vitanyamānakopāḥ vaśagāḥ paritaḥ prayāṇakāle katham apy aṅkuśadhāriṇāṃ babhūvuḥ // HJm_8.10
bhayavaśād upaśāntamadodayāḥ śithilitāsiśarāsanamuṣṭayaḥ mṛgapater iva darpam arātayo yudhi gajā iva yasya na sehire // HJm_8.11
prathitatejasi yatra parasparaṃ praṇayasaukhyavivardhitasaṃpadaḥ viṭapinīva khagāḥ phalade prajāḥ satatam eva sukhāya viśaśramuḥ // HJm_8.12
atha kadā cit tasya rājño deśe dhātuvaiṣamyād upacīyamānodarāgniḥ pratidivasam āpāṇḍudurbalaśarīro nirojasko janakāyo mahatā rogeṇa jagrase | bodhisattvājñayā ca bhiṣajaḥ sādaram api cikitsāṃ kurvanto na taṃ vyādhim apahartuṃ tasya janasya śekuḥ | atha sa rājā tān vaidyān uvāca | kenopayenāyaṃ janasya vyādhir apahartuṃ śakyaḥ syād iti | bhiṣaja ūcuḥ | deva yadi rohītamatsyamāṃsaṃ syāt tataḥ śaknuyāmo vayam enaṃ janam anātaṅkaṃ kartum iti | atha sa rājā param api prayatnaṃ kurvan na kutaś cid rohītamatsyam upalebhe ||
tataḥ kadā cit sa bahir viniryayau mataṅgajaskandhagataḥ kṣitīśvaraḥ sitātapatraprativāritātapaḥ prakīrṇakabhrāntivikampitāṃśukaḥ // HJm_8.13
nollāghinas tam atha bhṛtyajanānuyātaṃ skandhasthitaṃ gajapateḥ kṣitipaṃ vilokya utkṣipya dīnavadanāḥ sahasaiva hastāṃs trāyasva no nṛpa gadād iti vācam ūcuḥ // HJm_8.14
atha bodhisattvas teṣāṃ vyādhimatāṃ tumulamanasāṃ karuṇam ākrandaśabdaṃ ākarṇya duḥkhāyamānahṛdayo dayāparicayād udgatabāṣpasalilatirohitākṣa idam acintayat | kiṃ mama rājyasukhena yatra me viṣayanivāsinām iyam avasthitiḥ | praviśya ca bhavanam āhūya sacivān idam avocat | icchāmy ahaṃ jyāyastanayābhiṣekaṃ kartum iti | athāmātyā ūcuḥ ||
navayauvanakarkaśe śarīre dviṣatāṃ bhaṅgakare parākrame ca sati cābhyudaye parārthahetau kim akāle bhavato vanaṃ yiyāsā // HJm_8.15
rājovāca | na khalv evaṃ yathā bhavantas tarkayantīti | amātyāḥ punar ūcuḥ | ko 'bhiprāyo devasya | rājovāca | duḥsvapnadarśanād āgatāśaṅko 'ham evaṃ tarkayāmi | kadā cid atarkitaiveyam anityatā samāgamya māṃ vināśayet | ataḥ putram abhiṣiktaṃ draṣṭum icchāmīti | amātyāḥ procuḥ | yad ājñāpayati deva iti ||
atha samucchritakāñcanatoraṇe gṛhavare varatūryapaṭudhvanau abhiṣiṣeca sutaṃ sutavatsalaḥ kṣitipatiḥ kṣitipālanamaskṛtaḥ // HJm_8.16
atha sa kumāraḥ pitaram āgamyovāca | ājñāpayatu tātaḥ kathaṃ mayā vyavahartavyam iti | rājovāca | śrūyatāṃ vatsa | sarvathā na kadā cid āyuṣmatā praṇayiṇām upari nirādareṇa bhavitavyam iti | paśya ||
nindāhetuḥ sadgatīnāṃ niroddhā śūnyāgāraṃ jālinīyātudhānyāḥ śreyaḥsetudhvaṃsano 'mbhaḥpravāho lobhāndhānāṃ matsaro vairibhūtaḥ // HJm_8.17
pūrvaṃ nīcāḥ svāpateyaprasaktā dagdhvātmā(17b)naṃ matsarājyāśanena bhrūbhaṅgārcirjvālarūkṣair vacobhir nāstīty ante yācitāraṃ dahante // HJm_8.18
te dhīmantas te sujanmāna '; janmānyatve te na paśyanty apāyān nīto nātmā yair ayaṃ duḥkhahetor valmīkatvaṃ matsarāśīviṣasya // HJm_8.19
ibhyo 'pi pratiṣedhapāṃsumalināṃ yo vakti dainyāṃ giraṃ dūrāt taṃ janam arthinaḥ pariharanty āśāvisaṃvādakam tṛṣṇāśoṣitatālavo 'pi pathikā na snānapānakriyāḥ kurvanty apy amale janaṅgamagṛhadvārodapānāmbhasi // HJm_8.20
dīrghaiḥ śmaśrubhir andhakāravadanā dūrapraviṣṭekṣaṇāḥ vāryante puruṣair upāttalaguḍaiḥ pretā yad ambho'rthinaḥ tattvajñas tad uvāca matsaraphalaṃ bandhuḥ prajānām jinaḥ saṃcintyeti paropakāravimukhī puṃsā na k'; matiḥ // HJm_8.21
api ca vatsa | loke bahumānam icchatā tvayā satyatyāgaśramādākṣiṇyādibhir guṇamaṇibhir ātmābhyalaṅkartavyaḥ ||
guṇīyantaḥ śāntā jagadahitavicchedapaṭavo virūḍhapremāṇo guṇiṣu sudhiyaḥ sūnṛtagiraḥ pariṣvaktā lakṣmyā na ca madakalaṅkena malinā nilīyante pumbhiḥ puruṣagaṇanādau supuruṣāḥ // HJm_8.22
dhurāṃ ye voḍhāraḥ sakalajagadādhiśramanudo dhiyo yeṣāṃ svacchā ruca iva maṇīnāṃ vitamasaḥ priyaṃ kartuṃ vāñchanty asubhir api ye ca praṇayināṃ kathaṃ te nādheyāḥ prathamagaṇanāyāṃ guṇavatām // HJm_8.23
na ca bhavatā pracurapuruṣeṇeva guṇavatsv anādareṇa bhavitavyam | paśya ||
anuṣṇāṃśuṃ dṛṣṭvā guṇinam iva saṃprāptam atithiṃ payovṛddhyā sindhuḥ prathayati muhuḥ saṃbhramam iva na vardhante toyāny udayavati tatraiva sarasāṃ pramodāvirbhāvo mahati mahatām eva bhavati // HJm_8.24
atha prakāśībhavaduḍugaṇaśabale nabhasi racitaśaśiviśeṣakāyāṃ pūrvasyāṃ diśi śalabhakulapatanavicalitadīpaśikhāṅgulīsaṃtarjiteneva navajalanīlāvabhāsā tamasā vimuktāntareṣu bhavaneṣu vāsayaṣṭivilīnaniścaleṣu tāmracūleṣv agurudhūpāmodādhivāsiteṣu vilepanavyāpāracalitamukharavalayālaṅkṛtahastapadmābhir abalābhir adhyāsitamṛduśayanīyataleṣu vāsagṛheṣu praviralajanakrayavikrayāyāṃ kva cid api vīthīyamānāpaṇāvīthyāṃ bodhisattvas tanayam anuśiṣya dīpikālokāvabhāsyamānālekhyaśobhāṃ bhavanasyottamāṃ bhuvam āruhya visarjitasarvāntaḥpurajanas tasyāṃ varāṇasāyāṃ nadyām ātmānaṃ mumukṣur evam uvāca ||
asyāṃ nadyāṃ mahākāyaḥ sitaratnāmalāmbhasi rohītaḥ syām ahaṃ matsyo lokasya vyādhiśāntaye // HJm_8.25
iti prajārthaṃ parivardhitodayāṃ dayāviśeṣānugatāṃ guṇātanum tanuṃ mumoca sphuritākulāmbarāṃ varāṇasāyāṃ sariti kṣitīśvaraḥ // HJm_8.26
atha bhūpatiḥ sa virarāja payasi nipatan svamandirāt kalpatarur iva sumerutaṭāt tridaśeśvaradvipa[mahā]viṣāṇaghaṭṭitaḥ // HJm_8.27
patite 'tha bhūbhuji samīralulitadhavalākulāmbare vāri calitaśapharīnivahaṃ (18a) calacakravākamudalaṅghayat taṭaṃ // HJm_8.28
tasyāṃ sa nadyāṃ patitaḥ kṣaṇena samutthitāmbudhvanibhīṣaṇāyām himādrisānor anurūpakāyo rohītamatsyaḥ samabhūn narendraḥ // HJm_8.29
sa ca mahātmā sitasikatāmanoharaṃ pulinam uttīrya yadi mām ayaṃ janakāyaḥ prāṇebhyo viyojayet tato duṣkṛtaphalena yukto durgatiparāyaṇaḥ syād iti | tad idam atra prāptakālaṃ svayam eva sarvendriyanirodhaṃ kṛtvā jīvitaṃ parityakṣyāmīti vicintya prāṇān atyākṣīt | atha kaluṣasalilābhiṣiktasitadviradakumbhākṛtāv astagiriśikharāvalambini śiśirāṃśau pratanupāṃsūpadigdhasphaṭikamaṇinibhāsu praviralībhavantīṣu tārāsu | saṃmīlatsu kumudagahaneṣu vinidrībhavatsu kamalākareṣu haritālaraseneva bālātapena paricchuriteṣu giriśikhareṣu narapatiśūnyaṃ śayanaṃ śayanapālikājanād upalabhyāmātyāḥ | kva punā rājā gataḥ syād iti bhavanasamīpajātam upavanam ālokya samantataḥ paribhramanto dadṛśur varāṇasāyāḥ samudrapatyāḥ puline muktārāśim iva dīrghīkṛtaṃ rohītamatsyam | te ca śuśruvur adṛśyavapuṣo gaganasthasya divaukaso gambhīrāṃ bhāratīm ||
ātaṅkaduḥkhavicchittyai janasyāsya sa bhūpatiḥ muktvātmānaṃ nadītoye gato rohītamatsyatām // HJm_8.30
atha te 'mātyās tac chrutvā śokaduḥkhavyathitamanasa idam ūcuḥ | aho karuṇayā rājānam ātmānaṃ sattvahitārtham eva parityājayantyā sakalā vasudheyam anāthīkṛteti bahuvidham iti vilapya śūnyamanasaḥ svān ālayān abhijagmuḥ ||
upalabhya ca vṛttāntam amātyebhyas tam ākulā devī prasrutabāṣpākṣī vyalapat tasya bhūpateḥ // HJm_8.31
śrute 'pi nāma tvayi lokabāndhave svayaṃ gato 'sāv iti bhūpatir divam tathāpi cāniṣṭhitiduḥkhabhāginīṃ jijīviṣā māṃ na vihātum icchati // HJm_8.32
tavānukampāsukumāracetaso na jātu rūkṣaṃ hṛdayaṃ dviṣaty api imaṃ vihāyānugataṃ vināgasā gato 'si kasmād anurāgiṇaṃ janam // HJm_8.33
vimuñca he caṇḍi ruṣaṃ mahīyasīm iti bruvāṇaḥ pramadājanāgrahaḥ akāraṇerṣyākupitām adhomukhīṃ prasādayiṣyaty upagamya ko 'dya mām // HJm_8.34
vidhāya karṇe vikacam navotpalaṃ niveśya cārūn alakāṃs taraṅgiṇaḥ manoharam maṇḍanabhūmikāsthitaḥ krameṇa ko me tilakaṃ kariṣyati // HJm_8.35
akāri yenāṅkaniveśalālitā priyeva yā rāgavatī priyeṇa me cirāya sā tena vinādya vallakī bhaviṣyati dhyānavatīva kukkuhā // HJm_8.36
ya ūḍhavāṃs tasya mukhenduśobhayā sthitaikapadmasya jalasya tulyatām sa eva śokād iva hā bhaviṣyati prabhātacandrākṛtir esa darpaṇaḥ // HJm_8.37
manoharaṃ pañjaramadhyavartine pradāya tubhyaṃ pariṇāmi jāmbavam śirīṣaniryūhanibhaṃ priyeṇa me vinādya kas tvāṃ śuka pāṭhayiṣyati // HJm_8.38
apetasakhyaḥ sa gato mama priyo na keśapāśena punaḥ prayojanam cirāya vaidhavyavidhānaśaṃsinī mamādya veṇī kim iyaṃ na badhyate // HJm_8.39
kṣaṇād athāntaḥpurasundarījano niśamya devyāḥ paridevanām iti visarjitādarśavilokanādaro manoharāṃ maṇḍana(18b)rasikāṃ jahau // HJm_8.40
vihāya kā cin nayanāntasaṅginīṃ drutaṃ śalākāṃ nayanāñjanotsukā viṣādavaty ardhasamāptam aṅganā vyanīnijad bāṣpavatī viśeṣakam // HJm_8.41
vikāsinīṃ kesarapuṣpamālikāṃ śiroruhebhyaḥ parimucya viklavā sugandhim anyā kaṇabhedapiñjarāṃ vyayukta kā cit sahakāramañjarīm // HJm_8.42
vilolamālābharaṇākulāṃśukā nipetur anyāḥ kuṭilākulālakāḥ bhramaddvirephāḥ pralayānilāhatā manoharāḥ kalpalatā iva striyaḥ // HJm_8.43
niśamya kāś cit paricārikājanāt sabāṣpanetrāḥ kṣitipasya pañcatām pradoṣapadminya ivā*nilākulā nipatya bhūmāu nimimīlur aṅganāḥ // HJm_8.44
anyā śanaiḥ parijanena vilokyamānam ālikhya taṃ narapatiṃ vijitendukīrtim utsaṅgasaṃstham abalā rudatī viṣādāt tatyāja citraphalakaṃ saha vartakābhiḥ // HJm_8.45
keśān vilucya surabhīn parilūnasūtraiḥ phullaiḥ kva cit praviralaiḥ kusumaiḥ parītān kāś cid vibhinnavalayaiḥ kamalābhitāmrair ājaghnire muhur urāṃsi karais taruṇyaḥ // HJm_8.46
atha te 'mātyāḥ śokavaśād āgatabāṣpasalilabindunā karuṇavilāpena tena jyeṣṭhaputreṇa nivāpasalilāñjaliṃ dāpayitvā tad antaḥpuraṃ kathaṃ cid āśvāsya taṃ vyādhigrastaṃ janam ūcuḥ | kriyatāṃ tasya rājño 'bhiprāyaḥ | evaṃ hi sa pūjito bhaviṣyati | atha sa janakāyaḥ śastraiś chittvā tasya rohītamatyasyasya māṃsam ānīya vaidyābhihitena krameṇopayujya tasmād vyādheḥ pramumuce ||
tad evaṃ sa bhagavān bodhisattvabhūtaḥ sattvārthaṃ duṣkarāṇi kṛtavān iti ko nāma tasmin mahākāruṇike bhagavati buddhe sacetā jano bhaktimān na syād iti ||
|| padmakajātakam aṣṭamam ||
11. mṛga
tṛṇam iva jīvitam iṣṭaṃ karuṇānugatāḥ parārtham ujjhantaḥ / kaṭhinamanasām api mano nayanti mṛdutāṃ mahātmānaḥ // HJm_11.1*
tadyathānuśrūyate svacchasalilatayā candrikayeva dravībhūtayā mṛdupavanapreritataraṅgasaṃghātayā cakravākamithunopaśobhitapulinayā varāṇasayā nimnagayābhyalaṃkṛtācalāntare vividhatarucchāyāpihitajalāśayajale sukumāraśādvalaharitabhūbhāge kvacid araṇye bodhisattvo mṛgayūthādhipatir babhūva |
kṣīrodaphenadhavalena tanūdareṇa pṛṣṭhena ca bhramarasaṃhatimecakena tārāvilāsaśabalasphuritāgrapakṣmā reje kaṭākṣa iva yo gahanāntabhūmeḥ // HJm_11.2
tasyaivaṃvidhasya bodhisattvasya kiṃcid rūpalāvaṇyapramāṇānukārī devadattas tatsamīpacārī nātimahato mṛgayūthasyādhipatyaṃ cakāra ||
tābhyām adhipatibhyāṃ te pālite tṛṇam aśnatī śaṅkāviyogaviśrabdhaṃ mṛgayūthe viceratuḥ // HJm_11.3
atha kadācit sātmībhūtamṛgayāvyasano brahmadatto nāma rājā nirgamya vārāṇasyās tiryaguraḥsthalaviniveśitadhanvā vājivarādhirohī sadṛśānuyātras turagakhurasamuddhatapāṃsuparidhūsaranayanapakṣmā divasakarasaṃtāpajanitasvedakaṇākrāntalalāṭadeśaḥ sasainyadhvanisaṃtrāsotpatitamayūratittiricakoravanakṛkavākūni viṣamonnatāni nimnabhūmibhāgāni kvacitpadāticaraṇasaṃtrāsitahariṇakhuravinyāsacakitasphuritaśapharīkulavimuktasravantītaṭasalilāni mattagajapatikapolanikaṣaṇasaṃkrāntamadādhivāsitataruskandhasamīpabhrāntamadhukaragaṇāni taṭaviṭapiśākhāvalagnaśuṣkakakubhākṣaphalamadgubalākāpicchaparimiśrakāśakuśavaṃśataruparṇasaṃcayasūcyamānacirātikrāntagirisaritpūrāṇi palvalapaṅkavinimagnavyāghrapadāni pakvodumbaragandhādhivāsitagahvarāṇi pavanacalitatanupatākākuṭilabhujagasṛtibhir aṅkitamārgapāṃsūni vanāntarāṇi vilokayan kiṃcid atikramya tan mṛgayūthadvayaṃ viśrabdhasthitaṃ sainyena pariveṣṭayāmāsa |
atha vilokya camūṃ dhṛtakārmukāṃ calakhalīnasamucchritanisvanām aśaraṇāḥ paribhinnakadambakā bhayavaśena mṛgāḥ paridudruvuḥ // HJm_11.4
avalokya samantataḥ parītān nṛpasainyena mṛgān sa bodhisattvaḥ śaradheḥ śaram uddharantam ārād avanīśaṃ samupetya saṃbabhāṣe // HJm_11.5
yugapan mṛgasaṃkṣayāya kasmād dhanur etat kriyate tvayā sabāṇam divase divase mahānasaṃ te mṛgam ekaikam ahaṃ visarjayiṣye // HJm_11.6
nijagāda mahīpatis tatas taṃ yadi satyaṃ mṛga tat tathā kariṣye na kariṣyasi ced imāṃ vyavasthāṃ prahariṣyāmi tato mṛgeṣu bhūyaḥ // HJm_11.7
pratipadya gate 'tha bhūmipāle dhavalacchattranivāritārkatāpe nijagāda sametya bodhisattvo hariṇāṃs tān punar ekatām upetān // HJm_11.8
yugapat samupāgate vināśe yadi labhyeta punaḥ kramaḥ sa sādhuḥ kramam etya cirāya śāntihetuṃ bhavitā nāma kadācid anyad eva // HJm_11.9
gajakumbhavibhedapaṇḍitānāṃ balināṃ kesariṇām api dviṣantaḥ kṣapayanti śarair asūn narendrāḥ kim u darbhāgrabhujāṃ vane mṛgāṇām // HJm_11.10
sitamaṇiśucibhis tamo vibhindañ jagad avabhāsya marīcibhiḥ śaśāṅkaḥ patati vigatakāntir astaśailāt kṣaṇaviśarārava eva sarvabhāvāḥ // HJm_11.11
salilam urutaraṅgaṃ raṃhasā kṣobhayitvā harati jaladhimadhyāt pannagaṃ vainateyaḥ atipatati na kaścit karmaṇāṃ kovido 'pi prathitagurubalo 'pi prāktanānāṃ vipākam // HJm_11.12
iti karmagatiṃ jñātvā vijñānapaṭavo budhāḥ prāṇātyaye 'pi nāyānti viṣādaṃ dhīracetasaḥ // HJm_11.13
atha yūthapatidvayasamādeśāt tābhyāṃ yūthābhyām ahany ahany ekaiko mṛgas tasya rājño bhojanapaktikāle mahānasam agāt | evaṃ ca katipayeṣv ahaḥsv atikrānteṣu devadattayūthavartinyāḥ samāpannasattvāyā hariṇyāḥ prāpto gamanavāraḥ | tataḥ sā svayūthapatim āgamyovāca | svāmin niyataṃ śvaḥ prasavitrī bhavitāsmi | tataḥ prasūya vane mṛgaśāvaṃ vinikṣipya gantāsmi | mayā khalu tatra yuktaṃ martum | naitena garbhasthena śāvakeneti | devadatto yūthapatir uvāca | tat katamo 'nyo mṛgas tava vāre prāpte gamiṣyati | sarvathā tvayaiva gantavyam anātmajñā bhavatī yā mamājñāṃ laṅghayatīti | tena yūthapatinā nirbhartsitā sāpasṛtya mṛgī cintayāmāsa | yo 'yaṃ dvitīyo yūthapatir ayam atikāruṇikas tasmād enam api tāvad abhyarthayiṣye | gatvā ca bodhisattvam uvāca |
mama yūthapate vāraḥ prāpto gantuṃ nṛpālayam āsannaprasavā cāsmi tad enaṃ rakṣa śāvakam // HJm_11.14
prasūtamātram ālīnam avalihya ca jihvayā stanaṃ ca pāyayitvāhaṃ śāvaṃ cañcalanetrakam // HJm_11.15
vanānte śaṅkhaśakalacchāyair daśanakuḍmalaiḥ spṛśantaṃ śādvalaśikhāṃ vilokya ca puraḥsthitam // HJm_11.16
mama yūthapate yūthe bhaginy asti kanīyasī gamiṣyāmi kṛtārthāhaṃ tasyāṃ nikṣipya putrakam // HJm_11.17
iti putralālasāṃ tāṃ hariṇīm abhidhāyinīṃ samālokya / yūthapater ārūḍhaṃ sutarām anukampayā hṛdayam // HJm_11.18*
aparicite 'py anukampā duḥkhini sutarāṃ vivardhate sādhoḥ / jalasiktamūlajālā lateva vṛkṣaṃ samālambya // HJm_11.19*
yasyaivāsty anukampā dīnaṃ śaraṇāgataṃ samālokya tadvyasanabhaṅgahetuṃ sa eva kurute paraṃ yatnam // HJm_11.20
tām ūcivān atha mṛgīṃ mṛgayūthanātho bhadre parityaja śucaṃ manasi sphurantīm tvaṃ tiṣṭha nirvṛtim upetya vane carantī yāsyāmy ahaṃ narapateḥ svayam eva veśma // HJm_11.21
bālaṃ śirīṣaharitaṃ tṛṇam ādaśantaṃ candrāṃśujālavimalaṃ salilaṃ pibantam saṃkrīḍamānam iha putrakam eṇaśāvaiḥ sārdhaṃ ciraṃ samavalokaya cañcalākṣam // HJm_11.22
āśvāsya tām iti mṛgīṃ sa jagāda dhīras trātā yathādya hariṇī maraṇān mayeyam duḥkhāt punarbhavakṛtāj janatāṃ tathaiva trāyeya mārajayinīṃ samavāpya bodhim // HJm_11.23
ity uktvā sa yūthapatir udarākrāntibaddhoṣmaṇaḥ khurapuṭotkhātarajaskān mṛgaromanthanojjhitabadarāsthinicitaparyantād vasatisthānāt prāg eva samutthāya vimanasā yūthenānugamyamāno vārāṇasīm abhitaḥ pratasthe |
vikośapuṣpās tam athākulākulāḥ kalair alīnāṃ virutair visāribhiḥ vidhūtaśākhāgrakarā nabhasvatā nivartayāmāsur ivācaladrumāḥ // HJm_11.24
vimucyamānaṃ suhṛdeva tena tan mṛgeṇa vātāhatalolapallavam visāricīrīvirutaṃ samantato vanaṃ rurodeva samutsukotsukam // HJm_11.25
atha bodhisattvo vārāṇasīsamīpam āgamya kiṃcid vilambya tan mṛgayūtham ity uvāca | nivartyatām idānīm | sulabhaviyogāni hi lokasaṃgatāni | suciram api vasantakālaramaṇīyam aravindavanam upāsya himasamayaparimlānapalāśakesarakarṇikam apagatagandham apahāya gacchaty eva prakṛticañcalā śrīḥ | avabhāsya ca prāvṛṭkālajaladapaṭāvaguṇṭhitāni digvadhūmukhāni lāsyam iva ca darśayitvā viraktā iva veśyāṅganāḥ śaratkālavigalitasalilalaghūn apagatavibhavān kāmukān iva parityajanti jaladharān aciraprabhāḥ | kṣaṇadāmukhaviśeṣakaḥ śiśirāṃśur api prabhātasamaye parityajyate sahajayā kāntyā | sarvathā na tat kiṃcij jagati vidyate yan nānyonyaviyogi syād iti vicintya dharmaparāyaṇair yuṣmābhir bhūtvā samyag ātmā paripālanīya iti | tac ca mṛgayūthaṃ sthitvā bodhisattvam ā cakṣurviṣayād gacchantam avalokya pitṛviyogād iva śokaśalyakṣatahṛdayaṃ śūnyam iva tad vanaṃ pratyājagāma | bodhisattvo 'pi ca hariṇavarāhamahiṣājāsthinicaye lagnaśvagaṇakalahabhīṣaṇam utpatitāvalīnasaraghākulamāṃsapeśīkam upanihitaniśātakartanīkaṃ mṛgāgamanapratīkṣibhir aurabhrikair ākīrṇasūnāsthānam āgamyāvatasthe | te ca tadvadhādhikṛtāḥ puruṣā yūthapatim ādāya rājñe darśayāmāsuḥ |
athābhāṣata taṃ rājā hariṇaṃ hariṇekṣaṇaḥ aparikṣīṇayūthas tvaṃ vada kiṃ svayam āgataḥ // HJm_11.26
bodhisattva uvāca |
garbhiṇī hariṇī deva śaraṇaṃ mām upāgatā putradarśanakāṅkṣiṇyās tasyā vāre 'ham āgataḥ // HJm_11.27
putrakaṃ draṣṭum icchantyāḥ pūrayitvā manoratham eṇyās tasyāḥ paraṃ prīto manye 'haṃ mṛtyum utsavam // HJm_11.28
hariṇīṃ hariṇaṃ cātra yātum ālokya mṛtyave yan me samabhavad duḥkhaṃ tad adya na bhaviṣyati // HJm_11.29
tasmāt pramāpaya nareśvara mām idānīm aurabhrikaiḥ kathaya deva vilambase kim atyāyatena karuṇākavacena baddhaṃ ceto bhinatti na viṣādaśaro mamedam // HJm_11.30
atha sa rājā tasya tāṃ parārthapratipattipaṭīyasīm anukampāṃ vicintya vismitamatir upālabdha iva lajjayā bodhisattvam uvāca | sādhu sādhu yūthapate |
parārthaniṣpattinibaddhacetā mṛgākṛtis tvaṃ puruṣapradhānaḥ paropaghātāya nibaddhayatnā vayaṃ khalu vyālamṛgaiḥ samānāḥ // HJm_11.31
atha bodhisattvo vipratisāravantaṃ rājānam avetya jātaviśrambhamukham ity uvāca |
śaraṇam upagataṃ kṛtāparādhaṃ ripum api pāsi kila vyudasya kopam kathaya katham anāgasāṃ mṛgāṇām upari patanti taveṣavo niśātāḥ // HJm_11.32
prahṛtaṃ na tvayā yuddhe dviṣaty api parāṅmukhe nihaṃsi bhayavitrastān hariṇān naśyataḥ katham // HJm_11.33
jahīhi mṛgayākrīḍām asatsaṃkalpavardhitām narakāgneḥ sphuraddīpter bhavitrī yeyam āhutiḥ // HJm_11.34
atha sa rājā pramuditamanās taṃ yūthapatiṃ mahati siṃhāsana āropya savinayaṃ nīcairāsanam adhiṣṭhāya proktavān | aho subhāṣitaṃ kriyatāṃ me mohatimirāpanodinī dharmadeśaneti | tato bodhisattvaḥ sakalayā rājaparṣadāvalokyamānas taṃ rājānaṃ saṃrādhayann ity uvāca |
subhāṣitaprītir anunnatiḥ śriyā parārthaniṣpattipaṭīyasī kriyā guṇeṣv atṛptir guṇavatsu cādaro virūḍham etac caritaṃ mahātmanām // HJm_11.35
nitāntam āviṣkṛtatuṅgatejasī ubhe manuṣyasya manuṣyalakṣmaṇī adainyam āpatsv api cittagauravād apatrapā cāryapathaprakāśinī // HJm_11.36
khalāḥ prakṛtyaiva malīmasāśayā vṛthā pareṣām ayaśaḥsu jāgrati svacittaśuddhau viniviṣṭabuddhayo budhāḥ punas teṣu bhṛśaṃ dayālavaḥ // HJm_11.37
nareṣu tulyodayapauruṣeṣv api kriyā na sarvasya paropakāriṇī parisphurajjyotiṣi nirghane nabhasy agastya evāmbu karoti nirviṣam // HJm_11.38
vicintyamāno 'pi karoti vismayaṃ visāriṇā saccaritena sajjanaḥ yadā tu cakṣuḥpatham eti dehināṃ tadāmṛteneva manāṃsi siñcati // HJm_11.39
yasyāyāmi paropakārasalilasroto na vicchidyate dhīcakṣuś ca viyogi yasya tamasā dvāv eva tau jāgrataḥ anyeṣāṃ paśudharmaṇāṃ parahitavyāpāradurmedhasāṃ tulye rātryahanī pramattamanasām ajñānanidrāvatām // HJm_11.40
saṃsāre bhramato mahāndhatamase saṃtiṣṭhamānasya vā sādhoḥ sādhuphale nitāntamahatī dve eva te māṃ prati yatra projjhya gṛhaṃ tapovanam abhiprasthīyate śreyase yasmin vā kriyate vivekapaṭubhiḥ sākaṃ kathā sūribhiḥ // HJm_11.41
bhujyante svagṛhasthitā iva sukhaṃ yasyārthibhiḥ saṃpadaḥ paṭvī yasya ca dhīs tamaḥprahataye dvāv eva tau prāṇitaḥ yas tv ātmaṃbharir unnate 'pi vibhave hīnaś ca vidvattayā tasyālekhyamaṇer ivākṛtibhṛtaḥ sattāpy asattā nanu // HJm_11.42
kṛcchrāl labdham api krameṇa bhavati prabhraṃśi bhūyaḥ sukhaṃ tadbhraṃśe paritāpam eti puruṣaś cittānalaṃ jvālayan duḥkhasyāsya bhavānubandhajananī hetuḥ śaṭhā jālinī te 'tyantaṃ sukhino manaḥsu nihitā yaiḥ samyag alpecchatā // HJm_11.43
mohacchedi subhāṣitaṃ vinayati dravyaṃ vinaiva śramād adravye tu bhavanty api sphuṭapadā vyarthopadeśā giraḥ karmāreṇa paṭīyasāpi vighanavyomendranīlacchaviḥ śrīgarbhaḥ kriyate kalaṅkaparuṣād ghaṇṭīkṛtān nāyasaḥ // HJm_11.44
iti guṇāguṇāntaravidā mahārājena satpathāśrayiṇā bhavitavyam iti | atha sa rājā dharmakathāmṛtāsvādaprīṇitamanā dattamṛgābhayaḥ sabahumānam iti bodhisattvaṃ praśaśaṃsa |
utpāde sati loka eṣa maraṇavyādhiśramair bādhyate tṛṣṇātantunibandhanasya jagato bhūyas ta evādhayaḥ ity acchinnapunarbhavapratibhayaḥ saṃsāra ā nirvṛter yuṣmatsaṃgamahetur ity avamato nāyaṃ sadoṣo 'pi naḥ // HJm_11.45
atha bodhisattvaḥ siṃhāsanād avatīrya rājānam āpapracche |
mayā vinā nṛvara viṣaṇṇamānasaṃ samākulaṃ hariṇakulaṃ bhaviṣyati akaṇṭakāṃ ciram anuśādhi medinīṃ vrajāmy ahaṃ tvaritapadaṃ tadantikam // HJm_11.46
tataḥ sa yūthapatiḥ kṣitipālānumatas tad eva vanam ājagāma |
atha yūthapatiṃ vilokya dūrān muditaṃ tan mṛgayūtham utsukākṣam daśanāgragṛhītaśaṣpadarbhaṃ tvaritaṃ pratyudiyāya baddhapaṅkti // HJm_11.47
vinimīlitalocaneva yāsīd dhariṇī yūthapatau gate vanāntāt samupeyuṣi saiva tatra dhīre punar unmīlitalocaneva jātā // HJm_11.48
āgamya sātha hariṇī hariṇapradhānam itthaṃ jagāda muditā calitāyatākṣī prahlādayan mama manaḥ śiśur eṣa dāve saṃkrīḍate hariṇanātha tava prasādāt // HJm_11.49
bodhisattvo 'pi ca tan mṛgayūthadvayam āśvāsya parāṃ prītim upajagāma | tad evaṃ parahitaparāyaṇaḥ sa bhagavāṃs tiryagbhūto 'py āsīd iti vincintya tadupāropitaprasādā bhavata yūyam iti ||
|| mṛgajātakaṃ prathamam ||
12. mayūra
śīlaṃ paripālayatā trātāḥ sattvā mayūrabhūtena / prāṇabhayād yena purā kas tatra na ropayed bhaktim // HJm_12.1*
tadyathānuśrūyate surabhikamalavanacchannamahāvimalasalilena prahlāditasiddhajanamānasena mānasena mahāsarasā sakalaśaśimaṇḍalabimbenevālaṃkṛtaikadeśe tripathagāsalilanipātakṣobhitabhūrjadevadārunameruvane prasrutānekaprasravaṇe tuhinopacayasthūlataraśikharasahasratayā rajatastambhair ivoparisamākīrṇe kesarisaṃtrāsaprasthitacamarayūthasphuritavālasaṃghātopavījyamānanikuñje nirjharasalilaprakṣālyamānaśilātale kusumitalatāprāntabhrāntamukharamadhukaragaṇasaṃgīte sābhiṣeka iva rājamāne bhūdharavare himavati dhautendranīlavimaladaṇḍākṛtiśirodharaḥ śaṅkhacchedāvadātāpāṅgadeśaḥ sphuṭitapāribhadrakakusumābhiraktatuṇḍo vipulavicitrapakṣatir indīvarapalāśākīrṇataruṇaśirīṣakusumasaṃghātānurūpabṛhatkalāpaḥ suvarṇāvabhāso nāma bodhisattvo mayūrādhipatir babhūva |
mayūravaram utpādya taṃ vicitratanūruham vismitā iva paśyanto babhūvuḥ karmaśilpinaḥ // HJm_12.2
meghārambhe jātanṛtyānurāgaṃ paśyantīnāṃ taṃ mayūrādhirājam stokoddyotā hrīmatīnām ivāsan mandā vidyullāsikānāṃ vilāsāḥ // HJm_12.3
mṛdaṅgavad dhvānini vārinirjhare dvirephavīṇāsu kalasvanāsu ca latāvanāntargṛhake manohare nanarta citraṃ sa mayūralāsakaḥ // HJm_12.4
parisphuraccandrakaratnamaṇḍalas taṭāntam āruhya yadā nanarta saḥ samīraṇādhūtavano himācalas tadā vibhāti sma kirīṭavān iva // HJm_12.5
kāntaṃ vitanvati kalāpam anaṅgavadhvā citre viśeṣaka ivālikhite dharitryām tatra sthitā śikhini siddhavilāsinīnāṃ gāḍhaṃ kutūhalavaśān na tatarpa dṛṣṭiḥ // HJm_12.6
āpāṇḍumeghapaṭalāvṛtadiṅmukhānte muktāmalāmbhasi śaratsamaye 'bhyupete yasyāṃ sa candrakamaṇīn asṛjat kalāpī bhūr indranīlaśakalair iva sā babhāse // HJm_12.7
kānte viceruṣi śanair apulākapakṣe yūthānuyātagamane kuśalaikapakṣe tasmin mahīdharavarasya mayūrarāja indrāyudhaiḥ śabaliteva mahī rarāja // HJm_12.8
atha kadācid anilabalavibhidyamānakusumagandhādhivāsitadiṅmukheṣu bhramadalikulaśabaleṣu kalabharadanaparipāṇḍuṣu rāmaṇīyakaṃ gateṣu ketakeṣu kuṭajakakubhanīpakadambakusumasurabhīkṛtanikuñjeṣv indragopakābhyalaṃkṛtamarakataharitaśādvalaśyāmavanabhūmiṣu nayanaramyeṣu mahīdhareṣu sphuritataḍidvalayalāñchitodareṣu darśitendrāyudheṣu dhārāśaranipātaprodvāsitanidāghavairiṣu nabhaḥpidhāyiṣu jaladhareṣu śiśiraśīkarasparśāpanītadivasakarasaṃtāpeṣu parityajatsu candanadrumān phaṇiṣu prathamapūrapriyatamataraṅgahastāvalucyamānaphenāvataṃsāsu kaluṣasalilavasanapidhīyamānavipulapulinajaghanāsu mattāsv iva prāgalbhyam upagatāsu saridaṅganāsu sabāṣpaproṣitabhartṛkājananayanāvalokyamāneṣu meghadhvanipramuditeṣu vimuktamadhurārāveṣu gṛhamayūreṣu navajaladasalilakaṇanipātajanitakaṇakaṇāśabdeṣu tālatālīnālikeravaneṣu sa mayūrarājaḥ prabhātasamaye tanujalakaṇagurukṛtakalāpaḥ śrutihṛdayahāriṇīṃ kekāṃ vimuñcan nabhaḥśobhārtham ivotpatya vārāṇasīsamīpena prāgāt | tasyāṃ ca puri brahmadattena rājñā saha suptaprativibuddhā parasparapariṣvaṅgāpahṛtavilepanā kiṃcitparipāṭalalocanotpalānupamā nāma tasya rājño devī papraccha |
vada kasya dhvanir ayaṃ tāras tārādhipānana yena pratāryamāṇena mama prahlāditaṃ manaḥ // HJm_12.9
rājovaca | devi suvarṇāvabhāso nāma mānuṣālāpo mayūrarājo himavati kṛtādhivāsas tasyaiṣa nabhasā saṃcaramāṇasya prakṛtimanoharaḥ kanakamarakatendranīlavaiḍūryarāśiprabhāsvarasya svaraḥ | punaḥ sakutūhalā devy uvāca | kutaḥ punar asau mayūrādhipatir devasya śrutipatham āgata iti | rājovāca |
puruṣāṇāṃ tiraścāṃ vā guṇā eva prakāśakāḥ bhinnāndhakāranivahā maṇīnām iva raśmayaḥ // HJm_12.10
mayūrākṛtim āsthāya ko 'pi kenāpi hetunā nayanotsavabhūto 'sau sthito gaurīguror vane // HJm_12.11
śikhiyūthādhipatinā tenālaṃkṛtagahvaraḥ nāthavantam ivātmānaṃ manyate tuhinācalaḥ // HJm_12.12
garjitena prayacchantaḥ sādhuvādam ivāmbudāḥ baddhanṛttaṃ tam īkṣante sphuradbhis taḍidīkṣaṇaiḥ // HJm_12.13
ghanasamayanāṭakādāv āhūtā barhisūtradhāreṇa / sahasā taḍid ātmānaṃ darśayati naṭīva savilāsam // HJm_12.14*
athānupamā tena tasya mayūrādhipateḥ śrutihāriṇā svareṇākṣiptahṛdayā mṛduhasitabhrūlatākṣepaparāvartanāvalokanakrīḍāparibṛṃhitair vilāsais taṃ rājānaṃ vaśīkṛtyovāca | deva kriyatāṃ yatnas tasya mayūrādhipater grahaṇāya | krīḍanako 'smākam antaḥpure bhaviṣyati |
antaḥpuramadhyagatasphuṭacandrakadhāriṇā mayūreṇa vividhamaṇikarṇapūreva tena no gṛhamahī bhavatu // HJm_12.15
rājovāca | devi na kilāsau śakyate grahītum | devy uvāca |
sṛjataḥ surabhīn madāmbubindūn balino 'pi dviradān vaśaṃ nayanti puruṣāḥ paṭuvīryabuddhyupāyāḥ kim uta svalpabalodayān vihaṅgān // HJm_12.16
hriyate baḍiśena vārimadhyāt pṛthuromā nayanādhvanaś cyuto 'pi kim upāyavatām asādhyam asti vyavasāye hi sati kriyāḥ phalanti // HJm_12.17
bhavato 'sti matir viśeṣapaṭvī bahavaḥ santi vipaścitaḥ sahāyāḥ saphalīkriyate na cen mamecchā bhavatā snehaparāṅmukho 'si nūnam // HJm_12.18
śāvān kulāyakagatān paripātukāmā nadyāḥ pragṛhya tanupakṣapuṭena toyam dāvānalaṃ kila siṣeca muhuḥ kapotī snigdho jano na khalu cintayati svapīḍām // HJm_12.19
atha sa rājā mā devi krodhaṃ kārṣīr akāryam api tvadarthe kuryām | ataḥ karomy ahaṃ tadgrahaṇāya yatnam ity uvāca |
vilāsinīnāṃ madanānukarṣiṇā vilāsapāśena nibaddhamānasaḥ śubhāśubhānveṣaṇasuptacetanaḥ prayāty anighno 'pi hi nighnatāṃ janaḥ // HJm_12.20
amartyatejo'vayavān avāpya yā tilottameti prathitā surāṅganā trilokanātho 'pi tayātmaśobhayā caturmukhatvaṃ gamitas trilocanaḥ // HJm_12.21
taponidhiṃ gādhisutaṃ tapovane mahādhiyaṃ menakayā hṛtendriyam avajñayākṛṣya mṛṇālakārmukaṃ śareṇa vivyādha hasan manobhavaḥ // HJm_12.22
yad edhate lāghavahetur arthitā patanti yan mūrdhni nikārapāṃsavaḥ spṛśanty adhikṣepaśarāś ca yan manas tad aṅganābhiḥ kriyate śarīriṇām // HJm_12.23
ābadhya vyavasāyavarma purato vinyasya tṛṣṇācamūm āropya prasabhaṃ nitāntakaṭhinaṃ nirvrīḍatākārmukam arthitvāhavamadhyam etya vivaśāḥ sīmantinībhiḥ kṛtā nīcebhyo 'pi sahanta eva puruṣā bhrūbhaṅgabāṇavraṇam // HJm_12.24
atha sa rājā śākunikān āhūyāvocat | asti suvarṇāvabhāso nāma himavati mayūrādhipatis taṃ bhavantaḥ śīghram ānayantu | na ced āneṣyatha tataḥ sarvān eva bhavatas tīkṣṇena daṇḍenāntakasakāśaṃ praheṣyāmīti | te ca maraṇabhītās tatheti pratiśrutya kaṃcin nipuṇataraṃ śākunikam abhyarthya visarjayāmāsuḥ | sa ca śākunikaḥ krameṇa himācalam āgamya vijñāya tasya mayūrādhipater gocarabhūmiṃ viracayya pāśān ekānte 'vatasthe |
prāleyādres tuṅgasānor upaghne nyastaṃ yad yat tena śākuntikena tenātyarthaṃ barhiṇā dṛṣṭamātraṃ tat tad dūrāc cicchide pāśajālam // HJm_12.25
atha himavati dūrasthā divyacakṣuṣo munayas taṃ bodhisattvaprabhāvam ālokya vismitamanasa evam ūcuḥ |
dṛṣṭyānena śrīmatā puṇyadhāmnā chinnāḥ pāśā gāḍhabandhā yatheme sādhor asya prāptabodhes tathaiva prajñāśastraṃ chetsyati kleśapāśān // HJm_12.26
atha sa śākunikaḥ pāśacchedaviṣaṇṇamanāḥ samupagamya kṛtāñjalis tasmai mayūrādhipataye tāṃ krūrāṃ rājājñām ākhyāyābravīt |
prāṇavicchedabhītānāṃ śaraṇya śaraṇārthinām śvetāpāṅgapate bhūyās tvam eva śaraṇaṃ hi naḥ // HJm_12.27
dṛṣṭyā cchinnās tvayā pāśāḥ śaṅkhacchedasitāntayā sa tvam īdṛkprabhāvaḥ san katham asmān na pāsyasi // HJm_12.28
tam ālokayato dīnaṃ magnaṃ bandhum ivāpadi āpupūre manas tasya duḥkhena karuṇātmanaḥ // HJm_12.29
na trāsyate kathaṃ sattvān dhīro 'yaṃ vyasanād iti śīlapāramitā tasmin niḥsaṃdigdheva tasthuṣī // HJm_12.30
māṃ cen na saṃtyajasi bodhim avāptukāma etān mayūravara pāhi narendradaṇḍāt taṃ śīlapāramitayā janitaprasādam itthaṃ kṛpā śikhinam uktavatīva sādhvī // HJm_12.31
atha bodhisattvas tān maraṇabhītān prati duḥkhāyamāna īdṛśam acintayat |
madhurasvaraḥ surucirāṅgaruho yadi nābhaviṣyam aham atra vane na nareśvarād akaruṇaprakṛter bhayam āgamiṣyad iti śākunikān // HJm_12.32
iti mannimittam ayam ārtamanā vyasanaṃ na yāvad upayāti janaḥ paricoditaḥ kṣitibhujā maraṇāt paripālayāmi khalu tāvad imam // HJm_12.33
akāraṇe vā sati vāpi kāraṇe sametya yan nāma paro vinaśyati anekadhigvādaśarakṣatātmanā kim īdṛśā tasya janasya janmanā // HJm_12.34
iti bodhisattvaś cintayitvā tam uvāca | gacchatu bhavān agratas tasmai rājñe nivedayituṃ mamāgamanam iti | atha sa śākunikaḥ pramuditamanās tvaritam āgamya nyavedayad idānīm evāsmadanukampayā deva sa mayūrādhipatir āgacchatīti | tataḥ sa rājā saha devyā paurajanena ca kutūhalavaśāt tadāgamanapratīkṣī punaḥ punar antarīkṣam ālokayāmāsa | so 'pi ca mayūrarājaḥ samāśvāsya vinivartya cānugāminaṃ mayūragaṇam ambaratalam utpatya sahasaivopagamya prakṛtimadhurayā kekayā sakalaṃ vārāṇasījanam ānandayāmāsa | tatas tasya tāṃ kekām ākarṇya niyamena sa mayūrādhipatir āgacchatīti vicintya pramuditamanaso nūpuravirāvasaṃtrāsitakapotapālīnilīnapārāvatamithunāḥ drutataragamanavigalitakarṇāvataṃsakāḥ kāścid anavasitaviśeṣakāṅkitalalāṭamadhyāḥ sindūrābhitāmrāṅgulayo drutagamanavighnakāriṇe gurunitambabharāyātyasūyantyaḥ kiṃcid gatvā cāparā gurujanāvalokanavrīḍitāḥ punas tvaritāṃ gatim avarundhānāḥ praharṣavikasannayanakuvalayapalāśaprāntaspṛṣṭaśravaṇāntāś ca kāścid aparāḥ punar ardhālikhitaṃ citraphalakam apāsya kṣīṇaprāṇaprāyaprāntavartikāḥ karaṇḍakeṣu vinikṣipya sitajaladatuhinakundamṛṇālasphaṭikarajatadhavalāni saudhatalāny āruruhur aparāś ca striyo vātāyanāny abhijagmuḥ |
atha jālagavākṣavartinīnām abalānāṃ vadanair viśālanetraiḥ śikhidarśanajātasaṃbhramāṇāṃ bahucandreva bhṛśaṃ purī rarāja // HJm_12.35
kautūhalād anilavellitakākapakṣā raṃhasvino hariṇaśāvamanoharākṣāḥ ālokitāḥ pramanasā jananījanena nirjagmur unnatamukhāḥ śiśavo gṛhebhyaḥ // HJm_12.36
krīḍāṃ vihāya ca manoharakandukotthāṃ svedāvabaddhakaṇacārulalāṭadeśāḥ kiṃcitkucodgamasamunnamitottarīyā niścakramuḥ pratanubāhulatāḥ kumāryaḥ // HJm_12.37
ayam ayam iti barhī darśanapronnatābhiḥ sphuṭanakhamaṇibhābhiḥ padmapattrāruṇābhiḥ smitaruciramukhīnāṃ rājasīmantinīnāṃ kisalayitam ivāsīd aṅgulībhiḥ puraṃ tat // HJm_12.38
kṣaṇāc ca surāsurasaṃgrāmāt kṣurapranikṛttadaṇḍaḥ ketur iva vividhamaṇivicitras tasya rājño bhavanāntarālam alaṃkurvan sa mayūrarājo nipapāta |
yugapad atha janānāṃ vidrumākāratuṇḍe śikhini gurukalāpe dṛṣṭayas tatra petuḥ dadati dhanam udāre kṣipram āśāḥ samantād abhilaṣitaphalānām arthināṃ dātarīva // HJm_12.39
rājā ca rājamahiṣī ca mayūrarājam ālokya taṃ tutuṣatuḥ samavāpya kāmam lokasya durlabham avāpya hi vastu kiṃcit khinnaṃ pramodamudam udvahatīva cetaḥ // HJm_12.40
tataḥ pramuditamanāḥ sa rājā taṃ mayūrarājaṃ rājārhe radanapāde samupaveśyāsane paścād āsanam adhyatiṣṭhat | atha bodhisattvo madhuragambhīreṇa svareṇa taṃ rājānam ity ābabhāṣe |
jitvendriyāṇi balavanti balena buddher yuñjan muhuḥ praṇayināṃ praṇayaṃ phalena etāṃ samudravasanāṃ vyasanāny apāsya bhupāla pālaya ciraṃ pṛthivīṃ nayena // HJm_12.41
tava dharmamayāḥ kaccid edhante dharmasetavaḥ agādhaṃ duḥkhajaladhiṃ yān ālambyottariṣyasi // HJm_12.42
randhrāvalokibhiḥ krūrair durgṛhītair ivāhibhiḥ kaccid dṛṣṭamahādoṣair viṣayair nātibādhyase // HJm_12.43
bhṛtyeṣu ca vinīteṣu kalatreṣu suteṣu ca kaccit te kuśalaṃ rājan dehe cātra yaśonidhau // HJm_12.44
rājovāca |
bhavaty akuśalaṃ tāvan mayūrādhipa dehinām parārthapaṭunā yāvat saṃgamo na bhavādṛśā // HJm_12.45
saṃcaranmurajameghanisvanaṃ nartakītaḍidalaṃkṛtāntaram tvām avāpya śikhirāja mandiraṃ vārivāhasamayāyate mama // HJm_12.46
kāntāmukhasya tilako nabhasaḥ śaśāṅkaḥ svacchaprabhasya maṇir ābharaṇasya śuddhaḥ jātaś cirābhilaṣito 'sya mayūranātha madveśmanaś ca mahatas tvam alaṃkariṣṇuḥ // HJm_12.47
ity abhisaṃrādhya sa rājā dīpaprabhāvabhāsitabhavanāntarāle prācīvadhūgṛhītaśaśidarpaṇe vibhāvyamānatārakākumudavanābhyalaṃkṛtanabhaḥsarasi prāpte ca kṣaṇadāmukhe surabhikusumapallavāstīrṇaṃ mayūrādhipataye mṛdu śayanīyam ādideśa | divase divase ca paripākasurabhimṛdūni phalāni prāyacchat | atha kadācit kāle gacchati sa rājā kiṃcit karaṇīyam uddiśya bodhisattvam anupamāyā devyā haste nikṣipya nātimahatā sainyenānugamyamānas turagakhurapuṭotkhātamārgapāṃsuparidhūsarakisalayakusumamañjarīkāṇi vanāntarāṇi kurvann amalasalilavāhinītaṭavetasacchāyānilīnaniścalabakabalākāvalokyamānacakitaśapharīkulākulataṭapayaskāḥ tvaritarathacaraṇadhvanisaṃtrāsarasitacakravākamithunaparityajyamānasitapulinās tās tāḥ samudrapatnīr ālokayaṃs trastasāraṅgotpatanasācīkṛtāni caṭulabahunayanānīva digantarāṇi paśyan prasṛtagokuladaśanacchidyamānaśaṣpāṅkurān ikṣuvaṇoparuddhān anekāṃś ca grāmasīmno 'tikramya kiṃcid deśāntaraṃ jagāma |
sātha kṣitīśamahiṣī mahiṣīviṣāṇadhūmrālakākulamukhī paripāṇḍurāṅgī vātāyanaprasṛtam āyatapakṣmalekhaṃ cakṣuś ciraṃ vrajati dhūrtaviṭe babandha // HJm_12.48
dṛṣṭvā ca tāṃ sunayanāṃ nayanābhirāmāṃ bhitteḥ samīpam agamad viṭapuṅgavo 'sau pārśvāni vīkṣya cakitā ca punaḥ punaḥ sā karṇotpalaṃ surabhi tasya mumoca gātre // HJm_12.49
ādāya tat kuvalayaṃ vikasatpalāśam āghrāya mūrdhni ca niveśya sa jṛmbhamāṇaḥ astaṃ vivasvati gate vivaśaḥ kathaṃcit tasyāḥ krameṇa nayanānugataḥ pratasthe // HJm_12.50
gatvā tataḥ sa gaṇikābhavanaṃ vilāsī gāḍhaṃ vitānahṛdayaḥ śayane niviśya niśvāsasūcitamanobhavabāṇapātas tasyāḥ prakāmam udakaṇṭhata vītadhairyaḥ // HJm_12.51
ūce viṭo gaṇikayā parihāsapūrvaṃ paśyāmi śūnyam iva sāṃpratam āryaputram dhūrtas tataḥ sa nijagāda nigūḍhabhāvo dyūte jito 'ham iti tena vitānatā me // HJm_12.52
atha sa viṭas tāṃ varṣaśatopamāṃ rajanīṃ manyamānas tadgatamanāḥ samutthāya rahasi kasmaicit suhṛde taṃ vṛttāntam āvedayāmāsa | śrūyatāṃ vayasya hyo mayā yad anubhūtam iti | yeyaṃ rājño 'gramahiṣī nimeṣamātreṇa mānuṣīti loke varṇyate salīlam ālokayantyā karṇād ādāya |
vātāyanaṃ samavalambya vilāsavatyā hāsasphuraddaśanaratnamayūkhabhāsā nāmnā tayānupamayotpalam utpalākṣyā rūpeṇa cānupamayopari me vimuktam // HJm_12.53
sā vātayānamukhasaṃgatacandravaktrā candraprabhāṃ daśanaratnarucā harantī bhrūkārmukeṇa savilāsam udīritena cakṣuḥśaraṃ mayi vimuktavatī kṛśāṅgī // HJm_12.54
tac cintyatāṃ tāvat saṃgamopāya iti | atha suhṛd vihasyovāca | kadācit kākatālīyam idaṃ bhavet tvaṃ ca nṛpatibhavanabhittisamīpam anuprāptas tasyāś ca katham api kim apy ālokayantyāḥ | svayam eva tavopari karṇotpalaṃ patitaṃ syād ato mā bhavān gaṇikāviṭajanamadhyam āgamyātmānaṃ hāsyavastu kārṣīt | tat parityajyatām ayam asadvikalpaḥ | yady api ca kāmayamānayā rājamahiṣyā tavopari karṇotpalaṃ pātitaṃ syāt tathāpi na yujyata eveyam utkaṇṭhā | durlabhakāminījanasamāgamopāyacintā hi puruṣasya mahatīm aratim utpādayati | nidrām apaharaty aṅgāni durbalayati bhojanarucim apāsyati | hitavādinām api suhṛdām upadeśaṃ nābhinandati pravṛddhanavasalilaughasarid iva taṭalatāṃ dharmasthitim unmūlayati ramyāṇy api dveṣṭi | sajjanaguṇakathābhyasūyinī sarvathā pratisaṃkhyānabaleneyam abhāvaṃ śakyate netum iti | viṭa uvāca | anekadehalīlaṅghanā jaghanasaṃparkaniṣṇātabuddhayo mādṛśā dhūrtapuruṣāḥ kathaṃ sakāmām akāmāṃ vā sīmantinīṃ na jñāsyanti | śrūyatāṃ vayasya | śravaṇakaṇḍūyanastanaprakāśanalajjāparāvṛttāvalokanahasitādayo hi bhāvāḥ strīṇāṃ sakāmaṃ hṛdayam āviṣkurvantīti | kim atra saṃdehena | suhṛd uvāca | yady evaṃ khagapatir iva prākāram api laṅghayitvā bhavān nṛpatibhavanaṃ rātrau praviśet | kiṃ nv akṛtasaṃketā tatrabhavatī rājamahiṣī pratibodhyamānā tvayā |
vinītanidrākulalocanotpalā pravepitāṅgī jaghanacyutāmbarā sasādhvasā ko 'yam iti prabhāṣiṇī bhaviṣyati vyāghrabhayān mṛgīva sā // HJm_12.55
tataḥ parijanakolāhalaprabuddhakāñcukīye rājakule nāyatikṣamam etat karma paśyāmi | evaṃ ca tayor mitho vicārayator eva mṛdugamanacalitamukharanūpuramanoharacaraṇakamalayugalavinyāsenārcayantīva vasudhātalam abhinayagatim iva darśayantī cakitahariṇanayanaspardhinā savilāsāvalokanadviguṇaśobhena karṇasuhṛdā cakṣuṣā hrepitam iva kiṃcid avanataṃ karṇotpalaṃ niyacchantī sthūlamuktāhāramaṇiprabhoddyotitagurupayodharā payodharavirahaprakāśaniśākarā niśeva mūrtimatī kiṃcid ātapajanitasvedakaṇajālakākrāntaviśeṣakāntā viśeṣakāntabakulamālikāparipūritakeśahastā hastāvalambitaśithilamekhalākalāpā kalāpicandrakamadhyanīlam uttarīyam udvahantī pratanumecakayā romarājyā vipulagambhīranābhinimnatām iva didṛkṣamāṇayopaśobhitatrivalītaraṅgaviṣamamadhyā madhyāhnasamayadivasakarakiraṇāliṅgiteva kamalamālā gamanapariśramavaśād īṣatparimlānasukumāraśarīrayaṣṭiḥ karpūrasurabhitāmbūlarāgāruṇādharā pariṇatalavalīphalābhipāṇḍukapolatalālikhitapattralekhā vigrahavatīva lakṣmīr lakṣmīvatī nāmānupamarūpānupamayā devyā prahitā vacanakuśalā kuśalaśilpighaṭiteva kanakapratimā dūtī | samāgamyābhivādya ca tad viṭadvayam upaviśya vijñāya ca tayor niryantraṇasuhṛttāṃ viśrabdham eva rājamahiṣīvṛttāntam ācaṣṭe |
puṣpāyudhapratinidhe bhavanāntagāmī dṛṣṭo yadānupamayāsi narendrapatnyā sā me sakhī karatalārpitavaktrapadmā kārśyaṃ tadāprabhṛti pāṇḍuratāṃ ca dhatte // HJm_12.56
tanutaram amṛṇālapaṅkapāṇḍu cyutadhṛti sāṃpratam aṅgam udvahantyāḥ manasi manasijaḥ śarān aśeṣān aviratam asyati me vayasya sakhyāḥ // HJm_12.57
kusumaśayanam ūṣmaṇāṅgajena pratidivasaṃ vitapaty anaṅgatanvī upavanam api cāru vīkṣamāṇā na ca ramate hariṇīva yūthamuktā // HJm_12.58
iti kusumadhanuḥśarāhatāṅgīm avirataniśvasitasphuratkapolām avanamitamukhīṃ hriyā sugātrāṃ ramaya sakhīṃ vacasāpi tāvad adya // HJm_12.59
athāvasitavacanāyāṃ tasyāṃ dūtyāṃ sa tasya vayasyo vihasyāvocat | avaśyam eva sphuṭitasahakāramañjarīko vasantasamayaḥ kokilayā saha yujyate | siddhās te manorathā iti | viṭa uvāca | sarvathā kṛtārtho 'smi sakhi kathyatāṃ tāvat katamasmin pradeśe kasyāṃ vā velāyāṃ mayānupamā draṣṭavyeti | dūty uvāca | kiṃcid āsanne prasuptajane niśīthe yo 'sau bahiḥprākārasamīparohī nyagrodhas tam adhiruhya tasyaiva nṛpatibhavanabhittisaṃśliṣṭapramadavanopariprasṛtaśākhayāvatīrya vayasyena tatra suvarṇāvabhāsāya mayūrādhipataye dīrghikātaṭacitraśālāvasthitāhārasalilopanayanacchalenānupamā ciram ātmānaṃ vinodayantī samabhigamanīyeti | viṭa uvāca | sakhi madvacanād evam anupamā vaktavyā |
upari mamotpalam asitaṃ karṇād ādāya yat tvayā muktam / jīvitam iva tad dayitaṃ mlānam api na saṃtyajāmy etat // HJm_12.60*
tathāstv iti ca praṇamya gatāyāṃ tasyāṃ vacanahāryāṃ bahulapakṣāndhakāratiraskaraṇadurālakṣyeṣu pathiṣu śrūyamāṇasuptagajaniśvāseṣv ālānasthāneṣu prathamayāmikajanaprotthāpyamānadvitīyajāgaraṇādhikṛteṣu gulmakapuruṣeṣu niścalapatatrigaṇādhyāsitaśākhākulāyeṣu vitapiṣu sthāṇum apy ālokya purataḥ puruṣa iti śaṅkamānaḥ surabhivarṇakānuliptaḥ sa viṭaḥ prathamajaladharanīlapaṭāvaguṇṭhitaśarīro vāmakakṣāvalambitaniśitakaravālaḥ saha tena suhṛdā pratyāsanne 'rdharātre samupagamya dūtyupadiṣṭenopāyena punardarśanāyeti suhṛdam āmantrya pramadavanaṃ prāviśat | atha tam āgacchantam ālokya gṛhītasaviśeṣamaṇḍanānupamā cintayāmāsa | niyatam avatarann ayam anayā vaṭaśākhayānena mayūreṇa dṛṣṭaḥ | kadācid ayam imaṃ vṛttāntam āgatāya rājñe nivedayed iti | tad enaṃ śikhinaṃ viṣasaṃpṛktenāhāreṇābhāvam eva neṣyāmīti vicintya |
śikhine viṣasaṃpṛktam āhāram udakaṃ ca sā dadāv asvavaśībhūtā rāgeṇa ca bhayena ca // HJm_12.61
apetakaulīnabhayaḥ sukhāśayā vimohitaḥ puṇyasapatnabhūtayā anātmavān kiṃ na karoty asāṃprataṃ gatatrapo rāgaparāyaṇo janaḥ // HJm_12.62
sa ca mayūrādhipatiḥ kiṃcit tiktam āhāram udakaṃ cāsvādya niyatam anupamayānena puruṣeṇa saha saṃgamam abhilaṣantyā jātaśaṅkayā mahyaṃ viṣaṃ dattaṃ | tad idam atra prāptakālam |
etau strīpuṃsau jātarāgāndhabuddhī yāvad vādhūkyaṃ sāṃprataṃ nopayātaḥ dharmyāṃ kurvāṇaḥ saṃkathāṃ kāpathaghnīṃ tāvad vairāgyaṃ netum enau yatiṣye // HJm_12.63
iti vicintya sa mahātmā taṃ viṭam ājuhāva | mahātmann ihopaviśya matsaṃkathayā vinodyātmānaṃ yathābhipretam anuṣṭhāsyasīti | sa ca viṭaḥ kutūhalavaśād upagamya mayūrādhipatisamīpe samupaviveśa | sāpi ca rājñī kiṃcit tam ālokya sasādhvasā tūṣṇīm evāvatasthe | tato bodhisattvas tayor upaviṣṭayoḥ purastād iti vairāgyasaṃbandhinīṃ kathām akarot |
aho hāsyajyotsnāparicayamanojño mukhaśaśī salīlaprasthānaṃ stanayugalam ucchrāyi subhagam narasyetthaṃ mohāt parayuvatirūpaṃ kalayataḥ prasaṃkhyānābhāvāt kusumadhanur antaḥ praviśati // HJm_12.64
nirundhānā hastaṃ mama rahasi nīvīśithilinaṃ bhaviṣyaty evaṃ sā prathamataralajjānatamukhī iti strīsaṅgārthaṃ bahuvidhavikalpāndhamanasaḥ śarīraṃ randhrekṣī pratidinam anaṅgaḥ kraśayati // HJm_12.65
āgacchet punar adya sā gurubhayāt tasyāḥ kuto 'bhyāgamaḥ śarvaryām athavāham eva cakitaṃ gacchāmi supte jane dūtyāpy adya ciraṃ kṛtaṃ kim u manas tasyā nivṛttaṃ bhaved ity ārūḍhavikalpanākuladhiyaḥ kiṃ tat sukhaṃ kāminaḥ // HJm_12.66
saṃkalpāt
prabhavaty anaṅgadahanas tāpas tato jāyate saṃtāpād aratiḥ smṛteḥ pramathanī smṛtyā vinā hrīḥ kutaḥ hrībhaṅgād vacanīyatāparibhavaḥ kleśeṣuviddhātmanoḥ syātām ādhimatoḥ kadā nu sukhinī strīpuṃsayoś cetasī // HJm_12.67
akṣāṇāṃ vaśam āgataḥ sukham iti vyāmohitaś cintayā kāmārtaḥ parayoṣite spṛhayati vrīḍāvihīno janaḥ śliṣyantīṃ striyam āyasīṃ hutavahajvālāsphuliṅgākulāṃ soḍhuṃ śakṣyati tāṃ kathaṃ nu narake prādurbhavadvepathuḥ // HJm_12.68
iti paradārāsaṅgaṃ bahudoṣam avetya dhairyam ālambya / bhaginīsaṃjñāṃ kṛtvā tasmāt prājño nivarteta // HJm_12.69*
tad evam alpasya nāma sukhasya hetor anekānalajvālāsahasrāliṅgyamānavikūṇitākṣāṇām aśubhakarmakāriṇām ārtanādakaruṇam tīkṣṇakrakacapāṭyamānaśirasāṃ cāpareṣāṃ rudhiradhārokṣitajvalitabhūtalam krūrayamapuruṣodgūrṇalohamudgarābhighātavicūrṇyamānapuruṣaśarīrāsthidhvānabhīṣaṇam ayaḥśālmalīkaṇṭakaparibhidyamānair aparaiś ca muhur abhinisvanadbhir upacitaparyantaṃ narakam icchanty amedhasaḥ patitum ity aho mahad etad ajñānam | athāsau viṭas tena mayūrādhipatinā narakakathāṃ varṇyamānām ākarṇya saṃvignamanā vinivartitaparadārābhilāṣa uvāca |
aho tvad enāṃ narakopavarṇanāṃ prakāmam ākarṇya muhur bhayaṃkarīm udarciṣaṃ nārakajātavedasaṃ vilokayāmīva samutthitadhvanim // HJm_12.70
tad adyārabhya rāgāndhajanacittāpahāriṇe namo 'stu paradārāya sugatidvārarodhine // HJm_12.71
śubhāśubhapathākhyānavyaktīkṛtaviniścayaḥ ācāryam iva paśyāmi bhavantam anuśāsakam // HJm_12.72
imāṃ ca rājamahiṣīm akhaṇḍitapativratām apetarāgatimiro manye 'haṃ bhaginīm iva // HJm_12.73
athānupamā tasya bhaginīti vacanam upaśrutya parāṃ vrīḍām upagatā tāṃ ca bodhisattvadharmadeśanām avadhārya saṃvignamatir idam uvāca | mayā khalu mandabhāgyayā narakagāminyā kāmarāgavaśagayāsmai mayūrākṛtaye maharṣaye viṣasaṃpṛktam annam udakaṃ ca viśrāṇitaṃ tat katham idānīṃ kartavyam iti | tāṃ ca vipratisāravatīm ālokya bodhisattvo dhīrayāmāsa ||
maitrīmantreṇa me nityaṃ śarīram abhimantritam naiva hālāhalenāpi viṣenāyāti vikriyām // HJm_12.74
devi mā sma gamaḥ śaṅkāṃ madapāyakṛtām iti na cāhaṃ kathayiṣyāmi kiṃcid īdṛṅ mahībhuje // HJm_12.75
athānupamā tadvacanam ākarṇya paraṃ paritoṣam upajagāma | so 'pi ca viṭas taṃ mayūrādhipatim abhivādya vinivṛttaparadāravyasanas tenaiva nyagrodhena svanilayam agāt | atha prabhātasamaye brahmadattaḥ samāpayya svarājyakaraṇīyam āgamya praviśya ca svabhavanaṃ prāg eva mayūrādhipatim agāt | parasparakuśalavārttāṃ ca nṛpatimayūrādhipatī papracchatuḥ | athānyasminn ahani rājānaṃ śikhipatir evam uvāca |
mama virahaviṣādadīnacittaṃ na pibati vāri phalaṃ na cāpi bhuṅkte jaladharasamaye 'pi vītanṛttaṃ śikhikulam ākulatāṃ dhruvaṃ prayātam // HJm_12.76
iti naravara pālaya tvam enāṃ bhuvam akhilāṃ vijitendriyārivargaḥ aham api himavantam indugauraṃ tvadanumataḥ śikhipālanāya yāmi // HJm_12.77
iti tam abhidadhānam indranīlacchavigalam āyatacārubarhabhāram katham api gamanāya yūthanāthaṃ nagaravarād anumanyate sma rājā // HJm_12.78
nṛpatinātha samutsukacetasā purajanena ca tena vilokitaḥ abhajatāmbaram ambudasaṃvṛtaṃ śikhivaraḥ śikhināṃ hitakāmyayā // HJm_12.79
atha vilokya manoharam ambare śikhinam āyatabarhabharālasam amucad utsukatāṃ samupāgataṃ nayanavārikaṇān avarodhanam // HJm_12.80
tīvre manodhṛtibhidi priyaviprayoge rūḍhaṃ yad aśru matilocanasaṃnirodhe tan mūrtiman niyatam ādhihutāśatāpād duḥkhaṃ dravībhavati saṅgavato janasya // HJm_12.81
dṛṣṭvā tataś calakalāpaśirodharaṃ taṃ dūrān mayūravṛṣabhaṃ nabhasā vrajantam pratyudyayuś calitapakṣapuṭāḥ pratītāḥ kekāḥ kalāḥ kalagiraḥ śikhinaḥ sṛjantaḥ // HJm_12.82
atha śikhini samete tatra bhūpālapārśvād guṇavati suhṛdīva prāptasarvābhilāṣe tuhinagirir udagraṃ prītim āviścakāra pravisṛtahimahāsaḥ śaṣparomodgamena // HJm_12.83
bodhisattvo 'pi ca sametya tan mayūrayūthaṃ ciravirahaparyutsukaṃ pakṣābhyām āliṅgya samāśvāsayāmāsa | tad evam ātmani nirapekṣeṇa tena bhagavatā bodhisattvabhūtena prāṇāḥ prāṇātyayāt paripālitā iti vicintya sugatibhavanadvāraprakāśini pradīpabhūte śīle bhavadbhir ādaraḥ karaṇīya iti |
|| iti mayūrajātakam ||
19. hastin
jānāti kṣāntiphalaṃ ya eva rāgādiśāntim anvicchan / kurute sa eva dhīraḥ praharaty api vairiṇi kṣāntim // HJm_19.1*
tadyathānuśrūyate
vividhatarukusumagandhādhivāsitadigantarāle revāsalilakṣālitavipulāntarīyaśilātale pavanacalitaveṇuvanapalāśasalasalāśabdasaṃtrāsotkarṇacalitamṛgakule kvacid analaprasūtabhayotpatitaśakunigaṇe kvacid ucchritaśikharasthitadhavalabalāhakacchāyāśyāmīkṛtanitambe kvacid ibhayūthabhajyamānaśallakīgandhasurabhīkṛtanikuñje kvacit pulindījanasamuccīyamānapatitaviralamayūracandrake candrakiraṇavimalasalilaprasravaṇe 'nyatra tāpasakanyakāgaṇānīyamānalatākusumasamudbhrāntālikulopagīte śukaharitaśādvalaramaṇīyavasudhātale vindhyabhūbhṛti śarajjaladharākṛtibṛhaddehaḥ śeṣabhujagānurūpakaraḥ kamalābhitāmrapuṣkaraḥ kṣuṇṇābhinavamustāsurabhimadalekhāśyāmakapolaḥ susaṃsthitanakhapādaḥ kaladhautaracitakumbhākṛtikumbhaḥ kṣamāṅkuśavinivāritāmārgaprasthitiḥ sthitir iva sarvaguṇānāṃ ṣaḍdanto gandhahastī bodhisattvo gajayūthādhipatir babhūva |
reje sa yūthapatir indumarīcigauro muktāvipāṇḍuradanaḥ pṛthupīnakumbhaḥ puñjīkṛtaḥ paśupater iva nṛttakāle hāso mahān apahṛtakṣaṇadāndhakāraḥ // HJm_19.2
vātāhatāni kusumāni samutsṛjantaḥ kiñjalkareṇuparipiñjarakesarāṇi taṃ śākhinas tuhinaśailasitaṃ gajendraṃ bhaktyābhituṣṭuvur iva bhramarasvareṇa // HJm_19.3
vihāya dūrāt kusumāni śākhināṃ hasatpalāśāni kuśeśayāni ca kapolayos tasya madāmbudigdhayoḥ śanair alīyanta mudā śilīmukhāḥ // HJm_19.4
nirantaraṃ pīnakapolaśobhitaṃ samantato vāsitadiṅmukhāntaram sa yūthabhartā pibataḥ śanair madaṃ na karṇatālair bhramarān avārayat // HJm_19.5
manoharam avicchinnaṃ prājyaṃ yācanakā iva jagṛhuḥ ṣaṭpadās tasmād dānaṃ dānapater iva // HJm_19.6
tena ca yūthapatinā samāśrito vindhyagiriḥ kanakagirer apy ātmānam abhyadhikam ivāmanyata | tac ca gajayūthaṃ samyak tena paripālyamānaṃ rājanvad iva rājyam anudivasam avardhata |
tasya bhadrā subhadrā ca prakṛtyā bhadracetasaḥ dayite dayitakṣānter dve kareṇū babhūvatuḥ // HJm_19.7
atha kadācid anilacalitapatākakuṭilavidyullatāparisphuraṇasaṃmīlitavipulākṣyāḥ salilabharagurujaladharagarjitasaṃtrāsapravepitāṅghryāḥ tanubhujalatotkṣeponnatataragurupayodharāyāḥ khaḍgaprabhāvabhāsitadakṣiṇabhujaṃ kalpatarukusumam ājighrantaṃ dayitam āliṅgantyāḥ patitakarṇotpalāyāḥ śithilakeśapāśacchannāṃsadeśāyāḥ pavanacalitam uttarīyam avarundhatyāḥ sphuritābharaṇamaṇikiraṇāvabhāsitaśarīrayaṣṭer nabhasā gacchantyā vidyādharyāḥ kisalayasukumārāt pāṇeḥ paribhraṣṭam abhinavam āmodādhivāsitadigantarālam alikulaparigītaṃ kanakasūcīsadṛśakesaraṃ rathacakrapramāṇaṃ haritālakapilamakarandam aravindaṃ mānasasaraḥsaṃbhūtaṃ tasya gajapater ekākinas tatrācalavare viharataḥ purastāt papāta | tac ca kamalam ādāya sa evam acintayat | bhadrāyāḥ subhadrāyāś ca me patnyor yā prathamam āgamiṣyati tasyai prasādam ahaṃ dāsyāmi |
paribhramadbhṛṅgakulākulāntaraṃ sugandhikiñjalkavikīrṇakesaram idaṃ hasaccārupalāśasaṃcayaṃ mudā pradāsyāmi mahākuśeśayam // HJm_19.8
atha subhadrāyai prathamam āgatāyai tat kanakamayam ambhoruhaṃ sa gajapatiḥ prāyacchat | sāpi ca tad āghrāya sabahumānaṃ śirasi niveśayāmāsa | paścāc ca bhadrā samupagamya tat subhadrāyāḥ kumbhamadhyāvasthitam aravindam ālokya niyatam idam ambhoruham asyai sapatnyai mām avamanyānena yūthapatinā dattam iti vicintya parām īrṣyām āgamya taṃ dviradapatim apahāyānyatra vijahāra |
sā yatra dṛṣṭam ahani dviradena tena dattaṃ sugandhi vikacaṃ kamalaṃ sapatnyai tatrerṣyayā parigatā na tṛṇaṃ jaghāsa nāmbhaḥ papau glapitamūrtir udanyayāpi // HJm_19.9
asadvikalpanāhutyā ko nāma samanā janaḥ īrṣyāvahniśikhām iddhām ātmadāhāya vardhayet // HJm_19.10
te sukhaṃ śerate dhīrā nāmārgeṇa prayānti te na manogṛham adhyāste yeṣām īrṣyābhujaṅgamī // HJm_19.11
atha bhadrā vindhyaśilātale tarucchāyāpihitavinibaddhaparyaṅkadhyānaniścalanayanam ālikhitam iva mattacakoravilocanaraktacīvaraprāvṛtāṅgaṃ pratyekabuddham ālokya sarasaḥ kusumāny ānīyārcayāmāsa |
kṣiptābhir ūrdhvam atha vāśitayā sa bhāsvāṃs tābhir muniḥ kumudapaṅktibhir ābabhāse udbhāsinībhir aciradyutibhāsitāṅgaḥ saṃdhyāpayodhara ivopari tārakābhiḥ // HJm_19.12
atha sā hastinī vindhyācalataṭam āruhya yad asmāt pratyekabuddhārcanakuśalamūlāt phalaṃ tenāham asya gandhahastino vadhāya rājamahiṣī syām iti vicintyātmānaṃ mumoca | tasyāś ca śarīrabhāraparibhagnataruśākhāyāḥ patanaśabdam ākarṇya |
utpetuḥ pracalitacandrakā mayūrāḥ śārdūlo dṛśam udamīlayat prasuptaḥ saṃtrāsāt tṛṇakavalaṃ vihāya dūrād utkarṇaṃ mṛgakulam ākulaṃ babhūva // HJm_19.13
sā ca kālaṃ kṛtvānyatarasya rājño jātismarā duhitā babhūva | kiṃcidudbhidyamānastanamukulāṃ ca tāṃ trivalīsopānamālādhirohaṇajātakhedeneva navayauvanaśilpinā samanmatham upacīyamānaśarīralāvaṇyāṃ prārabdhalajjāhasitavilāsām alikulaśyāmakeśapāśāṃ kanakacchedāvadātāṃ śriyam iva mūrtimatīṃ pitā kasmaicid eva nṛpataye prāyacchat | sā ca taṃ rājānam ananyastrīsadṛśair abalāguṇair apahṛtendriyaṃ kṛtvā kadācic candanānuliptastanagātrī niśvāsaparikuñcitādharapuṭā jvaritām ivātmānaṃ darśayāmāsa | yadā ca bhiṣagbhiś cikitsyamānāpi tathaiva jvaracchadmanā pariceṣṭate sma tadā tasyā bhartā bhṛśam aratim ājagāma | sā cainam uvāca |
naiṣa jvaro me haricandanena jīmūtaśītena na mārutena prayāti śāntiṃ sphaṭikāmalena na cāṃśujālena niśākarasya // HJm_19.14
vindhyācale 'sti dviradādhirājaḥ śvetāmbudābho guruṣaḍviṣāṇaḥ mṛṇālaśukleṣu mahatsu tasya danteṣu santi kṣitipāla muktāḥ // HJm_19.15
lipyeta tābhir yadi me śarīraṃ piṣṭābhir ambhaḥkaṇanirmalābhiḥ taddantaśayyā yadi me kriyeta dāhajvarasyāsya tataḥ śamaḥ syāt // HJm_19.16
atha sa rājā niyatam anayā devyā jātismarayā jātyantare śruto dṛṣṭo vā vindhyavanavāsī gandhahastīti niścayam upetya vyādham āhūyāvocat |asti vindhyācale ṣaḍdanto gandhahastī | yadi tasya dantān āneṣyasi tato 'haṃ bhavantaṃ mahatārthena yojayiṣyāmīti | vyādha uvāca | yathā śakṣyāmi tathā kariṣyāmīti | devy uvāca | aham upāyaṃ jānāmi yathāsau gandhahastī viśrambham āyātīti |
dṛṣṭvā pravrajitaṃ śāntaṃ kāṣāyāmbaradhāriṇam suśiṣya iva medhāvī praṇamyārcayati dvipaḥ // HJm_19.17
paridhāya tataḥ samyak kāṣāye vāsasī tvayā āhantavyaḥ śareṇāsau viṣadigdhena marmaṇi // HJm_19.18
sa ca tatheti pratiśrutya kāṣāyavasanasaṃbhṛtāṅgaḥ saśaraṃ dhanur ādāya vindhyācalam agamat | atha tam acalavanāntare saṃcarantam ālokya tad gajayūthaṃ sāśaṅkam ibhādhipataye nivedayāmāsa |
kāṣāyavasanaḥ ko 'pi sphuliṅgakapilekṣaṇaḥ lohastambhavapuḥ sattvāṃs trāsayann iva lakṣyate // HJm_19.19
bodhisattva uvāca | na khalu kāṣāyavāsaḥ śaṅkanīyam | paśyantu bhavantaḥ |
apatrapā śāntipathasya sūcakaṃ dhvajo munīnāṃ madabhaṅgakāraṇam kaṣāyaraktaṃ yadi dehabhūṣaṇaṃ janasya viśrambhanimittam ambaram // HJm_19.20
atha tasya yūthasya nātidūre 'vasthitaḥ sa vyādhas taruṇātmānam āvṛtya dhanur āropayāmāsa |
taṃ saṃdadhānam ibharājavināśanāya jyāyāṃ śaraṃ śitaphalaṃ tucisāramayyām śākhākaraiḥ kisalayāṅgulibhis tarūṇāṃ vindhyo nyavārayad iva śvasanāvadhūtaiḥ // HJm_19.21
madamukulitanetraṃ karṇavinyastahastaṃ viṭapini nikaṣantaṃ dānadigdhaṃ kapolam viditakuśalamārgaṃ mārgaṇena dvipendraṃ mṛgaripur upakaṇṭhaṃ vāyukumbhe jaghāna // HJm_19.22
atha nipatitakārmukottarīyaṃ dviradagaṇena ruṣānugamyamānam gajapatir upagūḍhavān mṛgāriṃ sutam iva taṃ parisāntvayan bhayārtam // HJm_19.23
kva ripur ayam aho kṛtāpakāro dviradapateḥ karuṇā kva cedṛśīyam kṣitidharagahanāntadevatānāṃ dhruvam iti cetasi vismayo babhūva // HJm_19.24
niśitaśaravibhinne tatra mātaṅganāthe srutarudhiralavāṅkaṃ dhūnayaty āsyam īṣat tad amucad ibhayūthaṃ śallakīnāṃ sugandhīn upagataguruśokaṃ pallavān ardhadaṣṭān // HJm_19.25
tam ujjahārātha śaraṃ gṛhītvā kareṇa kiṃcinnatapuṣkareṇa balāt subhadrā kariṇaḥ kareṇuḥ kopaṃ pateḥ kṣāntir iva sphurantam // HJm_19.26
viṣādinī tasya gajādhipasya bāṇavraṇaṃ śoṇitaleśadigdham vicchinnamuktāguṇasaṃnibhena siṣeca sā puṣkaraśīkareṇa // HJm_19.27
vigāhamānaḥ salilaṃ pipāsayā madena ko me surabhīkariṣyati iti sphuṭāvartataraṅganisvanā bhṛśaṃ vicukrośa śuceva narmadā // HJm_19.28
tavādya kaccid viśikhakṣatodbhavā tanutvam āyāti gajendra vedanā iti bhramantyaś caṭulāḥ kapolayoḥ śanair apṛcchann iva bhṛṅgapaṅktayaḥ // HJm_19.29
visārikālāgurudhūmadhūsarair vilolavidyudvalayāṅkitodaraiḥ ghanair lalāṭaṃtapam uṣṇadīdhitiṃ samāvṛṇot tasya sukhāya vāsavaḥ // HJm_19.30
prasannarevājalasaṅgaśītalaḥ praphullanānākusumādhivāsitaḥ samāgato bandhur iva dvipādhipaṃ śareṇa viddhaṃ vyajati sma mārutaḥ // HJm_19.31
atha gajapatir yadi kathaṃcid antakālaṃ kariṣyāmi tad idaṃ gajayūtham anāthatāṃ yāsyatīti vicintya satyādhiṣṭhānam iti cakāra ||
apakāriṇy api prema yathāsmin mṛgalubdhake tathānenādya satyena kṣayam āyātu me viṣam // HJm_19.32
atha satyādhiṣṭhānaprabhāvāt sadya evāpagataśaramūrcchāvedanaḥ sa gajapatir abhūt | taṃ ca tathā svāsthyam āgatam ālokya sa vyādhaḥ praṇamya taṃ rājamahiṣīvṛttāntam ākhyāyābhyuvāca |
dantārthaṃ dantināṃ nātha krūreṇākrūramānasa āhato 'si hatadveṣa mayāpātreṇa pattriṇā // HJm_19.33
iti śrutvā vacas tasya vyādhasya dviradādhipaḥ uccakhāna viṣāṇāni kareṇādāya nirvyathaḥ // HJm_19.34
babhāra sa karas tasya nibaddharudhirasrutiḥ saktabandhūkamālāyāḥ puṇḍarīkasrajaḥ śriyam // HJm_19.35
tenaiva satyavākyena tasya nāthasya dantinām utpedire kṣaṇād dantāḥ śaṅkhacchedārjunāḥ punaḥ // HJm_19.36
atha punāradanodbhavavismitaḥ karipateḥ sitavāridharatviṣaḥ sa radanān upagṛhya vanāntarān mṛgaripuḥ kṣitipālagṛhaṃ yayau // HJm_19.37
atha dantāvalokanapramuditamanāḥ sa rājā taṃ lubdhakaṃ yathāpratipannenārthena yojayāmāsa | sāpi ca rājñī taṃ chadmajvaram apāsya tāni viṣāṇāni dṛṣṭvā jātapaścāttāpā tam īrṣyāvṛttāntam anyajanmānubhūtaṃ patye nivedya bāṣpasalilavyāptanayanotpalā tat tad vilalāpa |
aho dhig īrṣyāṃ guṇapakṣaghātinīṃ yayā mayā mohitamandacittayā vane vasaṃs tāpasaśāntamānasaḥ sa yūthabhartā gamito yamakṣayam // HJm_19.38
mahātmanā yena cirāya pālitaṃ na śakyate smānyagajaiḥ prabādhitum samākulaṃ tena vinādya dantinā kathaṃ nu tan nāgakulaṃ bhaviṣyati // HJm_19.39
nirantaraṃ yasya madaṃ pipāsavaḥ paribhramanti sma muhuḥ kapolayoḥ samākulās tena vinādya ṣaṭpadāś cirād upaiṣyanti mṛṇālinīvanam // HJm_19.40
abhūn muhus tasya gajādhipasya yaḥ kapolakāṣeṇa parisphurattvacaḥ cirāya taṃ tanmadaleśavāsitaṃ dhruvaṃ subhadrā na jahāti śākhinam // HJm_19.41
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
