Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Thí dụ · Bổn sự
Jātakamālā (Gopadatta)
- Tác giả
- Gopadatta
- Thông tin
- GRETIL — Ajātaśatrvavadāna = GoAś: edition by Michael Hahn. "Ajātaśatrvavadāna: A Gopadatta Story from Tibet", K.P. Jayaswal Commemoration Volume, Patna 1981, pp. 242-276. [von Hahn nach der Publ. von 1981 noch verbessert]; Bhavalubdhaka = GoBhl: edition by Ratna Handurukande. Five Buddhist Legends in the Campū Style - From a collection named Avadānasārasamuccaya. Bonn 1984 (Indica et Tibetica, 4); Kapīśvarajātakam = GoKī: edition by Michael Hahn. "Gopadatta's Kapīśvarajātaka ḥ Re-edited and translated", Bukkyḥ Bunka Kenkyūjo Kiyḥ [= Bulletin of Research Institute for Buddhist Culture, Ryukoku
Gopadatta: Jātakamālā
1. ajātaśatru
mahānti pāpāny abhibhūya yasmād ajātaśatrur guṇavān babhūva | upetya sadbhiḥ saha saṃprayogam ato niṣevyā guṇavanta eva || goaś_1 ||
aho vibhūtir guṇavistarāṇāṃ guṇābdhikair yat saha saṃprayujya | guṇair abhūtair viguṇo 'bhyupeti guṇaprasiddhiṃ guṇabhūṣaneṣu || goaś_2 ||
abhūtasaṃbhāvanayā tayā tu hato 'py asau kālavaśena bhūpaḥ | tuṣāradagdhadrumavad vasante guṇaprabhāvojjvalatām upaiti || goaś_3 ||
svabhāvasaṃsiddhir iyaṃ tathā hi janasya sadvṛttiniratyayasya | vijihmabhāveṣv api yat prayāti guṇaprasiddheḥ khalu hetubhāvam || goaś_4 ||
bravīmy ato 'haṃ narake 'pi vāso varaṃ sphuradvahniśikhākarāle | na caiva sanmitranirākṛtasya sureśvarāṇāṃ sukhasaṃpado 'pi || goaś_5 ||
tadyathānuśrūyate
rājā kilājātaśatrur vanadviradavaropagrahanimittaṃ svanagarād abhiniḥsṛtya dadarśa mahāntaṃ kuñjaravaraṃ vanābhimukham abhidravantam | dṛṣṭvā ca punas tam eva hastinam anujagāma | sa ca dantī
smṛtvā sarāṃsi kamalotpalamaṇḍitāni kādambapakṣapavanoddhataśīkarāṇi | udbhinnakomalakaserulatāvanāni vegān mahīdharavanābhimukho jagāma || goaś_6 ||
utkaṇṭhitaḥ kisalayojjvalapādapānāṃ vaiḍūryanīlaharitodgataśādvalānām | uddhūtaśīkarakaro dvirado vanānāṃ tūrṇaṃ yayau pavananunna ivāmbugarbhaḥ || goaś_7 ||
atha sa mahīpatiḥ pavanapaṭujavātiśayaturagavarādhirūḍho dūrād apasṛtabalasahāyo na cireṇa khadirabadarabilveṅgudādikaṇṭakadrumavanagahanāṃ śaravaṇakāśakuśavaṃśajālajaṭiladuḥsaṃcārapradeśāṃ jīrṇaśīrṇavikṣiptāsthikaṅkālaśakaladhavalabhūmibhāgāṃ pratibhayagambhīraśvabhraprapātasthalasthāṇuvalmīkadurnirgamapraveśām aṭavīṃ prapede | sa ca gajādhipatis tasya rājño darśanam apajagāma |
rājāsau vihataparākramāvakāśo grīṣmoṣmaklamaśithilākulaprayatnaḥ | bhūreṇuvyatikaradhūsarāgrakeśaḥ saṃmohaṃ samupajagāma sādhvasena || goaś_8 ||
tasmin khaḍgaviṣāṇakoṭikaṣṇa - - ⏑ - - ⏑ - siṃhavyāghravarāha - ⏑ mahiṣavyālāvakīrṇe vane | ekākī sa nṛpo bhraman ravikarajvālāpratāpāturas tṛṣṇārtaḥ padavīṃ dadarśa sahasā śailendrasaṃprāpikām || goaś_9 ||
tāṃ ca muhūrtam anugacchan dadarśa dūrād eva nīlavipulasnigdhapalāśanicitaviṭapataruvaragahanam acalasānupradeśam | dṛṣṭvā + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + yanaḥ(?) provāca ||
asmin nūnaṃ pradeśe navanalinavanacchannatoyaṃ saro vā dhārā śailodarād vā patati maṇidalasvacchaśobhā jalasya | vṛkṣās tatsaṃnikarṣād upacitavipulaśyāmaśākhāpraśākhā yenaite śailam etaṃ jagad iva sakalaṃ sajjanāḥ śobhayanti || goaś_10 ||
dūratvād a ⏑ - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - '; - - ⏑ - - ⏑ - - - - ⏑ ⏑ - ⏑ bhāraguravo jīmūtapuñjā iva | ete vṛddhim upāgatāḥ khalu parām āsādya toyāśayaṃ sanmitraṃ samupetya sādhava iva pradhvasyamānārayaḥ || goaś_11 ||
tad ito gacchāmīti saṃpradhāryopetya ca taṃ pradeśaṃ samantato vilokayan dadarśānyatamasmin taruvaragahanavivare + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + kopahārābhidarśane vipulaśilātalābhoganiṣaṇṇakṛtāhāraprayojanam upaśamanibhṛtendriyapracārasaumyavapuṣaṃ śākyabhikṣuṃ dṛṣṭvā samāśvāsaprāptaḥ prahlādita iva viśrānta iva ca vājinam ekānte nibadhya sapraśrayamaḥdhuro + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + kta iva ca vikacakamalavanareṇupiñjarasurabhiśiśirasamīraṇena taṃ bhikṣum abravīt | bhadanta salilāśayapradeśam upadeṣṭum arhatīti | tena copadiṣṭam | atha sa rājā tam upadiṣṭaṃ salilāśayam upagamya vigatapipāsāklamapari + + + + + + + + + + + + + + + + + + + ||
- - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - mayūkhaiḥ prasvedavārikaṇikārdralalāṭabhittiḥ | pītvāpi vāri kamalotpalanālaśītaṃ tīvraklamāturamanā na dhṛtiṃ jagāma || goaś_12 ||
atha sa bhikṣuḥ sāndrakaruṇāmṛtarasārdraśītalena cakṣuṣā taṃ rājānam abhisamīkṣyābravīt | klībasattvam iva vyā + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + pravādo lokavṛttātivṛttaprabhāveṣv apy upalakṣyate | na khalu sukhocitāḥ paraduḥkhāni jānantīti | nanu bhadantāvaiṣi ||
dagdhāpi bhū ravikaraiḥ sphuṭadīptimadbhir dandahyate gataghṛṇena davānalena | bhartuḥ pravāsavirahe vaniteva duḥkhais ta - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - - || goaś_13 ||
- - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - - ḥ saṃtāpitā ravikaraiḥ sutarāṃ pracaṇḍaiḥ | kalyāṇamitravikalās tu vicāraśūnyā rāgātmakā iva narāḥ pramadāvilāsaiḥ || goaś_14 ||
gharmāturo bhayam anāgatam apradhārya cchāyāṃ samāśrayati bhogiphaṇasya bhekaḥ | āpātamātrasukha - ⏑ ⏑ - ⏑ - - - - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - m iva rājalakṣmīm || goaś_15 ||
saṃśuṣkasālatarukoṭarasaṃnilīno vyarthaṃ virauti pariśuṣkagalaḥ kapotaḥ | ajñānagahvaraniruddha ivātmavādī bālaḥ punarbhavatṛṣāviṣamūrchitātmā || goaś_16 ||
ete gajā ravikarotkaratāpiteṣu naiva sthaleṣu na jaleṣu dhṛtiṃ labhante | grāmeṣu puṣpavikaceṣu ca kānaneṣu pāriplavālpamatayo yatayo yathaiva || goaś_17 ||
ambv eva (?) palvalajalaṃ kṣayam abhyupaiti saṃśuṣkaśaivalarajo'ruṇapaṅkaleśam | mandāgamasya sadasīva vijṛmbhamāṇaṃ vākkauśalaṃ svamatiśaktinirākṛtasya || goaś_18 ||
ete khagā vanatarūn parivarjayanti saṃśīrṇaparṇanicayordhvaviśuṣkaśākhān | vismṛtya pūrvaparibhogasukhāny anāryā veśyā viluptadhanasāram ivālpasattvam || goaś_19 ||
dāvāgnibhasmaparuṣaiḥ pavanair udastam etad bhramaty avirataṃ taruparṇacakram | utpīḍyamānam aniśaṃ niravagraheṇa saṃsāracakram iva karmasamīraṇena || goaś_20 ||
paryanteṣu sphuṭitaśakalacchedasaṃparkarūkṣas toyābhyāśe srutajalatayā na dravo nātiśuṣkaḥ | kiṃciccheṣākaluṣasalilāplāvito madhyabhāge paṅkaḥ śoṣaṃ sphuritaśapharījālagarbhaḥ prayāti || goaś_21 ||
kiṃciccheṣavivarṇaparṇaśabalā mūle kaṭhorāruṇā mandaśyāmapalāśasaṃcayavatī madhye samārdracchaviḥ | gharmaśyāmavibhugnapallavadalā prānte latā nartakī mlāniṃ yāty aniśaṃ kalāv iva yuge satpauruṣī dharmatā || goaś_22 ||
chattrair vyabhraśaśāṅkamaṇḍalasitai ratnaprabhābhāsvarair vikṣiptāḥ kiraṇā yad asya bahuśo niryāṇakāle mama | tad vairaṃ hṛdayena saṃcitam ayaṃ nūnaṃ vahaty aṃśumān yasyāgnir dahatīva durjanavacas tīkṣṇair mayūkhāṅkuraiḥ || goaś_23 ||
atha sa bhikṣuḥ kathāntaravivakṣayā smitam āviścakāra | + + + + + + + + + + + + + sa rājā samantato nirīkṣyānyam anīkṣamāṇo mām evādhikṛtya pravrajitena smitam ādarśitam iti viniścitya kutūhalākrāntamatis tam abravīt ||
vinayadhīram idaṃ ca vapus tava smitam idaṃ ca bhadanta vidhāryate | calati buddhir iyaṃ pavanāhatā vanalateva kim atra nu kāraṇam || goaś_24 ||
+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + | atha sa pārthivaḥ sutarām upajātavimarśasaṃbhramodbhrāntamānasaḥ punar api taṃ bhikṣuṃ smitaprayojanaṃ paryapṛcchat | sa ca bhikṣus tadupakārakāmatayaiva rājñaḥ provāca ||
sūryātapo dahati vatsa śarīrakaṃ te tasmāt sukhocitam idaṃ tu roganīḍam | duḥkha ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - - - - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - abhitāpitānām || goaś_25 ||
vastrātapatratarumandiracandanāmbuhārādayas tadupaghātanimittabhūtāḥ | duḥkhaṃ tv anāgatam avīcisamudbhavaṃ te nāśaṃ prayāsyati narādhipa kair upāyaiḥ || goaś_26 ||
prāṇoparodhasamakālam avaśyabhāvi yat prāpsyasi tvam akṛtajña bahuprakāram | duḥkhaṃ yadā kṣaṇaya - ⏑ ⏑ - ⏑ - - - t tava tadgajabhayā ⏑ ⏑ - kṣaṇena || goaś_27 ||
karmendhanaḥ sphurati tatra (?) sadā hutāśo durvṛttaśoṇitavasāsavapānaśauṇḍaḥ | yo bāndhavān iva pariṣvajate pragāḍhaṃ jvālābhujair aviralaiḥ svakṛtāparādhān || goaś_28 ||
vīciṃ vadanti vivaraṃ na ca tatra kā cid duḥkhasya vīcir api tiryag upary adho vā | yasmād avīcir iti tena ca saṃprasiddhaḥ śīrṇas tanoti bhavano narakāntareṣu || goaś_29 ||
yatra tvayātithijanapraṇayo niṣevyo jvālāsakhīśatapariṣvajanocitena | sa tvaṃ vyathām upagato raviraśmitapto hārād bibheṣi na tu ghoraviṣād bhujaṅgat || goaś_30 ||
yasyotsaṅge kṣititalarajodhūsaras tvaṃ niṣaṇṇa - - - - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ | premṇā yenākaruṇahṛdayo vardhitaḥ pālitaś ca taṃ tvaṃ hatvā yadi na patitas tatkṣaṇaṃ citram etat || goaś_31 ||
bālye lālāsalilamalinaṃ pāṇinā vaktrapadmaṃ yenāmṛṣṭaṃ vikacakamalacchedatāmrodareṇa | tvāṃ kṛtvāṅke kṛpaṇa bhavataḥ kuñcitāḥ kākapakṣā ye - - - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - - ⏑ - - ⏑ - - || goaś_32 ||
sa tvaṃ hatvā pitaram api te dhārmikaṃ dharmarājaṃ kāmāsvādavyasanamadirāpānavikṣiptacittaḥ | svasthāvasthaś carasi narakadvāraśālāṃ praviṣṭo jvālāhastair narakaśikhinaḥ spraṣṭum icchanti hi tvām || goaś_33 ||
jvaladanalaśīkhāvalīpiṅgalāntaḥsthalaṃ sarvatas tuṅganiḥsaṅganiśchidralohādrijālāvṛtacchinnasaṃbhinnasaṃvignasaṃkūjitotkṛṣṭaniṣpiṣṭaniṣpīḍitotkṣiptavikṣiptaluptāvaluptāśrayaprāṇisaṃghākulabhīṣaṇaṃ
kṛpaṇaka narakaṃ padā yāsyasi prerito dāruṇaiḥ karmavātair anekograduḥkhaprakarṣātisaṃtāpito dīnakaṇṭho ⏑ - ūrdhvabāhur jvalacchūlacakrāsikuntaprahāravraṇodvāntaraktokṣitas tatra cākāmakaḥ saṃvasan |
jvaladanalakamaṇḍalākoṭarastabdhanetraiḥ sphuratkopasaṃdaṣṭadantacchadair udyatāgrāyudhair antakājñākarais tiṣṭha tiṣṭheti nistarjito bhītabhīto diśaḥ prekṣamāṇaḥ sthito 'smīti kṛcchrād abhivyāharan kām avasthām abhiprāpsyasi tvaṃ dhṛto duṣkṛtaiḥ karmabhir
yadi samanuvicārayet tad bhavān nūnam - - ⏑ - - ⏑ pādopamāḥ syur nidāghe 'titīvrā amī bhūpate na tv anabhyāhatā yānti saṃvegam ajñā janāḥ prāyaśo duḥkhayantrāntarasthās tu śocanti moghaṃ pralāpārtiśokābhibhūtā bhṛśam || goaś_34 ||
api ca he putraka ||
kāntākarāgravidhṛtāni madhūni pītvā niśvāsasaṃcitadalotpalacandrikāṇi | saṃdaṃśayantravivṛtāsyapuṭāntarālas tāmraṃ kathaṃ kathaya pāsyasi vahnivarṇam || goaś_35 ||
snātvā tvaṃ gṛhadīrghikāmbhasi hasatpadmotpalālaṃkṛte tīrāntānatapuṣpapādapalatācchāyāsamāliṅgite | klinnasvinnanarāsthipañjaravasāniryāsaparyākule tapte vaitaraṇījale nipatito duḥkhāt kadā mokṣyase || goaś_36 ||
prāsāde śaradabhraśubhraśikhare puṣpāvalīmaṇḍite vīṇāveṇumṛdaṅgagītamadhure saṃprāpya citraṃ sukham | nityaṃ prajvalitasphuṭānalaśikhāsaṃtānajālākulaṃ prāpyāvīcim anekaduḥkhavihataḥ kiṃ nāma kartā bhavān || goaś_37 ||
lajjāmātravibhūṣaṇāṃ savinayāṃ cārūpacārāṃ priyāṃ dṛṣṭvā prītivijṛmbhamāṇanayano viśrambhaniryantraṇām | krodhaprajvalitākṣikośaviṣamabhrūbhaṅgaraudrānanān ālokyāntakakiṃkarān abhimukhān saṃmoham āyāsyase || goaś_38 ||
śrīmaccāmaracārubhāsuranarair nānāvidhair vājibhiḥ kāliṅgaiś ca vicitritottarakuthair gandhopavāhyair gajaiḥ | tīvrakrodhaviṣais tṛ - ⏑ ⏑ ⏑ - - - ⏑ - - ⏑ - - - - ⏑ ⏑ ke viśīrṇacaraṇo voḍhāsi dīptān rathān || goaś_39 ||
dhṛtaś cūḍāpīḍo bakulakusumāmodasubhagas tvayā mūrdhnā yena sphuṭamaṇikarālaṃ ca mukuṭam | sphuradvahnijvālāvalayakapilaṃ cakram aśivaṃ vahan mūrdhnā tena tvam anubhavitā cāpalaphalam || goaś_40 ||
kiṃ ca bhūyaḥ ||
kaler ājñābhaṅgo bhavati sucirāj janmasamaye muner yasya prāṇipriyahitasamādhānaviduṣaḥ | jagannāthe tasmin bhagavati bhavopadravahare praduṣṭānāṃ kā vā bhavatu gatir anyā param ataḥ || goaś_41 ||
unmīlitā iva diśo daśa yasya dīptaiḥ kīrtyaṃśubhir ghanatamaḥpaṭalāvanaddhāḥ | tasmin pradoṣam upagacchati yas tapasvī svair eva karmabhir asau prahataḥ kṣatātmā || goaś_42 ||
yo māteva piteva bāndhava iva prāṇiṣv anukrośavān ātmasnehaparāṅmukhena manasā janmāṭavīgahvare | prajñāvīryakṛpābhyupāyasacivaḥ kleśair anākampitaḥ prāpto bodhim anuttarāṃ sa bhagavān kāṃ satkriyāṃ nārhati || goaś_43 ||
jagaddhitādhānavidhānadīkṣāṃ babhāra śāstā bhṛśadurvahāṃ yaḥ | manaḥprasādāyatane 'pi tasmin kathaṃ nu cittāni vidūṣayanti || goaś_44 ||
asajjanasamāgamasya kaṭukāvasānaṃ phalaṃ narendra samupasthitaṃ tad adhunā tavāpāyikam | idaṃ samanucintya sādhujanasaṃgamaḥ sevyatāṃ tatas tava bhaviṣyati vyasanapañjarān nirgamaḥ || goaś_45 ||
evaṃ gate 'pi kriyatām prayatnaḥ pāpaprahāṇe kuśalodaye ca | apy eva nāma vyasanāmburāśeḥ syāt te 'vasānaṃ naralokapāla || goaś_46 ||
anekarūpavyasanopamṛṣṭāṃ samudravelājalalolaśīlām | narendralakṣmīm upaguhya pāpaṃ kṛtaṃ tvayā duḥkhaśatāvasānam || goaś_47 ||
bahuprakārātyayadāruṇeṣu vicāryamāṇālpasukhodayeṣu | viṣajya kāmeṣu manas tvayātmā svayaṃ kṛto durgatiduḥkhasākṣī || goaś_48 ||
abhisandhikṛtasya karmaṇo na hi nāśaṃ pravadanti sūrayaḥ | api kalpasahasrakoṭibhiḥ phaladaṃ tan niyamena jāyate || goaś_49 ||
ata eva jagau jagadvaro jagadālokakaraḥ kṛpāmayaḥ | bhagavān bhavabhoganiḥspṛhaḥ sa hi karmasvakatāṃ śarīriṇām || goaś_50 ||
salilānalarājataskarair dhanam atraiva vilupyate nṛṇām | prabhavanti tu tena karmaṇā svam ataḥ karma nṛṇāṃ śubhāśubham || goaś_51 ||
parivartati niścalekṣaṇaḥ kṣaṇamātrapratibaddhajīvitaḥ | maraṇābhimukho yadā naro nanu karmaiva tadā parāyaṇam || goaś_52 ||
svajano janavan nivartane gṛhavittādyaparair vilupyate | svakṛtaṃ tv anuyāti dehināṃ bhavasaṃkrāntyanukūlavartinām || goaś_53 ||
api ca he mahārāja ||
maraṇavaśagatasya jantor vivṛddholbaṇaśvāsaśuṣkauṣṭhakaṇṭhasya hikkāpraveśānubandhād vinirdhūyamānorasaḥ kalavikalapadākṣare bhāṣite vihvale cakṣuṣi cchidyamāneṣu marmasv anāmantrya roṣād iva prasthitair vāyubhiḥ | mahati śithilatāṃ gate sandhisaṃghātayantre rujātīkṣṇasūcī- nipātāntare kvāpi gantuṃ kṛtābhyudyame jīvite timiragahanasaṃkaṭaṃ nirjanaṃ mārgam ākrāmato nāsti puṇyād ṛte kaś cid anyaḥ sakhā tat prayatnaṃ kuru śreyasi || goaś_54 ||
api ca mahārāja ||
avaśyaṃ tyaktavyaḥ paramadayito bāndhavajanaḥ praveṣṭavyaṃ ghoraṃ sabhayam asahāyena gahanam | pravāse vastavyaṃ suciram api cāsaṃstutajane tad asmāt kartavyaṃ bahukuśalapātheyam asakṛt || goaś_55 ||
atha sa rājā tena bhikṣuṇā tathā saṃvejito yathā kṣaṇenopalabdhakuśalamūlopacayābhilāṣas tīvrabhayaviṣādavyākulamānasaś ca provāca ||
tad adhunā karavāṇi bhadanta he vada vadāsti dayā yadi te mayi | nipatitaṃ mahati vyasanārṇave kṛpaṇakaṃ kṛpayoddhara māṃ yate || goaś_56 ||
jaladamārutacandanaśītalair api vayaṃ vacanais tava tāpitāḥ | svakṛtaduṣkṛtaśaṅkuśatakṣatā viṣayalaulyaparājitamānasāḥ || goaś_57 ||
vipariṇāmakaṭūni mayā purā viṣayasaṅgasukhāny akṛtātmanām | samupaguhya kṛtaṃ bahu duṣkṛtaṃ dahati yan mama saṃprati mānasam || goaś_58 ||
dhig avaraṃ viṣamaṃ viṣayāśrayaṃ sukham anāryaniṣevitam adhruvam | yad upagamya narā viṣayadviṣām iha bhavanti sadā karuṇāspadam || goaś_59 ||
avinayo 'nugato mṛditaṃ yaśo na gaṇitaṃ kulam āyatir ujjhitā | ⏑ ⏑ ⏑ - kaluṣaṃ vivṛto 'nayo viṣayalaulyatayā ⏑ ⏑ yāgayā || goaś_60 ||
asadṛśajanasaṅgābhyāsadoṣān mayaiva prakṛtiguṇavināśo mandabhāgyasya jātaḥ | śaṭhamatibhir anāryair vipralabdho 'smi vākyair yad iha guṇadhanānāṃ śocanīyo 'smi jātaḥ || goaś_61 ||
prakṛtiruciravṛttāḥ sādhavo nānuvṛttāḥ suca ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ mānāṃ vāṅmadhūnāṃ nimittam | yad anayagahanāntarvartināṃ - ⏑ - - vyasanaśaraśatānāṃ lakṣyatām āgato 'ham || goaś_62 ||
viṣayasukhalavāśāpāśam āmucya citte tṛṇalavam iva jīrṇaṃ projjhya sadvṛttavantam | pariṇativirasānāṃ karmaṇām ātmanaiva kṣitidhara iva tuṅgā rāśayaḥ saṃcitā - || goaś_63 ||
- - - ⏑ ⏑ - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - bhūyo 'pi māṃ dhakṣyati proddhūtākulalolapiṅgalaśikho vahniḥ kathaṃ nārakaḥ | pāpātmā mṛta eva nāma satataṃ yo 'nyo 'pi vāsmadvidho mṛtyuḥ kiṃ mṛtamārikām akaruṇaḥ kartuṃ vyavasyen mayi || goaś_64 ||
diksaṃmoham upāgato 'ham adhunā gacchāmi kāṃ vā diśaṃ majjāmīva bhadanta śokasarasi vyā - ⏑ - - ⏑ - - / śailo 'yaṃ sphuṭatīva pāpacaritaṃ mām adya saṃdhārayan yuṣmatpādasamāśrayāt tu śatadhā na tv eva yāti dhruvam || goaś_65 ||
atha sa mahātmā taṃ rājānaṃ saṃvignamānasam avetya pātram ayaṃ śreyasa iti vinirdhāryovāca | tena hi mahārāja tam eva bhagavantaṃ vinipāta ... janāvalambavatsalam apā ... tyaktasakalasattvadhātum akhilajagaddhitādhānāmlānaprayogam aparimitaviśuddhodārātiśayaguṇagaṇaratnādhivāsaṃ mahākāruṇikaṃ sarvajñaṃ sarvadarśanaṃ śākyamuniṃ śaraṇam upaihi | tata eva te duḥkhaparaṃparāparyanto bhaviṣyati + + + + + + + + + + |
sukṣetre bījam uptaṃ bhavati bahuphalaṃ tiktam āsyapriyaṃ vā kṣetrasyāsau svabhāvo bhavati samaguṇaḥ sarvasasyaprasūtau | evaṃ kārāpakārā bhagavati tanavo 'py āhitāḥ pāpakāle paryantaṃ nāpnuvanti vyuparatasakalakleśasaṃtānakāle || goaś_66 ||
atha sa bhūpatiḥ pravijṛmbhamāṇakuśalamūlopacayābhilāṣamṛduhṛdayatayā buddhe bhagavati samutpannapremagauravaprasādabahumānaḥ sapratyayāśrusalilabāṣpāviladīnamṛdumukulitanayanayugalavadanas taṃ bhikṣum udīkṣamāṇo bāṣpagaṇḍūṣoparudhyamānakaṣāyakaṇṭho dharaṇitalapratiṣṭhitajānumaṇḍalaḥ kṛtakarapuṭa ity uvāca ||
eṣo 'haṃ tam ṛṣiṃ vrajāmi śaraṇaṃ prāṇair api prāṇinām ekaṃ bāndhavam ekam eva suhṛdaṃ śāstāram ekaṃ param | trāṇaṃ traibhuvanārtigahvaradarīvyāvartināṃ prāṇinām ācāryaṃ paramārthatattvaviṣaye bhūtārthanāthaṃ vibhum || goaś_67 ||
punaḥ punar anuttaraṃ puruṣadamyasatsārathiṃ prayāmi śaraṇaṃ śaraṇyatamam apy ahaṃ - ⏑ - | acintyacaritaṃ tam eva bhagavantam adya kṛta- prapañcaviṣabījanirmalaniruttarādhyāśayam || goaś_68 ||
apy asthitishitimatāṃ śaraṇaṃ prapadye lokopakārakaraṇaikarasasvabhāvam | buddhaṃ tam eva śatadhā ca sahasradhā cā- - - ⏑ - ⏑ makarālayakarṇadhāram || goaś_69 ||
manye pūtam ivātmabhāvam adhunā śāstuḥ praṇāmodbhavaiḥ puṇyāmbhobhir akhaṇḍamaṇḍalaśaśijyotsnāvalīnirmalaiḥ | ko vā taṃ praṇipatya sāndrakaruṇāprahlāditādhyāśayaṃ tīvrāpāyavatīṃ viṣādamakarāṃ tīrṇo na duḥkhāpagām || goaś_70 ||
yatraiko 'py akṛtadhiyo manaḥpradoṣaḥ saṃsāraṃ vyasanaśatais tanoti kṛtsnam | tatraikaḥ katham api cetasaḥ prasādo nocchindyād vyasanasahasratantujālam || goaś_71 ||
yaṃ gatvā śaraṇam ahaṃ jagatpradīpaṃ sarvāsaccaritavirodhinīṃ prapannaḥ | āryāṇāṃ nayapadavīṃ samantabhadrāṃ taṃ vande kṛpaṇajanādhikānukampam || goaś_72 ||
ity uktvā vyasanaparāṅmukhaḥ sa rājā saṃbuddhe bhagavati niścalaprasādaḥ | taṃ bhikṣuṃ kṣititalalagnamaulimūrdhnā vanditvā svapuravaronmukho jagāma || goaś_73 ||
saṃbuddhe pratilabdhavān narapatiḥ śraddhām asau tādṛśīṃ yat karmāvaraṇādrijālam akarod alpāvaśeṣāśrayam | pāpaṃ yat kriyate jine vrajati tat tair āryakāryaiḥ kṣayam ekenaiva hi śakyate vilikhituṃ vajrasvabhāvo hy ayam || goaś_74 ||
apy eva krakacair niśātadaśanacchedāvalīdanturais tasyājñā pravicāryamānatanubhiḥ kāryaiva śāstur bhavet | yasmāt tadvimukhā viśanti narakān jvālāvalīdāruṇān tasyājñāpravaṇai ⏑ - natasukhaṃ saṃprāpyate śāśvatam || goaś_75 ||
svābhiprāyam ato bravīmi sakalaṃ saṃsāram apy utsahe vastuṃ bhīmabhayānake 'pi narake loke jinālaṃkṛte | na tv evaikam api kṣaṇaṃ surapure saṃbuddhaśūnye jagaty udvṛttakṣatavṛttarākṣasagaṇavyāluptapuṇyotsave || goaś_76 ||
tad yāvan na patati sarva eva loko durdṛṣṭimatavitate pramādakūpe | sarvajñapravacanabhāskare gate 'staṃ tat tāvad vacanarasāyanaṃ niṣevyam || goaś_77 ||
sarvajñe paramagurau niveśya bhaktiṃ śrotavyaṃ vacanam ṛṣeḥ samantaśobhi | nikṣipya vyasanamayīṃ kukāryacintāṃ nāto 'nyat param adhikaṃ yato 'sti kṛtyam || goaś_78 ||
śravaṇakarakaiḥ ko 'rthas teṣāṃ asacchru ⏑ - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - '; - - - - '; ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - | ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - '; - - - - '; ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - '; - - - - '; ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - || goaś_79 ||
2. bhavalubdhaka
āpāyānām avicchinnaprāyasaṃsāravartmanām | karmakleśavaśāvaśyā duḥkhamayyaḥ pravṛttayaḥ || gobhl_1 ||
tadyathānuśrūyate |
dvau bhikṣū srotāpannau babhūvatus tābhyām ekenāśeṣasaṃyojanopakṣayād arhattvam adhigatam | taddvitīyas tanmātrasaṃtuṣṭa evāsīt | sa tenārhatocyate sma | bhadramukha śeṣakleśaviṣopaśamāya yatnam ārabhasveti | duḥkhaikarasā bhavā duṣṭapāpasiddhyupāyāni śreyāṃsi kṣaṇalavapariṇāmāviśvasanīyaṃ jīvitam apariniṣpannaprakṛtayo māyopamās tattvavirodhinaḥ kāmāḥ sabhayāḥ savairāḥ sopāyāsāḥ pāpakriyām evāṅgīkṛtya pravṛttāḥ paribhavāyatanam akṛtabuddhīnāṃ kṛtātmanām apy avahāsyatām āvahanti | leśenāpy anugamyamānā mahad duḥkham ākarṣanti | naitān anupatan kaś cid akṣato 'nupahato vā | hrīmanto 'py ebhir āviṣṭāḥ paśusahadharmatāṃ pratipadyante | naite tulayanti vayasāṃ pariṇāmavaikṛtam | yatijanam apy ete pragalbhā vyāmohayanty eva | śreyaso vadhakāḥ pratyamitrāś cāmī vyatītya vinayaniyamaśrībharām āryamaryādām anāryakam evodbhāvayanti | samuditakāntiśobham api kṣaṇena malinayanti puruṣasya śīlasauṣṭhavam | vipātite ca śīle sarvaviṣayāya dvārabhūte hatopaniṣatsamādhir nālaṃ prajñāsaṃpade | sakala eva ca saṃsāra eṣāṃ durantarāyāṇāṃ paryeṣaṇābhir atītaḥ | ye ca śvasūkarādīnām api sādhāraṇā ratiprasaṅgadohadāḥ kas tān sādhujano manasāpi prārthayet | sa tam arhantam abravīt | bhadramukha
bhavā duḥkhātmakāḥ santi śreyo durabhisaṃbhavam | jīvitaṃ calam atyantaṃ kāmā doṣaśatākarāḥ || gobhl_2 ||
apāyā mama saṃkṣīṇāḥ kiñciccheṣo bhavārṇavaḥ | anubhūya sukhaṃ divyaṃ nirvāsyāmi niyogataḥ || gobhl_3 ||
api cākṛtapuṇyānāṃ bhavebhyo jāyate bhayam | puṇyasambhārayuktānām utsavātiśayo bhavaḥ || gobhl_4 ||
nānāvipattigahaneṣv anayaprapāteṣv andhān ivāśu pithite pathi saṃnipātya | āryān api pratibhayena pathā harantaḥ prakhyāpayanty aśucayo viṣayāḥ svaśaktim || gobhl_5 ||
atha so 'rhan mandasaṃvegāpanno 'yam āyuṣmān iti viditvā tam āha |
āyuṣman sapratidvandvāḥ parīttāsvādadūṣitāḥ | bhavā niśitanistriṃśadhārāsaṃpātadāruṇāḥ || gobhl_6 ||
nopādānakṣamās tāta bhavāḥ kruddhā ivoragāḥ | viṣāgnikavalālokakarālamukhaśaktayaḥ || gobhl_7 ||
dagdhapravṛttyupādānavāsanāmalamānasaiḥ | pravṛttayo jagannāthaiḥ sarvā eva vivarjitāḥ || gobhl_8 ||
bhavān pariharanty ārād ātmakāmāḥ parīkṣakāḥ | paricchannataṭāgādhāñ śvabhrāpātabhayaṃkarān || gobhl_9 ||
ratīnāṃ sopatāpānāṃ mukhe sa parivartate | abhinandaty anādeyān kṣaṇikān api yo bhavān || gobhl_10 ||
vicchinnāśeṣasaṃskārapravāhapratisaṃdhayaḥ | pratisaṃdhim upāyāsamūlam āhus tathāgatāḥ || gobhl_11 ||
visaṃvādinya evaitā gatayo mahatām api | vividhānarthanārācasaṃnipātakhalūrikāḥ || gobhl_12 ||
ādīptaḥ sarva evāyaṃ saṃsāraviṣapādapaḥ | viṣvagvikāsiduḥkhāgner jvālāmālākadambakaiḥ || gobhl_13 ||
bhavopabhogaspṛhalālasāḥ svayaṃ praviśya saṃmohatamisradurdinān | caranti mattā iva bhagnalocanā ghanāndhakāre viparītabuddhayaḥ || gobhl_14 ||
hitodyatānām avakīrya bhāratīṃ nipātarūkṣāṃ pariṇāmapeśalām | anarthapaṅkaughanimagnaśaktayo bhavanti niśvāsaparāyaṇā narāḥ || gobhl_15 ||
latāṃ dvirephā iva puṣpahāsinīm upāsate ye tu satāṃ sarasvatīm | akāryanirmokam apāsya te kaler mukhaṃ na paśyanti punar vibhīṣaṇam || gobhl_16 ||
sa tam arhantam abravīt | niruttarāṇy amūni vo vacanakusumāni | kiṃ tu
āpāyikāni vyasanāni yāni mayānubhūtāny atidāruṇāni | teṣāṃ pratīkāranimittabhūtaṃ sukhaṃ bhadantānubhavāmi tāvat || gobhl_17 ||
atha sa mahātmā tena tasya vacasā sutarām upajanitasaṃvego 'bravīt |
na varṇayanti kṣaṇikām apīśvarā bhavābhinirvṛttim avandhyavādinaḥ | tathā hy ayaṃ skandhakadambakodbhavaḥ samudbhavo naikavidhasya pāpmanaḥ || gobhl_18 ||
bhavaprabandhapraṇayo manasvino jagaddhitādhānaparasya yujyate | anuttarajñānanibaddhacetasāṃ bhavodbhavo bhāvasukhād api priyaḥ || gobhl_19 ||
punarbhavāsvādalavākulāśayaḥ pravṛttim anvicchati yas tu mohanāt | mudhā sa sarvāyatanopatāpinīṃ vipattim anvicchati sarvatomukhīm || gobhl_20 ||
bhavāḥ saśokāḥ sabhayāḥ savigrahā vivarjitāḥ sadbhir udāramānasaiḥ | narair maruddhūtaśikhā viṣadrumā bhujaṅgamādhiṣṭhitakoṭarā iva || gobhl_21 ||
bhavāvaśiṣṭāḥ kila sapta jātayo bhayaṃ na te yena punarbhavāśrayam | bhavānuṣaṅgo 'py aśucer vivṛjyate narair vidagdhābharaṇānulepanaiḥ || gobhl_22 ||
kṛtaṃ tvayāpāyikaduḥkhalaṅghanaṃ pravṛttim anvicchasi yena janmanaḥ | jijīviṣus tīvraviṣābhidūṣitaṃ praṇītam apy annam upādadīta kaḥ || gobhl_23 ||
api ca he bhavābhinandin
krimer ivāvaskarakardamāntar vivartamānasya yathākathaṃ cit | narasya mātur jaṭharāntarāle kiṃ garbhavāso na mahān apāyaḥ || gobhl_24 ||
kaḍevarāvaskaranirjhareṇa subaddhasāsṛṅmaladurdinena | prajāyamānasya narasya duḥkham apāyaduḥkhair api kiṃ na tulyam || gobhl_25 ||
davānalapluṣṭapalāśarūkṣaṃ vahan jarājarjaram asthiyantram | kathaṃ cid āyāsanipītaharṣo na kiṃ samo 'pāyaśatair manuṣyaḥ || gobhl_26 ||
vidāhibhir niṣpratikāraghoraiḥ kṛtāntabāṇair iva saṃpatadbhiḥ | vibhidyamānasvaviṣātmabhāvo gadair ihaivānubhavaty apāyān || gobhl_27 ||
pratyāvṛttasitākṣikośavikṛtavyāghrānano bhīṣaṇaḥ śastreṇeva vidāryamāṇakaraṇo marmacchidā vāyunā | bandhūnāṃ purataḥ kṛtāntamakareṇākramya nighno yadā kruddheneva vitīryate 'dhikataraṃ kiṃ nāma duḥkhaṃ tataḥ || gobhl_28 ||
kiṃ cāyuṣman
karmāvedhasamuddhatasphuṭaśikhijvālāvalīpiṅgalo naivāvīcir api vyathām upaharaty āryasya tāṃ dāruṇaḥ | dhīdaurbalyakarāḥ samādhividhurāḥ sadvṛttavelābhido yāṃ kurvanti manojvarāḥ paricayāḥ sphītāvalepā malāḥ || gobhl_29 ||
atha sa viṣayadaurātmyam ivodbhāvayaṃs taṃ maharṣim abravīt |
viṣayāsaṅginī buddhir duḥkhena prativāryate | gaṅgeva kūlatoyormiparyastataṭapādapā || gobhl_30 ||
anye 'pi bahavaḥ śaikṣā bhavasaṃbhogalālasāḥ | tarpayantīndriyagrāmaṃ viṣayair aviṣādinaḥ || gobhl_31 ||
sa cārhaṃs tais tadvacobhiḥ sutarām udvejitapratibhayas taṃ śaikṣam avocat |
pratisaṃkhyānamahatām akṛcchraś cittanigrahaḥ | na cānuvartanīyās te viṣayair ye parājitāḥ || gobhl_32 ||
mayaiva viṣayoddāmaṃ nanu ceto nivāritam | anyaiś ca vratibhir vīrais tat kasmān nānuvartase || gobhl_33 ||
viṣayeṣu yadi pramādam eṣe tvam anāryācariteṣu hanta naṣṭam | atha te virajanti naiva cetas tava ko 'rtho vada tair anarthabhūtaiḥ || gobhl_34 ||
viṣayeṣu pariplutendriyāṇāṃ svamanovibhramamātrabhadrakeṣu | nikaṭe nivasanti sarvaduḥkhāny aparijñātanipātadāruṇāni || gobhl_35 ||
viṣayāpacayānupātinīnām aparimlānasukhāmṛtapradānām | chalitaḥ puruṣaḥ prasaṅgadoṣair na ca saṃvetti nirāmiṣaṃ ratīnām || gobhl_36 ||
paribhūtir upāntike narāṇāṃ bhavasaṃbhogaviṣaktamānasānām | viṣayapratikuñcitaṃ ca ceto vinipātāyatanāni cāvṛtāni || gobhl_37 ||
pariṇāmaratām aśāntarūpāṃ viparītālpasukhānurāgaramyām | paribhūya manasvino ramante kṛpaṇāṃ kāmaratiṃ tapovaneṣu || gobhl_38 ||
vinigṛhya manaḥ pramādadolācalam adhyātmarativyapāśrayeṇa | anirākṛtayogino ramante bahurūpair atimānuṣair vihāraiḥ || gobhl_39 ||
vitathābhiniveṣamātraramyāḥ puruṣasyopanamanti nāma kāmāḥ | gaticakracaravrataṃ narāṇāṃ viṣayā eva samādiśanty anāryāḥ || gobhl_40 ||
vyasanopanipātalakṣyavṛkṣe jagati kleśapiśācikābhibhūte | udayā na tu sarvadā bhavanti prakṛtisvāsthyakṛtāṃ tathāgatānām || gobhl_41 ||
tad ayaṃ samayaḥ kathaṃ cid eva pratilabdhaḥ kuśalaprayogayogyaḥ | pratipattividhau bhavān pramāṇaṃ śakunānāṃ hi vanaṃ virāvamātram || gobhl_42 ||
sa tam arhantam abravīt |
śaknuyāṃ sugatau bhogaspṛhāṃ yady apy upekṣitum | brūyāḥ pravadatāṃ śreṣṭha naiva māṃ tvaṃ punaḥ punaḥ || gobhl_43 ||
yatas tu māṃ haraty eṣā kāmatṛṣṇā niśācarī | tenātivelakṛpayā tvaṃ māṃ kutsayase vibho || gobhl_44 ||
sa taṃ mahātmā punar api sānukrośapeśalair vacobhiḥ saṃvejayann abravīt |
khinnā vayaṃ rudhirabindum upādadānāḥ sāṃkleśikeṣu sabhayeṣu bhaveṣu vatsa | āyāsinīṃ ca kaṭasīm abhivardhayanto naikāntarāyavivaśāḥ svaparābhavāya || gobhl_45 ||
krūraiḥ parasparavirodhibhir apraśāntair dhātūragaiḥ prakupitair iva kṛṣṇasarpaiḥ | ātudyamānavapuṣām aparāyaṇānāṃ kalpāyutāny abhigatāni ca no mahātman || gobhl_46 ||
pratyarthikair iva samudyatamaṇḍalāgraiḥ skandhair hatā vayam akāraṇabaddhavairaiḥ | āyāsitāś ca viṣayair viṣakumbhakalpais tac chidyatāṃ bhavasukhavyasanānurāgaḥ || gobhl_47 ||
sa tam arhantam āha |
nopacchetsyāmi yady atra janmani skandhasaṃtatim | upapadyoddhariṣyāmi tvadvākyena jitādhinā || gobhl_48 ||
sa taṃ pratyāha | yady apy etad evaṃ tathāpi
sakṛn martavye tvaṃ punar api ca mṛtyuṃ mṛgayase sphuṭaṃ dṛṣṭvālokaṃ tamasi vipule majjasi punaḥ | śivaṃ labdhvā mārgaṃ kusṛtim upayāsi pratibhayāṃ bhavān yas tvaṃ vāñchasy amṛtapuram utsṛjya sulabham || gobhl_49 ||
samuttīryāgādhāt krimikulacalatpaṅkakalilāt kathaṃ vijñābālāt pipatiṣasi tasmin punar api | vimukto rogebhyaḥ punar api ca rogāya yatase bhavebhyo duḥkhebhyaḥ spṛhayasi punar yas tvam aghṛṇaḥ || gobhl_50 ||
anāśān asvantān sulabhavinipātapratibhayān savairān sodvegān saparibhavasaṃtāpavirasān | parityajyāyuṣman vyasanaviśikhāpātavihatān bhavān samyagmārgaṃ bhavabhayaharaṃ bhāvaya sadā || gobhl_51 ||
dṛṣṭasaṃsāraduḥkho 'pi so 'bhyāsād rāgapāpmanaḥ | tam uvāca mahātmānam ārujann iva vākśaraiḥ || gobhl_52 ||
bhramanti te bahūn kalpān bodhisattvā bhavādhvani | sudāntāḥ saptajanmāni bhramatāṃ kīdṛśī vyathā || gobhl_53 ||
sa bhikṣus tena vākyena pratodeneva vikṣataḥ | tam abravīd bhavāsvādakārpaṇyopahatāśayam || gobhl_54 ||
na tena viditā bhikṣo yā vyathā bhramatāṃ bhave | avajñāya vaco 'smākaṃ punar apy avabhotsyase || gobhl_55 ||
punaś ca tvāṃ bravīmi |
ye janmaivādhimuktāḥ śamasukhamahatīṃ nirvṛtiṃ śuddhasattvā yeṣāṃ kleśāvaśeṣo 'py upaśamitabalo yo 'py upādānam eva | ātmatvenābhyupetā jagad idam akhilaṃ ye kṛpākrāntacittās teṣāṃ ślāghyā pravṛttir gatiṣu na tu bhavāsvādaparyastabuddhiḥ || gobhl_56 ||
spṛśyante sattvavanto na viṣayarajasā ye viviktāśayatvād duḥkhair naiva vyathante kṣitidharaguravo ye parārthe carantaḥ | te janmopādadānāḥ parapuraparikhāsetavo bodhisattvāḥ śobhante na kṣamaṃ tu kṣaṇam api gatiṣu sthātum ātmaṃbharīṇām || gobhl_57 ||
yeṣāṃ sarve prayogāḥ śaśina iva kalāḥ sarvasattvopajīvyā ye lokān pānti kṛtsnān pitara iva sutān duḥkhapātālamagnān | teṣāṃ janmopadeśaḥ sucaritamahatām utsavaḥ śrīviśeṣaḥ svārthodyogānurāgād anupatati bhavān mṛtyave kevalaṃ tu || gobhl_58 ||
yeṣām utpādakāle sucaritakiraṇair likhyamānaṃ samantād dhvāntaṃ cetaḥ svaraṅgāvivaraparicayasphītam apy astam eti | unmajjantīva lokāḥ pratibhayamahato duḥkhapaṅkaughamadhyāt teṣām evānurūpā parahitaviduṣāṃ janmasaṃtānalīlā || gobhl_59 ||
kiṃ bahunā
sarveṣv ācāryavaryā niyamagurudharā dharmayānāgradhairyāḥ kāruṇyocchrītavīryā rajanikaranibhā bhāskarābhāś ca dīptyā | janmāṭavyānuyātrā namucividaraṇā jñānadīpolkadhārāḥ sarvajñatvābhiṣekāḥ puruṣavarayugāḥ sarvadā bodhisattvāḥ || gobhl_60 ||
evam apy asāv ucyamānaḥ kuśaladharmasādhanodyogavidhura eva vyāhārṣīt |
samudāgamavaiguṇyavirūkṣakṣāmacetasām | kuśalapratyayā bāhyāḥ kiṃ kariṣyanti dehinām || gobhl_61 ||
prakṣālayanti munayo na jalena pāpaṃ hastena nāpy apaharanti janasya duḥkham | saṃcārayanty adhigamaṃ na paratra ca svaṃ dharmān vadanti tu sukhapratipattisādhyān || gobhl_62 ||
atha sa krameṇa kālagato bharukacche proṣitabhartṛkāyā nāryāḥ kukṣau janma pratisaṃdadhe | kālāntareṇa ca garbhād abhiniṣkrāntaḥ | mātā cainam abhivīkṣya putrasneham anādṛtyāpavādabhayāśaṅkinī kim api kim api tapasvinī vilalāpa | anunīyamānāpi ca samānasukhaduḥkhābhiḥ sakhībhir asahamānā tanayaviyogavyasanaṃ tam atimanoharātmabhāvaṃ bālakam aṅke kṛtvā bāṣpavegoparudhyamānaskhalitavacasā niyatam īdṛśaṃ kiṃ cid avocat |
jāte putre bhavanti pramuditahṛdayā mātaro jīvaloke dṛṣṭvā vaṃśasya lakṣmīm anuparatarasām unmiṣantīṃ samantāt | ānandāndolitānāṃ bhavati sa divaso bāndhavānām adīrgho jātaḥ śokāya tu tvaṃ mama tanaya kathaṃ mandabhāgyodayāyāḥ || gobhl_63 ||
durvṛttāyā mama tad adhunā karmaṇā preritas tvaṃ bhuṅkṣvāsahyaṃ vyasanam athavā svasya duśceṣṭitasya | ete 'nye ca vyasananivahā mūrdhni teṣāṃ sphuranti tyaktvā lajjāṃ sujanadayitāṃ ye pramādaṃ bhajante || gobhl_64 ||
khādyamānaparikomalacchavis tīkṣṇatuṇḍanakharaiḥ patatribhiḥ | putra durnayaphalāni bhokṣyase mātur adya parimāṇavartakaḥ || gobhl_65 ||
dhig dhig astu pariṇāmadāruṇāṃ saṅgināṃ ratim apūrvavāhinīm | adhyavasyati yayābhibhūtadhīr īdṛśāny api jano hatatrapaḥ || gobhl_66 ||
kaṣṭam āyataviṣādabhīṣaṇe saṃkaṭe mama vivartate manaḥ | yatra lokaravabhītayā mayā putraka tvam aṭavīṃ nipātyase || gobhl_67 ||
dāruṇaṃ bata bidher viceṣṭitaṃ duṣkaraṃ khalu mayā samīhitam | kiṃ karomi śaraṇaṃ vrajāmi kaṃ putra śokaśaratāḍitāśayā || gobhl_68 ||
hā hatāsmi vighṛṇena cetasā kāmadohadapathānupātinā | yat suduṣkaram idaṃ kariṣyate vaiśasaṃ vihatalajjayā mayā || gobhl_69 ||
bhūr iyaṃ kim iti nāvadīryate nārakaḥ kva nu sa havyavāhanaḥ | yo na nirdahati pāpakāriṇīṃ kakṣamuṣṭim iva māṃ hatatrapām || gobhl_70 ||
vitataśikhikalāpodbhāsurālokajālaṃ nipatati mama vajraṃ sāṃprataṃ kiṃ tu mūrdhni | sutam akaruṇacittā yāham evaṃ tyajāmi stanarasaparibhogaklībavaktrāravindam || gobhl_71 ||
ity evam anyathā ca tasyā vilapantyāḥ kiṃciccheṣā rajanī babhūva | sā paricārikām abravīt | jñāyatāṃ tāvad bhadre kim avaśeṣaṃ niśāyā iti | sābravīt | svāmini saṃprati hi
aruṇakiraṇamālāpāṭalopāntalekhaṃ praviralataratāraṃ khaṃ parāvṛttacandram | pulinam iva payodher vidrumakṣodatāmraṃ parimukulapalāśasvasthasaṃsuptahaṃsam || gobhl_72 ||
sā provāca |
imaṃ hṛdayasaṃtāpaṃ dīrghakālānuṣaṅginam | durjātaṃ mama mandāyā gaccha cchoraya bālakam || gobhl_73 ||
ity uktvā sā bāṣpavegoparudhyamānahṛdayā pṛthivyāṃ sahasā nipapāta | paraṃ ca saṃmoham upajagāma |
sā tatheti pratiśrutya tam ādāya tapasvinam | upahāram ivāpūrvaṃ vicikṣepa mahāpathe || gobhl_74 ||
putrakrauryaṃ vivṛtam aśivaṃ janmaduḥkhopataptaṃ bhartṛsnehaḥ ciraparicayād baddhamūlo na dṛṣṭaḥ | dagdhaṃ vaṃśadvayam api mayā durnayāṅgāravarṣair hā kāmānāṃ prakṛtir asatī sarvaduḥkhaprasūtiḥ || gobhl_75 ||
nāsau rurāvāmuṣitasmṛtitvāc cukopa mātre na ca tattvadarśī | dṛṣṭvā tu tām ātmagatām avasthāṃ svam eva cittaṃ vinininda bālaḥ || gobhl_76 ||
nāyaṃ jananyā mama kāmacāro na cānimittaṃ vyasanaṃ mamedam | svayaṃ kṛtāni vyasanāny amūni tvayaiva me citta vimuñca dainyam || gobhl_77 ||
anārya tāṃ cittakale pratārya pragāḍhaduḥkhodayadāruṇeṣu | bhavopabhogeṣv adhunā viṣādaṃ kim eva mohād asamīkṣyakārin || gobhl_78 ||
hitaiṣiṇas tasya vaco 'vadhīrya tvam ajña nirdagdhapunarbhavasya | bibheṣi duḥkhād adhunā kim evaṃ svakarmanirmāṇam idaṃ tavaiva || gobhl_79 ||
na pūjayanti pratipattibhir ye giro gurūṇām anukampakānām | imāni cānyāni ca te labhante viṣādanīnāṃ vipadāṃ śatāni || gobhl_80 ||
yathā yathā tīvradvandvopanipātajāni duḥkhāny anubhavati sma tathā tathā sutarām upajāyamānasaṃvegaḥ sāśrukaṇṭha eva śuśoca viklavātmā tapasvī |
praviralatṛṇacchannaśvabhraprapātabhayaṃkarān mama gurur asau tyaktvā yāto bhavābdhikadurbhavān | tanusukhalavakliṣṭātmāno vayaṃ tu hatatrapā bhavajalanidher dṛṣṭvāpy antaṃ punar nidhanaṃ gatāḥ || gobhl_81 ||
matihutabhujā dagdhvā skandhapravṛttiviṣadrumaṃ sthitiṣu vaśitāṃ saṃprāpyāpi prakāśayaśotsavāḥ | sakalabhuvanaśreyaḥ kṛtvā gatāḥ sugatāḥ śamaṃ viṣayakṛpaṇāḥ kaṣṭaṃ naṣṭā vayaṃ bhavalubdhakāḥ || gobhl_82 ||
sthānāsthānavivekayogaviduṣā sthānena saṃvarṇitā skandhānāṃ kṣaṇikāpy anuttaragirā nirvṛttir āyāsinī | sthāne prajvalitāṃs tarūn iva khagās tyaktvā bhavān bhaṅgurān nirvānti jvalanā ivāmbuvihatāś citteśvarā yoginaḥ || gobhl_83 ||
kṛtvābhiyogam api cāgamagahvareṣu svairapracāram anugṛhya mano manuṣyāḥ | alpaśrutā iti jagaty upayānti saṃkhyāṃ cetovinigrahaphalaṃ śrutam āhur āryāḥ || gobhl_84 ||
sa sūcikāgrair iva tudyamānaḥ pipīlikair bhugnakarāladaṃṣṭraiḥ | mahīrajodhūsarakomalāṅgo muhur muhuḥ saṃparivartate sma || gobhl_85 ||
sa makṣikāṇāṃ nayutaiḥ parīto mṛduḥ prayatnākulapāṇipādaḥ | viceṣṭamānaḥ karuṇaṃ kathaṃ cid bhavān jagarhe manasānutāpī || gobhl_86 ||
krūrārāvaiḥ purabalibhujāṃ maṇḍalaiḥ saṃpatadbhir vyādhūtāsyo vipadam aśivāṃ yo 'svatantraḥ prapede | gomāyūnāṃ viṣamavirutair agnimālākarālair āryasyāpi prakṛtimṛdukaṃ tasya cetaś cakampe || gobhl_87 ||
kravyāśināṃ paravadhapraṇayapragalbhaiḥ pūgair asau parivṛto vigatāsukalpaḥ | prākhyāpayat sa bhavabhogalavābhilāṣaduḥkhāni tasya ca vaco vigatasravasya || gobhl_88 ||
tasya tathā kṛcchragatasya puradvāri parivartamānasya gavāṃ nirgacchantīnāṃ puraḥsaro vṛṣabhas tam āyuṣmantaṃ dṛṣṭvā vidhiyogasāmarthyāt pitevopagu tāvad avatasthe yāvad atikrāntaḥ sarvo gaugaṇaḥ | so 'titīvravedanāturatanur alpasthāmatayā kaṇṭhagataprāṇaḥ punar api mayā vyasanam evānubhavanīyaṃ maraṇād ūrdhvam ity abhiviṣādo 'pi mṛtyur eva tatkāladuḥkhapratīkāram ākārayatu | vanavihagapakṣapātoddhṛtadharaṇitalarajo'vakīrṇadeho nirākrando mandam aparispandakaracaraṇavadanakamala idānīṃ na bhaviṣyāmīti buddham eva bhagavantaṃ namaskartum ārabdhaḥ | tadbhāgyaśeṣopakṛṣṭā iva copāsakā buddhadharmasaṃghānuvādāśrayāḥ saṃkathāḥ kathayantas taṃ pradeśam upajagmuḥ | sa tān avalokya pratyujjīvita iva mṛdusphuṭakalena vacasā kamalapalāśakomalaṃ pāṇim abhiprasāryābravīt | bho bhoḥ satpuruṣā muhūrtakaṃ tāvad asmadanukampayāvatiṣṭhadhvam iti | atha te sahasā tacchabdaśravaṇasaṃbhrāntāḥ kim idaṃ kathaṃ cety utpannavimarśāḥ sthitā vayaṃ bhadramukhete taṃ mahāsattvam āśvāsayāṃ babhūvuḥ | kautūhalākulasamāsāś ca punar evam ūcuḥ |
avasthāṃś ca vayaś cedaṃ vāksauṣṭhavam idaṃ ca te | matvā calati no buddhiḥ kautūhalasamākulā || gobhl_89 ||
tat saumya vada ko nāma tvaṃ devo 'py atha dānavaḥ | kathaṃ cemāṃ daśāṃ prāptaḥ sajjanāyāsakāriṇīm || gobhl_90 ||
sa tān āha |
mānuṣo 'smi mahāsattvā nāhaṃ devo na dānavaḥ | bhavasaṃbhogatarṣeṇa prāptas tv aham imāṃ daśām || gobhl_91 ||
atha te tadvacaḥ śrutvā saṃvignoddhatamānasāḥ | anukampāmṛtasnigdhaṃ pratyabhāṣanta taṃ punaḥ || gobhl_92 ||
upāsakā vayaṃ sādho nityaṃ kiṃkuśalaiṣiṇaḥ | vistaraṃ śrotum icchāmaḥ sa cet khedaṃ na manyase || gobhl_93 ||
sa tān ity avadad yūyaṃ dharmabhrātara eva me | duḥkhāni tāvad vāryantāṃ paścād vakṣyāmi vistaram || gobhl_94 ||
tatheti ca pratiśrutya gṛhītvā pāṇibhiḥ śanaiḥ | pramṛjyāstīrya vastrāṇi svāni teṣu nyaveśayan || gobhl_95 ||
prasvasthakāyaḥ sa samāhitātmā catvāri satyāni yathekṣitāni | parīkṣamāṇo na cireṇa sādhur malān yathāsthūlamayāṃś cakāra || gobhl_96 ||
⏑ anuśayaviśeṣaṃ bhāvanāmārgaheyaṃ ⏑ ravir iva niśāntadhvāntam ullikhya bhābhiḥ | svatanum atanupuṇyāpyāyitāntarviśeṣāṃ apahṛtagurubhārāyāsalaghvīṃ babhāra || gobhl_97 ||
atha sa mahātmā kṛtakaraṇīyaḥ kṣaṇam apy avasthāṃ tāṃ parityajya sabahumānaḥ kevalaṃ teṣām upāsakānāṃ kṛtajñatām anurakṣan paryaṅkaṃ gaganatale baddhvā taiḥ sabahumānam udīkṣyamāṇo vistareṇa tebhyo yathāvṛttaṃ vyāhṛtya punar api tān ābabhāṣe |
abhinandati yo janma sa duḥkham abhinandati | duḥkhābhinandī duḥkhebhyo na jātu parimucyate || gobhl_98 ||
pakvagaṇḍāyamānasya yaḥ kāyasyāsya saṃbhavaḥ | ītyupāyāsaduḥkhānām utpādaḥ sa vidāhinām || gobhl_99 ||
saṃsārāvacaraṃ kṛtsnaṃ sukham ekaghanīkṛtam | narāṇāṃ janmaduḥkhena kṣaṇikenābhibhūyate || gobhl_100 ||
viṣopadigdhā niśitā ivāyasāḥ śikhā ivāgneḥ prabalānilākulāḥ | sabhīmanādā iva cāśmavṛṣṭayaḥ pravṛttayo duṣprasahāḥ śarīriṇām || gobhl_101 ||
bhavaprabandhavyasanānuṣaṅginī matir viparyāsatamo'vaguṇṭhitā | paraṃ samutkṣipya nipātayaty adho vipattipātālatale duruttare || gobhl_102 ||
taḍillatānāṃ sphuṭanānukāriṇīm anekarūpavyasanānubandhinīm | upādadānasya na jātv imāṃ śivaṃ narasya saṃskāravikārasaṃkulām || gobhl_103 ||
svayaṃ samutthāpya vikalpavāsanān samīraṇoddhūtaśikhān bhavānalān | janāḥ saroṣā iva nirdahanty amī svam indriyagrāmam anarthapaṇḍitāḥ || gobhl_104 ||
svabhāvaduḥkhān prakṛtiprabhaṅgurān asārakān phenalavān ivāmbhasaḥ | arīn imān ātmasamudbhavān bhavān sukhābhimānāś chalitāḥ śarīriṇaḥ || gobhl_105 ||
niśamya ko nāma viḍambanām imāṃ pumān madīyāṃ śravaṇopatāpinīm | ratiṃ prakuryād apariplutendriyo vicitrasaṃkleśasamudbhave bhave || gobhl_106 ||
ta eva santaḥ sukham adhyupāsate sanātanaṃ śāntam atītamānuṣam | bhavopabhogapraṇayānupātinī matir na yeṣāṃ pariśuddhakarmaṇām || gobhl_107 ||
hatāvalepāḥ pariśuddhavṛttayaḥ sthitās ta evopari sarvasaṃpadām | na bhāvanāṃ ye ślathayanti sādhavaḥ pravṛttyupādānaviṣopaśāntaye || gobhl_108 ||
prakhyāpya doṣakaṇikān vibhavān bhavānāṃ nānāvidhavyasanasaṃkaṭasaṃbhavānām | saṃvejya parṣadam ṛṣiḥ sa upāsakānāṃ sadyo yayau praśamam agnir ivāmbuṣiktaḥ || gobhl_109 ||
iti bhavalubdhakāvadānam ||
4. kapīśvarajātakam = gokī
abhyasyanti tathā tathāgatasutās tyāgaṃ yathā svān api prāṇān prāṇikṛte tyajanti kṛpayā rogān ivāyāsinaḥ | kṣudrāḥ pāpavidhau tathā tv abhiratiṃ badhnanti niḥsādhvasā bhūtvā duścaritaikatānamanaso gacchanty adhastād yathā || gokī_1 ||
tadyathānuśrūyate
bodhisattvaḥ kilānyatamasmin vividhavarṇagandharasasaṃpannaphalabhārāvanatadrumopagūḍhe vikacasurabhikusumavallīvirājitaparyante marakatamaṇiprabhāharitaśādvalakuthāstīrṇaviṣamabhūmibhāge kamalakuvalayākaronmīlitavimalajalāśayaparigrahe mahaty araṇye vānarādhipatir babhūva ||
mahākṛpāsvīkṛtamānasatvān nītvāpi puṇyāni paraṃ prakarṣam | gatiṃ tiraścām adhamāṃ prapede sādhuḥ sa kenāpi tu kāraṇena || gokī_2 ||
śubhāśubhaiḥ karmabhir āryakarmā krīḍann ivāsau bhavaraṅgamadhye | nidarśayām āsa vicitrarūpām upāyapūrvām upapattimāyām || gokī_3 ||
kṛtvāpy asau durgatisaṃnirodham apāyahetoś ciravipravāsāt | saṃmohatāmisramayīṃ prapede tiryagvipattiṃ karuṇāparītaḥ || gokī_4 ||
pravartate karmavaśena loko nirāśrayo 'yaṃ gaticakramadhye | babhūva tasya tv anavadyabuddheḥ śubhāśubhe karmaṇi kāmakāraḥ || gokī_5 ||
mahātmā kāyamātreṇa vinipātaṃ gato 'py asau | avipannaguṇābhyāsapeśalādhyāśayo babhau || gokī_6 ||
anāryaiś caritair dūrān niśamyaiva vivarjitaḥ | āryām udbhāvayām āsa paddhatiṃ sa śivodayām || gokī_7 ||
ātmasaṃjñāviparyāsaprahāṇād eva so 'tyajat | svasukhāsaṅginīṃ caryām anāryajanavartinīm || gokī_8 ||
vṛttaśobhāṃ samālokya tasya jātivirodhinīm | munayo 'py abhavann ātmany avajñāśithilādarāḥ || gokī_9 ||
sa tatra mātaram andhāṃ vṛddhāṃ ca paricaran vivekakāmatayā ca svayūtham apahāya teṣu teṣu puṣpaphalasamṛddheṣu vanāntareṣv anutkaṇṭhitamanā vijahāra |
aṃsena tāṃ pariharan viṣameṣu deśeṣv amlāyinīṃ srajam ivādhipatiḥ kapīnām | ānṛṇyam apratisamaṃ sa jagāma mātur garbhādidhāraṇapariśramakheditāyāḥ || gokī_10 ||
pākopapāditarasaiḥ sa phalaprakārair niṣprāṇakaiś ca madhubhiḥ kusumādhivāsaiḥ | toyaiś ca phullakamalotpalinīmanojñais tāṃ mātaraṃ paricacāra viśuddhasattvaḥ || gokī_11 ||
tayā karuṇayā cāsāv anubaddhaḥ kapīśvaraḥ | vijahāra vivikteṣu parvateṣu vaneṣu ca || gokī_12 ||
atha kadā cid anyatamo vyādho dhanvī pṛṣṭhāvāpī pragāḍhāvabaddhaparikaro mālutāvatānasaṃyatākulakeśabhārabhāsuraḥ śvāpadān abhidravaṃs taṃ deśam abhijagāma |
krodhāraktavilocanaṃ giriśilāśyāmāyatoraḥsthalaṃ vallīkuṇḍalakāvabaddhakapilavyādhūtakeśāśivam | dṛṣṭvā mṛtyum ivāpatantam atha taṃ tadgocarāḥ prāṇino yātāḥ kvāpi vilaṅghya kaṇṭakalatānaddhān prapātān api || gokī_13 ||
atha sa durātmā viphalaprayāsatayā sutarāṃ krodhāgninā pradīptamānasaḥ saśiraḥprakampaṃ niśvasya ca palāśikayāvagṛhya lalāṭapuṭaprasvedasalilaṃ tam evānukampamānaṃ taṃ vānarādhipatiṃ dadarśa pādapaikadeśāvasthitam | dṛṣṭvā ca bhṛśataraṃ krodhavahninā prajajvāla |
aśaknuvanto balinaḥ prabādhituṃ khalāḥ svadaurātmyavirūkṣadṛṣṭayaḥ | akāraṇakrodhaviṣāśivāśivā bhavanti sādhuṣv apakāradāruṇāḥ || gokī_14 ||
atha sa durātmā dhanuṣi niśitaṃ sāyakaṃ saṃdhāya vegena bodhisattvam abhidudrāva | sa ca mahātmā lobhanīyataraṃ vapur avetya mayi ca nāsyāyaṃ nirbandha iti | śakto 'pi pratyavasthātum apagatasaṃrambhamānasaḥ khaga iva mahatā javena tadbāṇapatham aticakrāma |
muṣṭiprahāreṇa sa śailaśṛṅgaṃ śakto 'pi saṃcūrṇayituṃ mahātmā | jālmaṃ tam eva tv anukampamānas tadbāṇasaṃpātapathād vyatītaḥ || gokī_15 ||
sa ca puruṣādhamas tīvratarasaṃrambhamanyuvegākulīkṛtāśayas tāṃ bodhisattvajananīṃ pratyākṛṣṭatīkṣṇabāṇāśanir abhisasāda |
abhyāsayogāt kaṭhinīkṛtāni manāṃsy anāryaiś caritaprasaṅgaiḥ | pāpakriyāyām avicārya kāryaṃ caranti lokasya niraṅkuśāni || gokī_16 ||
atha bodhisattvaḥ purāyaṃ me mātaraṃ vyāpādayatīty avigaṇitasvaprāṇātyayaḥ sasaṃbhramadrutataragatir abhigamya taṃ vyādhaṃ sānunayapraśamamadhuram ity abravīt |
tiṣṭha tiṣṭha mahāsattva mā vadhīr jananīṃ mama | kas tavemāṃ guṇo hatvā vṛddhāṃ proṣitalocanām || gokī_17 ||
tavāpi nūnam āyuṣman mātā hṛdayavallabhā | ātmasnehānumānena mā vyātsīr mama mātaram || gokī_18 ||
phalamūlajalāhārāṃ vasantīṃ vijane vane | vyāpādayitum ambāṃ me sādhos tava na yujyate || gokī_19 ||
spṛṣṭadṛṣṭāpacāre 'pi puruṣās tuṅgamānasāḥ | praharanti na śauṭīrād dainyopahatacetasi || gokī_20 ||
purātanair eva hatāṃ karmabhiḥ paruṣair imām | ghnato niraparādhāṃ te kathaṃ notpadyate dayā || gokī_21 ||
api cedaṃ mṛgendrāsṛkkalaṅkitamukhaṃ śaram | na lajjase kathaṃ nāma muñcañ chākhāmṛgītanau || gokī_22 ||
sphītāvalepau karimastakeṣu bhujāv imau jyākaṭhinaprakoṣṭhau | niyujyamānau kṛpaṇāśrayeṣu daurbhāgyam udbhāvayataḥ sphuṭaṃ te || gokī_23 ||
amuktapūrvo hariṇāṅganāsv apy akṣūṇalakṣas tava kaṅkapattraḥ | śilīmukho 'yaṃ pratikuñjarīva niyujyamānaḥ kapidurgatāyām || gokī_24 ||
abhyarthyamānā ripuṇāpi dhīrā bāṣpāmbuviṣyandivilocanena | bhavanti tatkālavinīyamānakrodhoparāgādhikaramyaśobhāḥ || gokī_25 ||
tasmād udvīkṣasva paraṃ ca lokam imāṃ ca vṛddhām aparāyaṇāṃ tvam | mā gā vaśaṃ roṣaniśācarasya lokadvayānarthaśatāvahasya || gokī_26 ||
evam apy asāv ucyamānaḥ krauryābhyāsakaṭhorahṛdayapāṣāṇas tad bodhisattvavacanam ākarṇyaivāvadhīrayām āsa |
pāpaprasaṅgaparuṣīkṛtamānaseṣu vyarthā giro guṇijanābhihitā bhavanti | viprasrutā jaladharebhya ivāmbudhārā vajrāgnidagdhaśikhareṣu mahīruheṣu || gokī_27 ||
atha vānareśvaras tam anāryakarmāṇam anunayavidhuram avagamya cintām āpede |
mātary ayaṃ yadi mama praharaty anāryaḥ saṃpaśyato mama vadhaḥ sakalaḥ sa eva | tyaktvā svajīvitam ataḥ paripālayāmi vṛddhām imāṃ kumudinīdhavalāṃ ca kīrtim || gokī_28 ||
kāmaṃ mṛte mayi mariṣyati viklaveyaṃ hā putraketi kṛpaṇā karuṇaṃ rudantī | yuktas tathāpi mama pūrvataraṃ vināśo draṣṭuṃ guruvyasanam asti na me prabhutvam || gokī_29 ||
jātaś ca nāma na vinakṣyati vety ayuktam utpāda eva niyamena nipātahetuḥ | tulye ca nāma maraṇavyasanopatāpe mṛtyur varaṃ parahitāvahitāśayasya || gokī_30 ||
tadgarbhasaṃdhāraṇasaṃbhṛtasya snehānubaddhasya pariśramasya | asyāḥ krameṇaiva mamābhyupeto nirveśakālātiśayotsavo 'yam || gokī_31 ||
duḥkhaṃ tu nirgārayatīva ceto mamaikam evāvinivāryavīryam | ambā mṛtaṃ māṃ yad iyaṃ viditvā duḥkhena saṃtyakṣyati jīvalokam || gokī_32 ||
arthāya netravyasanaṃ tu jātam asyā na māṃ drakṣyati māryamāṇam | yad asya tīkṣṇena durādhareṇa vyādhaprayuktena śilīmukhena || gokī_33 ||
kṛtvā ca yat pāpam ayaṃ tapasvī duḥkhāni saṃprāpsyati dāruṇāni | etan mano nirdahatīva mahyaṃ prāṇoparodhaṃ svam acintayitvā || gokī_34 ||
dhig astu saṃkleśapiśācavaiśasaṃ pṛthagjanatvaṃ dhig anarthapaṇḍitam | vipattipātālatale duruttare vṛthaiva yal lokam imaṃ vimuñcati || gokī_35 ||
atha sa prakṛtiśuddhasattvas tadavastho 'py anabhijātaviṣādadainyasaṃbhramamanās taṃ vyādham abravīt |
amogho yad ayaṃ bāṇas tvayā tāta samudyataḥ | mayi prahara niḥśaṅkaṃ mā kārṣīr mṛtamārikām || gokī_36 ||
atha sā vṛddhā vānarī taṃ bodhisattvasyātiduṣkaraṃ hṛdayasaṃtāpakaraṃ vyavasāyam avetya pāṇibhyāṃ hṛdayam abhighnantī sāśrukaṇṭhā gadgadāyamānavacanā bodhisattvam āha |
putra mā sāhasaṃ kārṣīr mayy eva praharatv ayam | mṛtayāpi mayā kiṃ syāj jarayāpītasārayā || gokī_37 ||
yad ahaṃ tāta jīvāmi durmanā duḥkhabhāginī | tvatsaṅgamasukhābhyāsaṃ rasāgraṃ na varaṃ hi tat || gokī_38 ||
tvayi jīvati jīvanti bahavo dharmajīvinaḥ | nimīlite tvayi vyaktaṃ diśaḥ sarvā nimīlitāḥ || gokī_39 ||
jarājanitasaṃvegā viproṣitavilocanā | mṛtyum evābhikāṅkṣāmi niśvāsaikaparāyaṇā || gokī_40 ||
tvaṃ me hṛdayasarvasvaṃ putrakocchvasimi tvayā | tvayi jīvati jīvantīṃ mām avehi mṛtām api || gokī_41 ||
upāyāsi prapannāyā jarākāntāram āyatam | viśrambhasthānavan mṛtyur bhāgyenaiva mamāgataḥ || gokī_42 ||
atha bodhisattvo 'bhipraṇamyānuneṣyann anukampāśītalair api nirdahann iva vacobhir jananīṃ praty āha |
kṣudrajantor api kṛte jahyāṃ dehaśatāny api | mātur arthe tyajed deham itaro 'pi gatavyathaḥ || gokī_43 ||
kāyavraṇam imaṃ tīvravyasanāpātakātaram | tavaiva paricaryāyai mātaḥ pariharāmy aham || gokī_44 ||
na ca me kāyikaṃ duḥkhaṃ tathā janayati vyathām | mānasenaiva duḥkhena yathā pīḍye vidāhinā || gokī_45 ||
svakāyaparirakṣārtham adhyupekṣya vadhaṃ tava | duḥkhaṃ manomayaṃ soḍhuṃ kathaṃ śakṣyāmi duḥsaham || gokī_46 ||
api cāmba |
ucchrāyā vinipātinaḥ priyajanaśleṣā visaṃyoginaḥ sarve saṃnicayāḥ kṣayāntavirasā dīpāḥ prabhāteṣv iva | mṛtyor aprativāryavīryamahataḥ krīḍāmṛgāḥ prāṇinaḥ saṃsārādhvani dehināṃ vicaratāṃ dharmānukṛtyaṃ param || gokī_47 ||
atha sā bodhisattvajananī śītair ananyasattvasadṛśaiḥ karuṇāniṣyandabhūtaiḥ snehātiśayodgāribhiḥ svajīvitanirapekṣair aparimlāyamānagauravaprasādapeśalais tadvacobhiḥ sutarām ākleditahṛdayā vyāpinā svareṇa tad vanam āpūrayantī sakaruṇaṃ virurāva |
amūni tava vākyāni śītāny api dahanti mām | himāpātā iva latāṃ pākapāṇḍupalāśinīm || gokī_48 ||
hā mātṛvatsala ripuṣv api maitracitta kṣudreṣv api prakṛtibhadra mṛdusvabhāva | putrāpahāya kṛpaṇāṃ kva nu yāsyasi tvaṃ mām adya duḥkhaśatabāṇaśaravyabhūtām || gokī_49 ||
hā hā hatāsmi kṛpaṇā cyutabhāgadheyā daivena sādhujananirdayapauruṣeṇa | saṃrakṣa māṃ suciram ekapade jahāsi kiṃ putrakādya nanu saiva tavāsmi mātā || gokī_50 ||
yātāḥ kva te 'dya munayo jvalitaprabhāvāḥ sakhyaḥ kva tāḥ pratigatā vanadevatās te | dharmāya rakṣati jagat kila dharmajīvī kasmāj jagan mama nimīlati putraśūnyam || gokī_51 ||
śailā nirjhariṇaḥ kadambakakubhaśreṇīniruddhātapā nadyaś ca sphuṭapadmareṇuharitakṣāmormimālādharāḥ | saṃśāntā vanarājayaś ca śikhinā sudyotitāś candrakair bhānor aṃśukarālitāś ca divasā rakṣantu me putrakam || gokī_52 ||
acetanānām api pādapānāṃ babhūva kampo ruditena tena | mṛdūkṛtaṃ tasya na nāma ceto manāg api krūramanorathasya || gokī_53 ||
atha sa durātmā tadvākyaśravaṇajvalitakopānalādīptahṛdayaḥ kathāparyavasānam avigaṇayyaiva bodhisattvaṃ tīkṣṇena bāṇena marmadeśe 'bhihatya prāṇair viyojayāṃ babhūva |
śivāvirutajarjarā iva diśo 'bhavaṃs tatkṣaṇaṃ tatāna bahalaṃ tamo dviradayūthanīlaṃ jagat | bhayād iva cakampire vilulitopalāḥ parvatāḥ papāta śalabhāvalīvalayapiṅgalaṃ khād rajaḥ || gokī_54 ||
viśuṣkajalabhairavāḥ pradaragahvarāḥ sindhavo dvitīya iva bhāskare samudite 'bhavaṃs tatkṣaṇam | papāta rudhiraṃ divo ghaṭamukhair ivāvarjitaṃ hate kapigaṇādhipe sucaritaikaratnākare || gokī_55 ||
atha sa dasyus tad atidāruṇaṃ karma kṛtvā sadyas tadvipākacihnākulīkṛtahṛdayaḥ svam āvāsam abhipratasthe | tatra ca tatkarmāparādhena bhairavo niṣpratīkārarabhasajvālāmālākulo mahadagniḥ prajajvāla |
dūrād eva tam āpatantam anilapreṅkholanācañcalaiḥ sadyo 'gniḥ pariṣaṣvaje priyam iva jvālābhujair āyataiḥ | karma kṣetraviśeṣabṛṃhitaphalaṃ karmāntarāvyāhataṃ nikṣepaṃ vapuṣo vipākacapalaṃ nodīkṣate prāṇinām || gokī_56 ||
saṃśuṣkakakṣāntavisarpiṇībhir jvālābhir agneḥ pavanoddhatābhiḥ | āliṅgito 'sau kaṭhināntarātmā mumoha hā heti ca saṃrurāva || gokī_57 ||
anilākulitānalāvalīḍhaḥ kaṭudhūmaughaniruddhakaṇṭhatāluḥ | nipapāta samutpapāta cāsāv asakṛn mīna ivāturas tapasvī || gokī_58 ||
tasyāsthiśeṣam api kāpuruṣasya dagdhvā vahniḥ saroṣa iva naiva śaśāma śīghram | taddūṣitāṃ vasumatīm api dagdhukāmo jajvāla dhūmakapiśārcir ⏑ - ⏑ antaḥ || gokī_59 ||
jvālānāṃ gaganatalāvalambinīnāṃ saṃtānāḥ kusumitakarṇikāragaurāḥ | rejus te pralayavilīyamānasānor niryāsāḥ kanakagirer iva sravantaḥ || gokī_60 ||
dagdho duścaritāgnibhiḥ sa paruṣair dagdhaḥ punaḥ pāvakaiḥ pāpātmā sakalatraputravibhavaḥ śuṣko yathā pādapaḥ | taṃ bhūyo 'pi dadāha dāruṇataraḥ karmendhano nārako vahnir dhūmakalākalaṅkitamukhajvālākalāpaś ciram || gokī_61 ||
avetya pāpakarmaṇām idaṃ vipākavaiśasaṃ vivarjayed asatkriyāṃ bhujaṅgamāṅganām iva | prasādayec ca mānasaṃ prasādanīyakarmasu jinauraseṣv akāraṇaprajāhitābhiyogiṣu || gokī_62 ||
|| iti śrīkapīśvarajātakaṃ navatriṃśattamam ||
5. maitrakanyaka
mātary apakāriṇaḥ prāṇina ihaiva vyasanaprapātapātālāvalambino bhavantīti satatasamupajāyamānapremaprasādabahumānamānasaiḥ satpuruṣair mātaraḥ śuśrūṣaṇīyāḥ |
tadyathānuśrūyate
vikasitasitakumudendukundakusumāvalīguṇagaṇavibhūṣitaḥ pūrvajanmāntaropāttāprameyānavadyavipulasakalasaṃbhāro dhanadasamānaratnāśrayaḥ svajanakṛpaṇavanīpakabhujyamānodāravibhavasāranicayo mitro nāma sārthavāho babhūva |
paropakāraikarasābhirāmā vibhūtayaḥ sphītatarā babhūvuḥ | tasyāryasattvasya nabhasy anabhre karā ivendoḥ kumudāvadātāḥ || gomk_1 ||
tṛṣṇānalaiḥ śokaśikhāpracaṇḍaiś cittāni dagdhāni bahuprakāram | āśāvatāṃ sapraṇayābhirāmair dānāmbusekaiḥ śamayāṃ babhūva || gomk_2 ||
dṛṣṭvā lokam imaṃ dhanakṣayabhayāt saṃtyaktadānotsavaṃ lobhakleśapiśācikāvaśatayā saṃdūṣitādhyāśayam | kāruṇyāt sa dadāv anāthakṛpaṇaklībāturebhyo dhanaṃ matvā vāyuhatārṇavormicapalaṃ svaṃ jīvitaṃ bhūyasā || gomk_3 ||
yeṣu vyāsajya ceto bhujagavaravadhūbhogabhīmeṣu lubdhā gāhante pāpagartaṃ sphuṭadahanaśikhābhīmaparyantarandhram | vātāghātapranṛttapravaranaravadhūnetrapakṣmāgralolāṃs tān arthān arthiduḥkhavyupaśamapaṭubhiḥ protsasarja pradānaiḥ || gomk_4 ||
tasyāputradhanatvāt putrābhilāṣiṇo yadā manorathaśatair asakṛd unmiṣitonmiṣitāḥ putraśriyaḥ prasahya sphītataravairabhārendhanavahnineva vigatanikhilapratīkāradāruṇaprabhāvamahatāśu kṛtāntālayaikaparāyaṇāḥ kriyante sma tadāsau lokapravādamātrayāpi panthānaṃ samavatīrya dhanadavaruṇakuberaśaṃkarajanārdanapitāmahādīn devatāviśeṣān putrārthaṃ yācitum ārebhe |
yasmin yasmiṃs tanayasarasi svacchapuṇyāmbupūrṇe vavre vṛddhiṃ samuditamahāvaṃśalakṣmyambujanma | tat tat tasya prabālavirasāṃ yāti tīkṣṇāṃśumālaiḥ śoṣaṃ ninye ravir iva jalaṃ bhāgadheyārkabimbam || gomk_5 ||
rudraṃ naikakapālaśekharadharaṃ cakrāyudhaṃ vajriṇaṃ sraṣṭāraṃ makaradhvajaṃ girisutāputraṃ mayūrāsanam | gaṅgāṃ śaṅkhadalāvadātasalilāṃ tāṃ tāṃś ca devān asau putrārthī śaraṇaṃ yayau bahu punar dānaṃ dvijebhyo dadau || gomk_6 ||
yad yaj jano maṅgaladeśanābhir vratopavāsādhigataiś ca duḥkhaiḥ | ⏓ - ⏑ - - ⏑ ⏑ - ⏑ - - ⏓ - ⏑ - - ⏑ ⏑ - ⏑ - - || gomk_7 ||
- - ⏑ - - ⏑ ⏑ - ⏑ - - - - ⏑ - - ⏑ ⏑ - ⏑ - - | putrārthasaṃsiddhinimagnabuddhir vikṣipya khedaṃ sa cakāra tāṃs tān || gomk_8 ||
evam anekaprakāraṃ kāyacetassor āyāsakāribhir api vratopavāsamaṅgalair yadā naiva kadā cit kāle 'sya putrā jīvino babhūvus tadaivam ativipule pragāḍhaśokāpagāmbhasi nimajjantaṃ kaś cit sādhupuruṣo 'bravīt |
karmāṇy evāvalambanti dehināṃ sarvasaṃpadaḥ | bhūtānāṃ tuṅgaśṛṅgāc ca vinipāto na bhūtaye || gomk_9 ||
saṃkleśaṃ bahavaḥ prāptāḥ putratṛṣṇārtabuddhinā [!] | na ca te 'dyāpi jīvanti tatra kiṃ parikhidyase || gomk_10 ||
karmāṇi nirmucya kathaṃ bhavebhyaḥ svargaukasas tuṣṭivaśād iheyuḥ | ye yair vinā nātmabhavaṃ labhante te tair vinā janma kathaṃ bhajeran || gomk_11 ||
ye sāṃsārikanaikaduḥkhadahanajvālālatāliṅgitās te vāñchanti narāmaroragasukhaṃ prāyeṇa dānādibhiḥ | tvaṃ kenāpi viḍambyase jaḍamatiḥ putrāśayonmattako yas tvaṃ dyām adhigantum icchasi bṛhatsopānamālāśrayāt || gomk_12 ||
vidhim aparam ahaṃ te bodhayāmi prasiddhyai tvam api ca kuru tāvat saṃprasiddhyai kadā cit | yadi bhavati sutas te kanyakānāma tasya sakalajanapade 'smin khyāpayasva prasiddhyai || gomk_13 ||
atha tasya kālāntare gaganatalam aṃśumālīva svakiraṇanikarair virājamānaṃ svavaṃśalakṣmīḥ putraṃ janayāṃ babhūva | sa ca
nirvāntāmalahemaśailaśikharapracchedagauradyutiḥ saṃpūrṇāmalacandramaṇḍalasamacchattrorubhāsvacchirāḥ | mattairāvaṇacārupuṣkarakaravyālambabāhudvayo bhinnendīvaraphullapattranicayaśyāmāruṇāntekṣaṇaḥ || gomk_14 ||
bhūyaḥ kalpasahasrasaṃcitamahāpuṇyaprabhāvodbhavaiḥ pravyaktasphuritendracāparuciraiḥ prahlādibhir lakṣaṇaiḥ | mūrtis tasya rarāja meruśikharād dhemaṃ yathā bhūcyutaṃ prodgīrṇasvamayūkhajālajaṭilai ratnāṅkurair veṣṭitam || gomk_15 ||
bhramaracamarapaṅktiśyāmakeśābhirāmaṃ samavipulalalāṭaṃ śrīmaduttuṅganāsam | tanayam uditacetā maitrakanyābhidhānaṃ daśadivasapareṇa khyāpayām āsa loke || gomk_16 ||
śarīriṇāṃ vṛddhikaraiḥ samṛddhair viśeṣayuktair vividhānnapānaiḥ | sudhāvadātaiḥ sphuṭacandrapādaiḥ payodhiveleva yayau samṛddhim || gomk_17 ||
dhātrībhiḥ sa samunnītaḥ kṣīraiś ca sarpimaṇḍakaiḥ | pupoṣa sundaraṃ dehaṃ hradastham iva paṅkajam || gomk_18 ||
atha tasya pitā mitraḥ sārthavāho vaṇigjanaiḥ | dravyair vahanam āropya jagāhe toyadhiṃ mudā || gomk_19 ||
timiṅgilakṣobhavivardhitormimahodadhau mīnavipannapātre | pitur vyatīte jananīṃ jagāda cakāra kiṃ karma pitā mameti || gomk_20 ||
tato 'sya jananī pativiyogaśokaglapitahṛdayā cintām āpede |
āśāpāśaśatākṛṣṭo jano mṛtyuṃ na paśyati | viṣayāsvādakṛpaṇo vāraṇa iva bandhanam || gomk_21 ||
yady api kathayiṣyāmi pitaraṃ yānapātrikam | eṣo 'pi mama mandāyā nāśam eṣyati toyadhau || gomk_22 ||
yāvac cāyaṃ janapadam imaṃ tasya vṛttiṃ na bhūtāṃ pṛcchaty asmai kathayati na vā sarva evaiṣa lokaḥ | tāvad yuktaṃ mama sutam imaṃ mṛtyuvaktrāntarālaṃ nānāduḥkhavyasanagahanaṃ vyādhisaktaṃ niṣeddhum || gomk_23 ||
paro 'pi yaḥ sādhujanānujuṣṭaṃ vihāya mārgaṃ śrayate vimārgam | nivāraṇīyaḥ sa matāj janena prayatnataḥ kiṃ punar eva putraḥ || gomk_24 ||
tato janāni kathayāṃ cakre |
putrakaukarikatvena pitā te mām apūpuṣat | yady ahaṃ sukhitā kāryā kārayaukarikāpaṇam || gomk_25 ||
atha maitrakanyako bodhisattvo mātur vacanaṃ kusumamālām iva śirasā samabhivadyānyasminn ahani [!] aukarikāpaṇaṃ prasasāra |
puṇyasaṃbhāramahatas tasya sattvadayāvataḥ | prathame 'hani saṃpannaṃ catuṣkārṣāpaṇaṃ dhanam ||
svagarbhasaṃdhāraṇaduḥkhitāyai dadau sa tasyai mudito jananyai | daridraduḥkhavyasanacchidāyai dhanaṃ mahābhogaphalaprasūtyai || gomk_27 ||
atha ye tasmin puravare ciraṃtanā aukarikās te tasya tam abhivardhamānaṃ krayavikrayalokam aviṣamavyavahāranītyā prakṛtipremapeśalatayā cāvarjitamanasaṃ tasmin mahāsattve vyavahārārtham āpatantam avalokya taṃ tasmāt karmaṇo vinivartanārtham āhuḥ |
gāndhikāpaṇikaḥ śreṣṭhī pitā te 'smin pure purā | sa tvaṃ tāṃ vṛttim ujjhitvā śrayase 'nyāṃ kayā dhiyā || gomk_28 ||
atha bodhisattvas tām api jīvikām apahāya gāndhikāpaṇaṃ cakāra |
yasminn eva dine cakre sa sādhur gāndhikāpaṇam | kārṣāpaṇāṣṭakaṃ tasya tasminn evopapadyate || gomk_29 ||
tam [!] api mātre pratipāditavān | atha gāndhikāpaṇikāḥ puruṣāḥ sametyāgatya ca taṃ mahāsattvaṃ vicchandayām āsuḥ |
gāndhāpaṇaṃ klībajanābhipannaṃ pitā na vaimadyapure cakāra | tatraiva hairaṇyikatāṃ sa kṛtvā dhanāni bhūyāṃsi samāpa sādho || gomk_30 ||
atha maitrakanyako bodhisattvas tām api jīvikām apahāya hairaṇyikāpaṇaṃ cakāra |
tayāpi tasmin vyavahāranītyā hairaṇyikāṃs tān abhibhūya sarvān | lebhe dine sa prathame mahārhaḥ kārṣāpaṇān ṣoḍaśa tān dadau ca || gomk_31 ||
dine dvitīye dvātriṃśatkārṣāpaṇān upārjya saḥ | dakṣiṇīyaviśeṣāya [!] mātre tān api dattavān || gomk_32 ||
atha hairaṇyikāpaṇikāḥ puruṣāḥ sametyāgatya ca taṃ tasmāt karmaṇo vinivartanārtham āhuḥ |
śaraccandrāṃśudhavale labdhvā janma kule katham | kṛpaṇāṃ jīvikāhetor vṛttim āśrayate bhavān || gomk_33 ||
parbhañjanoddhūtaśikhākarāle hutāśane visphuritasphuliṅge | vivartitaṃ ślāghyam ativa puṃsāṃ na tu svavṛtteś cyavanaṃ pravṛttam || gomk_34 ||
mahoragaśvāsavighūrṇitograis taraṅgabhaṅgair viṣamān payodhīn | agādhapātālavilagnamūlān pitā vigāhyārjitavān dhanaṃ te || gomk_35 ||
yad āśritaṃ karma janānuvartinā tvayā vidagdhena dhanepsunādhunā | kathaṃ na saṃprāpsyasi bhāgyasaṃpadaṃ pitur vyatīte 'pi viśālinīṃ śriyam || gomk_36 ||
vitteśvaro 'py arthavibhūtivistarair nāsāsadarthā vibabhāra yasya | tasyā [!] mahendrāmalatulyakīrteḥ sūnuḥ kathaṃ tvaṃ na bibharṣi lajjām || gomk_37 ||
ye mṛtyuṃ gaṇayanti naiva vipadi grāmaṃ bhajante na ye gehe bandhuṣu sūnuṣu vyapagatasnehātmanodyoginaḥ | te tīrtvā jaladhīn agādhasalilān āvartabhīmān budhāḥ prāpyārthān gajadantabhaṅgasitayā cinvanti kīrtyā jagat || gomk_38 ||
atha maitrakanyako bodhisattvas tebhyo 'py tathānuguṇinīṃ kathām avadhārya samudrāvataraṇakṛtavyavasāyo mātaram upasṛtyovāca | amba sārthavāhaḥ kilāsmākaṃ pitā purā tad anujñāṃ prayaccha yad aham api mahāsamudram avatariṣyāmīti | sā pūrvam eva bhartṛmaraṇaduḥkhena vigatajīvitāśā svasya tanayasya tenāsaṃlakṣitadāruṇena viyogaśokaśastreṇa bhṛśataraṃ pravidāryamāṇahṛdayā svatanayam āha |
vatsa kena tavākhyātaṃ vinākāraṇaśatruṇā | jīvitaṃ kasya te 'niṣṭaṃ tvayā krīḍāṃ karoti kaḥ || gomk_39 ||
daivāt kathaṃ cit saṃprāptaṃ cakṣur ekaṃ tvam adya me | putraka kleśabhāginyā mṛtyunā hriyase 'dhunā || gomk_40 ||
na yāvad ekaṃ mama duḥkhaśalyaṃ prayāti nāśaṃ pravidārya śokam | kathaṃ nu tasyopari me dvitīyaṃ nipātyate pāpamayair amitraiḥ || gomk_41 ||
yeṣāṃ ceto vividhavirasāyāsaduḥkhāprakampyaṃ yaiḥ saṃtyaktaṃ kṛpaṇahṛdayair jīvitaṃ bhogalubdhaiḥ | te saṃtyaktvā [!] nayanagalitāśrupravāhārdravaktrān bandhūn ajñā makaranilaye mṛtyave yānti nāśam || gomk_42 ||
tan mām anāthāṃ pratipālanīyāṃ tvajjīvitāśaikanibandhajīvām | saṃtyajya yātuṃ katham udyamas te mā sā kathā mānavaro madīyam || gomk_43 ||
svaprāṇasaṃdehakarīm avasthāṃ praviśya naikāntasukhaṃ prasādhyam | saṃpattayo yena vaṇigjanasya tato 'ham evaṃ suta vārayāmi || gomk_44 ||
sa tasyā hitārthaṃ madhurāṇy api vacanakusumāni tṛṇam ivāvadhūya sapragalbhatayā samavalambitavikatthāśobhaṃ kiṃ cid īdṛśaṃ pratyāha |
varaṃ naiva tu jāyeran ye jātā nirdhanā janāḥ | jātasya yadi duḥkhāni varaṃ mṛtyur na jīvitam || gomk_45 ||
āśayā gṛham āgatya dīnadīnās tapasvinaḥ | arthino mama pāpasya yānti niśvasya durmanāḥ [!] || gomk_46 ||
ye śaktihīnā vibhavārjanādau te dehino duḥkhaśataṃ sahante | lokaṃ punar duḥkhaśatopataptaṃ draṣṭuṃ na śaknomi cirāyamāṇaḥ || gomk_47 ||
tasmād vilaṅghāmi vacas tavedaṃ yāsyāmi taṃ tvaṃ prajahīhi śokam | tatraiva yāyāṃ nidhanaṃ samudre chinnaṃ mayā vā vyasanaṃ janasya || gomk_48 ||
atha maitrakanyako bodhisattvo mātaram apramāṇīkṛtya nirgatya gṛhād vārāṇasyāṃ puryām ātmānaṃ sārthavāham ity udghoṣayām āsa |
asyām eva purā puraṃdarapurīpraspardhipuryāṃ vaṇiṅ mitro nāma babhūva yaḥ suranaraprakhyātakīrtidhvajaḥ | putras tasya mahāsamudram acirād yāsyaty amuṣmin dine yātuṃ ye vaṇijaḥ kṛtopakaraṇās te santu sajjā iti || gomk_49 ||
atha maitrakanyako bodhisattvo vividhopakaraṇasaṃbhārasādhanānāṃ samāgṛhītapuṇyāhaprasthānabhadrāṇām upahṛtamaṅgalavidhānānāṃ vaṇijāṃ pañcabhiḥ śataiḥ kṛtaparivāraḥ prasasāra | mātā cainaṃ gacchatīti śrutvāha | mamaikaputraka kva yāsyasīti karuṇakaruṇākranditamātraparāyaṇā komalavimalakamalavilāsālasābhyāṃ pāṇikamalābhyāṃ rucirakanakaghaṭitaghaṭavikaṭapayodharavarorubhāsuram uraḥ pragāḍham abhitāḍayati | bāṣpasaliladhārāparaṃparodbhavoparudhyamānakaṇṭhī [!] anilabalākulitagalitasajalajaladapaṭalāvalīmalinakeśapāśā satvaratvaram abhigamya maitrakanyakasya bodhisattvasya pādayoḥ pariṣvajyaivam āha | mā māṃ putraka parityajya yāsīti |
anartharāgagrahamūḍhabuddhayo narā hi paśyanti na kevalaṃ hitam | satāṃ hitādhānavidhānacetasāṃ giro 'pi śṛṇvanti na bhūtavādinām || gomk_50 ||
maitrakanyako 'pi
dharaṇitalanimagnāṃ mātaraṃ śokavaśyāṃ śirasi kupitacittaḥ pādavajreṇa hatvā | muhur upacitaśokaḥ karmaṇā preryamāṇas tvaritamatir abhūt - saṃprayātuṃ vaṇigbhiḥ || gomk_51 ||
tataḥ sā mātā samutthāyāha | putraka
mayi gamananivṛttiṃ kartum abhyudyatāyāṃ yad upacitam apuṇyaṃ macchirastāḍanāt te | vyasanaphalam anantaṃ mā tu bhūt karmaṇo 'sya punar api guruvākyaṃ mātigāḥ svapnato 'pi || gomk_52 ||
atha maitrakanyako bodhisattvo vividhavihārāyatanaparvatopavanagahvarasarittaḍāgārāmaramaṇīyatarān anekanagaranigamakarvaṭagrāmādīn anuvicaran krameṇa samudratīraṃ saṃprāpya sajjīkṛtayānapātro bhujagapativadanavisṛtaśvasanacapalānilabalavilulitavipulavimalasalilam aruṇataruṇakiraṇanikararucirapadmarāgapuñjaprabhārāgarañjitormimālājalam asurasvarasamasurasureśvarakarodarasphuritahutavahaśikhāvalīkarālavajrapatanabhayanilīnadharaṇīdharaśikharaparāhatajaloddhatottuṅgataraṅgabhaṅgaraudraṃ samudram avatatāra |
mahānilotkṣiptataraṅgabhaṅgaiḥ samullasadbhiḥ kham ivotpatantam | saritsahasrāmburayapravāhair bhujair vilāsair iva gṛhyamāṇam || gomk_53 ||
prakṣubdhaśīrṣoragabhīmabhogavyāvartitodvartitatoyarāśim | tanmurdhni ratnodgataraśmipuñjaṃ jvālākalāpocchuritormicakram || gomk_54 ||
ahipativadanād vimuktatīvrajvalitaviṣānaladāhabhīmaśaṅkham | timinakhakuliśāgradāritādriṃ tadacalapādahatāmbumīnavṛndam || gomk_55 ||
tuṅgataraṅgasamudgatatīraṃ tīranilīnakalasvanahaṃsam | haṃsanakhakṣatadāruṇamīnaṃ mīnavivartitakampitavelam || gomk_56 ||
ratnalatāvṛtabhāsuraśaṅkhaṃ śaṅkhasitendugabhastivivṛddham | vṛddhabhujaṃgamahāhavaraudraṃ raudramahāmakarāhatacakram || gomk_57 ||
khagapatisavilāsapāṇivajraṃ prahatavipāṭitadṛṣṭimūlarandhram | pramuditajaladantidantakoṭipramathitanaikavilāsakalpavṛkṣam || gomk_58 ||
tad eva sa saṃlakṣya tīraparyantarekhaṃ prakaṭavikaṭāvartagartodarabhramadbhramitajhaṣabhujagakulamaṇḍalaṃ naikavicitrādbhutāścaryam atiśayam ambhasām ālayam atikramatas tasya dharaṇīdharaśikharavipulātmabhāvasya makarakaripater vivartamānasya samutthitair urvīdharākāradāruṇaiḥ pramuktakalakalārāvaraudrair mahadbhiḥ salilanivahair utpīḍyamānaṃ tad yānapātraṃ maraṇabhayaviṣādabhraśyamānagātrair dīnaruditākranditamātraparāyaṇaiḥ saṃyānapātrakaiḥ saha sahasaiva salilanidher adhaḥ praveṣṭum ārabdham |
urvīdharākārataraṅgatuṅgair ugrair yugāntānilacaṇḍavegaiḥ | tad yānapātraṃ jaladher jalaughair āsphālyamānaṃ vidadāra madhye || gomk_59 ||
daṃṣṭrākarāle jhaṣavaktrarandhre kaś cin mamārārtaravas tapasvī | ke cij jalodgāraniruddhakaṇṭhā jagmur nirucchvāsagiro vyasutvam || gomk_60 ||
gatvāpi ke cit phalakair mahadbhir ambhonidhes tīram avekṣamāṇāḥ | dūrāmbusaṃtānapariśramārtās trāsākulā nedur udīrṇanādāḥ || gomk_61 ||
atha maitrakanyako bodhisattvas tena mahatā vyasanopanipātenāpy anāpatitabhayaviṣādadainyāyāsamanāḥ samavalambya mahad dhairyaparākramaṃ sasaṃbhramaṃ phalakam ādāya prasasāra |
tato 'sau samapavanagamanajavajanitasavilāsagatibhiḥ salilaplavair itas tataḥ samākṣipyamāṇo nirāhāratayā ca parimlāyamānanayanavadanakamalaś cānyair bahubhir ahorātrair yathā kathaṃ cit tasya duravagāhasalilasya mahārṇavasya dakṣiṇaṃ tīradeśam āsasāda |
tīrtvā tam ambhonidhim apragādham āsādya tīraṃ phalakaṃ mumoca | saṃsmṛtya mātur vacanaṃ sa pāṇau vyāsajya mūrdhānam idaṃ jagāda || gomk_62 ||
śṛṇvanti ye nātmahitaṃ gurūṇāṃ vākyaṃ hitārthodayakāryabhadram | teṣām imāni vyasanāni puṃsāṃ māyāvahanti prabhavanti mūrdhni || gomk_63 ||
tair eva naikavyasanapradasya toyendubimbasthitabhaṅgurasya | prāptaṃ phalaṃ janmataroḥ sudhībhir ye mānayantīha giro gurūṇām || gomk_64 ||
mātur hitāyaiva sadodyatāyāḥ prollaṅghya vākyaṃ mama duṣkṛtasya | puṣpaṃ yad īdṛg bharapāpadāruṇaṃ prāntaṃ gamiṣyāmi kadā phalasya || gomk_65 ||
hutavahahatalekhātyantaparyantaraudraṃ gaganaugraṃ vismayatyantavajram | guruśirasi dadhānaḥ pādavajraṃ khalo 'haṃ katham avanividāryaśvabhrarandhre na lagnaḥ || gomk_66 ||
ye santo hitavādināṃ sphuṭadhiyāṃ saṃpādayante giraḥ śreyas te samavāpnuvanti niyataṃ kravyādapuryāṃ yathā | ye tūtsṛjya mahārthasāradayitāṃ vācaṃ śrayante 'nyathā dustare vyasanodadhau nipatitāḥ śocanti te 'haṃ yathā || gomk_67 ||
tato 'sau krameṇa khadiravaṭasaralaniculabakulatamālatālanālikeśaradrumavanagahanaṃ pravaravāraṇavarāhacamaraśarabhaśambaramahiṣaviṣāṇakarṣaṇapatitamathitavividhamālutālatājāladuḥsaṃcaraṃ kva cit kṣubhitakesarininādabhayacakitavanacarakulākīrṇacaraṇaṃ kathaṃ cid api śabaramanujajanacaraṇākṣuṇṇaparyantam anucaran kva cit sthitvaivam āha |
ete dāḍimapuṣpalohitamukhāḥ pronmuktakolāhalā hāsādarśitadantapaṅktivirasāḥ śākhāmṛgā nirbhayāḥ | sarpān bhīmaviṣānalasphuradurujvālākarālasphuṭān hatvā pāṇitālaiḥ prayānti vivaśāḥ phutkārabhītāḥ punaḥ || gomk_68 ||
ramye kuṅkumaśākhinām aviralacchāyākuthāśītale mūle komalanīlaśādvalavati pravyaktapuṣpotkare | vaṃśais tālaravaiḥ sagītamadhuraiḥ pracchedasaṃpādibhiḥ saṃgītāhitacetasaḥ pramuditā gāyanty amī kinnarāḥ || gomk_69 ||
tato nātidūram atisṛtya mahīdharavarākāraṃ parvataṃ dadarśa |
kva cid ugrataracārumaṇiprabhayā surabhīkṛtabhīmaguhāvivaram | kva cid uddhatakinnaragītaravaṃ pratibuddhasasaṃbhramanāgakulam || gomk_70 ||
capalānilavellitapuṣpataruṃ tarumandiramūrdhni caladbhramaram | bhramaradhvanipūrṇaguhākuharaṃ kuharasthitaraudrabhujaṃgakulam || gomk_71 ||
pakṣivirājitaparvataśṛṅgaṃ śṛṅgaśilātalasaṃsthitasiddham | siddhavadhūjanaramyanikuñjaṃ kuñjaniṣevitamattaśakuntam || gomk_72 ||
mattaśikhaṇḍikalasvanaramyaṃ ramyaguhāmukhanirgatasiṃham | siṃhaninādabhayākulanāgaṃ nāgamadāmbusugandhisamīram || gomk_73 ||
kva cid upacitavāraṇadantaśikhāśanidāritaśikharataṭaṃ pravirūḍhavilāsaśikhāgaruvṛkṣavanaṃ kva cid uparipayodharabhārataradhvaniñjitaśikhikulavistṛtapicchakalāpavicitritacārutaṭam | kva cid anilavikampitapuṣpataruṃ skhalitojjvalasurabhijalaṃ kusumaprabalaprativāsitasānuśikhaṃ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - || gomk_74 ||
tathāparaṃ dadarśa |
likhantaṃ karālair nabhaḥ śṛṅgajālaiḥ kṣipantaṃ mayūkhais tamaḥ sāgarāṇām | vahantaṃ samudrāmbarām adrigurvīṃ kṣarantaṃ kva cit kāñcanāmbhaḥpravāham || gomk_75 ||
phalitāmalabhūṣaṇakalpataruṃ tarukhaṇḍavirājitasānuśikham | śikharasthitadevavadhūmithunaṃ mithunair dahatāṃ vayasāṃ madhuram || gomk_76 ||
kva cid arkamahārathacakranirvātavikhaṇḍitamayūkhakalāpakarālitanaikamahāmaṇipallavasaṃcayamaulibharāvanatonnatabhāsuravajradharaṃ kva cid indrakarīndravimardataraṅgarayabhramitapracalatkalahaṃsakulāvalihāranabhaḥsaridambuvidhautaśilaṃ | kva cid aṇḍajarājavilāsasamucchritapakṣamahābhujavajravipāṭitasāgaravāritaloddhṛtapannagabhogadharaṃ kva cid eva surāsurasaṃyugaśastravipannamahāsura- vaidyutaśoṇitaraṅgamahāvalayam || gomk_77 ||
dṛṣṭvaivam āha |
ete parvataśṛṅgacandanatarucchāyāsthalaṃ saṃsṛtāḥ karṇaprāvaraṇaṃ navāruṇakaracchāyāsamānaśriyaḥ | prekṣante madavārilolamadhuliṭprollīḍhagaṇḍasthalaṃ darpāt kesariṇo balena mahatā pronmathyamānā gajam || gomk_78 ||
ity evam asāv atikāntāradurgaṃ salilaphalāhāramātraparāyaṇaḥ paribhramann ajñānatamaḥpaṭalāvaguṇṭhitam iva jagat saṃsārapaṅke tribhuvanasvāmīvodayad ramaṇakaṃ nāma nagaraṃ dadarśa |
samucchritottuṅgacalatpatākaiḥ patatpatatrisvanavāvadūkaiḥ | suvarṇasālair maṇihemaśṛṅgair mahīdharākāragṛhaiḥ suguptaiḥ || gomk_79 ||
nilīnapadmālikulālipadmaiḥ samunmiṣatpadmarajaḥpiśaṅgaiḥ | kalapralāpāṇḍajarāvaramyair mandānilair āvasathīkṛtaṃ sadā || gomk_80 ||
surakarikaradaghnakalpavṛkṣair marakataratnatṛṇaiḥ śukāṃśunīlaiḥ | maṇikanakalatābaddhaśākhaiḥ kva cid urubhis tarubhiḥ prakāmahāri || gomk_81 ||
vikasitanavakarṇikāragauraiḥ kanakagṛhair bahuratnaśṛṅgacitraiḥ | svakiraṇaruciroruratnasānor acalapateḥ sakalaśriyaṃ dadhānam || gomk_82 ||
kva cid amaravilāsinīkarāgraprahatamahāmurajasvanābhirāmam | kva cid uparipayodatūryanādapramuditamattaśikhaṇḍivṛndakīrṇam || gomk_83 ||
tatas taddarśanāt samutpannajīvitāśo 'sau ramaṇaṃ nagaram upasasarpa | tasmān nagarād viniḥsṛtya catasro 'psaraso dravitanavakanakarasarāgāvadātamūrtayaḥ pravikasitāmbujakusumarucakarucinayanayugalotpalavilāsāḥ kvaṇadruciravividhamaṇimekhalāpabhāramandavilāsagatayaḥ kanakakalaśākārapṛthutarapayodharabharāvanamitatanumadhyā divasakarakarasparśavibodhitāmlānakamalapalāśabhāsurādharakisalayā vividhavibhūṣaṇaśatā nirāmayadarśanāḥ śirasi viracitobhayakamalāñjalayo maitrakanyakasya bodhisattvasya pādayor vinyāsitaśirasaḥ prāhuḥ |
susvāgataṃ candrasamānanāya nārījanaprītivivardhanāya | kṛpāmṛtāhlāditamānasāya bodhau cirābaddhaviniścayāya || gomk_84 ||
adyaiva duhkhāni śamaṃ gatāni [!] adyaiva no jīvitagātrasāram | niratyayapremaviśeṣabhadrāṇy adyaiva saukhyāni puraḥsthitāni || gomk_85 ||
imāni duḥkhāṅkuśakhaṇḍitāni manāṃsi naḥ śokaparikṣatāni | bhavantam āsādya vasantakāle vanāntarāṇīva vijṛmbhitāni || gomk_86 ||
yāny arjitāny anyabhavāntareṣu karmāṇi śuklāni śubhodayāni | teṣāṃ phalaṃ vīkṣaṇam eva te 'laṃ saṅgas tvayā kiṃ punar eva dīrgham || gomk_87 ||
adyaiva mā bandhusuhṛdviyogaśokaṃ kṛthāḥ kasya na santy apāyāḥ | dāsyo vayaṃ te 'psaraś catasraś chāyā na te laṅghayituṃ samarthāḥ || gomk_88 ||
ratnāni vāsāṃsi samujjvalāni śayyāśrayāś cārutarā vayaṃ ca | saṃtyaktabhartā surarājayogyā śaktir vidheneha sukhaṃ bhajasva || gomk_89 ||
api ca
duḥkhe mahaty apratikāraghore ye vartamānāś ciram udvahanti | te duḥkhabhāropanipātamūḍhās tatraiva śīghraṃ nidhanaṃ prayānti || gomk_90 ||
nitye viyoge maraṇāt puraḥsthite śocanti te daivakṛte viyoge | saṃsmṛtya rāgopanipātamūḍhāḥ kāmaprahāraṃ viṣamaṃ prapannāḥ || gomk_91 ||
śabdāyamānavaranūpuramekhalābhir ādiśyamānabhavanaṃ pravarāpsarobhiḥ | haimādriśṛṅgam iva tat puram āviśantaṃ nemuḥ kṛtāñjalipuṭā bahavo 'pi tatra || gomk_92 ||
anyaiś [!] ca punaḥ
kiṃ dīptaraśmir vinigūḍharaśmiḥ kiṃ puṣpaketuḥ sahasāvatīrṇaḥ | hā kiṃ vinikṣiptaharāgravajro nāthaḥ surāṇām iti tarkito 'bhūt || gomk_93 ||
timiranikaralekhyā śyāmagopakṣmalekhyāḥ sphuṭitakanakahārā nyastaratnojjvalāṅgyaḥ | vipulabhavanamālājālavātāyanasthāḥ pramuditamanaso 'nyāś cikṣipuḥ srastakāñcyaḥ || gomk_94 ||
ratnapradīpaprahatāndhakāraṃ muktāphalapraruciroruharmyam | calatpatākāgravibhinnameghaṃ gehaṃ viveśāpsarasāṃ hi tāsām || gomk_95 ||
tāsāṃ vilāsair gamanaiḥ salīlair hāsaiḥ kaṭākṣair madhuraiḥ pralāpaiḥ | krīḍan sa kālaṃ na viveda yātaṃ sarvātmanā rāgaparītacetāḥ || gomk_96 ||
pratyahaṃ ca dakṣiṇena gamanaṃ vārayanti sma | so 'pi yathā yathā nivāryate tathā tathā tayā diśā gamanāyotsukamanā babhūva |
yatrāyaṃ vāryate loko janena hitabuddhinā | viparyastamatis tatra janaḥ sa paridhāvati || gomk_97 ||
yadi kuryād ayaṃ loke suhṛdāṃ vacanaṃ hitam | paraiti svargaṃ pātālaśvabhre [!] ā svapnato 'pi na || gomk_98 ||
atha maitrakanyako bodhisattvas tāsām apsarasām parijñātagamanaprayojano dakṣiṇasyāṃ diśi padavīm āruhya vrajan sadāmattakaṃ nāma nagaraṃ dadarśa | tasmād api nagarād aṣṭāpsarasaḥ sasaṃbhramaṃ niḥsṛtya taṃ mahāsattvaṃ praveśayām āsuḥ | tatrāpy aciraṃ ratim anubhūya pratiṣidhyamānagamanakriyas tenaiva dakṣiṇena pathā gacchan nandanaṃ nāma nagaraṃ dadarśa | tasmād api ṣoḍaśāpsarobhir abhigamya satkṛtya praveśayām āse | tatrāpi ciraṃ krīḍāṃ sevitvā tasmād api brahmottaraṃ nāma nagaraṃ prayayau | tatrāpi dvātriṃśatāpsarobhir bhūyaḥ satkāraṃ viṣayasukham bhuktvā tāḥ prāha |
icchāmi gantum tad ahaṃ bhavantyo [!] mā matkṛte śokahrade śayidhvam | saṃpātabhadrāṇi hi kasya nāma viśleṣaduḥkhāni na santi loke || gomk_99 ||
sthitvāpi yenaiva ciraṃ viyogaḥ śatroḥ kṛtāntād bhavitāntakāle | tenaiva netrāśrujalārdragaṇḍān [!] yuṣmān vihāyādya yiyāsur asmi || gomk_100 ||
vātāhatāmbhodhitaraṅgalole ye jīvaloke bahuduḥkhabhīme | viśleṣaduḥkhāya ratiṃ prayānti teṣāṃ paro nāsti vimūḍhacetāḥ || gomk_101 ||
athāpsarasas tāḥ samastās tadgamanaviyogaśokaglapitaṛdayāḥ sasaṃbhramāḥ kamalakuvalayakuḍmalavilāsā nalinya iva śirasi viracitobhayakamalāñjalayaḥ prāhuḥ |
asmāsu te kartum aniṣṭam iṣṭaṃ kathaṃ hi bhaktipraṇayārpitāsu | so 'nyena ekagrahaṇīyarūpaḥ śarīrakānena vayo grahīte || gomk_102 ||
gatvā tan nagaratrayaṃ yad api he svāminn ihāpy āgataḥ saṃprāptā viṣayopabhogamadhurāḥ saṃpattayas te ciram | gantavyaṃ na punas tvayā subahunā proktena kiṃ yāsi cet saṃsmartāsi vipatsamudrapatito vākyaṃ hi no duḥkhitaḥ || gomk_103 ||
bodhisattvaḥ prāha |
yad abhyāsavaśān nṛṇām udayasaṃpadaḥ sthirāḥ | kathaṃ te nu nivāryeran nivarteran kathaṃ nu vā || gomk_104 ||
niyojanīyāḥ suhṛdaḥ suhṛdbhir yasmin hite karmaṇi nityakālam | nivāraṇaṃ tatra tu ye prakurvate te śatravo 'mitratayā bhavanti || gomk_105 ||
divyaṃ prāpya sukhaṃ pure ramaṇake saṃcoditaḥ karmaṇā [!] āyāto 'smi niṣevaṇāya paramaṃ saukhyaṃ sadāmattakam | saṃprāpto 'smi tataḥ svakarmakuśaleneṣṭaṃ puraṃ nandanaṃ tasmād āgatakasya yūyam adhunā pronmūlitā bhūmayaḥ || gomk_106 ||
tasmād ato me gamanaṃ bhavantyo [!] mā vārayadhvaṃ na hi no 'sty apāyaḥ | asmād viśeṣāṇi sukhāni manye lapsye 'ham ity uccalito 'ham adya || gomk_107 ||
ity atha mitrakanyako bodhisattvas tāsām apsarasāṃ hitam api vākyam ahitam ivāvajñayā tiraskṛtya tenaiva dakṣiṇena pathā gacchan dadarśa mahārgaḍapraṭitaprakaṭapuṭacaturdvāradāruṇaṃ sureśvareṇāpy abhedyottuṅgāyasaviśālaprākārapariveṣṭitam antarbhramaccakramaṇḍalālokapramuktadamadamāśabdagambhīrabhairavam āyasaṃ nagaraṃ tasya ca dvāradeśam upacakrāma |
saṃprāptamātrasya tu tatkṣaṇena dvāraṃ ca visphoṭakapāṭabhāram | vajrāgradhārāparibhinnasānor vindhyācalasyeva nitambakukṣiḥ || gomk_108 ||
tato maitrakanyako bodhisattvo 'tra viveśa |
praviṣṭamātrasya tu tatkṣaṇena dvāraṃ parikṣiptakapāṭayantram | tatkarmavāyuprabhavair mahadbhiḥ kṣaṇād bhujāgrair iva saṃjaghāṭa || gomk_109 ||
aśrauṣīc ca pragāḍhavedanāviklavahṛdayapuruṣasyāntaḥprākārāntaratiraskṛtaparamabhīṣaṇanirnādaṃ sakalajanottrāsanam uccarantaṃ śrutvā ca dvāradeśaṃ tvaritamatir lalaṅgha |
praviṣṭamātrasya tato dvitīyam āsphālitaṃ dvāram ivoparuddham | paryantakālānilavegaviddhaṃ dvāraṃ surāṇām iva vajrakalpam || gomk_110 ||
tato mitrakanyako bodhisattvaḥ praviveśa |
praviṣṭamātrasya punas tṛtīyaṃ dvāraṃ parikṣiptakapāṭayantram | kṣaṇād abhūt tan nagaraṃ ca sarvaṃ bhrāntaṃ ca kṛtsnaṃ sa dadarśa bhītaḥ || gomk_111 ||
tato maitrakanyako bodhisattvaḥ paśyati sma tam atidāruṇākārapramāṇaṃ krūrajvalanamālāliṅgitam udāreṇa paṭupavanavikīryamāṇadhūmapaṭalāndhakāradurdinena sphuratsphuliṅgāvalikarāladarśanenāyasena mahatā bhramatā cakreṇa dārv iva pravidāryamāṇamūrdhānaṃ svaśiraḥpravigalitaśoṇitavasārasāhāramātravidhṛtaprāṇaśeṣaṃ samīpaṃ copagamyainaṃ paryapṛcchat |
kiṃ nāgo 'si suro 'si kinnaravaro yakṣo 'si kiṃ mānuṣaḥ kiṃ vidyādharasainikaḥ kim asi vā daityaḥ piśāco 'si vā | kiṃ vākāri bhavāntareṣu bhavatā karmātiraudraṃ svayaṃ yasyāstivyasanaṃ duruttaram idaṃ bhujyaṃ phalaṃ krandayat || gomk_112 ||
puruṣaḥ prāha |
nāhaṃ nāgo naiva yakṣo na devo daityo nāhaṃ nāpi gandharvarājā [!] | rakṣo nāhaṃ nāpi vidyādharo 'pi jātis tulyā saṃpratīhi tvayā naḥ || gomk_113 ||
bodhisattvaḥ prāha |
kiṃ karma bhramatā tvayā kumatinā saṃsāradurge kṛtaṃ yenedaṃ jvalitānalaṃ śirasi te cakraṃ bhramaty āyasam |
puruṣaḥ prāha |
nānāduṣkarakārikā bhagavatī saṃsārasaṃdarśikā tatra śreyaḥsukhopapādanaparā matsnehabaddhāśayā || gomk_114 ||
yāṃ loke pravadanti sādhumatayaḥ kṣetraṃ paraṃ prāṇināṃ daivāveśavaśād akāryagurukas tasyāṃ jananyām aham | sādho prāskhalayaṃ śiraḥpraharaṇaṃ pādena pāpāśayas tenedaṃ jvalitānalaṃ śirasi me cakraṃ bhramaty āyasam || gomk_115 ||
atha bodhisattvas tasya puruṣasya pravacanapratodena saṃcoditahṛdayas tāṃ parajugupsām ātmany anupaśyann āha |
anyaṃ jugupsāmy aham alpabuddhir ātmānam evādya nininda ajñaḥ | yeṣu svayaṃ doṣagaṇeṣu magnas tair eva lokaṃ katham aṅkayāmi || gomk_116 ||
mayāpi yan mātari dakṣiṇīye [!] kṛto 'parādhaḥ puruṣādhamena | tasyaiva pāpasya phalāni bhoktum ullaṅghya toyāvalim āgato 'smi || gomk_117 ||
ity atha tasya vacanānantaram eva prabhinnanavakuvalayadalanirmalān nabhastalāt sajalajaladaninādagambhīradhīrodhvanir uccacāra |
kiṃ na paśyati karmāṇi balavanti śarīriṇām | lokālokāntarasthāyī pāśeneva vikṛṣyate || gomk_118 ||
ye baddhā viṣayeṇa duḥkhanigaḍe 'nāyāsakarmotkaṭe ye tyaktvā guruvākyam andhamatayaḥ pāpāśrayaṃ kurvate | muktāḥ karmabhir eva duḥkhanigaḍapracchedaśūraiḥ śubhair mānuṣyaṃ yad avāpya mūḍhamatayo dūre sthitā karmiṇaḥ || gomk_119 ||
atha tasya vacanānantaram eva karmānilavegotkṣiptam iva tac cakraṃ ciṭiciṭāyamānadahanakaṇacayodgāraraudraṃ tasya mūrdhnaḥ samabhyudgamya maitrakanyakasya bodhisattvasya śiraḥ pravidārayaṃ [!] bhramitum ārabdham | kṣaṇāt sa reje rudhirapravāhair mūrdhnā [!] cyutaiḥ snātasamastamūrtiḥ | prabhinnacakrāgravibhinnamūrdhna airāvaṇasyeva tanuḥ patantī || gomk_120 ||
tataḥ sa puruṣo hā heti mūrdhnā [!] pravidāhajena tīvreṇa duḥkhena samākramyamāṇaśarīrakaṃ maitrakanyakaṃ bodhisattvam āha |
divyāṅganāgītamanoharāṇi cittapramododayasādhanāni | saṃtyajya kasmād u purāṇi tāni prāptas tv idaṃ sthānam anantaduḥkham || gomk_121 ||
devālayaṃ divyasukhopabhogaṃ ko nāma saṃprāpya śubhair atulyaiḥ | nityajvaladvahniśikhākareṇa saṃprārthayed bhīmam apāyagartam || gomk_122 ||
bodhisattvaḥ prāha |
mattālikolāhalasaṃkulāni vanāni puṣpojjvalamastakāni | saṃtyajya nāgā vyasanaṃ sahante yayā tayecchālatayāgato 'ham || gomk_123 ||
rājyāni vistīrṇadhanojjvalāni vihāya nārīmukhapaṅkajāni | yuddhe mriyante bahavo narendrā yayā tayecchālatayāgato 'ham || gomk_124 ||
samutpatattuṅgataraṅgaraudre bhramajjalāvartavimuktanāde | mahodadhau yānti narāḥ praṇāśaṃ yayā tayecchālatayāgato 'ham || gomk_125 ||
niratyayātyantikasaukhyasādhanaṃ narāmaraśrīsukhasiddhimārgam | munīśvarāṇāṃ vratam utsṛjanti yayā tayecchālatayāgato 'ham || gomk_126 ||
teṣāṃ munīnāṃ vigatavyathānāṃ deyaṃ kathaṃ pādarajo na mūrdhni | yair laṅghitās tīvraviṣapracaṇḍā āśāprapātā bahuduḥkhabhīmāḥ || gomk_127 ||
kiṃ tad bhaved duḥkham atīvatīvraṃ kā vā vipattir bahuduḥkhayoniḥ | tṛṣṇāviṣāgnikṣatacittavṛtter yā dūrataḥ saṃparivartinī syāt || gomk_128 ||
api ca he sādho
karmaṇā parikṛṣṭo 'smi vartamāno 'pi dūrataḥ | karṣati prāṇinas tatra phalaṃ yatra prayacchati || gomk_129 ||
api ca
kati varṣasahasrāṇi kati varṣaśatāni ca | pradīptam āyasaṃ cakraṃ mama mūrdhni bhramiṣyati || gomk_130 ||
puruṣaḥ prāha |
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca | pradīptam āyasaṃ cakraṃ tava mūrdhni bhramiṣyati || gomk_131 ||
bodhisattvaḥ prāha |
etad bhāsuravahnipiṅgalaśikhājvālākalāpojjvalaṃ ko 'nyo 'vabhramitaṃ prayāsyati samaṃ chittvā paraḥ caiṣyati |
puruṣaḥ prāha |
yo mātary apakārakāryam aparaḥ kṛtvā samāyāsyati tasyedaṃ śirasi bhramiṣyati punar mūrdhnā [!] tava pracyutaḥ || gomk_132 ||
atha bodhisattvas tena mūrdhnā [!] pravidāhajena tīvreṇa duḥkhena samākulahṛdayo 'pi sattveṣv ananteṣu samutpāditatīvrakāruṇyāśayas taṃ puruṣam ābabhāṣe |
kṣapitasakalarāgakleśajālāndhakārā gaganatalanilīnā yogino ye namasyāḥ | sphuritakaṭakahārāḥ prajvalanmaulayo ye punar amarasamūhās te 'pi śṛṇvantu santaḥ || gomk_133 ||
kṛtvā duścaritaṃ svamātari jagat kṛtsnaṃ yadi prodvahed etatprajvalitāgnirāgakapilaṃ cakraṃ bṛhan mūrdhani | kalpān kalpasamair ahobhir ayutān voḍhuṃ cirāyotsahe sattvārthaṃ pratipadya mānava hi me cittaṃ na saṃkhidyate || gomk_134 ||
atha tasya sarvasattvapriyasya maitrakanyakasya bodhisattvasya vacanānantaram eva mūrdhnā [!] samutpatyotkṣiptam iva tac cakraṃ saptatālocchrayāc cākraṃ nabhastalaṃ samutpatyāvatasthe |
reje tac capalānilāhatacalajjvālākalāpojjvalaṃ cakraṃ khe parivartamānam asakṛtpronmuktabhīmasvanam | udyan [!] bimbam ivāruṇasya sakalaṃ pronmuktaraśmyutkaraṃ ratnādyaiḥ pravilambamānam amalair vaiḍūryabhittyāśrayaiḥ || gomk_135 ||
tataḥ sravannirjharavāricālinaḥ samīraṇollāsitapuṣpaśākhinaḥ | nabhovicumbyāyataśṛṅgabāhavaś cakampire bhūmibhṛto hatā iva || gomk_136 ||
bhujaṃgavikṣobhasamudgatormayaḥ payodharadhvānagabhīranādinaḥ | jalālayā ratnaśikhānivāsinas tadātivelāsalilair lalaṅghire || gomk_137 ||
pramuktaniḥśeṣamayūkhabhāsuraṃ rarāja khe maṇḍalam aṃśumālinaḥ | raver mayūkhāṅkuradanturāntarād diśaḥ samantād dadṛśuḥ sphuṭaśriyaḥ || gomk_138 ||
sphurattaḍiddāmavirājitorasaḥ surendracāpapratibaddhakaṅkaṇāḥ | payomucaḥ kiṃcidavāśrutāmbhaso vitānavad vyomani te virejire || gomk_139 ||
srajo vicitrā vinipetur ambarād vituṣṭuvur harṣatarā divaukasaḥ | cirapragāḍhavyasanā hatārtayaḥ kṣaṇād abhūvan bahavo nirāmayāḥ || gomk_140 ||
jvalati viṣamacakre prāntadīrṇordhvakāyo galitarudhiradhārāsiktasarvāṅgakāyaḥ | bhagavati guṇarāśau saṃprasādya svacittaṃ svagṛham iva sa sādhur dyām ayāt tatkṣaṇena || gomk_141 ||
dānodakamahattīrthe śīlaśaucasunirmale | kṣamāsurabhiśītācche vīryāgādhapravāhake || gomk_142 ||
dhyānastimitagambhīre prajñāpadmaprabodhake | tasmin bodhimahātīrthe sthitvā bodhipurotsukaḥ || gomk_143 ||
prakṣālayañ cheṣapāpaṃ tuṣite 'sau yayau mudā | tatrastho 'py aciraṃ reme dṛṣṭvā lokaṃ kṛpānvitaḥ || gomk_144 ||
tat kim idam upanītam | evaṃ hi mātary apakāriṇaḥ prāṇina ihaiva vyasanaprapātapātālāvalambino bhavantīti satatasamupajāyamānapremaprasādabahumānamānasaiḥ satpuruṣair mātaraḥ śuśrūṣaṇīyā iti ||
iti śrīdivyāvadāne maitrakanyakāvadānaṃ samāptam ||
7. matsarananda
svayaṃkṛtaḥ sarvasukhoparodhī mātsaryatulyo 'sti kalir na loke | yatrābhirūḍhā vyasanaughamagnā bhavanti niśvāsaparā manuṣyāḥ || gomn_1 ||
evam idam ucyamānam alaṃ saṃvegāya | tadyathānuśrūyate |
śrāvastyāṃ nando nāma sārthavāḥ prativasati sma | tasya janmāntare pātrātiśayapratipāditatvāt taddānabījasyāparimāṇo bhogaskandhaḥ prādur babhūva | mātsaryābhyāsāt tu notsahate sma kiṃ cid api kasmai cit pradātum |
tasya kṣetrātiśayapatitaṃ dānabījaṃ purāṇaṃ naikākāraṃ vibhavanicayaṃ sphītam āviś cakāra | pūrvaṃ dānākṛtaparicayādhyāśayatvāt tu nāsau dātuṃ kiṃ cit prabhavati tadā matsarākrāntacetāḥ || gomn_2 ||
tyāgasyaiva phalānubandhamadhurāṃ citrāṃ vipākaśriyaṃ saṃprāpya praharanty anartharucayo mūleṣu ye saṃpadām | te saṃtyajya nidāghakālasubhagān indoḥ karāñ śīkarān hlādāyānupatanti dāvadahanāṃś cañcacchikhāsaṃcayān || gomn_3 ||
naivātmanāsau bubhuje kadaryo bhogān dadau nāpi suhṛjjanebhyaḥ | mātsaryabhūtagrahalubdhacetā dravyārjanaṃ kevalam eva cakre || gomn_4 ||
praviṣṭapūrvā na gṛhaṃ kadā cid dvijātayas tasya kapālahastāḥ | śuśrāva sa pravrajitānanebhyo na dakṣiṇādeśanamaṅgalāni || gomn_5 ||
vanīyakās tasya gṛhājirebhyo vrajanti niśvasya viśuṣkavaktrāḥ | baliṃ na kākā api nāma tasya smaranti sikthaprakaropahāram || gomn_6 ||
vivāhakāleṣv api nāma tasya vāditraśabdo na samuccacāra | āvāhakāleṣv api tasya gehe suhṛjjanā dīnamukhā babhūvuḥ || gomn_7 ||
dūrāt śmaśānam iva tasya vivarjya gehaṃ anyena yācakajanas tvaritaṃ jagāma | nāmāpi tasya parikīrtya kila prabhāte lebhe na kaś cid aśanaṃ divasāvasāne || gomn_8 ||
śrutvāpi dānaniyatāṃ sa kathāṃ cakampe dṛṣṭvāpi yācanakam udvijate kadaryaḥ | tyāgapriyaiḥ saha cakāra na lokayātrāṃ nando jahāsa kila dāyakam īkṣamāṇaḥ || gomn_9 ||
dṛṣṭvā parasyāpi sa deyadharmān īrṣyākaṣāyākṣipuṭo babhūva | tyāgātmabhiḥ sārdham anāryakarmā cakāra naiva krayavikrayaṃ saḥ || gomn_10 ||
atha nandaḥ kadā cin niṣpratīkāraparuṣavedanākrāntadeho niyatam ahaṃ mariṣyāmīty utpannabhayaviṣādaśokadainyamānasaḥ putraṃ candanam āhūyābravīt | vatsa candana mayā hi mahatā pariśrameṇa dravyam upārjitaṃ paripālitaṃ ca | tat putra mama priyam anusmaratā na tvayā kasmai kiṃ cid api pradeyam iti |
caṇḍālaśālāṃ vrajata pragalbhān paśyāmi yuṣmān na punar yathāham | sa yācakān nityasamīkṣyakārī provāca roṣasphuritākṣikośaḥ || gomn_11 ||
kṛtvā sa karmāṇi nikṛṣṭakarmā mṛtas tapasvī mṛta eva pūrvam | caṇḍālanāryāḥ pratisandhibandhaṃ cakāra kukṣau kṣatalocanāyāḥ || gomn_12 ||
sattvānāṃ caritaṃ citram acintyā karmaṇāṃ gatiḥ | malinā bata kāmānāṃ vṛttiḥ paryantadāruṇā || gomn_13 ||
andhā vṛddhā daridrā ca caṇḍālī dīrgharogiṇī | saṃrāgāyatanaṃ yātā dhik phalatvaṃ prasaṅginām || gomn_14 ||
atha sā vṛddhacaṇḍālī krameṇa dārakaṃ prasūtā | tasyā etad abhūt | nūnam ahaṃ devatābhir anukampitā yena me putrako jātaḥ | niyatam ayam āyuṣmān abhivardhamāno mamāndhāyā yaṣṭibhūto bhaviṣyatīti | sā praharṣākṣiptahṛdayā samīpaparivartanīṃ caṇḍālīm abravīt | jñāyatāṃ tāvad bhaginī kīdṛśo 'yaṃ dāraka iti | sā tam ālokyābravīt | īdṛśo mā bhūt kaś cid iti | kathaṃ katham iti ca | tatra paryanuyuktā provāca |
niśāntāṅgārasaṃkāśaḥ kubjaś cipiṭanāsikaḥ | andhaḥ saṃkucitāṅgaś ca tava putro 'yam īdṛśaḥ || gomn_15 ||
sā nairāśyopahatasaṃtānā āha | hā hā hatāham adhanyety evaṃ paraṃ vaikalyam ājagāma | āha ca |
na tathānāgatāḥ pīḍāṃ kurvanty arthāḥ śarīriṇām | saṃprāptā dhvaṃsamānās tu janayanti yathā vyathām || gomn_16 ||
atha sā jarjaracaṇḍālī vyasanavikṛtahṛdayā sasvaraṃ ruroda |
patitāham anarthakardame chalitā pūrvakṛtena karmaṇā | kim iyaṃ mṛtamāritā kṛtā vidhinā niṣkaruṇena me punaḥ || gomn_17 ||
vyasanaṃ nirupāyadāruṇaṃ vyasanasyaiva mamopari sthitam | animittakhareva lakṣyate mayi daivasya gatir garīyasī || gomn_18 ||
aham eva khalūrikā kṛtā kṛpaṇā kiṃ nu vipattipattriṇā | vidhinā kṛpaṇapramāthinā kupiteneva vihīnakarmaṇā || gomn_19 ||
apayuktavilocanāṃ satīm aśanaprasravaṇādivarjitām | jaratīm upahatya ko guṇo vada māṃ nirghṛṇacitta daiva he || gomn_20 ||
evam anyathā ca sā tapasvinī bahuprakāraṃ viruroda |
atha garbhamalopaliptadehaṃ tanayaṃ taṃ taruṇaṃ vraṇāyamānam | kupiteva khare mahītale sā vinicikṣepa rujāhataṃ rudantam || gomn_21 ||
karmāṇi tīvraparitāpaphalāni kṛtvā kiṃ rodiṣi tvam adhunā hatabhāgadheya | duḥkhaṃ mayā saha sahasva bahuprakāraṃ tvaṃ putraketi vilalāpa tapasvinī sā || gomn_22 ||
mithyāvikalpapariṇāmasukhānupātī sneho vivṛddhim upayāti sukhe sthitānām | duḥkhopataptamanasāṃ śithilībhavanti pāśās tv amī priyavikalpamayā janānām || gomn_23 ||
atha sa tapasvī cāṇḍāladārako garbhamalākledopaliptabībhatsāśrayas tīvrāmagandhaḥ kṛmimakṣikāśatanipānabhūtaḥ pipīlakagaṇāhṛtakaṣṭāvispaṣṭaceṣṭakaracaraṇavadano māṃsapiṇḍa iva pratyagraḥ kṣititalopanikṣipto vāyasair apy abhibhūyamāno nāraka iva svakarmāvadhūtajīvitaśeṣaḥ paraṃ kṛcchram udvahati sma |
tasya karmāparādhena mātuḥ stanyaṃ kṣayaṃ gatam | ucitām api sā bhikṣāṃ na lebhe duḥkhabhāginī || gomn_24 ||
sā prasūtiparikleśaparikṣāmatarāśrayā | jarārujāparikliṣṭā pretīvābhūd bhayaṃkarī || gomn_25 ||
ācāmamātrām api nāma nāsau lebhe śunām apy anivāraṇīyām | tasyaiva vā karmabhir ātmajasya svakarmabhir vā pariṇāmatiktaiḥ || gomn_26 ||
atha sa cāṇḍāladārako daivasāmārthyāt krameṇa yadā caṅkramaṇakṣamaḥ saṃvṛttas tadāsya mātrā daṇḍaḥ khaṇḍamallakaṃ cārpitaṃ gacchedānīm adhanyānubhavāśubhānāṃ karmaṇāṃ phalavipākam iti | atha sa caṇḍālaśiśur bhikṣāhetoś candanasyaiva gṛham upajagāma |
pūrvābhyāsena tenaiva jagāmāsau svam ālayam | karmaivātyartham abhyastaṃ dehināṃ deśikāyate || gomn_27 ||
adrākṣīc candanaḥ sārthavāhas taṃ cāṇḍālakumārakaṃ daṇḍakhaṇḍaśarāvavyagrahastaṃ lālājalapariklinnavadanaṃ bhinibhināyamānamakṣikāśatanipānabhūtam bāhyādhyātmikamalopahatagātraṃ rathyāreṇuvirūkṣitakatipayaśiroruhaṃ prakṛtikharadarbhasaṃstaraparivartanavilikhitatanum akṛtaśaucasaṃskāravidhānaṃ vikṛtanāsikābilāgalitasiṃhāṇakhaṇḍaparyavanaddhabībhatsānanaṃ vīthīmukhāt pravicitya dhānyapulākān romanthāyamānaṃ pūtanārūpam ivātivirūpaṃ mūrtimantaṃ saṃvegaṃ sākṣād iva pāpmānam alakṣmīpuñjam iva saṃpiṇḍitam apūrvam iva piśācanirmāṇaṃ vipākasarvasvam ivāśubhasya karmaṇaḥ samāhāram iva saṃsāraduḥkhānāṃ rāhumukhānyam iva jagaccakṣuṣāṃ rahasyabhūmim ivānādeyatāyā vigrahavantam iva paribhavam upanighātam iva nagarasya pratyādeśam ivāpakāriṇāṃ nilayam ivādhanyatāyāḥ padam iva daurbhāgyasya gṛhadvāraikadeśe niṣaṇṇaṃ daṇḍena kākān nivārayantam | dṛṣṭvā ca punaḥ pūrvavairānuśayodbodhitakopa iva sarabhaso dauvārikam abravīt | are kāpuruṣa nirvāsayainam amaṅgalam alakṣmīkam aprekṣaṇīyaṃ caṇḍālādhamam | tathā cainaṃ nirbhartsaya yathā na punar ihāgacched iti |
sa tatheti pratiśrutya taṃ caṇḍālakumārakam | daṇḍena prerayām āsa paruṣāṃ giram udgiran || gomn_28 ||
yadi tvāṃ punar āyātam iha paśyāmi kaśmala | asmāt kaṣṭataraṃ te 'haṃ kariṣyāmīti nigraham || gomn_29 ||
krauryābhyāsāvaliptasya manaso vṛttivaikṛtam | na hi saṃkocam āyāti khalānāṃ kṛpaṇeṣv api || gomn_30 ||
papāta bhūmau kṛpaṇaḥ sa bālo daṇḍābhighātakṣatapṛṣṭhavaṃśaḥ | prakāśayan karmaphalaṃ svam eva karmātiraudraṃ narakasya tasya || gomn_31 ||
atha sa tapasvī bhagnaśiraḥkapālabhāgo vikuñcitajānumaṇḍalaḥ pāṣāṇaśakalakapālaśarkarāparikṣatakṣāmajaṅghābāhudaṇḍakaḥ samantato vigalitarudhiradhārāvasicyamānavigraho mahīrajaḥkapālāvaruddhavadanavivaro vikṣiptadaṇḍakaḥ saṃcūrṇitamallako dharaṇitalavikīrṇabhikṣāśeṣas tīvravedanābhyāhataśarīro matsya iva prataptasikatāmadhyagataḥ saṃparivartate sma | athāsya mātā cintayām āsa | kiṃ nu me putrakaḥ prapāte patitaḥ syāc chunā vā bhakṣita uta gavā jīvitād vyaparopitaḥ paribhūya vā bāladārakair viheṭhito mārgapranaṣṭo vānyena pathā gataḥ | kiṃ vā nāgacchatīti sā putrasnehākṛṣṭahṛdayā putra putreti krandatī taṃ deśam upajagāma | sa ca bāladārako jananyāḥ svaraṃ pratyabhijñāya bhṛśataraṃ vicukrośa |
samānasukhaduḥkhānāṃ suhṛdām api saṃgame | navībhavanti duḥkhāni vyatītāny api dehinām || gomn_32 ||
mātety apūrvam evaitad viśrambhāyatanaṃ bhuvi | putra ity eva niṣyandaḥ snehasyāsya duratyayaḥ || gomn_33 ||
ambeti dīnāṃ giram īrayantaṃ sā taṃ pariṣvajya tanupralāpam | ruroda tīvrāyatadīnakaṇṭhā ninādayantī puracatvarāṇi || gomn_34 ||
kasya putra dayā nāsīt tvayi duḥkhaikabhājane | garvitaḥ ko nv asau lakṣmyā gajakarṇāgralolayā || gomn_35 ||
prakāśitam idaṃ kena kṛpaṇe tvayi pauruṣam | tvayi praharataḥ kasya bhūmau na patitaḥ karaḥ || gomn_36 ||
hatas tvaṃ kena me vatsa niranukrośacetasā | nihataḥ pūrvakeṇaiva kaṭupākena karmaṇā || gomn_37 ||
idam anāryatācihnaṃ kena tvayi vidarśitam | ko nv asau mānuṣākāro rakṣasām anuśikṣyate || gomn_38 ||
āyasaṃ hṛdayam kasya kasya vajramayaḥ karaḥ | kasya vāk saviṣā kasya tvayi nāsīd dayālutā || gomn_39 ||
nihīnakulaje bāle suhṛdbandhuvivarjite | jātyandhe parapiṇḍāśe tvayi kiṃ roṣakāraṇam || gomn_40 ||
sa bālabhāvāt kṛpaṇo varākaḥ svabhyastamātsaryatayā tayā ca | śuśoca bhaikṣaṃ kṣitiviprakīrṇaṃ na tu kṣaracchoṇitam ātmadeham || gomn_41 ||
atha vṛddhacaṇḍālī taṃ dārakaṃ kṣatavikṣataśarīraṃ śanaiḥ śanaiḥ pāṇinā parāmṛśantī provāca | kena te putrakeyam avasthā kṛtā nirdayena pāpakarmaṇā puruṣādhameneti | sa prāha | amba āryacandanena puruṣo 'bhihito nirvāsayainam amaṅgalam alakṣmīkam aprekṣaṇīyaṃ caṇḍālādhamam | tenāham evaṃ pīḍita iti | atha sā vṛddhacaṇḍālī dīrgham uṣṇaṃ viniśvasya pañcāṅgulam abhinipīḍayantī kopaparuṣākṣaram ity avocat |
alpāyuṣi kutas tasminn āryatā puruṣādhame | vyasanopahate bāle tvayīdaṃ yasya vaikṛtam || gomn_42 ||
evaṃ tasyāḥ śokavaśam upagatāyāḥ kṛpaṇāyāḥ samīpe mahājanakāyaḥ saṃnipatitaḥ | atrāntare
ākṛṣyamāṇahṛdayaḥ kṛpayā mahatyā vaineyakṛtyam avalambya vināyakāgryaḥ | prāvikṣad akṣatamanā bhagavān purīṃ tāṃ buddho vibuddhanavapaṅkajasaṃkrameṇa || gomn_43 ||
cāmīkarādrim iva jaṅgamam āpatantaṃ taṃ tāyinaṃ svakiraṇaiḥ pariviṣṭamūrtim | paurāḥ prasādaśithilāvanataiḥ śirobhir dūrāt praṇemur upaśāntabhavaprapañcam || gomn_44 ||
sitabhavanagatās taṃ saṃbhramodbhrāntaceṣṭās taḍita iva sumeroḥ śṛṅgaparyantalagnāḥ | upaśamam iva sākṣād āpatantaṃ taruṇyo maṇiguṇakusumaughair arcayām āsur āryam || gomn_45 ||
apetapāṣāṇakapālaśarkaraḥ samaḥ sa nimnonnatavarjito 'bhavat | bhuvaḥ pradeśo haritārdralepanaḥ pramuktapuṣpaprakarottaracchadaḥ || gomn_46 ||
nibaddhajīmūtavitānam ambaraṃ samudgatendrāyudhatoraṇaṃ babhau | vavuḥ śanaiḥ sparśasukhāḥ samīraṇāḥ sirindhrikāpuṣparajovikarṣiṇaḥ || gomn_47 ||
tamālanīlotpalapattravṛṣṭayo nipetur antargatamattaṣaṭpadāḥ | vipāṭitasyeva vimānakoṭibhir nabhastalasyāvayavās tatas tataḥ || gomn_48 ||
puṇyaprabhāvajanite bhagavān niṣadya padme sahasradalake rathacakramātre | amlānapuṇyaparipākavimuktagandhe taṃ candanaṃ paramakāruṇikaḥ śaśāsa || gomn_49 ||
yenārjitaṃ dhanam idaṃ paripālitaṃ ca svedopadigdhavapuṣā kuṭukuñcakena | nandaḥ pitā tava sa eva phalāni bhuṅkte tiktāni matsaraviṣadrumasaṃbhavāni || gomn_50 ||
sthānād itaḥ punar ayaṃ kaluṣāntarātmā yāsyaty apāyam anupāyabhayapratiṣṭham | arciṣmatā hutabhujā vinikīrṇadehā yasmin vasanti vivaśā bahavaḥ kadaryāḥ || gomn_51 ||
etāṃ suhṛjjanaviṣādakarīm avasthām ālokya mohatamasaḥ pratibimbabhūtām | svāṅgān nikṛtya piśitāny api ko na dadyāt saṃsāravartmani naraḥ parivartamānaḥ || gomn_52 ||
kleśāndhakāravadanā vikarāladaṃṣṭrā dāvāgnidagdhaśikharā iva śailapādāḥ | āyāsino yad anavāptajalā bhramanti pretāḥ phalaṃ tad api lobhaviṣadrumāṇām || gomn_53 ||
tṛṣṇāvidāritamukhāḥ samupetya bālā dūrvāpravālaharitopanitambalekhām | saṃśuṣkapaṅkapaṭalaprakarāntarālāṃ paśyanti ke cid analajvalitāṃ sravantīm || gomn_54 ||
dehān dahanti dahanā iva candrapādāḥ śītā raver api karā hi samudgiranti | aṅgāracūrṇaparuṣāś ca bhavanty amīṣāṃ meghāmbuśīkaramuco 'pi kadambavātāḥ || gomn_55 ||
āśīviṣair iva nirīkṣitamātraśobhāḥ pretair drumā vimalanīlacalatpalāśāḥ | sadyo bhavanti pariśuṣkaviśīrṇaparṇāḥ pratyādiśanta iva matsariṇo manuṣyān || gomn_56 ||
pretopapattiniyatā vyasanābhighātā vyaktībhavanti manujeṣv api naikarūpāḥ | kṣuttarṣaśītaparitāpabhayaprakārās tyāgadviṣāṃ vipad ataḥ parato 'numeyā || gomn_57 ||
pañcopatāpavirasākṣaram apragalbhaṃ dehīti yad vadati durbalamandamandam | vittāvaliptamanasaḥ kulajo 'pi sādhuḥ sā nīcatā vibhavalobhaparājitānām || gomn_58 ||
āśāvighātabhayasaṃkucitaś ca dīno dehīty api prasahate kṛpaṇo na vaktum | yan nirdhano dhanavataḥ puruṣān akāle maunavrataṃ tad api lobhakṛtaṃ narāṇām || gomn_59 ||
na janasya malo 'sti lobhatulyo na ca mātsaryasamaḥ paropaghātaḥ | na ca yācakatulyam asti mitraṃ jagatāṃ tyāgasamo na bandhur anyaḥ || gomn_60 ||
paripākavimuktagandhakośaṃ bhramarāḥ padmam iva prakāmagandham | apanītaparigrahāvalepaṃ bahavaḥ satpuruṣaṃ bhajanti santaḥ || gomn_61 ||
svamadārdraviśeṣakā gajendrā navakārtasvarabaddhapāśakakṣāḥ | anuyānti janaṃ pradānaśīlaṃ javinaś cāmariṇaś ca vājimukhyāḥ || gomn_62 ||
vinayābharaṇāḥ kriyābhiramyāḥ pramadāś citrakalāvidagdhabhāvāḥ | upayānti narasya dāsabhāvaṃ kuśalair eva vaśīkṛtāḥ purāṇaiḥ || gomn_63 ||
bhavanāni vibhūtimanti meroḥ śikharāṇīva manojñadarśanāni | svakṛtānavagītakarmamāyāracitāny eva mudā viśanti santaḥ || gomn_64 ||
vinimīlitajātivādadoṣeṣv anapākṛṣṭacaritrabhūṣaṇeṣu | upapattir adurlabhā kuleṣu vyapanītāvilamatsarāśrayāṇām || gomn_65 ||
kusumastabakābhirāmaśobhaṃ naranārīnayanadvirephahāri | kuśalasya phalaṃ vapur narāṇāṃ mativīryācapalaprayāmadhīram || gomn_66 ||
vikasatkumudākarātirekaprabhayā yad gaganaṃ sphuranti kīrtyā | gatalobhamalasya tā narāṇāṃ dyutayas tyāganiśākarasya ramyāḥ || gomn_67 ||
viśadāgalitaiḥ śiromaṇīnāṃ kiraṇair yac chalayanti pādapīṭham | nṛpater anujīvino vinītā madhuraṃ tyāgavanaspateḥ phalaṃ tat || gomn_68 ||
kṛpaṇāsu bavopabhogamātrāsv atha vā kaiva kathā vināśinīṣu | niravadyasukhānubandhi ramyaṃ phalam āpnoti sanātanaṃ pradānāt || gomn_69 ||
avadhūya balaṃ śamadviṣāṃ yaj jaladānām iva maṇḍalaṃ nabhasvān | padam avyayam āpnuvanti buddhā bhagavantas tad api pradānabijam || gomn_70 ||
abhibhūya parapravādipūgān paramārthaṃ gamayanti śāsanaṃ svam | munayo bhuvanaikaśāsitāras tad idaṃ tyāgaparaṃparāvasānam || gomn_71 ||
atha bhagavān pātrīkṛtādhyāśayaṃ taṃ janam avetya ratnatrayāvicalitaprasādaṃ saṃsāravāsavimukhaṃ bhavaduḥkhopaśamapratisaṃyuktām eva kathāṃ āviś cakāra |
duḥkhāny amūni sati janmani saṃbhavanti kṣīṇe ca janmani na duḥkham upaiti bhūyaḥ | janmakṣayāya matimān prayateta tasmād yaḥ prāptum icchati na duḥkhaśatābhighātam || gomn_72 ||
duḥkhaṃ sakāraṇam idaṃ samupaity anādisaṃtānavartibhayaśokaviṣādayoni | tṛṣṇāṃ pratītya viparītasukhābhimānavyāmohanīṃ tribhavanāṭakayogadhūrtāṃ || gomn_73 ||
eṣo 'ham ity ucita eva manovidāhī satkāyadarśanamayaḥ puruṣasya kīlaḥ | janmādhvani bhramayatīdam anādimadhyaṃ saṃsāracakram aparigraham apraśāntam || gomn_74 ||
sthitvā śīle vigatarajasi prāpya cetaḥ samādhiṃ prajñālokair manasi śayitaṃ dhvāntam ullikhya kṛtsnam | janmāmbhodher vyasanamahataḥ kṣemam āsādya pāraṃ saṃśāntātmā na divi bhuvi vā bhikṣur āyāti saṃkhyam || gomn_75 ||
yair nirdagdhā matihutabhujā skandhasaṃbandhalakṣyī tṛṣṇā naikavyasanaviśikhāpātasaṃdhānamaurvī | te 'smin dhanyā jagati sukhinas te ta evānavadyās teṣāṃ bhadraṃ sthitam abhimukhaṃ te bhayebhyo vimuktāḥ || gomn_76 ||
riktākāradravaratirasāsvādaparyastabuddher leśanāpi vyanusṛtavato jālinīṃ citramāyām | āyāsinyaḥ śirasi vipadaḥ saṃcaranti pragalbhā janmābhyastaṃ sucaritaphalaṃ vyartham eva prayāti || gomn_77 ||
āyāsinīṃ bhavavibhūtim avāptukāmaiḥ śāntiṃ parāṃ ca parataḥ kuśalaṃ praceyam | āśīviṣo narapater nidhanāya mukto hāro babhūva kuśalaiḥ sphuṭacandragauraḥ || gomn_78 ||
kiṃ ca bhūyaḥ
duḥkhadviṣā hṛdi na lobhakalir niṣevyo janmāntaropacitalobhaviṣāśayasya | śāntātmano 'pi kila nirvivaraṃ babhūva bhaktābhihārasamaye mukham eva bhikṣoḥ || gomn_79 ||
tasmāt pradānasalilaiḥ snapayantu santo mātsaryapaṅkamalināni manogṛhāṇi | lobhānalendhanam idaṃ nidhanaṃ dhanaṃ vo yāvan na yāti vipadagniśikhāvalīḍham || gomn_80 ||
śrutvā vacāṃsi sa jano jagadekabandhor nandasya tāṃ ca vipadaṃ vipulām udīkṣya | vikṣipya matsaramayīṃ manasas tamisrāṃ dānādikaṃ sucaritaṃ prathayāṃ babhūva || gomn_81 ||
iti matsaranandāvadānam ||
8. megha
puṇyair vitṛptim upayānti na bodhisattvāḥ kāmaiḥ pramādina iva pratipattivāmaiḥ | rājyāśrayāṇy api sukhāny avadhīrya dhīrāḥ puṇyāya puṇyanidhayaḥ śramam āśrayante || gome_1 ||
tadyathānuśrūyate
bodhisattvaḥ kila bhagavān prakṛtidakṣiṇo dakṣiṇāpathe rājā babhūva ||
saṃtarpayām āsa yataḥ sa lokaṃ dānāmbubhiḥ sasyam ivāmbugarbhaḥ | tato mahāmegha iti kṣitīśo yathārthanāmātiśayo babhūva || gome_2 ||
na tasya rājyadyutivistareṣu vyāsaktadīnaṃ hṛdayaṃ babhūva | anarthabhūtān sa parārtham arthān drumaḥ phalānīva babhāra sādhuḥ || gome_3 ||
babhūva tasmin pitarīva loko viśrambhasaṃbhogasukhapragalbhaḥ | suteṣv iva premanibaddhabhāvo babhūva so 'pi kṣitipaḥ prajāsu || gome_4 ||
sagauravo 'sau guruṣu prakṛtyā dīneṣu kāruṇyamṛdusvabhāvaḥ | kṛtāparādheṣv api maitracittaḥ samantabhadras tu suhṛjjaneṣu || gome_5 ||
babhūva tasya graharājakīrtes tathāgraho na svaparigraheṣu | yathā tadīyāsu mamatvam āsīj janasya saṃpatsv atiśāyinīṣu || gome_6 ||
jagrāha dānena sa kāṃś cid eva priyābhidhānair aparān vicitraiḥ | tathārthacaryābhir anarthabhīruḥ kāṃś cit samānārthatayārthabhūtaḥ || gome_7 ||
naivāsau svaṃ parahitapratipatprakāro yan nātmasāc ca naralokapatiś cakāra | ko 'pi tv asau katham api dyutimān kuto 'pi lokeṣv asaṃstutasuhṛd bhagavān babhūva || gome_8 ||
sa kadā cin mahīpatir amātyagaṇapuraskṛta udaṅmukho dadarśātasīkusumarāśisaṃkāśam ākāśam avagāhya patato bhagavataḥ pratyekabuddhān paramavismitamanā hy amātyān abravīt || paśyantu bhavantaḥ ||
ete kaṣāyaparuṣāmbarasaṃvṛtāṅgā vyomātasīkusumarāśinibhaṃ vigāhya | āyānti ke 'py upaśamastimitapracārā bhūrjadrumā iva marudbhir udastamūlāḥ || gome_9 ||
anyatamo 'py amātyaḥ sasaṃbhramo 'bravīt || samyag abhihitaṃ devena kutaḥ ||
āyānty amī kāñcanarāśigaurā vidhūtakāṣāyapaṭāntabhaṅgāḥ | parasparāsliṣṭavikīrṇapakṣāḥ khaṃ cakravākā iva śobhayantaḥ || gome_10 ||
aparo 'py āha ||
svacchendranīlopalarāgam ete nabhaḥ samutpatya samāpatanti | samīryamāṇāḥ pavanena saṃdhyākalaṅkitāntāḥ śaradīva meghāḥ || gome_11 ||
anupatati na caitān abhramālī nabhasvān upaśamaramaṇīye cāpatanti prakṛtyā | caraṇatalanipāto lakṣyate vyomny amīṣāṃ na ca gaganam asaṅgaṃ pādasaṃcārayogyaṃ || gome_12 ||
yathā yathā te nikaṭī bhavanti vratīśvarāḥ śāntim ivākirantaḥ | tathā tathā vismayaharṣapūrṇā rājanvatī sā samitiś cakampe || gome_13 ||
atṛptā eva te teṣāṃ darśanena mahātmanāṃ | babhūvur atha cātīyus teṣāṃ nayanagocaraṃ || gome_14 ||
atha sa pārthivas teṣāṃ maharṣīṇāṃ darśanenāvarjitamanās tān amātyān abravīt ||
idam āścāryam ālokya kautūhalasamākulaṃ | mano mama tad icchāmi śrotum eṣāṃ pravistaraṃ || gome_15 ||
atha teṣāṃ nṛpatisacivānām abhijñātataro 'mātyas taṃ rājānam abravīt || śrūyatāṃ mahārāja ||
notpadyante yadā buddhā bhagavantaḥ kṛpātmakāḥ | apāsya rajasāṃ vṛttiṃ dīrghakālānuśāyinīm || gome_16 ||
āvṛte tamasā loke samantād aparāyaṇe | bhavaty eṣāṃ tadā janma janmaparyantagāmināṃ || gome_17 ||
pratītyotpādagāmbhīryadūrānugatabuddhayaḥ | prāptaśayyāsanaratā hīnadīnānukampakāḥ || gome_18 ||
saṃsargabhīravo nityaṃ tūṣṇīṃbhāvaparāyaṇāḥ | vicaranti jagaty ete jaṅgamāḥ puṇyarāśayaḥ || gome_19 ||
ātmānam ekaṃ praty ete buddhā yasmād ataḥ kila | pratyekabuddhā ity evaṃ pratimānam upāgatāḥ || gome_20 ||
atha sa rājā sutarāṃ tadguṇākṛṣṭahṛdayaḥ sa tam amātyam abravīt || atha kutrāmī bhagavantaḥ prativasantīti || sa prāha ||
meghasya rājño vijite jitātman vasanty amī dagdhabhavādhivāsāḥ | himādrikuñjeṣu namannamerupratānasaṃsaktamahīruheṣu || gome_21 ||
rājovāca || asti kaś cid upāyo yenāmī madviṣayāntam āvaseyur ity amātyo 'bravīt || asti mahārāja yadi megharājā prārthyate tadanvabhyarthitāḥ kilāmī tvadviṣayam alaṃ kurvantyaḥ prāpnuvanti ceti || atha bodhisattvaḥ puṇyeṣv ādaropadarśanārtham amātyān āha || tena hi bhavantaḥ sajjīkuruta || tadanurūpamānapātraṃ svayam evāhaṃ gatvā meghaṃ rājānam asminn arthe vijñāpayiṣyāmīty adhvasaṃbhrāntās te puruṣā bodhisattvam āhuḥ || nārhati devo dūtamātrasādhye prayojane khedam āpattum || api ca mahārāja ||
ājñāsukharasaṃ rājyam anekāpāyasaṃkaṭaṃ | pararāṣṭram ato gantuṃ sahasā tava na kṣamaṃ || gome_22 ||
bodhisattvo 'bravīt ||
svahite 'py abhiyuktānāṃ karuṇāvikalātmanāṃ | khedaḥ kaḥ puṇyakāmānāṃ bhavādhvaparivartināṃ || gome_23 ||
ātmatvenaiva yair eva tad upāttaṃ bhavatrayaṃ | jagadatyantabandhūnāṃ teṣāṃ khedaḥ kathaṃ bhavet || gome_24 ||
na ca kāryābhiniṣpattir dūtasādhyā garīyasī | nāsmād gurutaraṃ cāsti karaṇīyaṃ mama paraṃ || gome_25 ||
na cājñārabhasārambhe na rājyabhāraṃ vahāmy ahaṃ | jagatāṃ vayam eveha kṛpayā kiṃkarāḥ kṛtāḥ || gome_26 ||
anekāpāyasaṃrāddhaṃ rājyaṃ yenaiva bhūbhṛtāṃ | tenaivāsya kṣamas tyāgaḥ kupitasyeva bhoginaḥ || gome_27 ||
dharmād eva ca saṃprāpya rājyaśrīsukhasaṃpadaḥ | audāsīnyaṃ kathaṃ nāma kuryāt tatraiva paṇḍitaḥ || gome_28 ||
api ca bhadantaḥ ||
vinā śramais tuccham asāram adhruvaṃ sukhaṃ na kāmāśrayam apy avāpyate | aśeṣalokatrayasaṃpadāspadaṃ padaṃ kim aṅgāpratimasvayaṃbhuvāṃ || gome_29 ||
niveśya kāmeṣu caleṣu mānasaṃ mudhaiva khinnā vayam anyajanmasu | jagaddhitāya tv adhunābhivāñchitā bhavantu nas tv antakarāḥ pariśramāḥ || gome_30 ||
kathaṃ nu tasmin na yateta buddhimān nibadhya yasminn abhilāṣamātrakaṃ | asaṃstutānām api caikabandhutāṃ jano janānām upayāti tatkṣaṇāt || gome_31 ||
tadatyayāśaṅkibhiś cāmātyaiḥ sa mahātmā punaḥ punaḥ pratibodhyamāno 'pi naiva teṣāṃ vacanaṃ pramāṇayām āsa ||
tyaktaspṛhatvāt kṣitipasya tasya sarvatra kāruṇyamayī pravṛttiḥ | guṇānurāgāt sa tathāpi teṣāṃ pūjāṃ munīnāṃ prati sādaro 'bhūt || gome_32 ||
guṇodgatā eva guṇoditeṣu bhavanti pūjāpratipattinamrāḥ | ya eva ratnātiśayāntarajñās ta eva teṣv atyadhikaṃ yatante || gome_33 ||
phalābhilāṣopahatāntarātmā parīkṣate pātraviśeṣam eva | kṛpālukas tv arthitayaiva tuṣṭaḥ pravartate yācanakeṣu sāraṃ || gome_34 ||
vanaspatīnām iva janma yeṣāṃ paropakāraikarasasvabhāvaṃ | labheta teṣāṃ hṛdaye 'vakāśaṃ khalā phalāśā viduṣāṃ kathaṃ ca || gome_35 ||
atha sa mahāsattvo guṇānuvṛttisthirānurāgeṇa mahatā balena parivṛtaḥ svapuravarād viniryayau || nirgacchantaṃ cainaṃ dūrvāpravālakusumaphalavyagrātyucchritaikapāṇayo dvijavarā jaya jaya mahārājety uccair ānandayām āsuḥ || atha sa mahātmā laukikamaṅgalāpariniṣpattim abhiprakāśayan buddhānām eva ca bhagavatāṃ guṇānuvādaṃ maṅgalaṃ codbhāvayan vyāpinā svareṇa tān amaṅgale maṅgalābhiniveśino viprān abravīt ||
sarvānarthopasaṃhārapragalbhaiḥ kleśaśatrubhiḥ | parājitānāṃ ko nāma vijayaḥ klībacetasāṃ || gome_36 ||
durbhedaṃ yo bibheda pravicayakiraṇair dhvāntam antarniviṣṭaṃ tṛṣṇāvallīṃ samūlāṃ bhavataruśikharārohinīṃ yo dadāha | āgṛhya krodhasarpaṃ hṛdayabilatalāt ko 'pi cikṣepa yo 'sau lokālokasvabhāvaḥ sa jayati bhagavān bhagnasaṃsāracakraḥ || gome_37 ||
aśrāntaṃ suvidūragocaracaraṃ durnigrahaṃ durgrahaṃ duṣpūraṃ viṣayābhilāṣakṛpaṇaṃ māyāsvabhāvaṃ calaṃ | ekāntavyavadānamārgavimukhaṃ saṃkleśapakṣonmukhaṃ yaś cittaṃ damayāṃ babhūva sa jayatv avyagracetā muniḥ || gome_38 ||
antardyotir apāsya yasya tamasām āyāminīṃ vāsanām akliṣṭām api nirdadhāva nivṛtiṃ kālatrayavyāpinīṃ | sarvākāraparopakāraviṣayaṃ yasyāparapratyayaṃ prajñānaṃ bhagavān asau vijayate buddho jagacchaṅkaraḥ || gome_39 ||
sa krameṇa vyatītya tālahiṃtālatamālanaktamālaniculabakulakānanopaśobhitaṃ svaviṣayam khadirabadarabilveṅgudaśamīpalāśagahanadurgām aṭavīṃ prapede || tasya khalu mahāsattvasya puṇyatarṣeṇa drutataraṃ vrajataḥ ||
rajobhiḥ sainyānāṃ śalabhakulasaṃpātakapilair niruddhaṃ khaṃ reje pulinam iva paryastam udadheḥ | kva cit pāṇikṣepair madasurabhiśīkāraśiśirair jalair nāgendrāṇāṃ navatamavanīhārapaṭalaiḥ || gome_40 ||
so 'tikramya tām aṭavīm anukrameṇa meghasya rājño viṣayam anuprāptaḥ | tadāgamanasaṃbhrāntaś ca megho mahīpatir viditatadguṇaprabhāvaḥ pratyudgamyainaṃ sabahumānapraharṣavismayavikacalocano mahatā satkāreṇa mānayitvā mahārhāsanopaviṣṭaṃ tat tat priyam avocat ||
susvāgataṃ kṣitīndrāya dhanyam āgamanaṃ tava | subhāṣitam idaṃ loke jīvan bhadrāṇi paśyasi || gome_41 ||
ko nu saṃbhāvayet puṇyāṃ pramodāmṛtapeśalāṃ | āvayoḥ saṃgatim imāṃ himavadvindhyayor iva || gome_42 ||
dṛśyase caritair eva kāmaṃ lokāntacāribhiḥ | sākṣād vo darśanaṃ yat tu tan maṅgalyaphalodayaṃ || gome_43 ||
pratyakṣam api kalyāṇaṃ manorathavidūragaṃ | na śraddhatte janaḥ prāyaḥ prītipreṅkholitāśayaḥ || gome_44 ||
svapno 'yam uta māyeti niścayaṃ na labhāmahe | bhavantam api paśyanto locanānandabāndhavaṃ || gome_45 ||
kac cid aklāntakāyas tvaṃ rājan kac cid anāmayaḥ | kac cid viśrambhaniḥsaṅgaḥ praṇayābhimukho mayi || gome_46 ||
kac cin notkaṇṭhayanti tvāṃ daksiṇāpathacandrikāḥ | pradhyānastimitātāmraparyantanayanāḥ priyāḥ || gome_47 ||
anapāyī bhavet kac cid ayatnaḥ satsamāgamaḥ | kac cid atrābhiramase svadeśa iva bhūpate || gome_48 ||
atha bodhisattvas taṃ rājānam amlānapraṇayaśībharair vacobhiḥ samuttejayann abravīt ||
dṛṣṭvaiva darśanīyaṃ tvāṃ viśrānto 'haṃ mahīpate | anāryasyāpi viśrambhaḥ kasya na syād bhavādṛśe || gome_49 ||
tvayy asaṃstutasadbandhau bāndhave purataḥ sthite | kiṃ cānyad vallabhataraṃ mamotkaṇṭhānibandhanaṃ || gome_50 ||
viditāś ca mahārāja mama priyasamāgamāḥ | vitathālpasukhāsvādavyasanāyāsahetavaḥ || gome_51 ||
ye 'rthāḥ svapne 'nubhūyante ye ca nidrāparikṣaye | tesāṃ nirbhuktimuktānāṃ viśeṣo nopalabhyate || gome_52 ||
svapnamāyopamāneṣu muhūrtapariṇāmiṣu | prasaṅgaṃ matimān kuryān na priyapraṇayeṣv ataḥ || gome_53 ||
priyo mamety evam anādikālapravṛttam udvṛttam analpagarbhaṃ | sukhābhidhānaṃ pravadanti duḥkhaṃ vyatītaduḥkhā munayaḥ purāṇāḥ || gome_54 ||
kṛpā kṛpāvastuṣu saṃpratāryate striyaḥ kṛpāvastu viśeṣataḥ satāṃ | ato matir me karuṇānupātinī priyāsu rājan na tu vibhramāturā || gome_55 ||
svabhāvadīnāḥ paratantravṛttayaḥ sadāturā matsaramānamanmathaiḥ | pathi prakīrṇā iva māṃsapeśikāḥ kathaṃ nu na syuḥ pramadāḥ kṛpāspadaṃ || gome_56 ||
atha sa rājā prasāditamānasas tair bodhisattvavacanakusumaiḥ praṇamyainam abravīt ||
ājñāpaya mahārāja yatra māṃ manyase kṣamaṃ | bhavadvidhānāṃ kṛtyeṣu vayam ānamramūrtayaḥ || gome_57 ||
prasannamānasaṃ sa cainam avetya bodhisattvaḥ saṃpraharṣayann abravīt ||
tavaiva saphalaṃ janma sujīvaṃ tvaṃ ca jīvasi | aiśvaryaṃ tava pātrasthaṃ yathārthā śrīs tavaiva ca || gome_58 ||
yas tvam eṣāṃ bhagavatāṃ bhavasaṃbhogavidviṣāṃ | satkāravyapadeśena tanoṣi yaśasā jagat || gome_59 ||
suhṛdaḥ saṃvibhajyante dārair api dhanair api | saṃvibhāgas tu dharmeṇa durlabho bhuvi nāsti vā || gome_60 ||
dharmātithyam ato rājan mama tvaṃ kartum arhasi | na hi saṃbhāvanā satsu dṛṣṭā vandhyaphalodayā || gome_61 ||
svargo mokṣaḥ sukhāny arthā dharmād eva yaśāṃsi ca | dadhad dharmam ato yuṅkte svargamokṣasukhādibhiḥ || gome_62 ||
saddharmapraguṇaṃ mitraṃ karaṇīyaṃ balād api | eṣaiva suhṛdāṃ loke sādhoḥ sādhīyasī sthitiḥ || gome_63 ||
atithir mitram arthīva satkārāyatanaṃ paraṃ mayi caitat trayaṃ yasmād ato me 'bhyarthanāṃ kuru || gome_64 ||
sravann iva prasādas te lakṣyate mukhapaṅkajāt | puṇyasaṃbhogavātsalyam udgiraṃl lakṣyase girā || gome_65 ||
anujñātā tvayā rājann ime praksīṇakalmaṣāḥ | vasantu dakṣiṇīyāgryā dakṣiṇāpathabhūmiṣu || gome_66 ||
athāsau mahīpatir bodhisattvam abravīt ||
śakye tat kuśalaṃ dātuṃ svasaṃtānagataṃ yadi | dadyāṃ tad api suvyaktaṃ bhavate kṛtavedine || gome_67 ||
vayaṃ rājyaṃ ca dātāro yad vānyat sādhu manyase | tathaiva prabhutāṃ tatra nāvagantavyam anyathā || gome_68 ||
mayā yat puṇyam āryāṇām eṣām apaciteś citaṃ | tvadabhyāgamanākālakaumudī tat kṛtaiva me || gome_69 ||
mitram ekāntakalyāṇaṃ bandhur atyantavatsalaḥ | guṇavān dakṣiṇīyas tvaṃ nāthaś cānuttaro mama || gome_70 ||
kṣudrasattvo 'pi ko nāma tvadājñām abhilaṅghayet | draṣṭavyaratnaṃ dṛṣṭvā ca na prasīded bhavādṛśaṃ || gome_71 ||
ekaṃ tv atra mahārāja vaidhuram avagacchāmi | yena me vaktum asty etān maharṣīn asmin prayojane saṃkucati mānasam || ete hi mahātmāno vivekaratipriyatvād abhiramante himavati śailarāje || paśya mahārāja ||
amī hi himavatprasthāḥ kadalīkhaṇśamaṇḍitāḥ | vivekāyaiva sādhūnāṃ śaṅkhadhātrā vinirmitāḥ || gome_72 ||
hariṇā luñcitopāntaśādvalaśyāmanirjharān | devadārudrumān paśya kūṭāgārān ivodgatān || gome_73 ||
khyāpayantīva lokānāṃ vinipātaṃ himāpagāḥ | taraṅgaiḥ kūlapāṣāṇabhidyamānair muhur muhuḥ || gome_74 ||
etāḥ snigdhacchadacchāyāḥ padmakadrumarājayaḥ | yatīn āśvāsayantīva saṃsārodvignamānasān || gome_75 ||
klāntānāṃ vratinām eṣa svedabindūn apohate | prāleyakaṇasaṃparkaśiśiro vanamārutaḥ || gome_76 ||
upatyakāḥ padmakapuṣpapāṭalāḥ śilīndhrakāpādapavāritātapāḥ | imā himādre ramayanti mānasaṃ nivṛttasaṃrāgaviṣaṃ vipaścitāṃ || gome_77 ||
himācalasyopanitambarohiṇāṃ nirīkṣamāṇāḥ saralāśikhāvatāṃ | vanāni cetaḥsthitim āpnuvanty amī sumedhasaḥ kāmavivekapeśalāṃ || gome_78 ||
bodhisattvaḥ provāca ||
timiradrumasaṃchannā viviktābhogakandarāḥ | tatrāpy anuguṇā santi velāśailaḥ prahāṇināṃ || gome_79 ||
tālahintālamālinyaḥ sarito haritopalāḥ | santi tatrāpi hārītapakṣavikṣobhitormayaḥ || gome_80 ||
taraṅginīnām upakaṇṭharohiṇāṃ palāśinām puṣpabharāturāḥ śikhāḥ | vidhūya tatrāpi yatīn niṣevate samudravelājalaśītalo 'nilaḥ || gome_81 ||
sarasamaricavallīśyāmarodho vanasya dhvanir acalasuruṅgāmurcchito 'py amburāśeḥ | aviralaparipāto 'bhyāsayogānupātī sthirayati kila bhikṣos tatra cetaḥsamādhiṃ || gome_82 ||
nirdhautopalasānur añjanaśilānīlaiḥ payodher jalair vātāyāsitacandanadrumalatāvikṣiptasūryātapaḥ | śailendro malayo 'sti nāma jaladacchedāvalīśekharaś cetaḥ saṃyaminām alaṃ ramayituṃ śāntaprapañcajvaraṃ || gome_83 ||
citrotsaṅgo viṣamanicitair dhātupāṣāṇakhaṇḍaiḥ śaṣpodbhedais taruṇataruṇaiḥ śyāmaparyantalekhaḥ | baddhāmodo madajalamucāṃ dantināṃ dānagandhair vindhyo 'py adriḥ praśamamahatāṃ yogināṃ saṃnivāsaḥ || gome_84 ||
sahyādrer vilasattamālaharitāḥ prasthāḥ prahāṇakṣamā niḥśabdākṣaradacchanirjharajalaprakṣālitaprastarāḥ | saṃnyastavyavahāraśāntamanasāṃ janmaprabandhadviṣām āryāṇām anapāyinīṃ vidadhati pratyātmaveśāṃ ratiṃ || gome_85 ||
tīrāntānatabālavetasataruśreṇīniruddhātapā nadyaḥ svacchajalāntarālavilasanmīnāvalīmekhalāḥ | sakhyaḥ premaniratyayā iva sakhe tatrāpy alaṃ yoginām ākṣeptuṃ viṣayābhilāṣavimukhaṃ pradhyānadhīraṃ manaḥ || gome_86 ||
api ca mahārāja ||
yeṣām asmīty ayam apagataś cetaso vipralambho yair adhyastaṃgamitam aśivaṃ skandhasaṃtānabījaṃ | ye paśyanti vyasanadahanair ā bhavāgrāt pradīptaṃ lokaṃ teṣāṃ na bhavati mano lokacitrānupāti || gome_87 ||
nityasrāviṇam agnimadhyanihitaṃ kumbhaṃ yathā medasāṃ ye lokārtham anarthabhāravirasaṃ santo vahanty āśrayaṃ | teṣāṃ ratnaśilālavālavalayāḥ kalpadrumā nandane lūtātantuvitānadhūmaśikharaiḥ kāntāravṛkṣaiḥ samāḥ || gome_88 ||
āvir bhavanti tanavo 'pi paropakārā yasmiṃs tad eva ramaṇīyam upaiti sādhuḥ | duḥkheṣv anātmasu caleṣv aparāyaṇeṣu kiṃ vā bhaveṣu ratikāraṇam asti rājan || gome_89 ||
svārthānurāgakṛpaṇā matayo narāṇāṃ tucche 'pi vastuni ratiṃ parikalpayanti | utpāda eva mahatāṃ hi jagaddhitāya yeṣāṃ purandarapure 'pi na te ramante || gome_90 ||
prakṛticañcalākulaprasaraṃ yaiś cittam etad vaśīkṛtaṃ | ratir udeti nānyatas teṣāṃ adhyātmacintāvihāriṇām || gome_91 ||
ramayanty anuddhṛtavikalpasāyakān saritaḥ sarāṃsi girayo vanāni ca | avikalpagocaravicāriṇo yater vanam eva śāntam iti niścitā matiḥ || gome_92 ||
ajitātmanām anupatanti buddhayo vividhān bahirmukhamanonibandhanān | adhicittayogaviduṣāṃ tu yogināṃ atimānuṣe carati gocare matiḥ || gome_93 ||
rajasāṃ vipūyapariṇāhimaṇḍalaṃ paramām avāpya vaśitāṃ svacetasi | anapāyinīm anubhavanti ye ratiṃ bhavanaṃ vanaṃ ca samam eva tān prati || gome_94 ||
viṣayāntarāntaritavibhramaṃ manaḥ praśame rameta katham ity ato yateḥ | upadiśyate vanatarupratiśrayo mahatāṃ samaṃ tu viṣayaṃ manaḥsukhaṃ || gome_95 ||
ramaṇīyam etad iti vikṛtaṃ mateḥ pravadanty avandhyavacasaḥ purātanāḥ | kṛtināṃ mano hatavikalpavāsanaṃ na samādhijeṣv api sukheṣu rajyate || gome_96 ||
jagatāṃ hiteṣu caratāṃ mahīpate karuṇaikatānamanasāṃ manasvinām | bhavati vyathātanupariśramais tanor na ca kāyajīvitanikāntividviṣām || gome_97 ||
gaganopamānamanasāṃ spṛśanty amī na manaḥ sukhārativikalpareṇavaḥ | sukham anyad eva tad apākṛtopamaṃ yad upāsate sukṛtino raṇaṃjahāḥ || gome_98 ||
vratinām adūraparisarpiṇī manaḥsthitir eva nāma jananīva vatsalā | sukham ādadhāti tad atītamānuṣaṃ na marutpater api yad asti vajriṇaḥ || gome_99 ||
vihatapriyāpriyavikalpavibhramaḥ pṛthivīsamena viharanti cetasā | nṛpa yatra tatra bhavabhoganiḥspṛhā munayo 'tiśāntasukhamaunalābhinaḥ || gome_100 ||
aniketasaṃstavaparigrahāgrahāḥ svajane jane ca samatāvihāriṇaḥ | tribhavopapattigahanāntadarśino himavadvaneṣu ratim āpnuyuḥ kathaṃ || gome_101 ||
sukhaduḥkhayor aviṣamapravṛttayo nṛpa yena tena parituṣṭamānasāḥ | satataṃ mṛgā iva nisargatāpasā viharanty anāvṛtavihāragocarāḥ || gome_102 ||
visṛtāṃ bhavadrumaśikhāvalambinīṃ vividhopatāpaparuṣāṃ viṣaktikāṃ | upahātya ye padam upāsate śivaṃ tridive 'pi te narakavāsasaṃjñinaḥ || gome_103 ||
anubandhiniṃ pratinivārya saṃhatiṃ tamasāṃ kim apy anubhavanti ye sukhaṃ | na sanatkumārabhavane 'pi te ratiṃ viratopasargaratayaḥ prakurvate || gome_104 ||
vanarājayaḥ kusumacitrapādapāḥ girayaḥ kadambatarucumbitāmbudāḥ | saritaś ca haṃsakulabhinnavīcayaḥ paridurbale manasi labdhapravṛttayaḥ || gome_105 ||
śiraḥkaṃpollasaccārukuṇḍalaḥ sa mahīpatiḥ | sādhu sādhv iti saṃrādhya pratijagrāha tadvacaḥ || gome_106 ||
nyāyoparodhi paripeśalavarṇaśobham akṣūṇakālamadhuraṃ svaparopakāri | vākyaṃ suhṛjjanamukhoccaritaṃ kathaṃ na syād apratigrahavipātitakāntiśobhaṃ || gome_107 ||
amlāyamānakaruṇārasaśībharāṇi svāntāny anākulapadakramayogikāni | vākyāni sajjanamukhāmburuhacyutāni pradveṣarūkṣam api mānasam ākṣipanti || gome_108 ||
nīceṣv api praṇatinamraśirodharāṇāṃ krūrāśayeṣv api kṛpāmṛdumānasānāṃ | ādyantamadhyamadhurāṇi jinātmajānāṃ vākyāni ko bhuve vimānayituṃ samarthaḥ || gome_109 ||
tān abhyarthya sa pārthivo bhagavataḥ pratyekabuddhān atha prītyutkarṣaparamparām anubhavan kām apy anāyāsinīṃ | āvāsaṃ svam upohya saugatabhavās te 'pi kṣaṇenāyayuḥ svarddhyaivāpratighaṃ vigāhya vighanaṃ khaṃ rājahaṃsā iva || gome_110 ||
sa bhūpatiḥ ṣaṣṭisahasrasaṃkhyā guhā viviktā jalayaṃtraśītāḥ | saṃskārya tebhyaḥ pradadau prasannaḥ pratyekaśo dagdhapunarbhavebhyaḥ || gome_111 ||
śaratsahasrāṇi saṣaṣṭir eva cakāra teṣāṃ vigatajvarāṇāṃ | pūjāṃ parāṃ dṛṣṭaparāyaṇānāṃ saṃcāriṇām puṇyavanaspatīnāṃ || gome_112 ||
taṃ bodhau sa pariṇamayya puṇyarāśiṃ saṃtyajya prakṛtivināśinaṃ svadehaṃ | trailokyaprathitaparākramaprabhāvo māndhātā kila vasudhādhipo babhūva || gome_113 ||
saṃkalpānuvidhāyinyas tasyābhūvan vibhūtayaḥ | sarvalokātiśāyinyo nirupāyāsapeśalāḥ || gome_114 ||
puṇyāny evam asau cakāra bhagavān yasmāj jagadbhūtaye tyaktvā rājyavibhūtivistarasukhāny amlāyamānodyamaḥ | tasmāt tatra manaḥ prasādya bhagavaty āścaryaratnākare pātavyaṃ svaparopakāramadhuraṃ tasyaiva vākyāmṛtaṃ || gome_115 ||
iti śrīmeghajātakaṃ catvāriṃśattamaṃ || ||
9. nāga
sahasraśo 'pi saṃtyaktum utsahante svajīvitam | sādhavaḥ sādhumaryādāṃ na muhūrtam api kṣamāḥ || gonā_1 ||
tad yathānuśrūyate|
bodhisattvabhūtaḥ kilāhaṃ bhagavān aparimlāyamānakaruṇāsaumyadarśano nāgarājo babhūva |
krodhena tasya saha śāśvatasaṃvirodhaḥ krodhottaraṃ nigaditaṃ samupāgatasya | icchānukūlamadhurā pratisandhilīlā sādhoḥ suyonividhuraiva babhūva tasya || gonā_2 ||
saṃprāptakarmavaśitātiśayasya yasya lokā hṛdīva nivasanti kṛpāviśāle | roṣas tataḥ katham uderati śuddhasattvāt padmākarād vikasitād iva citrabhānuḥ || gonā_3 ||
kuvalayadalamālākomalaṃ bhogacakraṃ svamaṇikiraṇajālaśrīkarālaṃ sa bibhrat | ghanasamaya ivāsīl locanānandabandhuḥ suravarapaticāpodbhāsito vāmbugarbhaḥ || gonā_4 ||
atha sa mahāsattvaḥ krodhabahulatāṃ nāgayoner avetya tatpratipakṣakṣamākathām udbhāvayām āsa svaparṣadi ||
na hemamālā maṇidīptiśībharāḥ srajo na citrā makarandapiñjarāḥ | tathābhyalaṃkartum alaṃ śarīriṇāṃ yathā kṣamā sarvaguṇaikaratnakā || gonā_5 ||
manojñarūpā api nāma roṣiṇo viṣādayanty eva manāṃsi dehinām | vimuktakośā iva puṣpapādapāḥ svamūlasaṃsarpibhujaṅgakaṅkaṇāḥ || gonā_6 ||
asaṃstutānām api nāma sūratā bhavanti viśrambhaviśeṣabhājanam | iti kṣamāṃ ko na bhajeta buddhimān aśeṣalokāśrayasaṃgrahakṣamām || gonā_7 ||
imām avasthāṃ gamitā vidāhināmunā vayaṃ roṣamayena pāpmanā | nivṛttavairān api yad viśaṅkate mahājano 'smān animittakāhataḥ || gonā_8 ||
evam anyathā ca svayūthyān saṃjñāpayām āsa || api ca ||
dṛṣṭīviṣānalamucāṃ svamaṇiprabhādbhiḥ pātālarandhragahanāntavisarpiṇībhiḥ | tesāṃ sa pannagavaraḥ śamayāṃ babhūva vāgambubhiś ca hṛdayāni bhujaṅgamānām || gonā_9 ||
sa ca mahātmājanmāntarābhyastapraśamarativihārasādhanaḥ sarvalokottarotkṛṣṭair tair api viṣayair anākalitamānaso viḍambanām iva tām aiśvaryalakṣmīm abhimanyamānaḥ pravivekasukhavihāroparodhinaṃ cādhipatyapariśramam āryanyāyamārgakaṇṭakasthānīyāṃś ca snigdhajanasamāgamān prakṛtidhīramānasaḥ san gṛhe 'py araṇyasaṃjñābhāvanāsamarthaḥ saśaṅko gārhasthadoṣam evodbhāvayan svabhavanād abhyudgamya vivikteṣv araṇyāyataneṣu poṣadhaniyamālaṃkṛtaśarīraḥ kālam atināmayām āsa ||
tyaktvā gehaṃ vibhavakalilaṃ ye vivikte vasanti prāyas teṣu praśamavimukho vismayaṃ yāti lokaḥ | citraṃ manye kṣaṇam api gṛhe yad ramante vidagdhā nānātaṅkapracayagahane bodhisattvapratijñāḥ || gonā_10 ||
atha kadā cit sa mahātmā pratyaraṇyaniviṣṭataruṇatarumaṇḍalaikadeśāvasthito bhujagaviṣopaghātayogyavidyādhareṇa brāhmaṇenopalakṣitaḥ | sa tasya tena niyamaviśeṣaramaṇīyenāśvāsadena tejasvibhāvena vismitamanā nāsmāt pratyavāyo 'stīti niścitya svajīvikopāyaṃ ca tadgrahaṇasāhasam avetya taṃ bhujagapatiṃ viśrambhamukulitaphaṇacakram āsīnaṃ sahasā mahatā daṇḍena śirasy abhijaghāna taptapāṃsupūgaiś cāsya nayanāni pūrayām āsa mahatyā cainaṃ vararajjvā gāḍhaṃ grīvāyām āmardayāṃ babhūva mūlāgadasaṃmiśreṇa cainaṃ śleṣmaṇā vadanavivareṣu saṃsiktavān vivṛtya cāsya vadanapuṭam ayaḥsaṃdaṃśena daṃṣṭrāḥ samudājahāra || lobhaparyākulamānasaś cāsya tīkṣṇena śastreṇa ghanakośopagūḍhamūlāṃ cūḍāmaṇim utpāṭayāṃ cakre pratinakulacalavalayarāśikomale cāsya bhogakuṇḍale bimbopadhāna iva niṣadya viśaśrāma ||
yaḥ kelīkalaheṣv api praṇayinīkarṇotpalātāḍito lajjāmantharakomalālasaphaṇacchattro yayau saṃbhramam | mene so 'vikṛtāśayaḥ phaṇivaro daṇḍaprahārān kharān kṣāntyabhyāsavaśāt samīraṇacalattūlāṃśupātopamān || gonā_11 ||
yo bibhran dayitājanena racitāṃ kaṇṭheguṇāṃ komalāṃ khedaṃ nāgavaraḥ sukhocitamayāṃ [?] bheje kriyāṃ cāyatām [?] | rajjvā karkaśapāśayā paśur iva grīvopabaddho bhṛśaṃ tenākāraṇadāruṇena ripuṇā so 'bhūn nirāstho vaśī || gonā_12 ||
yaṃ pratyagratamālacandanarasapraśleṣaśītaiḥ karair grīṣme prāṇasamāḥ saratnavalayair nāgottamaṃ paspṛśuḥ | pādenābhihataḥ khalena paṭunā sa kṣāntiguptavrato lebhe saṃtatavartinīṃ ghanarasāṃ maitrīṃ tadālambanām || gonā_13 ||
daṃṣṭrā bisāṅkurasitā vinigūḍhamūlās tasyoccakhāna sa yadā bhujageśvarasya | śalyāpahāriṇi tadā bhiṣajīva tasmin vipre cakāra sa parām upakārisaṃjñām || gonā_14 ||
ārtīyate sma sahajāny api yāni citraṃ sādhuḥ śiromaṇimayāni vibhūṣaṇāni | teṣūddhṛteṣu sa kṛtārthatayā pramodaṃ nikṣiptabhāra iva bhogapatir jagāma || gonā_15 | śvāsānilaiḥ sphuṭaviṣāgnikarākarālair ucchoṣayet samakarān api yaḥ samudrān | kṣāntiṃ priyām iva sakhīm upaguhya tasthau svasthas tam eva ca ripuṃ karuṇāyamānaḥ || gonā_16 ||
syād bhasmasāc chikharakoṭivipāṭitābhraḥ śailo 'pi dṛṣṭiviṣayaṃ samupetya yasya | pāpātmanā kumudanālam ivoragendro nāsau cukopamṛdito 'pi parānurakṣī || gonā_17 ||
tīvraprakāram upakāram ivāvikāraḥ sehe kṛpāparigataḥ sa yathā yathāryaḥ | krauryāvalepaparuṣaḥ sa tathā tathā taṃ cikleśa pannagavaraṃ vividhair upāyaiḥ || gonā_18 ||
karuṇādravam eva durjanaḥ sutarāṃ satpuruṣaṃ prabādhate | mṛdam eva bhinatti kaṇṭakaḥ kaṭhine kuṇṭhaka eva jāyate || gonā_19 ||
sa pīḍyamānaḥ puruṣeṇa tena bhujaṅgarājo vigatavyathena | tam eva rakṣan guṇapakṣasākṣī mumoca na śvāsaviṣaṃ viṣādī || gonā_20 ||
yathā yathā pīḍayati sma nāma tam āryakarmāṇam asāv anāryaḥ | tathā tathāsau tadapāyaśaṅkī na cakṣur unmīlayituṃ viṣehe || gonā_21 ||
parāpakārapratipattimārutā durācarās tasya viśuddhakarmaṇaḥ | kṣamāśilādhāraparigrahasthiraṃ na kampayanti sma mano manasvinaḥ || gonā_22 ||
ambhojareṇukaṇikā iva saṃpratīcchan nāgottamaḥ kṣitirajo 'rkakaropataptam | netropaghātapaṭunā paṭunā vimuktaṃ tasmin babhūva sutarāṃ sa parānukampaḥ || gonā_23 ||
yaḥ snāto jalayantramandiragato rājā jalaiḥ śītalair nānāpuṣparajo'dhivāsaśucibhiś candraprabhānirmalaiḥ | siktaḥ śleṣmalavair anāryamatinā durgandhibhis tena saḥ prītyaivāpacakāra taṃ paribhavaṃ kṣāntyāmbhasevokṣitaḥ || gonā_24 ||
evam anyathā cāsau brāhmaṇādhamas taṃ bodhisattvam parikliśya mahati karaṇḍe prakṣipya tena tena paribhraman vārāṇasīṃ nagarīm anuprāptaḥ || atha tasya bhujagapates tāṃ rūpasaṃpadam ālokya mahājanaḥ paramavismitamanās taṃ brāhmaṇaṃ mahatyā pūjayā pūjayām āsa ||
atha tasya mahātmanaḥ sumanānāmāntaḥpurāgracarā bhujagayoṣid atītāyām ucitāyāṃ tadāgamanavelāyāṃ taṃ bhogipatim apaśyantī jānānā tasya prakṛtibhadratām anāryakarmārāmatāṃ ca mānuṣahṛdayānāṃ tadatyayāśaṅkinī tīvraśokāyāsavyathitahṛdayā tat tad vikalpya satvaraṃ ruroda ||
tamasā nirantaravisāriṇaiva me parivaryate nayanagocaraṃ balāt | anirūpitātyayavikalpakātaraṃ dravatīva mānasam idaṃ priyaṃ vinā || gonā_25 ||
sphuṭamallikāvanavilāsalāsakā jalayantramandiranirodhaśītalāḥ | sutarāṃ dahanti mama calamārutā dayitapravāsaparitāpinīṃ tanum || gonā_26 ||
pratibhāty apūrvam iva sarvam adya me na ca vedmi kāham iti tena varjitā | vyasane sa eva śaraṇaṃ mama priyo virahe tu tasya maraṇaṃ parāyaṇam || gonā_27 ||
maṇivedikākiraṇapāṭalormayo gṛhadīrghikā na ramayanti me manaḥ | priyavipravāsaparitāpaviplutaṃ sphuṭapadmakośamakarandavāsitāḥ || gonā_28 ||
diśatūttamāni jagaduttamadyutir mama maṅgalāni bhagavān sa eva tu | na bhavāntare 'pi viraho yathā bhaved dayitena tena niravadyakarmaṇā || gonā_29 ||
virahānubandhavirasāḥ samāgamā jagato 'raparvapariṇāminī sthitiḥ | iti yaj jagāda manaso 'tivallabhaḥ samupasthitaṃ tad idam adya vaiśasam || gonā_30 ||
vikasatsphuliṅgam anilākulārciṣaṃ dahanaṃ viśāmi bahuduḥkhabhāginī | tanum utsṛjāmi śikharād girer imām avaśiṣyate kim aparaṃ mamāyuṣaḥ || gonā_31 ||
yadi so 'dya naiti sukhasaumyadarśano mama mūrtimān avikalo manorathaḥ | svayam eva dhakṣyati mamedam āśrayaṃ hṛdayajvalas tumulaśokadāruṇaḥ || gonā_32 ||
iti sā rurāva kurarīva viklavā nayanāmbudurdinamukhī tapasvinī | vasudhātale galitahāramekhalā bhujagāṅganā pativiyogaśaṅkinī || gonā_33 ||
atha sumanā nāma yoṣid bodhisattvam anveṣamānā vārāṇasīṃ nagarīm anuprāptā dadarśa cainaṃ mahāsattvaṃ paramadāruṇām avasthām upagataṃ dṛṣṭvā ca tīvraśokāyāsavyathitahṛdayā provāca |
sphuritakiraṇacchāyāramyāḥ śiromaṇayaḥ kva te kva dayita gatās tās tā daṃṣṭrā bisāṅkuradhūsarāḥ | vapur upahataṃ daṇḍāghātair navotpalakomalaṃ vigalitahṛdayā (?) krūreṇaitat kṛpātmaka kena te || gonā_34 ||
kiṃ dharmo 'stam itaḥ prajāhitakaraḥ kiṃ lokapālā mṛtāḥ tejaḥ kopaviṣātisaṅgarabhasaṃ kiṃ proṣitaṃ bhoginām | śūnyaṃ kiṃ nu patiprabhābhir adhunā niḥśuklamūlaṃ jagad yena tvaṃ vyasanaṃ duruttaram idaṃ prāpto vināśāya te || gonā_35 ||
nāsīt kasya dayā tvayi praharato 'nāryasya śāntātmani krauryaṃ tvayy api nāma sādhucarite pāpātmanāṃ jāyate | tvām āyāsayataḥ kathaṃ na patitau tasya prakoṣṭhāt karau nāthānātha ivāpadaṃ katham imāṃ prāptas tvam āyāsinīm || gonā_36 ||
bodhisattvas tu pratyagrakopaśokakaluṣitādhyāśayātmanām avetya tūṣṇīm eva babhūva || sā punar abravīt ||
kasyāpriyaṃ jīvitam ādyajātaṃ kālena kelīṃ saha kaḥ karoti | tvadapriyāriṣṭaniviṣṭaceṣṭo lokāntaraṃ ko 'bhyanugantukāmaḥ || gonā_37 ||
śītābhilāṣī pravivikṣur agniṃ ko mārutoddhataśikhākalāpam | āditsate krūraviṣaṃ bhujaṅgaṃ kaḥ puṣpadāmākṛtivipralabdhaḥ || gonā_38 ||
udadhiparikhām adyaivaināṃ dahāmi vasundharāṃ sanaganagaragrāmārāmāṃ svadṛṣṭihutāśanaiḥ | na mama hṛdayaṃ śāntiṃ yāti tvadapriyatāḍitaṃ dahati yadi na krodhāgnir māṃ purā niravagrahaḥ || gonā_39 ||
atha bodhisattvas tāṃ tapasvinīm aviṣahyakopāgnipradīptamānasāṃ hlādayann iva tadāmṛtaśiśirābhir vāgbhir ity abravīt ||
alam alaṃ mā gā bhadre vai kopasya cetovidāhinaḥ | prakṛtiduḥkheṣu ko bhūyaḥ sattveṣu duḥkhāni cintayet || gonā_40 ||
duḥkhahetau vartamāneṣu śocyeṣu saṃkleśabhāgiṣu kaḥ parākramet || duḥkhāya svahitakramārteṣu dehiṣu na mama daṃṣṭrotpāṭanād duḥkhaṃ na ca daṇḍasaṃpātajā rujāḥ || duḥkhayanti mānasaṃ caṇḍi tvadvākkarkaśās tudanti mām || api ca kānte ||
bodhisaṃprāptaye cittaṃ yadaivotpāditaṃ purā | vayaṃ tadaiva lokānām ādheyakriyatāṃ gatāḥ || gonā_41 ||
kopavahnimlāyamānā punaḥ saiva tvam anyeva lakṣyase || candralekheva cāmbare vikasadghanadhūmasaṃbādhadhūsare || gonā_42 || kiṃ ca ||
karmāparādhajanitaṃ yadi duḥkham etat kopāvakāśa iha ko nu mama dvijātau | karmendhanoddhataśikhāśakalākulebhyaḥ kupyet kathaṃ na matimān narakānalebhyaḥ || gonā_43 ||
tad alaṃ kopadainyena tava cetovidāhinā | svagṛhān eva gacchasva saṃtyāgaṃ ca kuruṣva me || gonā_44 ||
sā bhartur abhiprāyaṃ saṃpādayantī tadvacanāpyāyitahṛdayā vigatakopasaṃrambhā babhūva ||
kopoparāgavigame vivṛto 'dhimātraḥ snehaḥ priye viṣamavartini nāgavadhvā | udghāṭitābhrapaṭalasphuṭadigvibhāge khe niḥsapatna iva candramasaḥ prakāśaḥ || gonā_45 ||
śokāśrunayanapariplutā ceti bodhisattvam abravīt ||
kuto me duḥkhabhāginyā gehaṃ ārya tvayā vinā | ihaiva śoṣam eṣyāmi yā gatis tava sā mama || gonā_46 ||
viṣamasthaṃ parityajya tvām anātha sukhaidhitam | kānta kena sukhenāhaṃ drakṣyāmi svajanaṃ punaḥ || gonā_47 ||
sukhe samānatāṃ gatvā duḥkhe jahyāṃ yadi priyam | anāryām akṛtajñāṃ māṃ dhārayiṣyati bhūḥ katham || gonā_48 ||
pratibhāti jagac chūnyaṃ tvayā virahitaṃ mama | tvaṃ me jīvitasarvasvaṃ tvaṃ bandhus tvaṃ parāyaṇam || gonā_49 ||
bodhisattvo 'tha tāṃ sādhvīṃ bahalasnehaviklavām | anukampāvaśāt sādhur īdṛśaṃ pratyabhāṣata || gonā_50 ||
adṛṣṭapūrvavyasanā sukhasaṃvardhitā priye | parikleśam imaṃ soḍhum akṣamā tvam anindite || gonā_51 ||
mayi sneho 'sti yadi te duḥkhaṃ me yadi necchasi | adṛṣṭam adya māṃ kṛtvā tad gaccha tvaṃ svam ālayam || gonā_52 ||
atha sā tair bodhisattvavaco'dbhir ākleditahṛdayā duḥkhadaurmanasyaparyākulamānasā niśīthe kāśikārājam upetya karuṇākulatarākṣareṇa vacasā kṛtāñjalir avocat ||
āpadgatānāṃ vyasanakṣayāya tvaṃ pañcamaḥ pārthiva lokapālaḥ | trāyasva mām āpadi vartamānāṃ dīnām anāthāṃ jagadekanātha || gonā_53 ||
atha sa rājā tad atibhāsuraṃ vapur avalokya kim idaṃ kathaṃ cety utpannajātasaṃbhramaḥ sādaram utthāya paryaṅkapṛṣṭhāt tāṃ nāgayoṣitam etad avocat ||
dhyāmīkṛtya maṇipradīpakiraṇān etad vapus te sthitaṃ vyāhārasphuṭacitravarṇakaraṇo divyaprabhāvaś ca te | kā nu tvaṃ karavāṇi kiṃ bhavati te brūhi tvadājñām imāṃ mālāṃ phulladalām ivādya śirasā samyak pratīcchāmy aham || gonā_54 ||
athāsau bhujagavadhūs tena tasya rājño 'bhijātyapeśalena vacasā samānanditamanasā provāca ||
āśāvaśānāṃ naradeva ko 'nyo manorathaṃ pūrayituṃ samarthaḥ | tyaktvā bhavantaṃ jagato hitāya prajāpater vaṃśam ivāvatīrṇam || gonā_55 ||
nāgāṅganāṃ mām avagaccha rājaṃs tvaddeśaparyantakṛtādhivāsām | āpadgataṃ mānada pannagendraṃ trāyasva kṛtyaṃ mama tad garīyaḥ || gonā_56 ||
rājovāca || bhagini kas tavāsau bhujagavaraḥ || sā provāca ||
bhartā mama prāṇadhaneśvaro 'sau nyāyopradeṣṭā ca gurur garīyān | piteva nityaṃ hitasaṃvidhātāsukhe ca viśrambhaniratyayaś ca || gonā_57 ||
atha sa bhūpatis tena tasyāḥ svāmyanurāgaśībhareṇa caritenābhiprasāditaḥ || provāca cainām ||
bhaktir bhartari darśitā ghanarasā dākṣiṇyam unmīlitaṃ premodbhāvitam āpadi sthirataraṃ prodghāṭitā bhadratā | dharmo nyāyaparigraheṇa paramāṃ vṛddhiṃ tvayāpādito loke sādhupativratatvam iti te khyātiḥ sthitā śāśvatī || gonā_58 ||
tyaktvā priyaṃ jīvitam apy ato 'haṃ puṇyaprabhāvopanataṃ ca rājyam | saṃpūrayiṣyāmi manorathaṃ te paśyādya bhadre dayitaṃ vimuktam || gonā_59 ||
atha sa rājā tasya brāhmaṇasyāntikāt taṃ nāgarājānaṃ mahatā mūlyena niṣkrīya parameṇa .............. sapatnīkaṃ svabhavanaṃ praveśya mahārhasiṃhāsanopaviṣṭam abhyarcayām āsa || atha bodhisattvas tena tasya rājño 'tyadbhutena niṣkāraṇopakārasaṃbhrameṇākṛṣṭamanāḥ provācainam ||
asaṃstute nāma tavāyam ādaro mayi prasādasthirabhaktipeśalaḥ | kṛtopakāreṣv api yo na dṛśyate pṛthagjaneṣu sukhānubuddhiṣu || gonā_60 ||
prakāśiteyaṃ guṇapakṣapātitā prajānurāgo bahulīkṛtas tvayā | guṇe vivardhasva tad uttarottarair guṇeṣu bhadraṃ jagatāṃ avasthitam || gonā_61 ||
iti saṃrādhya rājānaṃ tam asau bhujageśvaraḥ | anubaddho dayitayā kṛpayeva gṛhān yayau || gonā_62 ||
iti śrīnāgajātakaṃ catvāriṃśattamam || ḥ ||
10. puṇyarāśi
athāśoko mahārāja upaguptaṃ yatiṃ gurum | kṛtāñjalipuṭo natvā prārthayac ca tathādarāt || gopr_1 ||
bhadanta śrotum icchāmi punar anyat subhāṣitam | tad yathā guruṇādiṣṭaṃ tathādeṣṭuṃ ca me 'rhati || gopr_2 ||
iti tena narendreṇa prārthite sa jinātmajaḥ | upagupto narendraṃ taṃ samālokyaivam ādiśat || gopr_3 ||
śṛṇu sādhu mahārāja yathā me guruṇoditam | tathāhaṃ te pravakṣyāmi śrutvā caivaṃ śubhe cara || gopr_4 ||
nāsti vipākaparyanta upakārāpakārayoḥ | saṃbuddhe sadgurau tasmāt kartavyam upakārakam || gopr_5 ||
tad yathāstāṃ mahāsattvau saṃbuddhopāsakau purā | kadā cit tāv ubhau grāmaṃ gacchantau saṃgatau pathi || gopr_6 ||
saṃbuddhapratimāṃ tatra puṇyarāśim ivottamām | tāṃ samīkṣya tayor ekaḥ praṇatvaivaṃ tam abravīt || gopr_7 ||
aho bata mahāpuṇyarāśir ayaṃ virājate | bhāgyena dṛśyate 'smābhir adya mitra praṇamyatām || gopr_8 ||
iti tenoditaṃ śrutvā dṛṣṭvāparas tam abravīt | aho bata mahān mitra pāparāśir ayaṃ nv iti || gopr_9 ||
iti tenoditaṃ śrutvā prathamaḥ sa upāsakaḥ | karṇau pidhāya hastābhyāṃ tam evaṃ paryabhāṣata || gopr_10 ||
dhik tvām asadbuddhim asatpralāpinam [!] evaṃ hy api tvaṃ pratibhāṣase 'tra | kasmān muneḥ śāstur upāsako 'pi saddharmamūrtiṃ pratinindase 'dya || gopr_11 ||
kathaṃ na jihvā patitā tavānanād asatpralāpāpahatā tapasvinī | apuṇyarāśir bhagavān iti bruvan kathaṃ na magnas tvam are rasātale || gopr_12 ||
dhig apraśastām asatāṃ duratyayāṃ pṛthagjanānāṃ prakṛtiṃ calācalām | vimarśam aprāpya yatheṣṭacāriṇī karoti yā lokam apāyagocaram || gopr_13 ||
sudāruṇair āyudhabhīmadarśanair arātibhiḥ sārdham aho varaṃ gatam | tvayā suhṛcchadmanigūḍhapāpmanā padaṃ na caikaṃ vitathapralāpinā || gopr_14 ||
namanti yaṃ brahmavido maharṣayaḥ punāti yo viśvam idaṃ vṛṣāṃśubhiḥ | apuṇyarāśir yadi sa vratīśvaras tathāgataḥ puṇyanidhiḥ kuto 'paraḥ || gopr_15 ||
muneḥ paroddhāranimittamātram apy upaiti yasyoddhṛtakalmaṣo 'pi san | sa yogaparyantavidāṃ dhuri sthito na puṇyarāśir yadi ko nv ihāparaḥ || gopr_16 ||
na yasya buddhiḥ pratihanyate kva cin na ca praheyāvayavo 'vaśiṣyate | na cāsti saṅgo jagadarthasādhane sa puṇyarāśir na kathaṃkathāntaśaḥ || gopr_17 ||
taduktaṃ sa samākarṇya dvitīyopāsakas [!] tataḥ | prāgalbhavacasā bhūya āyuṣmantaṃ tam abravīt || gopr_18 ||
hitakāmyatayā niratyayaṃ vacanaṃ kāmam idaṃ sakhe tava | anuyujya tathāpi śobhate vitathaṃ sādhur udīrayan bhavān || gopr_19 ||
mama bhaktir udāraśāsane sugate yā paramānukampake | viditā tava sā tathāpi māṃ sahasā saumya kathaṃ vigarhase || gopr_20 ||
āpātālpasukhābhimānarasikaṃ paryantariktāśrayaṃ sāyāsaṃ sabhayaṃ prasaṅgavirasaṃ dhig laukikaṃ saṃgatam | yan nāmaivam akāraṇoddhataruṣo mithyāvikalpair hataṃ gacchaty ekapade kṣayaṃ paricayaṃ vikṣipya mūrdhno 'ntikam || gopr_21 ||
etat tenoditaṃ śrutvā prathamaḥ sa upāsakaḥ | anyathā tadvaco matvā manasaivaṃ vyacintayat || gopr_22 ||
aho hy anyad anenoktam anyan mayā vikalpitam | iti cintāviṣaṇṇātmā tasthau lajjāhatāśayaḥ || gopr_23 ||
dṛṣṭvā sa ca sahāyas taṃ lajjāvanamitānanam | tadabhiprāyam ājñātuṃ prasahya caivam abravīt || gopr_24 ||
sādho kiṃ manyase hy atra yat te lajjāhataṃ mukham | tāvat te yad abhiprāyaṃ tat pracakṣva mamāgrataḥ || gopr_25 ||
tasyaitad vacanaṃ śrutvā sa āyuṣmān upāsakaḥ | tanmano'ntargataṃ sarvam abhiprāyaṃ vyamuñcata || gopr_26 ||
cittaṃ yatra prasādya kṣaṇam api manujo 'nuttame dakṣiṇīye śrīsaubhāgyaprakarṣaṃ bhavagatiṣu paraṃ prāpya nirdvandvaramyam | paścād ālokya lokaṃ vitathavilapitaṃ pratyayagrāhamātraṃ jñātvā prāpnoti śāntaṃ katham iva na mahān puṇyarāśir bhavet saḥ || gopr_27 ||
dattvā palālaśakalasrajam agrasattve lebhe bhavopaśamaśāntisukhāni nārī | yasminn acintyacaritātiśayaprabhāve kiṃ puṇyarāśir ayam ity avidagdham etat || gopr_28 ||
kośātakīkusumam api pradāya stūpe muneḥ paramakāruṇikasya yasya | bhuktvālaye guṇavibhūtisukhaprakarṣaṃ lebhe 'ṅganāmṛtapurapratipatsamṛddhim || gopr_29 ||
yasmai pāṃśupradānaṃ prakṛticalamanā bālakaiḥ saṃpradāya sphītāṃ martyendralakṣmīm anavanatasitacchattrahāsābhirāmām | saṃprāpyātītacintaṃ padam abhayam asaddāhaparyantaśāntaṃ lebhe paścān narendraḥ katham iva sa na bhoḥ puṇyarāśir maharṣiḥ || gopr_30 ||
prasahya paṅkāṅkam ṛṣer varāhaḥ [!] caitye vapur yasya ciraṃ sa eva | tasyaiva dharmasya sudharmatāsau yadādhipatyena bhavād vimuktaḥ || gopr_31 ||
kiyān prasādo jaḍacetanānāṃ sakhe tiraścāṃ guṇaniścayo vā | kṣetrasya tasyaiva tu sā vibhūtir yenātra sattvāḥ saphalī bhavanti || gopr_32 ||
dṛṣṭvā lokavilocanotsavasukhāṃ saṃśāntasarvoddhavāṃ vyāmābhāpariveṣiṇīṃ bhagavato buddhasya mūrtiṃ purā | harṣotkampigalaś cukūja madhuraṃ preṅkhatkalāpaḥ śikhī taddhetoś ca śamaṃ jagāma sa śikhī dhārāmbusikto yathā || gopr_33 ||
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
