Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Thí dụ · Bổn sự
Jātakamālā (Gopadatta)
- Tác giả
- Gopadatta
- Thông tin
- GRETIL — Ajātaśatrvavadāna = GoAś: edition by Michael Hahn. "Ajātaśatrvavadāna: A Gopadatta Story from Tibet", K.P. Jayaswal Commemoration Volume, Patna 1981, pp. 242-276. [von Hahn nach der Publ. von 1981 noch verbessert]; Bhavalubdhaka = GoBhl: edition by Ratna Handurukande. Five Buddhist Legends in the Campū Style - From a collection named Avadānasārasamuccaya. Bonn 1984 (Indica et Tibetica, 4); Kapīśvarajātakam = GoKī: edition by Michael Hahn. "Gopadatta's Kapīśvarajātaka ḥ Re-edited and translated", Bukkyḥ Bunka Kenkyūjo Kiyḥ [= Bulletin of Research Institute for Buddhist Culture, Ryukoku
maṅgalyatvam acintyayogamahatāṃ sarvārthasiddhyāvahaṃ buddhānāṃ tad udīkṣyatāṃ bhagavatāṃ saṃmohanidrācchidām | atyantopaśamāvahaṃ bhavati yat tiryaggatānām api prāg evābhimukhāśayasya viduṣaḥ śāstur guṇāmbhonidheḥ || gopr_34 ||
manye darśanam eva tad guṇavatāṃ teṣām avandhyodayaṃ sarvākāraparopakāramadhuraṃ pūrvābhisaṃskārajam | pradveṣopahatāśayān api janān saṃprāpayaty uttamaṃ sthānaṃ sarvabhavopasargavigamād ekāntaśāntaṃ śivam || gopr_35 ||
śrutvā nāma tathāgatasya makaraḥ sāṃyātrikebhyaḥ purā saṃpṛktāsyapuṭo mamāra sugate cetaḥ prasādya kṣaṇam | taddhetoḥ saritāṃ patiṃ parimitaṃ nītvā punar dustaraṃ janmāmbhonidhim uttatāra vipulaṃ niḥsṛtya mārge plavam || gopr_36 ||
apāyapātālatalāvalambī suro munīndraṃ śaraṇaṃ prapadya | svapuṇyasopānaparamparābhiḥ samārurohāgryataraṃ vimānam || gopr_37 ||
kṛtvā vyāghrabhayān namo bhagavate buddhāya sarvātmanā nāmnaivānupamasya puṇyamahatīm ālokya nāndīṃ pumān | niḥśeṣavyasanāndhakāragahanapradhvaṃsinīṃ prāptavāñ chāntiṃ kām api vāgatītaviṣayāṃ prahlādasaṃvardhanīm || gopr_38 ||
iti bhuvanamahimnām ākaraṃ śāśvatānāṃ tam anupamaviśeṣācintyacaryārahasyam | kim api katham apīśaṃ śaṃkaraṃ prāptum āryaṃ padam amaram ahāryaṃ puṇyarāśiṃ vadāmi || gopr_39 ||
iti tadgaditaṃ śrutvā sa itara upāsakaḥ | tam āyuṣmantam ālokya punar evaṃ samabravīt || gopr_40 ||
samyag abhihitaṃ sādho bhavatātra tathāpi ca | mamāpy evam abhiprāyaṃ śrūyatāṃ sāṃprataṃ sakhe || gopr_41 ||
kṛtvā cittapradoṣaṃ sakṛd api sugate prāptalokāvasāne yatrāvicchinnamaitrījalakalaśaśatakṣālitāntaḥprakope | āsaṃsārāparāntaṃ jvaladanalaśikhāgarbhaparyantarandhraṃ gāhante 'vīcim ajñāḥ katham iva sa jino 'puṇyarāśir na tuṅgaḥ || gopr_42 ||
elāpatram avajñayā kila munau cchitvā pramādātmakaḥ pārthagjanyaviṣasya vṛttim aśivām udbhāvayan karmaṇā | elāpādapapādapāṭitaśiro - - dvamacchoṇito nāgendraḥ pṛthubhīmabhogapaṭalo nādyāpi nirmucyate || gopr_43 ||
sūkṣmo 'py evam anādaro bhagavati prābandhikīṃ vyāpadaṃ yat sarvāyatanopatāpavirasām ākarṣati prāṇinām | sarvotkarṣadaśāvasānamahatīṃ kām apy anāyāsinīṃ prāptaḥ śāntim apuṇyarāśir asatāṃ tasmāt sa sattvottamaḥ || gopr_44 ||
kṛtvā cetaḥpradoṣaṃ kṛpaṇakapuruṣo yatra vīthīmukhasthaḥ kīṭaḥ kopopadagdho nṛparathacaraṇāghātavicchinnamūrdhā | jvālāmālākalāpaṃ vivṛtam iva bhuvo bhīṣaṇaṃ vaktrakośaṃ śvabhraṃ tasmād viveśa pratihatatimiro 'puṇyarāśis tato 'sau || gopr_45 ||
evaṃ buddhe bhagavati gatibhrāntyupādānadāha- prāptābhijñe mṛdur api kṛtaś cetanāsaṃniveśaḥ | saṃtānānān upatatiphalaprāptaye nirbabandha saḥ sarttā [?] - bhavasukhalavāsvādalagnābhilāṣam || gopr_46 ||
matvā karmasvakam anuśayasnāyutantrīpraṇeyaṃ lokair duḥkhair viṣayakṛpaṇair indriyair vipralabdham | utpadyante vipadupaśamaprāptaye ye janānāṃ mātuṃ teṣu prabhavati pumān ko 'pakāropakārau || gopr_47 ||
hṛtvā dhātudharān* srajo bhagavataḥ sadyo 'bhavad dārako visphoṭasphuṭitārdramāṃsaguḍako bībhatsasarvāśrayaḥ | satkāraṃ pravidhāya tatra ca punaḥ sadyo 'bhavan nirvraṇaḥ tat ko nāma na pūjayet sahṛdayaḥ puṇyārṇavaṃ jaṅgamam || gopr_48 ||
tasmāt praduṣṭamanasāṃ bhagavān apuṇyarāśiḥ prasannamanasāṃ tu sa puṇyarāśiḥ | paryāyato vigatasarvasavāsanāntaḥsaṃkleśakilbiṣadaśo viṣayāntadarśī || gopr_49 ||
kṛtvā bhagnāṃ pratikṛtim ṛṣer aṅganā kandukena prakṛīḍantī karakisalayapracyutena pramādāt | paścāttāpajvaraparigatā pūjayitvāpi buddhaṃ kiṃ saṃprāptā na kanakavatī bāhuvicchedaduḥkam || gopr_50 ||
udyan darśanam ucchinatti savitā naktaṃcarāṇāṃ yathā nṝṇāṃ dhvāntam apākaroty aviralaṃ rūpopalabdhyai karaiḥ | doṣas tatra na bhāskarasya bhagavaddviṣtaprasannātmanāṃ buddho 'py evam apuṇyapuṇyanicayaḥ sāmānyanātho 'pi san || gopr_51 ||
iti tāv upāsakau buddhaguṇamāhātmyakīrtanam | kṛtvā parasparaṃ sattvaṃ pavitrīkṛtya jagmatuḥ || gopr_52 ||
evaṃ matvā mahārāja saṃbuddhe sadgurau mudā | śraddhayā satkṛtiḥ kāryā nāpakṛtiḥ kathaṃ cana || gopr_53 ||
śāstary avajñāmalināśayānāṃ bhūmir vidāraṃ na dadāti sadyaḥ | buddhaprasādadravacetasāṃ vā na jāyate ratnamayī vicitraṃ || gopr_54 ||
ko 'py eṣa karmāntarasaṃnirodhaḥ puṇyaprabhāvātiśayo vicitraḥ | karmāṇi yat pātraviśeṣajāni sadyo na nṝṇāṃ phalam udvamanti || gopr_55 ||
tasyaiva kāpīyam ṛṣer acintyā vibhūtir āveṇikayogasādhvī | yenātra kṛtvāpi manaḥpradoṣaṃ sadyo na pātālatalaṃ viśanti || gopr_56 ||
tal lokānām amṛtaphalade jaṅgame puṇyavṛkṣe kāryā bhaktir bhagavati jine nirjitāntaḥsapatne | nikṣipyāśāṃ viṣayagahanavrātaviṣvagviṣaktāṃ yāvan nedaṃ bhavati bhuvanaṃ buddhakāntāraghoram || gopr_57 ||
utpadyante jagati na sadā nāpi sarvatra buddhāḥ sarvākārāparatavitathagrāhanidrāprasaṅgāḥ | kaś cit kalpaḥ prabhavati cirāt puṇyasaṃbhāraramyo yatrotpādo bhavati bhuvanasvāmināṃ bhūtabhūtyai || gopr_58 ||
yātasyāpi praśāntiṃ bhavapuraparikhāṃ jālinīṃ śoṣayitvā yāvat saṃbuddhabhānoḥ pravacanakiraṇā lokam udbhāvayanti | tāvat paśyantu santaḥ samaviṣamavatāṃ durvibhāgaprabhedān loke durdṛṣṭimeghā vipadaśanimukhā durnivārāḥ sphuranti || gopr_59 ||
evaṃ me guruṇākhyātaṃ tathā te kathyate mayā | tad evaṃ hi parijñāya kartavyaṃ bhajanaṃ muneḥ || gopr_60 ||
ye bhajanti sadā buddhaṃ na te gacchanti durgatim | niḥkleśāḥ sabalān mārāñ jitvā yānti jinālayam || gopr_61 ||
ye ca śṛṇvanti saddharmaṃ te 'pi na yānti durgatim | sarvadā satsukhaṃ bhuktvā yānti cānte sukhāvatīm || gopr_62 ||
ye 'rcayanti mudā saṃghān na te 'pi yānti durgatim | sarvasattvahitaṃ kṛtvā saṃprayānti śubhālaye || gopr_63 ||
evaṃ matvā mahārāja triratnaśaraṇaṃ gataḥ | sarvasattvahitaṃ kṛtvā saṃvṛtiṃ saṃpracāraya || gopr_64 ||
tena te sarvadā bhadram ihāmutrāpi saṃbhavet | kramād bodhiṃ samāsādya nirvṛtiṃ vā samāpnuyāḥ || gopr_65 ||
iti śāstrā samādiṣṭaṃ śrutvā sa nṛpatir mudā | tatheti saṃpratijñāya prābhyanandat sapārṣadaḥ || gopr_66 ||
puṇyarāśyavadānaṃ tad idaṃ ye śraddhayā mudā | śrāvayanty anumodante śṛṇvanti ca samāhitāḥ || gopr_67 ||
sarve 'pi te mahāsattvāḥ pariśuddhatrimaṇḍalāḥ | saddharmaguṇasaukhyāni bhuktvā yānti jinālayam || gopr_68 ||
|| śrī || iti puṇyarāśyavadānaṃ samāptam || 13 ||
11. ṛṣipañcaka
mūlaṃ malānāṃ pravadanti jātiṃ jātiprapañcopaśamapravīṇāḥ | tathāgatāś cāvitathapratijñāḥ saṃbhodhisattvāś ca viśuddhasattvāḥ || goṛp_1 ||
tadyathānuśrūyate |
bodhisattvaḥ kila lokābhimataguṇābhilakṣite mahati brāhmaṇakule janma pratijagrāha |
kiraṇair iva śuklapakṣacandraḥ svaguṇair eva sahābhivardhamānaḥ | paramāṃ svakulasya cihnaśobhāṃ prathimānaṃ gamayāṃ babhūva sādhuḥ || goṛp_2 ||
vayasi prathame 'pi vartamāno viṣayeṣv atibaddhamānaso 'sau | atimānuṣaceṣṭitasvabhāvo jagatāṃ smayabhājanaṃ babhūva || goṛp_3 ||
so 'paryavasitakukāryaparyākulam upaśamavirodhiprakṛṣṭopāyāsam arthopārjanapradhānakāmarativyavahārāsārakarmadharmabhūyiṣṭham avinayakalahavairavigrahāyatanam īrṣyāmātsaryacauryādiniketabhūtaṃ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabahulaṃ māyāśāṭhyamadamānagahanaṃ sāhasāvalepādhiṣṭhitam anāryavyavahārānupravṛttijihmasattvabhāvaṃ pramādapadasthānam anekarūpaparibhavopasṛṣṭaṃ saṃnihitadainyam anabhibhūtaviṣādaṃ pratyāsannavighātabhayadaurgatyam aviṣahyopadravasamudraṃ kaṇṭakagarbhādabhraśvabhrapratibhayākaram apāsya gārhasthyam anyatamam aśramapadam abhyalaṃcakāra |
bahucchalaṃ so 'tha bahuvyalīkaṃ bahūpasargaṃ bahudoṣaduṣṭam | apāsya gārhasthyam anarthamūlaṃ tapovanaṃ śāntam alaṃcakāra || goṛp_4 ||
sarobhir unnidrapalāśakoṣakuśeśayendīvaracitratoyaiḥ | alaṃkṛtaṃ bālakaśerunīlapratīrasaṃsuptaśarārihaṃsaiḥ || goṛp_5 ||
mīnāvalīraśanayā saritopagūḍhaṃ snehād iva praṇayinaṃ priyayā prakāmam | sarvartupuṣpaphaladaiḥ svajanair ivāntar bālapravālaharitais tarubhir niruddham || goṛp_6 ||
vyālais tapasvibhir ivākṛtimātrarūkṣaiḥ paryākulam jalatṛṇāṅkuratuṣṭacittaiḥ | taṃ kānanāntam upagamya sa bodhisattvo dharmo 'vatīrṇa iva vigrahavān vyarājat || goṛp_7 ||
gṛhasthabhāve 'pe sa vartamāno janmāntarābhyastavivekavāsaḥ | āgāradoṣair aparikṣatātmā viśeṣayām āsa tapovanasthān || goṛp_8 ||
- - ⏑ - - ⏑ ⏑ - ⏑ - - pramādināṃ kāpuruṣāśrayāṇām | utkaṇṭhayanti pravivekayogyās ta eva śāntāḥ satataṃ vanāntāḥ || goṛp_9 ||
abhyastanaiṣkramyasukhotsavānāṃ satāṃ pravāsā iva gehavāsāḥ | mṛgāṅganākuñcitapallavāni vanāni teṣāṃ bhavanottamāni || goṛp_10 ||
parigraheṣv eva vighātabuddhiḥ saṃtoṣa eva svadhanānurāgaḥ | yeṣāṃ gṛhe cārakavāsasaṃjñā teṣāṃ na citro vanasaṃnivāsaḥ || goṛp_11 ||
tasya pūrvajanmaparamparābhyāsavāsanāghanasnehagauravaniratyayāś catvāraḥ sahāyā babhūvuḥ vāyasaḥ pārāvato bhujago mṛgaś ca | te tadājñāsaṃpādanaikatānamanasaḥ svayonividhinā dharmakriyāsauṣṭhavena jagaty abhilakṣitā babhūvuḥ |
chandopaghātavihateṣv aparāyaṇeṣu tiryakṣu mohabahuleṣv adhikaṃ vihbānti | dharmānurāgaviśadāḥ pratipattiśobhās tāmisrapakṣarajanīṣv iva dīpamālāḥ || goṛp_12 ||
vismāpayanti sutarāṃ viguṇāśrayiṇyo dharmakriyāḥ karaṇapāṭavayogaramyāḥ | grīṣmoṣmadurgamatarāsu vanasthalīṣu prodbhidyamānakamalā iva paṅkajinyaḥ || goṛp_13 ||
teṣām ekadā snehaniryantraṇaramaṇīyāvasthānapravṛttasaṃkathānām ayaṃ viniścayo babhūva | kiṃ nu khalu bhavanto 'tiśayena duḥkhaṃ manyante | teṣāṃ dakṣatām ivodbhāvayan prathamataraṃ vāyasaḥ provāca | nehāsti kṣudho 'nyat paramaṃ duḥkham | kutaḥ
na vyādhayo na ca jarā na suḥrdviyogo nāniṣṭasaṃgamamayā vyasanaprakārāḥ | duḥkhāni tāny upaharanti janasya yāni hrī vipravāsaparitāpakarī jighatsoḥ || goṛp_14 ||
duruttarakṣārataraṅgamālinīm upāgatā vaitaraṇīṃ pramādinaḥ | bubhukṣayā yan nigiranty ayoguḍān tato 'sti na kṣutsadṛśo 'paraḥ kaliḥ || goṛp_15 ||
kaḍevarāvaskaranirjharasravanmalopalepākamanīyadarśanaḥ | rujā parīto 'pi pipāsati stanaṃ yad arbhakaḥ kṣudvyasanaṃ tato mahat || goṛp_16 ||
vinākṛtaḥ prāṇasamair api priyair gato 'pi śokasya vaśaṃ vidāhinaḥ | yad aśrumiśrān kavaḍān niṣevate tato bhayaṃ kṣut paramaṃ jino 'bravīt || goṛp_17 ||
api ca bhadantāḥ
jātaḥ kule mahati mānamadāvalipte kṣudvikṣato 'bhyudayakāla iva praharṣāt | uccheṣapiṇḍam api nāma nṛpasya bhuṅkte yat sārameya iva kaṣṭataraṃ kim anyat || goṛp_18 ||
pratyantavāsaratayas tṛṇamātratuṣṭā yat tāpasā iva paravyasanānabhijñāḥ | lakṣyībhavanti hariṇāḥ paritaḥ śarāṇāṃ kṣudduḥkham atra niyamena paraimi hetum || goṛp_19 ||
marmacchidāpi pavanena viśasyamānā hikkāsphuradgalakakaṇṭhavikāradehāḥ | āhārayanti picunāpi yad annaleśān na kṣutsamaṃ vyasanam asti tataḥ prajānām || goṛp_20 ||
api ca sādhavaḥ
āsannānnabhujo nabhastalacarā devā ivābhāsvarāḥ sattvāḥ prāthamakalpikāḥ svakiraṇajvālāvalīmālinaḥ | āhārapraṇayaprasaṅgavihatās te tām avasthāṃ gatāḥ yat pretā iva vartayanti kṛpaṇāḥ kṛcchropalabdhāśanāḥ || goṛp_21 ||
kṣudduḥkhopanipātadīnamanasaḥ śuṣkāni kāṣṭhāny api klinnāni krimisaṃkulāni vighṛṇāḥ khādanty amedhyāni ca | kakṣaiḥ ke cana yāpayanti paruṣair lālājalakleditair anye 'sthīni cirojjhitāny adhṛtayaḥ kṣudvikṣatā bhuñjate || goṛp_22 ||
te rājāntararakṣiṇām api śirasy ādhāya pādaṃ khagāḥ kṣudduḥkhopanipātavismṛtabhayā hṛtvāmiṣaṃ bhuñjate | vegenābhipatanti śastrakalilaprākāraduḥsaṃcarāñ śūlāmāṃsalavābhilāṣakṛpaṇā gacchanti ke cit kṣayam || goṛp_23 ||
vividhāny api bhojanāni bhuktvā bhavane sve maṇihemabhājaneṣu | śitakaṇṭakavikṣatāgrahastā bubhuje sā badarāṇi satyabhāmā || goṛp_24 ||
śāpotsargānugrahān mlānaśaktir dikparyantakhyātakīrtiprakāśaḥ | viśvāmitro yac cakhāda śvamāṃsaṃ kṣudduḥkhānāṃ tena datto niyogaḥ || goṛp_25 ||
bālaḥ putraḥ premasarvasvabhūto yat kāntāre khādito dampatibhyām | kṣudduḥkhebhyo nāsti duḥkhaṃ tato 'nyaj janmāṭavyāṃ dhāvatāṃ krūrarūpam || goṛp_26 ||
yācñādainyān mlānavaktraprasādā dehīty evaṃ vyāharanty apragalbham | dvāri sthitvā vidviṣāṃ kṣudvilolāḥ kiṃ manyadhve duḥkham asmād balīyaḥ || goṛp_27 ||
athaiṣāṃ pārāvataḥ provāca | satyaṃ balavat kṣudduḥkham | api tu mamābhiprāyaḥ śrūyatām |
rāga eva mahad duḥkham iti me niścitā matiḥ | kṣut kariṣyati kiṃ yasmād bhasmanāpi nivāryate || goṛp_28 ||
api ca
vāyvambujīrṇataruparṇabhujo 'pi nāma dīrghopavāsaparikarśitagātrayantrāḥ | andhībhavanti munayaḥ skhalitaprabhāvā rāgena duḥpratividhānasamudbhavena || goṛp_29 ||
amlānacandrakiraṇāsv api yāminīṣu protphālitābhravivareṣv api vā dineṣu | andho 'dhamo bhavati rāgaparājitātmā tasmān na rāgasadṛśaḥ kalir asti loke || goṛp_30 ||
lajjāṃ nimīlayati sarvaguṇāgrabhūtāṃ kīrtiṃ kalaṅkayati nirvikalaprasādām | dharmātmanām api ca nāma tiraskaroti śreyāṃsi meruśikharapratimāni rāgaḥ || goṛp_31 ||
nāyaṃ vayas tulayati pragataṃ narāṇāṃ nāpekṣate kulaviśuddhimayīṃ vyavasthām | lokāpavādagahanāny api laṅghayitvā saṃkalparāgaturagaḥ svamatena yāti || goṛp_32 ||
saṃmūrchitaḥ kusumahāsiṣu mallikānāṃ gulmeṣu vārikaṇakaṇṭakito nabhasvān | saṃtāpayaty anupaśāntavikalparāgaṃ ceto narasya sutarām aparīkṣakasya || goṛp_33 ||
sūkṣmāṇi saṃdhigahanāny api cāvagāhya svapratyayā bahuvidhāni matāntarāṇi | medhāvino 'pi nanu rāgapiśācavaśyāḥ saṃprāpnuvanti paramaṃ smṛtivipralopam || goṛp_34 ||
hatvāpi rāgaviṣabījavijṛṃbhitāni svabhyastayogapadavīsthirabuddhayo 'pi | yoṣinmukhāny alakapallavitāny udīkṣya bhraṣṭā bhavanti tapasaḥ paśubhiḥ samānāḥ || goṛp_35 ||
dṛṅmārgaheyam avahatya balaṃ malānām ekāvaśiṣṭabhavabandhanatantavo 'pi | āryā manaḥsthitibhidānugatāḥ smareṇa lajjālavo 'py anubhavanti daśām anāryām || goṛp_36 ||
uccaiḥ śiro vahati tāvad ayaṃ prajāsu yāvan na kāmakalidurlalitāny upāste | āliṅgitaś ca puruṣo madanajvareṇa śvā saṃkaṭasthita iva prakhalīkṛtaś ca || goṛp_37 ||
api ca bhadramukhāḥ
kaṇṭhopāntavirodhagadgadataraṃ kūjañ chanaiḥ pṛṣṭhato rāgād raktatarekṣaṇaḥ sacakitaṃ nirbhartsyamāno muhuḥ | śyenāyātam asaṃpradhārya dayitām anveti pārāvato rāgābhyāsakalaṅkitasya manasaḥ kā vañcanā dūrataḥ || goṛp_38 ||
ye naikāṅgulitarjanām api guroḥ soḍhuṃ samarthā narāḥ mānātyunnatamānasāś ca sakalaṃ paśyanty adhastāj jagat | te rāgena kadarthitā dhṛtibhidā pādair hatā yoṣitām ājñā mūrdhabhir udvahanti kṛpaṇā mālām ivāmlāyinīm || goṛp_39 ||
jitvārātīn samaravijayakhyātaśauryāvalepān āyāminyo jagati vitatāḥ kīrtayo yaiḥ samantāt | bhinnās te 'pi prakṛticapalair aṅganāvākyabāṇair nirmaryādāḥ punar ayaśasā jīvalokaṃ sphuranti || goṛp_40 ||
paricitam api śrutvā vādyadhvaniṃ rajanīkṣaye bhavati sahasā yāsāṃ trāso gṛheṣu savepathuḥ | madanavihatās tā gacchanti kṣapāsv abhisārikā bahalatimiracchannān deśāñ chivārutabhīṣaṇān || goṛp_41 ||
mandaṃ mandaṃ salīlaṃ sakusumanikare harmyapṛṣthe vivikte khidyante saṃcarantyaḥ priyavidhṛtakarāmbhoruhā yās taruṇyaḥ | rāgāveśāvatantrā bahumahiṣakhurakṣuṇṇapaṅkāṅkadurgān mārgān prāvṛḍniśāsu drutapadarabhasaṃ tā vyatikramya yānti || goṛp_42 ||
vepante navavāricūrṇaśiśiraiḥ spṛṣṭāḥ kadambānilair bālā jālagavākṣapakṣavisṛtair yā ramyaharmyāśritāḥ | dhārāpātaviśīrṇapuṣparacanāḥ sāraṅgaparyākulās tā paṅkāṅkitamūkanūpuraravā rātrau vrajanty adhvanā || goṛp_43 ||
śastrāpātā kuvalayadalasparśakalpā bhavanti jvālāś cāgner gataghanaśaraccandrikāśleṣaśītāḥ | kāmān prāpya śvasanacapalā mūrtayaḥ pannagānāṃ sāmyaṃ yānti bhramaravirutair dāmabhir mālatīnām || goṛp_44 ||
sarvāyatanonmāthī tasmād rāgo mahad duḥkham ity ukte bhujago 'bravīt | nanu khalu duḥkham rāgaś cittaviparyāsakṛd durācāraḥ | krodhaṃ tu duḥkhataram ity avaimi cetojvalaṃ tu mūlam | kutaḥ
vikṣiptāmbudasāndracandrakiraṇaprakṣālitāṭṭālake vīṇāveṇuravānubaddhamadhurastrīgitaramye gṛhe | viddhaḥ krodhaśilīmukhena puruṣo nāpnoti nidrāṃ yataḥ krodhād duḥkhataraṃ na duḥkham aparaṃ kiṃ cit tato vidyate || goṛp_45 ||
yogābhyāsaviśeṣaśāntamatibhir vāyvambumūlāśanair viśrambhāyatanatvam abhyupagataiḥ prāyas tiraścām api | dagdhāḥ krodhahutāśanair janapadāḥ krūrair ivāśīviṣair yan mohād ṛṣibhir na duḥkham aparaṃ krodhāt tato vidyate || goṛp_46 ||
trāsāyāsaviśeṣalolanayanastrībāṣpaparyākulaṃ bālaiś ca stanacūcukārpitamukhaiḥ sāvegam unnāditam | saṃrambhasphuritekṣaṇatrayaśikhijvālāpiśaṅgānano rudro yat tripuram dadāha vighṛṇaḥ krodhasya tad vaikṛtam || goṛp_47 ||
tīvrātaṅkavilolamūlavalayā naivāñjalipragrahāḥ strīṇāṃ bāṣpakaṇāḥ karālataralā no pakṣmalā dṛṣṭayaḥ | kurvanty āvaraṇaṃ lalāṭapaṭalavyāvartamānabhruvāṃ rājñāṃ krodhaviṣāśivasya manasaḥ kiṃ nāma duḥkhaṃ tataḥ || goṛp_48 ||
garbhādhāraṇayantraṇām avigaṇayyāpāyikāṃ mātaraṃ satkārātiśayakṣamaṃ ca pitaraṃ snehadravādhyāśayam | yad viśrambhaniratyayāṃś ca suhṛdo ghnanti kṣatādhyāśayāḥ krodhasyaiva vipākadāruṇatarās tā vṛttayaḥ sādhavaḥ || goṛp_49 ||
utpadyante paramamatayaḥ śuddhaye ye prajānāṃ duḥśodhānām avikalamalālīḍhagūḍhāśayānām | tān apy āryān parahitasukhaprakriyāmātrahāryān krodhāviṣṭā vacanaviśikhaiḥ saṃmukhaṃ ghnanty anāryāḥ || goṛp_50 ||
krodhāghrāto bhavati puruṣo dagdhalāvaṇyavaktro jvālācakrakrakacakalilān krodhano yāty apāyān | tebhyo bhraṣṭo bhavati jagato locanātaṅkabhūtaḥ śrīvidveṣo na ripur aparaḥ krodhatulyo 'sti yasmāt || goṛp_51 ||
yasmin rakto bhavati puruṣas tatra kuryāt priyāṇi dviṣṭo yasmai tadadhikatarāṇy apriyāṇy eva dhatte | alpāvadye 'vigatarajasā tena roṣaḥ praviṣṭaḥ krodhaṃ krodhopaśamakuśalā vadyayoniṃ vadanti || goṛp_52 ||
trāsotphullamukhīṃ mṛgīm iva vane lajjālasabhrūlatāṃ saṃrambhāpahṛtottarīyavasanāṃ vicchinnakaṇṭheguṇām | cikleśa pracurāṅganām iva satīṃ duḥśāsano draupadīṃ sphīte yat sadasi prakāmacapalāḥ krodhasya tā vipluṣaḥ || goṛp_53 ||
śāntātmā vijane vane prativasan nikṣiptadaṇḍo 'pi san lokānām animittapeśalarasaḥ snehārthakārī suhṛt | khaḍgenārdra iva drumaḥ śakalito yat kṣāntivādī munī rājñā durjanavallabhasya nikaṣaṃ krodhasya tat prāhṛtam || goṛp_54 ||
anekādīnavamayo vinipātī manojvalaḥ | ity evaṃ sarvaduḥkhānāṃ krodhārir dhuri vartate || goṛp_55 ||
mṛgo 'bravīt | samyag vaktum etad bhujagapate krodhavaiśasaṃ tīvram | maraṇabhayād adhikataraṃ duḥkham ahaṃ nāvagacchāmi | kutaḥ
maraṇopanipātakātarāṇāṃ kamanīyāny api mārabandhanāni | na mano ramayanti yaj janānāṃ na ⏑ - duḥkham ataḥ paraṃ paraimi || goṛp_56 ||
suhṛdāṃ vadanāni vīkṣamāṇo ghanabāṣpāmbutaraṅgadurdināni | labhate vyasanaṃ yad antakāle na tato duḥkham avaimi kaṣṭam anyat || goṛp_57 ||
pavanair avidheyaduḥkhaśīlaiḥ karapatrair iva pāṭyamānadehāḥ | paralokamahāprapātaśaṅkāḥ kṛpaṇā duḥkham avāpnuvanti tīvram || goṛp_58 ||
paripāṇḍukapolamaṇḍalāni śvasanamlānavipāṭalādharāṇi | dayitāvadanāni nānukampāṃ janayanty antakadantavikṣatānām || goṛp_59 ||
jananī malapaṅkadigdhaveṇī sutaviśrambhaniratyayopacārā | upamṛtyum udīkṣya śokapaṅke vinimajjaty aparāyaṇā rudantī || goṛp_60 ||
calatāṃ tṛṇaparṇapallavānāṃ dhvanim ākarṇya vane mṛgā vasantaḥ | anapekṣya parasparaṃ dravāmaḥ svasutān apy avadhūya mṛtyubhītāḥ || goṛp_61 ||
kaṭhinopalaśarkarākarāleṣv analapluṣṭatṛṇācaladrumeṣu | maraṇāśanisaṃnipātabhītāḥ giridurgeṣv aparāyaṇā vasāmaḥ || goṛp_62 ||
rajasāpi virūkṣitātmabhāvāḥ paruṣaiś copahatā gadaprahāraiḥ | mahatīm api yātanāṃ vahante vacanatrāsajaḍā bhavanti mṛtyoḥ || goṛp_63 ||
hariṇo hariṇeva bandhumadhyād abhibhūya prasabhaṃ vikṛṣyamāṇaḥ | avikhaṇḍitapauruṣeṇa mṛtyudviṣatā duḥkham ayaṃ paraiti lokaḥ || goṛp_64 ||
pariśuṣkagalāntarālanāḍāḥ saritāṃ prāpya taṭāny udanvatīnām | anavāptajalā mṛgāribhītā vayam utplutya diśo diśaṃ vrajāmaḥ || goṛp_65 ||
deśe deśe vayam aśaraṇā vyādham udvīkṣya hiṃsraṃ śaṣpodbhedapracayaharitān saṃparityajya dāvān | vindhyāṭavyām ajagaradarīdāruṇāyām anāthāḥ śārdūlānāṃ nakhamukhaśikhālakṣyabhāvaṃ vrajāmaḥ || goṛp_66 ||
tṛṇapuruṣakān apy ālokya dravanti manāṃsi no na niśi na divā mṛtyor bhītāḥ sukhāni labhāmahe | vitatadhanuṣaṃ dṛṣṭvā vyādhaṃ kṛtāntam ivāparaṃ na bhavati bhayatrastāṅgānāṃ manāg api bhojanam || goṛp_67 ||
tarupallavāharitapāṭalādharāḥ kṣitireṇudhūsaritaromarājikāḥ | hariṇāṅganā na ramayanti no mano maraṇāturaṃ prakṛticañcalekṣaṇāḥ || goṛp_68 ||
sthalīvāse tuṣṭā navajalatṛṇāsvādapaṭavaḥ salīlaṃ kāntābhiḥ saha gamanavinyāsacaturāḥ | na lokadveṣṭāro na ca na cakitā nāpi bhayadāḥ prayatnād vadhyante tad api hariṇā raudramatibhiḥ || goṛp_69 ||
aṭatām aṭavīṣv avāritānāṃ tṛṇaśaṣpāṅkuramātrabhojanānām | vada kaṃ nu samīkṣya vairibhāvaṃ hariṇānām api vidviṣo bhavanti || goṛp_70 ||
ṛjuṣūttānacitteṣu tṛṇatoyopajīviṣu | hariṇeṣu kathaṃ krūrāḥ praharanti mṛgadviṣaḥ || goṛp_71 ||
sarvaduḥkhapratikruṣṭaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram | avaimi maraṇaṃ tasmād upasargaduruttaram || goṛp_72 ||
yataś ca te mahāsattvāḥ svaṃ svaṃ vādam abhiniviṣṭā na kathāparyavasānam āsādayanti tato bodhisattvam upetya nyāyataḥ praṇamyemam artham ūcuḥ | bhagavan kṣudrāgakrodhamaraṇabhayānāṃ kiṃ nu duḥkham | kasya vāsmākaṃ subhāṣitam ity athainān sa munivaryo 'bravīt |
subhāṣitaṃ ca sarveṣāṃ sarveṣāṃ ca suniścitam | sarvāṇy etāni duḥkhāni rujanti bhuvanatrayam || goṛp_73 ||
api ca bhadramukhā mamāpy abhiprāyaḥ śrūyatām |
abhīkṣṇasamudācāro dharme yo yasya bādhate | āśramaṃ manaso duḥkham ity avaimi bravīmi ca || goṛp_74 ||
spardhamānā ivānyonyam upaghnanti vidāhinaḥ | lokān eva nirālokāñ janmasaṃbandhino malāḥ || goṛp_75 ||
kṣudduḥkhopahatātmānaḥ kiṃ na kuryuḥ śarīriṇaḥ | apāyaphalasaṃdhānadāruṇaṃ karmavaiśasam || goṛp_76 ||
vyatikrāntāryamaryādā rāgopakliṣṭacetasaḥ | bhavanti karuṇāpātraṃ puruṣās tattvadarśinām || goṛp_77 ||
sphuṭabhrūbhaṅgavikṣepabhramadvikṛtalocanāḥ | kṣaṇenānya ivābhānti puruṣāḥ paruṣā ruṣā || goṛp_78 ||
sarvasattvair vinābhāvapravāso dīrghakālikaḥ | bhayam ātyantikaṃ hīdaṃ maraṇaṃ sarvadehinām || goṛp_79 ||
ete cānye ca ye duḥkhaprakārā romaharṣaṇāḥ | te jātim anuvartante karuṇām iva sādhavaḥ || goṛp_80 ||
mātāpitror vipratipattiṃ ................ | ................. kiṃ nāma tataḥ paraṃ duḥkham || goṛp_81 ||
................. ........................ ||
................................... | kiṃ nāma tataḥ paraṃ duḥkham || goṛp_82 ||
ruddhocchvāsasya bhṛśaṃ kṛmer ivāmedhyapaṅkamagnasya | yā garbhasthasya daśā kiṃ nāma tataḥ paraṃ duḥkham || goṛp_83 ||
kāyāvaskaranirjharavivare niṣpiṣyamāṇadehasya | yā prasavasthasya daśā kiṃ nāma tataḥ paraṃ duḥkham || goṛp_84 ||
tasmāj jātiṃ duḥkhaṃ jātijarāvyādhimaraṇanirmuktāḥ | kathayanti kathikavarā jinā jitakathaṃkathābījāḥ || goṛp_85 ||
api cāyuṣmantaḥ
rāgo 'naikavidho jarā paribhavo bhogārjanā rakṣaṇā pradhvaṃsavyasanaṃ mahātyayam asatsaṃparkajaṃ vaikṛtam | iṣṭāniṣṭaviyogayogasulabhās te te manoviplavā jātiṃ prāpya yato bhavanti jagataḥ saiveha duḥkhaṃ tataḥ || goṛp_86 ||
ātmārthapratiyoginī bhagavatāṃ yeṣāṃ kriyā sarvadā sarvākāraparopakāramadhurā yeṣāṃ samutpattayaḥ | ślāghyā jātir acintyayogamahatāṃ teṣāṃ jagaccakṣuṣāṃ janma svārthaparasya tu kṣaṇikam apy āpāyikī viplutiḥ || goṛp_87 ||
tasmād brūmahe |
saṃbodhaye kuruta vā sthiram apramādaṃ tūrṇaṃ ghaṭadhvam atha vā bhavasaṃkṣayāya | etad dvayaṃ tu virahayya viśanty akāmā bhīmāny apāyavaḍavāmukhagahvarāṇi || goṛp_88 ||
yatnena ced ubhayam etad avāpnuvanti yatnaḥ phale mahati yuktataro mato me | chidraṃ varāṭakam avāpya sudhāpi kiṃ syāc cintāmaṇer adhigamāya varaṃ śramo 'pi || goṛp_89 ||
māṃ praty ataś ca viphalo 'pi varaṃ prayāsaḥ sādhor mahājanahitāvahitāśayasya | icchāviśeṣaviṣayasya parākramasya prasthānam eva mahatīṃ ratim ādadhāti || goṛp_90 ||
sādhāraṇāni dayitaiḥ saha pelavāni āmodayanti sutarāṃ hṛdayaṃ sukhāni | pīḍākarāṇi mahatāṃ samupasthitāni prākarṣikāny api sukhāni tu yautakāni || goṛp_91 ||
khadyotānāṃ janayati yathā dehasadbhāvamātraṃ dīptir nāsau sphurati jagatāṃ - ⏑ - - ⏑ - - | evaṃ svārthapraṇayamalinajñānaleśāśayānām arthāvāptir vinayanakṛśā nāsti sātulyarūpā || goṛp_92 ||
ājñāṃ śirobhir atha te pratigṛhya tasya mānābhimānamṛdubhir munisattamasya | dharmaikatānamanasaḥ prathayāṃ babhūvuḥ kīrtiṃ śaratkumudinīdhavalāṃ samantāt || goṛp_93 || iti ṛṣipañcakajātakam || 12. saptakumārikā
oṃ namo ratnatrayāya ||
vairāgyayuktaṃ ca subhāṣitaṃ ca dharmārthakāmapratibodhanaṃ ca | ekāntaramyaṃ bahusajjanānāṃ vakṣyāmi kiṃ cic chṛṇutāvadānam || gosk_1 ||
evam idaṃ bhrājet paripakvakuśalamūlānāṃ mahānto 'pi bhogā yauvanaṃ vā nālam antarāyāyeti |
tadyathānuśrūyate |
nayavinayādiguṇaśrīsamṛddho rājābhūt kṛkī nāma | sa ca bhagavati kāśyape samyaksaṃbuddhe samupajātaprasādaḥ | tasya rājñaḥ sapta kumāryaḥ pūrvabuddhotpādasaṃniropitābhivṛddhakuśalamūlabalādhānāḥ samupajātasaṃsāravāsanirvedās tāḥ savinayopacāraṃ madhureṇa vacasā praṇipatya pitaram abruvan |
toyāntargatacandrabimbataralām ālokya lokasthitiṃ kāmān kruddhabhujaṅgabhogapaṭalacchāyopamān vīkṣya ca | dṛṣṭvā duḥkhahutāśanair jagad idaṃ kṛtsnaṃ ca saṃdīpitaṃ naiṣkramyābhiratāśayāḥ khalu vayaṃ yāmaḥ śmaśānaṃ nṛpa || gosk_2 ||
rājovāca ||
bālāḥ sukhocitā yūyam akṛtārthamanorathāḥ | kathaṃ śaknomy ahaṃ vaktum āśrayadhvaṃ tapovanam || gosk_3 ||
kanyakā ūcuḥ |
jānīmahe kṣitipate bhavato jane 'pi snehārdrapeśalarasābhiniveṣṭitāni | asmāsu kiṃ punar akāraṇavatsalasya svāṅke vivṛddhim anaghāṃ samupāgatāsu || gosk_4 ||
yuṣmadvidhair api sahābhimukho viyogo yenaiva no nṛpa niratyayaśuddhabhāvaiḥ | tenaiva śāntipadam āptum iyaṃ manīṣā mā bhūt punaḥ punar ayaṃ vyasanopatāpaḥ || gosk_5 ||
atha sa rājā snehavaśād vitānībhūtahṛdayo niścalābhitāmranayanayugalaḥ punaḥ punas tāḥ kanyakāḥ samabhivīkṣyovāca ||
āstīrṇakomalavicitrakuthodareṣu svairaṃ vihṛtya bhavaneṣu kathaṃ bhavatyaḥ | sprakṣyanti durjanamanoviṣamāṃ śmaśānabhūmiṃ sitāsthiśakalaprakarottarīyām || gosk_6 ||
snehonmukhaṃ pitaram ekapade kathaṃ vā śokāśrudurdinamukhīṃ jananīṃ ca hitvā | amlānasauhṛdanirantaramānasāṃś ca tyaktvā kathaṃ nu suhṛdas tapase ramadhvam || gosk_7 ||
atha tāḥ kanyakā niratiśayadhairyāvaṣṭambhagalbhaṃ pitaram ūcuḥ |
mātā pitā suhṛd iti vyavahāramātram etat punarbhavanipātavighātabhājām | bhūtārthadarśanaparokṣamalīmasānāṃ loko vṛthā narapate parikhedam eti || gosk_8 ||
kenāpy anartharucinā kapaṭaṃ prayuktam etat suhṛtsvajanabandhumayaṃ vicitram | kasyātra kaḥ katham iha svajano jano vā svapnendrajālasadṛśaḥ khalu jīvalokaḥ || gosk_9 ||
sālokaṃ bhuvanatrayaṃ narapate saddharmavāgaṃśubhir yāvad buddhadivākarasya vilasatkīrtiprabhāmālinaḥ | niryātuṃ vyasanāndhakārapaṭalacchannāntarālād bhavāt tāvan nyāyyam ataḥ purā hy atimahat paryeti ghoraṃ tamaḥ || gosk_10 ||
vātāsphālanacañcalānalaśikhājvālāvalīḍhād gṛhān niryāntaṃ na nivārayanti puruṣaṃ tacchāntikāmā yathā | evaṃ duḥkhamahāhutāśanaśikhāgrastāt samastād bhavān niṣkrāmantam anarthajālapihitāt santo vivṛṇvanti na || gosk_11 ||
atha sa pārthivas tāsāṃ tena suhṛtsvajanabandhunirapekṣarūkṣākṣareṇa svakāyajīvitāśāvidhureṇa vacasā sutarāṃ samupajātaśokadainyamānasaḥ punar vyāha ||
tapāṃsy akāleṣv abhivāñchitāni puṣṇanti nārthān manaso 'nukūlān akālagarbhā iva kanyakānām ajātasārāvayavāṅgaśobhāḥ || gosk_12 ||
bhavanty akāle tapasaḥ prayogāś candroparāgā iva sopasargāḥ | tasmād ito buddhir iyaṃ kumāryo nivartyatām utpathacāriṇīva || gosk_13 ||
soḍhuṃ na duḥkhāni vapūṃṣi śaktāny adṛṣṭaduḥkhāni sukhocitāni | dantābhighātā dviradādhipānām abaddhamūlā iva cūtavṛkṣāḥ || gosk_14 ||
savahnigarbhair aśivaiḥ śivārutair vināditaṃ bhīṣaṇarāvagahvaram | bhayaṃ bhayasyāpy upasaṃhared bhṛśaṃ śmaśānam ākrandavirāvadāruṇam || gosk_15 ||
kva vo vapur bālamṛṇālakomalaṃ matiḥ kva ceyaṃ karapattraniṣṭhurā | paropakāravyatiṣaktacetaso vidher aho mayy anapekṣarūkṣatā || gosk_16 ||
vaiḍūryanīlamṛduśādvalakañcukāni nānāprakārakusumaprakarotkarāṇi | etāni vo madakalālikulākulāni krīḍāvanāny abhimatāni bhavantu kanyāḥ || gosk_17 ||
gṛhopavanadīrghikās taṭavilambipuṣpadrumāḥ samīraṇacalattaraṅgarucakāvalīmekhalāḥ | vibuddhakamalotpalākaranilīnahaṃsasvanā rater upanibandhanaṃ maghavato 'py alaṃ kanyakāḥ || gosk_18 ||
upavījitā jalataraṅgalāsakair navamālikākusumagandhagandhibhiḥ | pavanair ihaiva gṛhakānane ratiṃ kurutāṅganāḥ parabhṛtopakūjite || gosk_19 ||
ete jālagavākṣapakṣavivaraprodvāntapuṣpāsavā nānāmodavidigdhavāsavikasanniḥśvāsavātā iva | prāsādā valabhīviṭaṅkavalayaprasvasthasuptāṇḍajā yuṣmākaṃ rataye bhavantu vanitāḥ saṃgītatūryasvanāḥ || gosk_20 ||
atha tāḥ kumāryas tat pitur vacanam amṛṣyamāṇāḥ punar vyāhuḥ ||
na hi tat sukham asti kiṃ cid anyan naralokādhipate divi kṣitau vā | śataśaś ca sahasradhā ca bhuktaṃ na yad asmābhir anarthapaṇḍitābhiḥ || gosk_21 ||
viṣayair na hi tṛptir indriyāṇāṃ viṣayābhyāsaviśeṣaghasmarāṇām | bhavatīti vicintya buddhimantaḥ prayatante bhavabandhanakṣayāya || gosk_22 ||
capalāny anavasthitasvabhāvāny aniloddhūtataraṅgabhaṅgurāṇi | vinivṛttapunarbhavābhilāṣā vijayante yatayaḥ ṣaḍindriyāṇi || gosk_23 ||
bhavacārakasūkarās tu bālāś chalitāś cittakaler viceṣṭitena | prapatanti sukhābhilāṣalubdhā vyasaneṣv eva durantabhairaveṣu || gosk_24 ||
aham ity upajātavibhrameyaṃ janatā prajvalitāstrayantrakalpān | viṣayān upasevate hatāśā pariṇāmāyatatīvraduḥkhahetūn || gosk_25 ||
jagad adhruvam etad asvatantraṃ viṣayāśīviṣapūgasaṃniruddham | avagamya bhaveṣu ye ramante paśavas te naravigrahopanītāḥ || gosk_26 ||
camarā iva vṛkṣalagnavālā nidhanaṃ kāpuruṣā vrajanti gehe | viṣayair uparuddhabuddhimārgā vitathasnehalatānibaddhacittāḥ || gosk_27 ||
ratikāraṇam atra jīvaloke vyasanodbhedanirantarāntarāle | vada tāta kim asti yena naḥ syād bhavaneṣv eva ratir bahucchaleṣu || gosk_28 ||
bhavaneṣu narendra bhāgadheyāny upayujyāni bhavāntarārjitāni | muṣitā iva hīnadīnacittā bhavakāntāraparāyaṇā bhavanti || gosk_29 ||
puruṣāḥ prasamīkṣya kāriṇo 'pi vyavahāreṣu vicakṣaṇāḥ prakṛtyā | gṛhacārakam etya yānti nāśaṃ nṛpa mīnāḥ kupinīmukhaṃ yathaiva || gosk_30 ||
bahubhir naralokapāla yatnair bhavanāni draviṇāni cārjitāni | apahāya naraḥ kṣaṇena yāti svakṛtādeśitamārga eka eva || gosk_31 ||
ata eva jagāda lokanātho nṛpa karmasvakam eva jīvalokam | maraṇābhimukhaṃ naraṃ svakarma stanapo vatsa ivānuyāti dhenum || gosk_32 ||
tad alaṃ pariṇāmadāruṇais taiḥ priyabandho priyasaṃgamābhilāṣaiḥ | dhruvam eva hi viprayogaduḥkhaṃ priyasaṃyogaratāśayā labhante || gosk_33 ||
api cāpariniṣṭhitasvabhāve priyatā kā naravīra jīvaloke | paramārthavicārapelavānāṃ priya ity eva hi vibhramo matīnām || gosk_34 ||
yadi tu priyatāsti kā cid asmāsv anujānīṣva mahīpate tato 'smān | anavadyam ahāryam āryajuṣṭaṃ sukham āsvādayituṃ hi no manīṣā || gosk_35 ||
atha sa rājā sugataśāsanābhiprasanno dharmāntarāyabhīrur jātasnehākrāntahṛdayaḥ svā duhitṝḥ pūrvajanmānusmaraṇāvagamitaprayojanā jātismarāḥ khalv etā iti parivicintya suciraṃ tūṣṇīṃ babhūva ||
nirbandham iti vijñāya tāsāṃ sa narapuṅgavaḥ | gacchatety aparivyaktaṃ kathaṃ cid anujajñivān || gosk_36 ||
atha tā dārikā vyapanītasraganulepanābharaṇāḥ vinayanibhṛtavapuṣaḥ sitasūkṣmapralambāmbaradharāḥ pavanabalacalitasalilaphenāvalīmālinya iva saritaḥ sāndracandracandrikāpaṭāvaguṇṭhitā iva śaranniśāḥ svakiraṇajālottarīyā iva saptarṣitārakāḥ krameṇa viracitacitāgnimadhyavinyastasimisimāyamānocchūnaśavāmagandhabībhatsaṃ niśitagṛdhratuṇḍakhaṇḍitaśiroghaṭīvivaravinirgatavigalitamastiṣkarasaviliptavadananarakaraṅkākrāntaparyantabhīṣaṇaṃ jīrṇaśīrṇavivarṇāsthikaṅkālaśakalanikarakharabhūmibhāgaduḥsaṃcaraṃ mūrtimantam iva nirvedakarmāntam ivāntakasyāratiśokadainyopāyāsāspadabhūtaṃ śmaśānam anuprāptāḥ || bhavati cātra ||
saṃprāptās tāḥ śmaśānaṃ nararudhiravasāvisragandhāndhagṛdhraṃ vyāluptāntrodarārdrair aratibhayakaraiḥ saṃniruddhaṃ śavāṅgaiḥ | kundāpītāvadātair hasad iva satataṃ jarjarāṅgaiḥ kapālair jīrṇanyagrodharandhravyavahitavividholūkahūṅkārabhīmam || gosk_37 ||
savahnikavaloddhatasphuṭaśivārutābhīṣaṇaṃ kva cit sitakaraṅkajālapariṇaddhaduḥsaṃcaram | sphuratkṛmikulākulapracalanīlanāsādarī- nilīnabahumakṣikāśataśavākulopatyakam || gosk_38 ||
sitāsthiśakalāruṇaprabalamārutābhyāhata- sphuratsphuṭacitāgniśuṣkatarumūlalīnoragam | kva cin niśitaśūlabhinnanaravigrahogrāśrayaṃ mahānasam ivāntakasya satatapravṛttotsavam || gosk_39 ||
kva cin naraśiroghaṭīvivaranirgatāsṛgdharā- vasāsavavikāraghasmarapiśācipūgākulam | kva cit simisimāyamānacitikānalāliṅgita- sphurannarakalevarodaravinirgatāntroragam || gosk_40 ||
saṃvegānaddhahṛdayā vicerus tatra tāḥ striyaḥ | svabhāvaṃ jīvalokasya cintayantyaś calācalam || gosk_41 ||
vivṛtavikṛtapūtiguhyadeśaṃ dharaṇirajo'ruṇarūkṣakeśapāśam | khaganakhamukhakhaṇḍitākṣikośaṃ dadṛśur athojjhitam aṅganāyāḥ || gosk_42 ||
muhur upāgatasādhvasacañcalaiḥ kuvalayāvayavair iva locanaiḥ | tam abhivīkṣya kalevarapañjaraṃ bahuvidhāni vacāṃsi babhāṣire || gosk_43 ||
iyam asau sphuṭacandrakarāṅkuracchuritasaudhavimānanivāsinī | priyatamāṅkapariṣvajanocitā svapiti yā vasudhātalamaṇḍale || gosk_44 ||
priyabhujāntarapañjaraśāyikā jaladharastaniteṣv api kātarā | sadahanād aśivāc ca śivārutāt katham iyaṃ na bibheti tapasvinī || gosk_45 ||
gurunitambabharālasagāminī lalitahāsavilāsavilokinī | iyam asau svagṛhāṅganacandrikā gataghṛṇair vihagair avalupyate || gosk_46 ||
narakaraṅkaśatākulacatvare pitṛvane bhagini tvam ihojjhitā | akaruṇena kathaṃ dayitena he dhig anavasthitahārdam idaṃ jagat || gosk_47 ||
svajanabandhusuhṛtkamalākarabhramarikā dayitāṅkavivartinī | katham iyaṃ kṣaṇadācarabhairave pitṛvane ramate 'dya varākikā || gosk_48 ||
saṃrāgāruṇatārakāntamukulakṣībeṇa yā cakṣuṣā kāntaṃ snigdhavidagdhamugdhamadhureṇodīkṣamāṇā purā | cakre manmathavāgurāhariṇakaṃ saivādya saṃrāgiṇāṃ saṃtrāsaṃ vihagāpanītanayanā kaṣṭaṃ karoty aṅganā || gosk_49 ||
antarnigūḍhavividhāśucigātrayaṣṭyā rāgāndhabuddhinayanāś chalitā mayeti | saṃrāgiṇo 'pahasatīva khagāvaluptadantacchadena vadanena varāṅganeyam || gosk_50 ||
vīṇāveṇudhvanikalaravaiḥ kākalīgītakair yā nidrāṃ bheje priyatamapariṣvaṅgaviśrabdhagarbhām | saivādyeha svapiti vanitā bhūrajorūkṣitāṅgī gomāyūnāṃ dhvanitamukharārāvaraudre śmaśāne || gosk_51 ||
vālāgramātram api yatra vicāryamāṇe nekṣāmahe śuci nijāśucigarbharandhre | tasmin ratiṃ katham amī prakhalā labhante kāyādhame nidhanadharmiṇi roganīḍe || gosk_52 ||
evaṃvidhaṃ jagad idaṃ sakalaṃ bhaginyaḥ svapnendrajālajalacandracalasvabhāvam | matvā virāgam upagacchata yāvad etat prāṇāvaśeṣam upayāti na vo vināśam || gosk_53 ||
prāṇāntikavyasanakaṇṭakabhinnamarmā kurvīta kiṃ nu kuśalaṃ jalaviplutākṣaḥ | daṣṭaḥ kṛtāntamakareṇa jarāmukhena mūrdhnā ca śuklapalitotkaradantureṇa || gosk_54 ||
ghorāndhakāraparalokamahāprapātasaṃpātacūrṇitatanoḥ kuśalābhilāṣam | āśīviṣāsyapuṭasaṃkaṭasaṃniruddhamaṇḍūkavāsitasamaṃ pravadanti santaḥ || gosk_55 ||
lokaṃ vākyaiḥ kṛtakamadhurair vañcayitvādya maunaṃ dhatse kasmāt paruṣapiśunābaddhavādapragalbhaiḥ | ity ākrośann iva sarabhasaṃ rājadantāgradaṣṭāṃ jihvāpeśīṃ harati vihagas tuṇḍasaṃdaṃśakena || gosk_56 ||
rāgāndhānāṃ vitathaviṣayābhyāsajihmāśayānāṃ yad bālānāṃ nayanaviṣayaṃ prāpya dhairyaṃ bibheda | tasminn adya vyapagatabhayāś cārubimbe nitambe nāryā gṛdhrā nakhamukhapadanyāsapaṅktiṃ likhanti || gosk_57 ||
yābhyāṃ yātā priyakaratalanyastahastāravindā bhittau sācīpariṇatamukhī citram udvīkṣamāṇā | mandaṃ mandaṃ svabhavanatale muktapuṣpottarīye tāv evādya grasati caraṇau jambuko 'yaṃ yuvatyāḥ || gosk_58 ||
itthaṃbhūte sahajavividhāmedhyajambālapaṅke kaṣṭaṃ kaṣṭaṃ madanamadirāḥ kṣībacittāḥ patanti | kāyasyemāṃ prakṛtim aśivāṃ vīkṣamāṇās tu yūyaṃ nirvidyadhvaṃ pracalitataḍidbhaṅgurāj jīvalokāt || gosk_59 ||
yaḥ sattvānām aviratarasakleśanāḍīvraṇāntaḥ- saṃtaptānām adhigatayathābhūtadharmādhirājaḥ | hlādaṃ cakre prakṛtiśiśirair dharmavāgambukumbhaiḥ śāstre tasmai paramabhiṣaje sarvakāle namo 'stu || gosk_60 ||
durvijñeyaṃ kapaṭam aśivaṃ kleśakarmaprayuktaṃ sarvākāraṃ vivṛtam akhilaṃ yena janmābhidhānam | yasmin mūḍho rathacaraṇavad bambhramīty asvatantro lokas tīvravyasanakuliśāghātaniṣpiṣṭamūrtiḥ || gosk_61 ||
mātā bālye pratisaravatīṃ veṇikāṃ yatra cakre yasmin kānto maṇimakarikāṃ yauvanāgre babandha | vipraiḥ siktaṃ sukusumalavair yac ca śāntyambuleśaiḥ kaṣṭaṃ dhṛṣṭaḥ spṛśati balibhuk tac chiro 'dyāṅganāyāḥ || gosk_62 ||
ye vāsitāḥ sukusumena vivāhakāle mātuḥ kareṇa kṛtakautukamaṅgalena | te 'dya pracaṇḍapavanair avadhūyamānāḥ keśāḥ śmaśānatarucāmaratāṃ prayātāḥ || gosk_63 ||
prakṛticaturā dṛṣṭiḥ kvāsāv apāṅgavilokinī salalitapadanyāsā kvāsau gatir madavihvalā | kva nu khalu gatā hāsās te 'syā radacchadalāsakāḥ suracitam aho citraṃ māyārahasyam idaṃ kaleḥ || gosk_64 ||
hāsāyāsavilolakuṇḍalamaṇicchāyoparāgāruṇe yasmin prāṇasamaś cakāra muditaḥ pattrāṅkuraṃ yatnataḥ | bālāmbhoruhapattrakomaladale tatraiva gaṇḍasthale vaktraṃ raktakalaṅkitaṃ nikaṣati sthitvā lalāṭe 'ṇḍajaḥ || gosk_65 ||
muktāhāramarīciphenasalile romāvalīśaivale vistīrṇastanacakravākayugale vakṣastaḍāgodare | savyājaskhalitāṃśuke vyasanināṃ yatraiva netrālayaḥ petus tatra vipūyake 'dya nipatanty āśātikā makṣikāḥ || gosk_66 ||
pūrvaṃ candanavāriśīkaramucair yā tālavṛntānilaiḥ preṣyābhir valayadhvanivyatikaraiḥ saṃvījitā sundarī | harmye candrakaropahāradhavale bimbopadhānāśritā tām evādya tu vījayanti paruṣaiḥ pakṣānilair vāyasāḥ || gosk_67 ||
yenāyaṃ kampitaḥ pūrvaṃ śākhāntaravicāriṇā | kvemaṃ kāyadrumaṃ tyaktvā sa gataś cittamarkaṭaḥ || gosk_68 ||
yena niṣkriyam apy etat kriyāvad iva lakṣyate | kalevaram anātmīyaṃ kva sa cittavidūṣakaḥ || gosk_69 ||
antarātmānam icchanti yam avidyāndhabuddhayaḥ | vijñānadhūrtakaḥ kvāsau gatas tīrthavimohakaḥ || gosk_70 ||
ciraṃ vyāmohitaṃ yena na tattveṣu pratiṣṭhitam | jagat kva nu prayāto 'smāc cittacitrendrajālikaḥ || gosk_71 ||
na jānanti gatiṃ yasya kapilādyās tapodhanāḥ | cittavidyādharaḥ kvāsau viṣayāmbaragocaraḥ || gosk_72 ||
cacāra yo 'sminn aśucau navadvāre calācale | śarīrapañjare so 'dya kva nu cittavihaṅgamaḥ || gosk_73 ||
yenāviṣṭā bhavajalanidhau kleśasaṃsarpisarpe tīvracchidravyasananivahakṣāravāriprapūrṇe | majjanty ajñā maraṇamakarakṣobhacañcattaraṅge yātas tyaktvā kva nu tanum imāṃ cittanaktaṃcaro 'sau || gosk_74 ||
adāntatvād yo 'sau kṣipati narake vyārtam avaśam sphuradvahnijvālāvalayakapiladvāravivare | yamopāyaṃ yasya vyapagatamado vetti bhagavān kva yāto 'sāv asmāt prakṛticapalaś cittaturagaḥ || gosk_75 ||
atha kuliśamarīciśyāmapīnaprakoṣṭhaḥ savinayam upagamya prītivispanditākṣaḥ | anunayaramaṇīyaṃ sādhu sādhv ity uvāca prakṛtisubhagavācā vāsavaḥ kanyakās tāḥ || gosk_76 ||
navavayasi bhaginyo manmathāvāsabhūte nṛpatikulavibhūtiśrīsukhaṃ paryudasya | ṛṣibhir api purāṇair duṣkaraṃ saṃprapannā vratam idam iti tuṣṭo 'smy adya vaḥ kiṃ vṛṇīdhvam || gosk_77 ||
karatala iva manye kāmadhātvīśvaratvaṃ tridaśapatisukhaṃ vā niścayasyāsya vo 'dya | laghu vadata bhaginyaḥ kiṃ karomy eṣa vaśyaḥ sphurati manasi yad vo devarājo 'smi śakraḥ || gosk_78 ||
atha viṣayasukhebhyo niḥspṛhās tāḥ kumāryaḥ prakṛtirucirabhāvās tiryag ālokya śakram | jagur idam anavadyaṃ suṣṭhu citrārthavācaḥ svakuśalaparipākāṅgāradhīrasvabhāvaḥ || gosk_79 ||
na vayam amarabandho janmaduḥkhāturatvād bhavasukhalavalolāt tantusaṃtānaneyāḥ | (?) vratam idam anubaddhāḥ śokabāṣpāmbuleśaiḥ kaluṣavadanaśobhān bāndhavān apy apāsya || gosk_80 ||
api tu jagad aśeṣaṃ durnayāviddhatīvra- vyasanaśatasahasrāghātanirbhidyamānam | kṛpaṇam abhisamīkṣya kṣīṇadoṣānujātaṃ padam abhayam aśokaṃ prāptum abhyudyatāḥ smaḥ || gosk_81 ||
prabhavasi śatamanyo tvaṃ varaṃ saṃpradātuṃ yadi jagadanukampāpeśalādhyāśayatvāt | padam ajaram ahāryaṃ brahmaśāntaṃ tadāryaṃ bhavabhayaparitaptāḥ prāpayāsmān vimokṣam || gosk_82 ||
kāyāvaskaranirjharasrutamalakledopadigdhāśrayo niryāṇāsthikaṭāhakārpitaśirā mūrcchāturo niṣpatan | garbhān mātur amedhyapaṅkagahanād yām aprahāyāśnute duḥkhaṃ duḥkhaparaṃparāṃ ca paratas tāṃ chinddhi jātiṃ hi naḥ || gosk_83 ||
jagan nirmaryādā daśati śirasi vyāvṛtamukhī jarā rakṣoyoṣit palitasitadaṃṣṭrāṅkuravatī | nṛṇāṃ yāsau vīryasmṛtidhṛtimatiśrīpramathinī tatas trāyasvāsmān prabhavasi yadi tvaṃ surapate || gosk_84 ||
śvāsotkṣepacalatkaṭhorajaṭharo vyāpāṇḍurūkṣacchaviḥ saṃprāptān api bhoktum apratibalo bhogān vicitrojjvalān | yenādaṣṭavapuḥ sureśvara tato rogābhidhānād bhayāt trātā no bhava mṛtyudūtapuruṣād ditsur varaṃ ced bhavān || gosk_85 ||
pratyāvṛttastimitanayano marmavicchedaduḥkha- kṣobhāyāsapratihatatanuḥ śītaviṣṭabdhagātraḥ | paśyan bandhūn nayanasalilasnātagaṇḍādharāntān yenāghrāto vrajati vilayaṃ pāhi mṛtyos tato 'smān || gosk_86 ||
yenāliṅgitamānasaḥ paśur iva vyāpnoti śocyāṃ daśāṃ kāryākāryavibhāgapelavamatir nindāspadaṃ jāyate | hlādaṃ naiti tamālaśīkaramucāpy āliṅgito vāyunā tan no rāgahutāśanaṃ varada he nirvāpayāpāyikam || gosk_87 ||
yasyāveśāt sphuritanayanā daṣṭadantacchadāntāḥ pāpāḥ pāpaṃ narakam aśivaṃ kurvate tatkṣaṇena | naivotkhāto munibhir api yaḥ śīrṇaparṇāmbubhakṣais tan naḥ śakra vyapanaya manaḥkoṭarāt krodhasarpam || gosk_88 ||
yenāvāritalocanaḥ kumatayas tyaktvā śivāṃ vartmanīṃ mithyādṛṣṭiviṣopadigdhamanaso mārgāntaraṃ saṃśritāḥ | hetuṃ yat pravadanti bhinnatimirāḥ sarvāsravotpattaye tan naś chindhi manogṛhāntaracaraṃ mohāndhakāraṃ hare || gosk_89 ||
varam evaṃvidhaṃ śakra bhavantaṃ prārthayāmahe | pratijñātārthavidhuraṃ ceṣṭante na hi sādhavaḥ || gosk_90 ||
atha śakras tena tāsāṃ viṣayaprārthanākārpaṇyānapekṣāsvacchaśobhinā vacasā pravijṛmbhamāṇavismayaḥ prasādasaṃhṛṣitatanūruhaḥ prāha |
aśakyam arthaṃ khalu yācyamāno vighātadīnatvam upaiti lokaḥ | varaṃ vṛṇīdhvaṃ naradevakanyā yad eva śakyeta mayā pradātum || gosk_91 ||
atha tā dārikās tena tasyāntarnigūḍhaśāṭhyavikalpitena vacasā samupajātasaṃvegāmarṣāḥ śakram ūcuḥ |
upalāpayase kimartham asmān upagamyādya sahasralocanaivam | sukhamātrakadurvidagdhabuddhe prakhalās tena vayaṃ na cāpi gamyāḥ || gosk_92 ||
vidito bhavato na rājavaṃśaḥ kim asau dikṣu vikīrṇakīrtipuñjaḥ | dhanado 'py ayathārthanāmadheyo dhanasāraṃ samavekṣya yasya nūnam || gosk_93 ||
yam apāsya vayaṃ jarārtimṛtyuvyasanāyāsavighātadainyabhītāḥ | suranātha daśām imāṃ prapannā na bhayān nāpi ca bālacāpalena || gosk_94 ||
kṛtapuṇya viheṭhitābhir arthas tava ko 'smābhir atīva duḥkhitābhiḥ | upajīva sabandhumitrabhṛtyo vibhavan nanda ca śakra dīrgharātram || gosk_95 ||
sukṛtojjvalabhāgadheyayogād yadi devādhipatir bhavāṃs tataḥ kim | na hi saṃpadam āpnuvanti santaḥ paraheṭhākaraṇāya devarāja || gosk_96 ||
atha mahendras tāsāṃ sphuṭavicitramahārthasārasūcakair vacobhir āpyāyitavismayaḥ prasādābhivyajyamānavadanaśobhaḥ punar api bhāvajijñāsur arthāntarātiśayaśuśrūṣayā vācātyuvāca | mā tāvad bhaginyaḥ
nāthante darśanasyāpi mama loke tapodhanāḥ | kimartham evaṃ varade mayi yūyaṃ tu niṣṭhurāḥ || gosk_97 ||
atha tāḥ kumāryaḥ punar abhyadhikatarajanitamanyukopāḥ sāmarṣaṃ rūkṣākṣaraṃ tridaśapatim ūcuḥ |
anyathaiva sitāpāṅgamukhasmitavilokitam | dṛśyate vadanaṃ śacyā dīyate varam anyathā || gosk_98 ||
varapradāne yady asti śaktis tava purandara | jahīhi prakhalāṃ tāvad viṣayāśāpiśācikām || gosk_99 ||
athavā dustyajāḥ kāmā mithyāsaṃkalpalolupaiḥ | ta eva santu te nityāḥ prabhāvo 'sti yadīdṛśaḥ || gosk_100 ||
adhruveṣu sahasrākṣa kāmeṣv āsaktamānasaḥ | varaṃ vada kathaṃ nāma tvam anyasmai pradāsyasi || gosk_101 ||
uhyamānaḥ kathaṃ nāma saritā bhīmavegayā | uttārayiṣyasy aparān parikṣāmajaḍāśrayaḥ || gosk_102 ||
pāṃśukūlāmbaradharā vyapanītaśiroruhāḥ | araṇyād grāmam eṣyāmaḥ kadā nas tad bhaviṣyati || gosk_103 ||
yugamātravilokinyo mṛtpātravyagrapāṇayaḥ | sāvadhānaṃ kadā bhikṣāṃ cariṣyāmaḥ kulāt kulam || gosk_104 ||
asaktā lābhasatkārapaṅke saṃkleśasaṃkaṭe | kadā viśodhayiṣyāmo deyadharmānurāgiṇaḥ || gosk_105 ||
palālapuñjād utthāya nīhāragurucīvarāḥ | yatheccham annapānārthe yāsyāmo niḥspṛhāḥ kadā || gosk_106 ||
taror mūle śukaśyāme mṛduśādvalakañcuke | kadā niṣadya prāpsyāmo dṛṣṭadharmasukhotsavam || gosk_107 ||
kāyajīvitayos tyaktvā jarattṛṇalaveṣv iva | apekṣāṃ sucirābhyastāḥ kadā lapsyāmahe sukham || gosk_108 ||
kadā sarinnikuñjasthās taraṅgair udayavyayam | ujjhāmo jīvalokasya bhidyamānair muhur muhuḥ || gosk_109 ||
satkāyadṛṣṭim utpāṭya sarvātmadṛṣṭimātrikām | niḥspṛhā bhavabhogebhyo bhaviṣyāmaḥ kadā vayam || gosk_110 ||
avabhotsyāmahe lokaṃ kadā nu sacarācaram | svapnamāyāmarīcyabhragandharvanagaropamam || gosk_111 ||
iti yāsāṃ priyā trātaḥ spṛhā hṛdi vijṛmbhate vareṇa tāsāṃ ko nv arthaḥ sāmiṣeṇa calena ca || gosk_112 ||
api ca sureśāna varapradānacittaka |
mithyāvikalpakṣaṇamātraramyāḥ svabhāvavāmāḥ suranātha kāmāḥ | vivarjitāḥ sadbhir udāracittair mahāprapātā iva sāndhakārāḥ || gosk_113 ||
sarvānayopadravahetubhūtāḥ kāmāḥ khalīkārakarā narāṇām | jugupsitāś caiva bhayāvahāś ca purīṣadigdhā iva kṛṣṇasarpāḥ || gosk_114 ||
yān sevamānā nidhanaṃ prayātāḥ prayānti yāsyanti ca sattvakāyāḥ | tān vadhyaghātapratimān bhajeta ko nāma kāmān aghahetubhūtān || gosk_115 ||
śakre ca ye pāṃśupiśācake ca surendra tulyaṃ dadhati svabhāvam | asadvikalpapraṇayodbhavatvāt seved dhi kāmān manasāpi kas tān || gosk_116 ||
vaiḍūryanīlaharitodgataśādvalāni tyaktvā vanāni kusumonmiṣitadrumāṇi | tīkṣṇāṅkuśollikhitajarjarakumbhadeśā bhārān vahanti viṣayaiś chalitā gajendrāḥ || gosk_117 ||
śūlāntalagnavapuṣaḥ parivījyamānāḥ pakṣānilair nagaravāyasamaṇḍalānām | vyājena mitranayanair abhivīkṣyamāṇā nāśaṃ vrajanti puruṣā viṣayāhidaṣṭāḥ || gosk_118 ||
prajvālya kāmadahanaṃ svayam eva bālā mithyāvikalpapavanaiḥ svamanogṛheṣu | ātmānam eva hi dahanti śaracchatāni saṃgharṣajena dahanena yathaiva vaṃśāḥ || gosk_119 ||
api ca kuliśapāṇe vaijayante vihṛtya sphuritamaṇimarīciśrīsamunmeṣaramye | jvaladanalakarālāṃ yānti bhūyo 'py avīciṃ yadi viṣayaviṣaktāḥ svasti tasmai sukhāya || gosk_120 ||
bhavatu kugatir ante svargavāsasya sā vā cyavanapatanaduḥkhaklībalolekṣaṇas tu | yad anubhavati duḥkhaṃ devalokābhinandī nanu sukham anubhūtaṃ tena pūrvānubhūtam || gosk_121 ||
vikacakanakapadmacchattrasaṃsuptahaṃsyāṃ yadi surapuravāpyāṃ ratnanaubhir vigāhya | patati punar akāmaḥ karmabhir vaitaraṇyāṃ kvathitanarakaraṅkavyākulāntarjalāyām || gosk_122 ||
pariṇativirasebhyaḥ svapnamāyopamebhyaḥ surabhavanasukhebhyaḥ kā spṛhā śakra tebhyaḥ | kupitabhujagajihvācañcalaṃ jīvalokaṃ sakalam iti viditvā mokṣakāmāḥ sthitāḥ smaḥ || gosk_123 ||
sukham idam iti mithyākalpanāmātram etad bhavagatigahanāntarvartināṃ bāliśānām | bhavam avitathavādī duḥkham ity āha buddhaḥ sakalam api yato 'smān sarvaduḥkhaprasūtiḥ || gosk_124 ||
prakṛtibahuladuḥkhopaplute jīvaloke bhavati yad api saukhyaṃ kākatālīyam asmin | vrajati tad api nāśaṃ duḥkhajālābhibhūtaṃ salilam iva nadīnāṃ prāpya sāmudram ambhaḥ || gosk_125 ||
yasmāt strīṇāṃ karakisalayaiḥ padmapattropamānaiḥ kiṃcitsthānaṃ kalitavalayaiś candanāśleṣaśītaiḥ | spṛṣṭaḥ snehaślathamukulitātāmravṛttāṅgulīyair nidrāṃ prāpya vyajanapavanavyastamālopahāraḥ || gosk_126 ||
bhūyaḥ śete klamagurutanur darbhasūcīkarāle mārge bhasmavyatikarakharair vījyamāno marudbhiḥ | tasmān matvā kṣaṇasukhalavaṃ cañcalaṃ jīvalokaṃ tyaktvā kāmān vyasanaphaladān brahmaśāntaṃ bhajeta || gosk_127 | daśaśatanayano 'tha kanyakānāṃ hṛṣitatanūruhakañcuko vacobhiḥ | vyavasitam abhinandya caiva tāsāṃ tridaśapurābhimukho yayau kṣaṇena || gosk_128 ||
pravrajyām atha samupetya tāḥ kumāryas tattvārthapravicayaśuddhabuddhinetrāḥ | utterur madavirasaṃ calattaraṅgaṃ saṃsāravyasanamahārṇavaṃ durantam || gosk_129 ||
sarvārthaprakṛtivibhāganiścitātmā sarvebhyo munir itivṛttakaṃ jagāda | mohāndhe jagati samantacakṣur ekaṃ sattvebhyo bhavabhayakaṇṭakakṣatebhyaḥ || gosk_130 ||
|| iti śrīsaptakumārikāvadānaṃ samāptam ||
|| kṛtir ācāryabhadantagopadattasya ||
13. sārthavāha
jarattṛṇānīva śarīrakāṇy api tyajanti santo na ca līnamānasāḥ | kṛpājalakṣālitadehamatsarā jagadvipattijvalanopaśāntaye || gosv_1 ||
tadyathānuśrūyate |
bodhisattvabhūtaḥ kila bhagavān saṃtoṣābhyāsād apagatabhavopabhogaviśeṣābhilāṣaḥ suparijñātasaṃskārasvabhāvatvāt svadehe 'py astamitasnehānubandhas tṛṣṇādoṣapratyakṣajñānatayā tadabhidheyamānaso janmāntarābhyastavividhalābhakuśalatvād upāyāntareṇāpi dhanārjanasamarthaḥ samupacitapuṇyasambhāratayā cābhiprāyamātreṇāpi draviṇavibhūtyākarṣaṇaprabhuḥ prabhūtavittopakaraṇo 'pi san kevalam udadhigatajagadvyasanoparitrāṇāyavia saṃketapracārasāṃyātrikaparivṛto mahāsamudram upajagāma |
athāvagāḍhāḥ payasāṃ nidhānaṃ gambhīrabhīmāyatapaṅktirandhram | velācalopaghnaviśīrṇaphenasitāntalekhaṃ vaṇijaḥ krameṇa || gosv_2 ||
tatkarmabhir vā pariṇāmaraudraiḥ svabhāvato vāmbunidhiḥ kṣaṇena | paryādadāno hṛdayāni teṣāṃ saṃvartakālādhikadāruṇo 'bhūt || gosv_3 ||
kharamakarakarāgracchinnabālapravāladrumarasaparibhogāpāṭalāvartacakram | viyad iva navasaṃdhyārañjitāmbhodajālaṃ salilanidhim udīkṣya trāsamūkās ta āsan || gosv_4 ||
vanam iva kumudānāṃ dhautam indor mayūkhair viṣamitasitaphenacchedavinyāsacitram | lavaṇasalilarāśiṃ vīkṣamāṇāḥ samantān na ratim upayayus te prāṇasaṃdehakāle || gosv_5 ||
vivṛtadaśanaśaṅkhadhvānavitrastamīno bhujagabhuvanaśṛṅgaprāntabhinnormijālaḥ | hṛdayam udadhir alpasthāma teṣāṃ bibheda sphuritavikṛtanakrākrāntavistīrṇakukṣiḥ || gosv_6 ||
anilabalavibhaktaiḥ śailatuṅgais taraṅgair nabha iva nigirantaṃ sārkanakṣatracandram | tam udadhim avalokya prāṇasaṃdehadolāṃ kṛpaṇakamanasas te sarva evādhirūḍhāḥ || gosv_7 ||
bhujagam iva viṣāgnicchedamālākarālaṃ śvasanavikacabhogaṃ kruddham udvīkṣamāṇāḥ | lavaṇajalaniketaṃ taṃ durālokapāraṃ maraṇabhayaviṣaṇṇās te paraṃ moham īyuḥ || gosv_8 ||
nicayam iva ghanānāṃ vāribhārālasānāṃ timiram iva vamantaṃ vīcicūrṇapravegaiḥ | jalanidhim avagāḍhās te nirākrandabhīmaṃ muṣitavadanaśobhā bodhisattvaṃ praṇemuḥ || gosv_9 ||
adṛṣṭapūrvair atha tannimittair bhayaṃkarair ākulitā vicitraiḥ | ity ūcur āgadgadadīnakaṇṭhās taṃ bodhisattvaṃ samudīkṣamāṇāḥ || gosv_10 ||
ayaṃ janas tvatpratibaddhasarvaprayojanāśāvinivṛttaceṣṭaḥ | yad atra kṛtyaṃ kriyatāṃ tad āśu prāṇātyayaḥ saṃprati vartate naḥ || gosv_11 ||
nirīkṣamāṇasya puro janas te nirudyamo majjati toyarāśau | kālātipāto 'tra na yuktarūpaḥ parākramasva svabalena tasmāt || gosv_12 ||
tvatpādamūlānucaro na kaś cit saṃspṛṣṭapūrvo vyasanaiḥ kadā cit | trāyasva tasmād vipadāṃ mukheṣu bhramantam enaṃ naravīra lokam || gosv_13 ||
piteva putrān anukampamānas tan no bhayān mṛtyukarodarasthān | vimocayāsmān paramāryasattva tvaṃ naḥ paritrāṇam upadravebhyaḥ || gosv_14 ||
na devatānām api bhūmayas tās tava prabhāvā na caranti yāsu | tad eṣa kālaḥ kṛpaṇān anāthān asmān paritrātum avandhyaśakte || gosv_15 ||
manyāmahe tvaṃ samanusmṛto 'pi trāṇaṃ paraṃ sarvajagadbhayebhyaḥ | prāg eva sākṣād abhivīkṣyamāṇas tat pauruṣaṃ darśaya lokabandho || gosv_16 ||
amī daṃṣṭrācakrakrakacakalilavyāttavadanā jighāṃsanti krūrāḥ pṛthuvivaravistīrṇajaṭharāḥ | purāsmān atrāṇāṃs timimakaracakrā bhayamayāḥ paritrāyasvemaṃ nikaṭavinipātaṃ janam ataḥ || gosv_17 ||
svapucchavicchinnataraṅgasaṃkalā niśātadantāntavilagnaśuktayaḥ | abhidravanty ārya purā timiṅgilā janān imāṃs tvaccaraṇāśritān api || gosv_18 ||
vilambituṃ nātha na yujyate 'dhunā viśīryate naur iyam ambutāḍitā | sphuranty amī vīra samantato jhaṣāḥ pramṛṣṭaguñjāphalaraktalocanāḥ || gosv_19 ||
atha sa mahātmā tena durviṣaheṇa paravyasanenopataptamānasaḥ svaprāṇātyayam avigaṇayya niṣpratikāradāruṇāṃ tāṃ mahājanavyāpattim avetya kṛpāparigatātmā prakṛtidhīratayā tadavastho 'py asaṃbhrāntacetās tatkālātiśayadhyāyinā vacasā tān sahāyān āśvāsayann abravīt |
mṛtena sārdhaṃ na vasanti sāgarāḥ prasiddhir eṣām iyam eva śāśvatī | ato mamāśritya mṛtaṃ kaḍevaraṃ tarantu santo 'mbunidhiṃ sudustaram || gosv_20 ||
saṃyuktasaṃyogam upetya sarve nirākulāḥ projjhya viṣādadainyam | ātmānam uttārayituṃ yatadhvaṃ mahārṇavān māṃ ca parārtipaṅkāt || gosv_21 ||
āpadgatānāṃ suhṛdāṃ priyāṇāṃ cirānubaddhapraṇayāśayānām | ko 'nyo 'sty upāyo ramaṇīyarūpas tat kārṣṭa mā snehamayaṃ viṣādam || gosv_22 ||
śatror api vyāpadam āpatantīṃ svaprāṇamūlyena nivārayeyam | prāg eva yuṣmākam analpakālasaṃvardhitasnehaparigrahāṇām || gosv_23 ||
mamātmabhāvair apavṛttasaukhyaiḥ syāc cet sukhī kuntapipīliko 'pi | jarattṛṇānīva tathāpi jahyām ahaṃ śarīrāṇi nirastakhedaḥ || gosv_24 ||
trāṇāśayāyāṃ samupāśritānāṃ guṇaiḥ pavitrīkṛtamānasānām | hitāya dehaṃ tyajato mamaikaṃ dayāparītaṃ kim ivātra citram || gosv_25 ||
parārthacaryāviguṇaṃ śarīraṃ vṛthā guruṃ bhāram ivodvahantaḥ | vrajanti khedaṃ pariśuddhasattvāḥ kṛpākalatrīkṛtajīvalokāḥ || gosv_26 ||
evaṃvidhe yadi na kāyam imaṃ prayokṣye puṇyāgame nirupamānasukhānubandhe | ko 'rtho 'munā parihṛtena kaḍevareṇa vātāhatāmbunidhibudbudadurbalena || gosv_27 ||
tyakṣyāmi nemaṃ yadi pūtikāyaṃ bhavaddhitādhānavidhānakāle | saṃtyājayiṣyaty abalaṃ balātmā jagadvināśāvahitaḥ kṛtāntaḥ || gosv_28 ||
tyajāmi yuṣmān kim udīkṣamāṇo yaśo 'tha vā mānagataṃ ca dharmam | dehaṃ kalīnāṃ padabandhabhūtaṃ utāvaśo mṛtyukarābhimṛṣṭam || gosv_29 ||
tad atra śokāya matir na deyā bhavadbhir āsannaparābhavāya | mama krameṇaiva samāgato 'yaṃ mahotsavaḥ puṇyaviśeṣaramyaḥ || gosv_30 ||
bahusukhalavanānātantusaṃtānaneyās tṛṇam iva gataśaṅkā deham ujjhanty asantaḥ | atisṛjati parārthaṃ kāyam āsannanāśaṃ yadi sucaritapūrvaṃ duṣkaraṃ kiṃ nu tatra || gosv_31 ||
atha te puruṣās tena tasyādbhutenābhiprasāritamānasāḥ sutarāṃ tadviyogaśaṅkāvyathitahṛdayā viṣādadainyavidheyāś cintāviṣayātītagocaram aviṣahyam ativismayanīyaṃ ca tatkarma taṃ mahāsattvam aviratāśrudhārāprakṣālitanayanadīnavadanāḥ pādayoḥ saṃpariṣvajya praṇamya ca sarvāṅgair ity avadan |
kāmam atraiva nidhanaṃ sarva eva mahodadhau | yāsyāmo na tu śakyāmaḥ kartum etad anāryakam || gosv_32 ||
evaṃvidhasya vyasanāni dṛṣṭvā suhṛdviśeṣasya sudurlabhasya | prāṇair dhanair vā kim ihāsti kṛtyaṃ tat sāhasād vāraya dhīracetaḥ || gosv_33 ||
uttīrṇān api toyaughād asmān asmād duruttarāt | magnān duścaritāvarte kaḥ samuttārayiṣyati || gosv_34 ||
nūnaṃ karmaṇa evāyaṃ vipākaḥ pratyupasthitaḥ | yenāpad iyam āyātā niṣpratīkāradāruṇā || gosv_35 ||
adhyupekṣya suhṛtpīḍām etāṃ pāpānubandhinīm | duḥkhāntam upayāsyāmaḥ kair upāyaiḥ punar vayam || gosv_36 ||
dayāmṛdukasaṃtānaṃ kuryād antāvasāyinam | idaṃ karmāvadānaṃ te prāg evārya suhṛjjanam || gosv_37 ||
atha bodhisattvaḥ sutarāṃs tais teṣāṃ saujanyasūcakair vacobhiḥ pravijṛmbhamāṇatīvraprasādapremagauravakāruṇyas samanuneṣyaṃs tān sahāyakān anukampāmṛtavāribhiḥ siñcann iva tṛptivisargair ity abravīt |
bhavadbhir anadhīṣṭo 'haṃ svabhūtyai dehasaṃjñakam | tyajāmy anarthaṃ tatra syād yuṣmākaṃ kim anāryakam || gosv_38 ||
akāle kaumudī hy eṣā naivaitad vyasanaṃ mama | pratīkāro mayā labdho vipadām eṣa śāśvataḥ || gosv_39 ||
sauhārdaviśrambhaniratyayā vo yady asti kā cin mayi cittavṛttiḥ | na kartum arhanti tato bhavanto dharmasya kīrtyābharaṇasya vighnam || gosv_40 ||
cittaṃ balād api hite viniyojanīyam āryair anāryam ahitāc ca vivecanīyam | tasmāt pravṛttim iha karmaṇi sādhujuṣṭe nārhanti vighnayitum aśrumukhā bhavantaḥ || gosv_41 ||
anupādānam evāsya parārthaṃ cāparigrahaḥ | māṃ saṃpratīkṣate kāyakale randhraprahāriṇaḥ || gosv_42 ||
upātto 'py ayam asmābhir anādeyo na nīyate | yadi sattvārthasācivyaṃ ko 'nenārthaḥ praṇāśinā || gosv_43 ||
yadi nābhyuddhariṣyāmi yuṣmān asmād duruttarāt | katham uttārayiṣyāmi lokaṃ saṃsārasāgarāt || gosv_44 ||
etāni cānyāni ca bodhisattvāḥ kurvanti karmāṇy avipannasattvāḥ | parārthacaryāviṣaye carantaḥ kṛpānubhūtāḥ svasukhānurāgāḥ || gosv_45 ||
anāvṛtadvāram idaṃ niketanaṃ durāvahāṇāṃ bhavaduḥkhapattriṇāṃ | cirāt pramodāyatanī kariṣyate mayā śarīraṃ suhṛdāṃ hitāgame || gosv_46 ||
bhavatparitrāṇamaye sukhodaye niyojya kāyaṃ niyataṃ mayāpsyate | abhedyam acchedyam ahāryam avyayaṃ niruttaraṃ dharmaśarīram avraṇam || gosv_47 ||
amitrabhūtaṃ yadi mitrasād imaṃ kaliṃ kariṣyāmi na kāyasaṃjñakam | vidhakṣyate vipratisāravahninā mano viniśvāsaśikhena me ciram || gosv_48 ||
gataviklavā bhavanto madīyam udgataprāṇaṃ śarīraṃ plavam ivālambyānyonyasaṃsaktikayā vārivegavaśena yena vātena vā digbhāgena sthalam upagamya parṇamūlaphalajalādibhir yāpayantaḥ parasparam avipannasauhṛdāḥ karmasvakatāvalambino lokasvabhāvam avekṣamāṇā vinītavivādaśokadainyāḥ kāryāvasānam āgamayata | sukham anubhūya duḥkham apy anubhūyate | saṃpattim apy upāsya vipattir upāsyate | saṃsāracārakāvacarāṇāṃ hi etad eva paryāptaṃ vyasanam ataḥ pratikaṣṭatarāṇy apy atra kṛcchrāṇy āsādyante śrutimanovidāhinī | na hy enam anupatan kaś cit sukhī nāma | prabalānilākulānalajvālākalāpamadhyagatasyānuktasiddhaṃ dāhaduḥkham | tṛṣṇāvidheyamanasāṃ cābhimukhaḥ parābhava utsaṅgagatāni sarvadainyāny āsannavartī paribhavo bhayam upari vyavasthitam abhito vipralambhavaikṛtāni | saṃkṣepataḥ sarvam aśivajālam upagṛhya tṛṣṇā naram upabadhnāti | sa ca madviyogadainyāvakāśo na hṛdi karaṇīyaḥ | īdṛśo hi lokasvabhāvo viyogaduḥkhānugatā eva hi priyajanasaṃyogāḥ |
dīrghakālaparicayād dṛḍhasnehanibaddhāny api sauhṛdāni kṣaṇena viśliṣyanti | prāṇināṃ viparyāsaś caiṣa cetasaḥ priyo 'yaṃ mameti | dṛśyante kāraṇāntaraviparyayāt parivartamānāni priyāpriyāṇi jīvaloke | tasmān na paratantreṣv apariniṣpannasvabhāveṣu prakṛtibhedavartiṣu vipralambhapadasthāneṣu kṣaṇavipariṇāmalolaśīleṣu śokāyāsamayeṣu priyasamāgameṣv abhiniviśyātmā khedayitavyaḥ | tatra sukhaṃ dhairyam eva paruṣāṇām āpatsv avalambo bhavati viṣādam avadhīrayati śokam uparuṇaddhi vighnayati āpadam āpatantīṃ prajñānasahitaṃ ca tad evābhimatam artham ānayati |
śokānivṛttis tu niṣprayojanam āśrayaṃ saṃtāpayati kṛtyam antarayati kāntim ācchinatti pratibhānam āyāsayaty āsannasnehaduḥkhaṃ suhṛjjanaṃ .... dharmārthayaśaḥsukhāni copahanti | matkṛtam anupaśyadbhis tu bhavadbhiḥ puṇyeṣv ādaraḥ karaṇīyaḥ | puṇyam eva hi prāṇinām ihāmutra ca niratyayo bandhur āpatsu viṣādī sahāyaḥ pātheyam ayatnavāhyaṃ pradīpas tamasi prapāteṣu saṃkramaṃ bhayasthāneṣv ārakṣā maṅgalam advaidhasiddham atyantikaṃ siddhaṃ sūpacaraḥ svāmī parāyaṇam āpadgatānām āyatanam avipariṇāmināṃ sukhānāṃ kṣetraṃ diśāvidiśāntavyāpināṃ yaśasāṃ ākaraḥ praśaṃsānām anabhibhūtaṃ vaiśāradyam | puṇyāvaṣṭhambhād eva ca puruṣo duravagāhe 'pi sukham avagāhate | paralokakāntāre viṣādapadasthāne 'pi nāma maraṇasamaye na viṣīdanti puṇyakarmāṇaḥ | kaṇṭakapracayakarkaśāny api janmadurgāṇi prāyeṇākṣatāḥ saṃcaranti puṇyabalinaḥ | puṇyair eva cākhilajagaddhitasukhādhyāśayapravṛttivistīrṇām ākarṣayanti sakalabhuvanādhipatyābhiṣekamahatīṃ sarvalokasādhāraṇāṃ tāthāgatīṃ guṇasamṛddhiṃ prāg eva pratanusukhānavakāśādīnavāṃ pracurajanamanovikāriṇīm anantaduḥkhabāṇasaṃnipātadūṣitām āyāsinīm iha paratra ca bāliśānāṃ pratikṣaṇavyayānubandhādūṣitām anekarūpavairakṛtānuṣaṅgadāruṇāṃ bhavabhogamayīm aśivām akhilāṃ viparītasukhābhiniveśakhalāṃ saṃpattisaṃjñāntaritāṃ vipattim akāraṇabhraṃśamanovidāhinīm ity alam iti prasaṅgenātipatati | kāryakālaś caramasaṃdeśo 'yaṃ bhadramukhā ity uktvā bodhisattvo muhūrtam ekāgramano babhūva |
nivāryamāṇo 'pi śataiḥ suhṛdbhir bāṣpāmbuvisyandivilocanāntaiḥ | sādhuḥ svadehāśrayaṇīm apekṣāṃ tatyāja lokavyasanopataptaḥ || gosv_49 ||
ārtasvarair aviratair avibhaktavarṇais teṣāṃ viṣādapariluptamanaḥsthitīnām | āpūryamāṇasalilapradarāntarālaḥ saṃcukṣubhe bhṛśataraṃ lavaṇāmburāśiḥ || gosv_50 ||
bodhisattvo 'pi mahāsattva iti praṇidhim upabṛmhayām āsa śāntaye sarvasattvānām |
divyā tāvat prakṛticapalā sopasargā vibhūtiḥ prāg evānyā parimitasukhapratyayapratyapāyā | tasmān nārtho mama ⏑ ⏑ sukhaiḥ svapnamāyopamānaiḥ puṇyād asmān na ca śamasukhaṃ prārthaye projjhya lokān || gosv_51 ||
mohāvarte maraṇamakare mānapāṣāṇagarbhe tṛṣṇātoye madanakaluṣe krodhasaṃsarpisarpe | magnaṃ lokaṃ bhavajalanidhau śokavātāvadhūte puṇyād asmād aham aśaraṇaṃ kṛtsnam uttārayeyam || gosv_52 ||
evaṃ kṛtvā praṇidhim acalaṃ sādrisārasthirātmā tyaktāpekṣaḥ sucaritaśatopārjite 'pi svadehe | nistriṃśena pramuditamanāḥ pāṭayām āsa kukṣiṃ svāṃ śokārtivyathitahṛdayaḥ prāṇināṃ tāraṇāya || gosv_53 ||
atha śuśruvire giraḥ śubhāḥ suravidyādharayakṣarakṣasām | iti citramanoharāśrayāḥ patitās tasya guṇopasaṃhitāḥ || gosv_54 ||
sattvārthapratipattikauśalam aho hī dhīratā cetasaḥ puṇyābhyāsaviśeṣapuṇyamahatām āścaryarūpasthitiḥ | sādhūnāṃ svasukhānurāgavigamasvacchā bata prakriyā - - - ⏑ ⏑ - ⏑ - bata kṛpā nāpekṣate svāśrayam || gosv_55 ||
loko 'yaṃ vinimīlito 'pi viduṣā pronmīlitaḥ sarvataḥ kīrtyā candramayūkhadhautakumudacchāyā ⏑ - - ⏑ - | etenaiva nimajjatāpi bhuvanaṃ magnaṃ samabhyuddhṛtaṃ janmāvaskarakardame sphuradurukleśakrimivyākule || gosv_56 ||
tiryag vikṣipyamānaṃ navajalaśiśirair mandamandair marudbhir divyodyānadrumebhyaḥ kusumam avirataṃ taccharīre papāta | abhyudgamyāmburāśeḥ sphuṭamaṇikiraṇaśrīkarālaiḥ śirobhir vyābhugnopāntamadhyaiḥ kuvalayamṛdubhis taṃ bhujaṅgāḥ praṇemuḥ || gosv_57 ||
lakṣmyā samālabdham iva prakāmaṃ pramṛṣṭacāmīkaracāruvarṇam | samudgataprāṇam api prasannaṃ rarāja tat tasya vibhoḥ śarīram || gosv_58 ||
ālambya plavam iva te 'tha taccharīraṃ bāṣpāmbuvyatikarapāṭalāntanetrāḥ | utterur makarakarakṣatormicakraṃ tasyaiva praṇidhibalāśrayāt samudram || gosv_59 ||
tad evam atiduṣkarāṇi bhagavān asau bhūtaye cakāra jagatāṃ kṛpāparigatāmalādhyāśayaḥ | prasādayata tatra mānasam ato jagadbāndhave samagrabhuvanopakārakaraṇaikavīre jine || gosv_60 ||
prasādya ca mano munau sucaritaikaratnākare vaco 'vitathavādinaḥ śrutirasāyanaṃ śrūyatām | tadaśravaṇavañcitaṃ jagad idaṃ bhramaty āturaṃ bhavādhvani nirāśraye vyasanakaṇṭakāndhācite || gosv_61 ||
iti śrīsārthavāhajātakaṃ samāptam ||
14. sarvaṃdada
paraduḥkhaduḥkhitāḥ svajīvitam api nāpekṣante sādhavaḥ |
tadyathānuśrūyate |
bodhisattvo 'nyatamaṃ svakulakramāgataṃ mahīmaṇḍalaṃ samanuśaśāsa | tasyārthijanamanoharair aviṣamapravṛttimadhuratarair anatikrāntakālābhilaṣitaiḥ phalāśākārpaṇyopaśamasvacchaśobhair vibhavavisargair lokān saṃtarpayataḥ sarvaṃdada ity evaṃ yathārthaṃ nāma prathitam āsīt |
jagaddhitādhānasamutsukatvāt sa rājyabhāraṃ bibharāṃ babhūva | kṣitīśvaraḥ pūrvakṛtānavadyapuṇyaprabhāvopanataṃ krameṇa || gosd_1 ||
na tasya kiṃpākaphalopamāś calā mano manovibhramamātrabhadrikāḥ | svabhāgadheyopanatā vibhūtayo babandhur āryaprakṛter mahātmanaḥ || gosd_2 ||
pariśramas tasya babhūva yautako mahākṛpādhīnamater mahīpateḥ | prabhutvam āsīj jagatāṃ tv abādhithaṃ vibhūtisaṃbhogasukheṣu bhūriṣu || gosd_3 ||
na tasya mātsaryatamo'vaguṇṭhanaṃ babhūva gātreṣv api mānasaṃ yadā | tadā kathaivoparatāsukhāgate tṛṇopame śokanibandhane dhane || gosd_4 ||
taṃ kila mahātmānam anyatamaḥ pārthivo 'tṛptaḥ svarājyaśriyā parityaktadharmayaśāḥ sukhasādhanopāyadāruṇaḥ svarājyād uccālayitum upacakrame |
saṃprāpya bhogān mahato 'py anāryāḥ panthānam āryācaritaṃ vilaṅghya | tṛṣṇāparītāḥ karuṇātmakeṣu sādhuṣv api krodhaviṣaṃ vamanti || gosd_5 ||
bhaiṣajyavṛkṣā iva ye kadā cit kva cit kathaṃ cij jagato hitāya | bhavanti tān apy upataptacittāḥ krodhāgninā kāpuruṣā dahanti || gosd_6 ||
kurvīta ko nāma manuṣya āryaḥ sacetanas teṣu manaḥpradoṣam | yeṣāṃ yaśobhiḥ kumudāvadātair udbhāsitānīva digantarāṇi || gosd_7 ||
atha dharaṇirajobhiḥ śārikākaṇṭhadhūmrais turagakhuranipātaprodgataiś chādayan kham | sa nṛpatir upatasthe mattamātaṅgasainyair upavanatarupūgān ārujan meghanīlān || gosd_8 ||
udadhir iva yugānte plāvayaṃl lokam antarlulitamakarapucchacchinnacañcattaraṅgaḥ | sa nṛpabalasamūho nagnanistriṃśapattrasphuritaravimayūkhas tatpuraṃ saṃrurodha || gosd_9 ||
upanatam api puṇyair vipralambhāvasānaṃ dhig anupaśamakāri śrīsukhaṃ pārthivānām | piśitam iva vipūti kravyabhugmaṇḍalānāṃ yad iha bhavati puṃsāṃ vairavairasya mūlam || gosd_10 ||
atha bodhisattvaḥ prāg eva viditaviṣayadoṣavairavairaḥ saṃrambhavipralabhādyanarthabhūyiṣṭhaṃ rājyam atimanyamānaḥ svasukhasaṃbhogābhiṣvaṅgadainyānupakliṣṭamānasaś cintayāṃ babhūva |
dhig astv anāryaṃ viṣayāśrayaṃ sukhaṃ samīraṇoddhūtalatāntacañcalam | upāsate yatra nibaddhamānasā narā daśāṃ bandhujanopatāpinīm || gosd_11 ||
vātoddhūtataraṅgitadhvajaśikhāpratyāhatāmbhodharaṃ dānaprasrutisiktadantamusalakrūradvipendrākulam | śakto 'rātibalaṃ vihantum akhilaṃ bāhudvitīyo 'py ahaṃ rakṣed akṣatacāriṇī yadi kṛpā māteva māṃ nāpadi || gosd_12 ||
yā vā śrīr adhigamyate paravadhavyāsaṅgadagdhātmanā tāṃ vāñched bhramaropagītakusumāṃ ko vadhyamālām iva | yo 'pi svārhanibandhanapraṇayinā saṃprasthito vartmanā prāg eva vyasanāturasya jagato yo 'haṃ hitāyodyataḥ || gosd_13 ||
api ca
rājye 'paro yadi mama praṇayaṃ karoti pūjyo mayā nanu viśeṣata eva rājā | rājyāśrayaṃ khalu parārtham ahaṃ bibharmi saṃkleśabhāram imam āyataduḥkhahetum || gosd_14 ||
atithir iva yato 'yaṃ mānanīyo narendro madupahitavibhūtiprārthanākṛṣṭacetāḥ | upacitakuśalatvāc cānukampāviśeṣāt suta iva vinayārthaṃ ko 'tra kopāvakāśaḥ || gosd_15 ||
unmocayaty eva balāc ca yo māṃ rājyābhidhānād vyasanapratānāt | yady atra kuryāṃ manasaḥ prakopaṃ pāpo 'paraḥ ko 'tha mayā samaḥ syāt || gosd_16 ||
rājyasya doṣāvayave niveśaṃ prakhyāpayan hanti yaśaḥsukhāni | mām arthataḥ śikṣayate narendro rājyābhidhāne tamasi bhramantam || gosd_17 ||
tyaktavyam etena ca kāraṇena kṣitīśvaraśrīsukham ātmakāmaiḥ | yad atra saktasya janasya vairabhayaprasaṅgāḥ śirasi sphuranti || gosd_18 ||
yo vāham utsṛjya tapovanāni nirantarāyāṇy abhitaḥ śivāni | gṛhābhidhānaṃ bhayam āvasāmi nārhāmi nāhaṃ vyasanāny amūni || gosd_19 ||
tat svastirājyadyutivistarebhyo naikavyalīkāśrayadāruṇebhyaḥ | yāsyāmi śāntāni vanāny ato 'haṃ vivekajaprītinibandhanāni || gosd_20 ||
kalyāṇamitraṃ yata eva rājā mamādya naiṣkramyasukhodayāya | kalyāṇam evāstv anayo 'py ato 'sya sabandhumitrasya śaracchatāni || gosd_21 ||
mā gā garvaṃ mahimnaḥ kṣitipatir aham ity ujjhyatāṃ vipralambhaḥ pratyāsannopatāpām anuvahasi vṛthā bhaṅginīṃ kiṃ nayājñām | rājyaṃ tyaktavyam eva vyasanaparigataṃ nātyajas tvaṃ kimarthaṃ śaṅke daurjanyam itthaṃ mama nṛpatir ayaṃ kṣāpayiṣyaty ayatnaḥ || gosd_22 ||
kadā tyaktvā gehaṃ kukṛtaśatasaṃbādhavirasaṃ vane vatsyāmīti praśamasukhasaṃbhogasubhage | vitarkā ye bhūtāḥ suciram anubaddhā mama mateḥ prasiddhās te diṣṭyā kṣitipatim imaṃ prāpya na cirāt || gosd_23 ||
iti viniścitya bodhisattvo janmāntarābhyastanaiṣkramyasukhābhyudayaparicayo mṛga iva vāgurāvarodhanirgamopalambhodbhūtapramodaḥ samapanītarājyaśrīsūcakālaṃkāravibhramakāyabhāralaghuviviktavigrahaḥ parair aparijñātatapovanagamanaprayojanaḥ saṃrūḍhapraṇayaviśrambhasnehabahumānaniratyayaṃ ca bandhuvargaṃ svapuṇyabalāvaṣṭambhopanatasukhopabhogyāṃ ca rājalakṣmīṃ paryuṣitopabhogamalinamlānakusumabandhanām iva srajaṃ parityajyānytamad viviktam āśramapadam alaṃcakāra |
āhūyamāna iva pallavināṃ drumāṇāṃ śākhākaraiḥ svakusumābharaṇābhirāmaiḥ | śāntaṃ vanāntam upagamya sa bodhisattvaḥ prāpto 'mṛtaṃ nṛpasukhair anavāptapūrvam || gosd_24 ||
yāny eva śokaparidevamukhāni loke kāmātmanām anucitopaśamotsavānām | tāny eva nāma dadhati praśamapriyāṇāṃ prītiṃ nirāmiṣasukhapraṇayānavadyām || gosd_25 ||
puṣpādhivāsaśucibhiḥ sa vanāntavātaiḥ saṃvījitaḥ prativinodya śarīrakhedam | dhyātvā pramādamalināṃ manujendralakṣmīṃ saṃvegam eva manasi kṣitipaḥ pupoṣa || gosd_26 ||
kṛtvā namaḥ sa bhuvanatrayaśaṅkarebhyaḥ sarvātmanā daśasu dikṣu tathāgatebhyaḥ | amlānaśādvalakuthāparibhogaramye mūle taroḥ kṣitipatir niṣasāda madhye || gosd_27 ||
sa khedito 'ntaḥpurasundarīṇāṃ saṃkleśapakṣānuguṇair vilāsaiḥ | viviktasaṃbhogasukhāny araṇyāny ālokya viśrānta iva kṣitīśaḥ || gosd_28 ||
parisravannirjharavāridhārāprakṣālitaśyāmaśilātalāni | sānūni paśyan sa mahīdharāṇām ayatnaramyāṇi mudaṃ jagāma || gosd_29 ||
āliṅgitān puṣpabharālasābhiḥ snehād iva prāṇasamāṃl latābhiḥ | mahīruhān bhūripalāśanīlān ālokya reme sa mahīmahendraḥ || gosd_30 ||
akarkaśaśyāmakaśerukāṇi bhramaddvirephāhatapuṣkarāṇi | nirīkṣamāṇaḥ sa nṛpo 'bhireme sarāṃsi pāṭhīnakulākulāni || gosd_31 ||
vivekajaprītisukhānukūlāṃ nisargaramyāṃ sa vanāntabhūmim | nirīkṣamāṇaḥ kṣitipaḥ praharṣaṃ jagāma saṃśāntamanovikāraḥ || gosd_32 ||
udīkṣya saṃsaktaśikhaṇḍikekāmano'bhirāmāṇi sa kānanāni | anekasaṃkleśaviṣopadagdhāṃ nṛpaśriyaṃ bhūmipatir jagarhe || gosd_33 ||
kvāsau viparyāsasukhābhimānaprasaṅgajihmā kṣitipālalakṣmīḥ | kva caiva cetovinibandhanāni śāntāny araṇyāśrayiṇāṃ sukhāni || gosd_34 ||
anartharāgāśrayadūṣitāya namo 'stu tasmai kṣayiṇe sukhāya | viṣajya yasmin manasaḥ pravṛttiṃ kṛpāspadatvaṃ viduṣāṃ vrajanti || gosd_35 ||
avanataśikhair vānīrāṇāṃ drumais taṭarohibhiḥ kṛtaparikaraśrīsaṃbhogāḥ praśāntarayoddhavāḥ | haritapulināḥ śaṣpodbhedair jharaiḥ saritaḥ śivāḥ kṣititalapatiḥ paśyaṃl lebhe ratiṃ sa nirāmiṣām || gosd_36 ||
vitathaviṣayakrodhābhyāsaprayogamalīmasaṃ hṛdayam asatāṃ śānte 'raṇye ratiṃ katham eṣyati | sa tu narapatir gotrotkarṣaprabhāvaparigrahād viṣayavimukhaḥ prītiṃ bheje parāṃ vijane vane || gosd_37 ||
prakṛticapalā naikāpāyā nirantaradāruṇā na khalu hṛdayaṃ no jñānārthaṃ haranti vibhūtayaḥ | apagatamanaḥsaṃkṣobhāṇāṃ vanāntam upeyuṣāṃ bhavati tu satāṃ pūrvābhyāsān matiḥ praguṇā śubhe || gosd_38 ||
hariṇacaraṇakṣuṇṇopāntāḥ saśādvalanirjharāḥ kusumaśabalair viśvākhātais taraṅgitapādapāḥ | muditavihagaśreṇīcitradhvanipratināditā manasi na mudaṃ kasyādadhyuḥ śivā vanarājayaḥ || gosd_39 ||
praśamavidhure nityodvegaprade gṛhacārake viṣayamarutā vyādhūtānāṃ hatopaniṣatsukham | uparatajanakṣobhāyāsaprakāmasukhe vane vrajati tu manaḥ sadyaḥ śāntiṃ kukāryasamākulam || gosd_40 ||
athānyatamo brāhmaṇo dāridryaduḥkhābhyāhatas tatpratīkāracikīrṣayā mandotsāho 'pi bodhisattvam ekam ārtāyanam avagamya tadviṣayāntam upagacchan mārgaparibhraṃśaparyākulātmā tatas tataḥ paribhraman kṣudduḥkhopaglapitatanur adhvaklamaviklavāvidheyagurutaracaraṇavigrahas tad āśramapadam āsasāda | dṛṣṭvā cainaṃ bodhisattvaś cirābhyāgatasnigdhabāndhavasnehātiriktavātsalyapeśalayā pibann iva dṛṣṭyā pratyudgamyābhivādya ca kṛtapratisaṃmodanam āgamanaprayojanaṃ paryapṛcchat | brāhmaṇo 'bravīt |
yaḥ sarvado nāma bhuvi prasiddho yathārthanāmā naralokapālaḥ | kīrtyā samāhūta ivāsmi tasya prāptas tam ārtāyanam īkṣamāṇaḥ || gosd_41 ||
trātā sa eva vyasanāturāṇāṃ vanīpakānāṃ sa ca bandhur ekaḥ | tam eva caikaṃ vyapadiśya sādhum anyatra maunavratam eti vāṇī || gosd_42 ||
tat tasya vacanaṃ śrutvā sa kṛpāpeśalāśayaḥ | ācakampe mahāsattvas tadduḥkhapavanāhataḥ || gosd_43 ||
atha sa mahātmā dīrgham uṣṇaṃ ca niśvasya taṃ brāhmaṇaṃ provāca |
upāyaś cintyatām anyo dvija duḥkhopaśāntaye | bhraṣṭaiśvaryaḥ sa bhūpālas tapase vanam āśritaḥ || gosd_44 ||
atha sa brāhmaṇaḥ samīhitārthapratyāśāpraṇayabhaṅgadainyākrāntamānasaḥ sahasā pṛthivyāṃ nipapāta paraṃ ca saṃmoham upajagāma |
āśāparyastadhairyāṇi hṛdayāni prasaṅginām | dehināṃ moham āyānti hetunā yena kena cit || gosd_45 ||
atha bodhisattvas taṃ brāhmaṇaṃ śītābhir adbhiḥ pariṣiñcya pratilabdhasaṃjñaṃ samāśvāsayann abravīt |
asty anyo 'pi pratīkāro bhavadāśāsamṛddhaye | ahaṃ sarvaṃdado rājā mā śucas tvam iha dvija || gosd_46 ||
sarvaṃdado nāma kathaṃ kadā vā yasya svadehe 'pi manaḥprasaṅgaḥ | yathārthanāmā tv adhunā bhaviṣyāmy ahaṃ tvadabhyāgamanotsavena || gosd_47 ||
madrājyapraṇayī rājā māṃ samanveṣate kila | baddhvā māṃ dehy atas tasmai sa tvāṃ samtoṣayiṣyati || gosd_48 ||
anekaduḥkhopanipātakātaraś cirasya tāvad bhavadāśrayād ayam | mamopayogaṃ guṇapakṣasiddhaye śarīrasaṃjñaḥ kalir adya yāsyati || gosd_49 ||
jarārujāmṛtyukhalūrikām imāṃ tanuṃ samāśritya sa hanta yo 'dya me | manoratho brāhmaṇamukhya pūryatāṃ tava prabhāvād abhivāñchitaś ciram || gosd_50 ||
prītir nṛpasya tava cārthaviśeṣasiddhiḥ saṃpatsyate mama ca pāramitāprakarṣaḥ | ekaṃ śarīram atisṛjya vipatparītaṃ paśyotsavātiśayam āpatitaṃ krameṇa || gosd_51 ||
evaṃvidhe 'tithijanapraṇayābhidhāne prītyāgame ca mama kāryasamṛddhihetau | dehe kṛtāntamakarāsyapuṭātithau ca naikopasargavihite vidhir asti ko 'nyaḥ || gosd_52 ||
kāyād asārād aham adya sāraṃ bhavantam āsādya samujjihīrṣuḥ | manorathaṃ tat saphalaṃ kuruṣva tvam adya me vipra cirānubaddham || gosd_53 ||
evam astv iti pāpātmā pratiśuśrāva sa dvijaḥ | atikramyāryamaryādāṃ lobhopahatamānasaḥ || gosd_54 ||
koṭarāntargatavyālaviṣād apy atidāruṇaiḥ | viṣayair upataptānāṃ pāpaṃ kiṃ nāma duṣkaram || gosd_55 ||
ekaḥ parārthaṃ pradadau svadehaṃ samādade 'nyaḥ param ātmahetoḥ | aho vikṛṣṭaṃ caritaṃ narāṇāṃ guṇeṣu doṣeṣu ca sādarāṇām || gosd_56 ||
taṃ bodhisattvaṃ vinibadhya gāḍhaṃ paścādbhujaṃ cauram iva dvijātiḥ | samācakarṣa prakṛtipragalbho nivāryamāṇo vanadevatābhiḥ || gosd_57 ||
sākṣād ayaṃ dharma ivāvatīrṇaḥ praśāntavākkāyamanovikāraḥ | dvijādhamenāvinayāvalepakrūreṇa kaṣṭaṃ hriyate maharṣiḥ || gosd_58 ||
amī rudantīva vilolapallavāḥ praśastapuṣpāśrumukhā mahīruhāḥ | caladdvirephadhvanidīnanisvanā viyujyamānā muninā sumedhasā || gosd_59 ||
sudurlabham darśanam asya sarvathā vilocanaprītikarasya dehinām | vilepur ity udgataśokakātarāḥ pragāḍhaśokā munayo vanaukasaḥ || gosd_60 ||
ādāya vipro 'tha tam āryasattvaṃ niḥsādhvasānākuladhīraceṣṭam | praveśayām āsa puraṃ sa yasmin mahīpatis tṣṭhati tatsapatnaḥ || gosd_61 ||
yam adrākṣur netraiḥ purayuvatayaḥ snehavikacair gajaskandhārūḍhaṃ patim iva surāṇāṃ narapatim | tam evāpaśyaṃs tāḥ paravaśagataṃ valkaladharaṃ mukhaiḥ śokāyāsastimitagurupakṣmāntanayanaiḥ || gosd_62 ||
taṃ mattavāraṇagatiṃ kanakāvadātaṃ prāṃśuṃ sumerum iva lakṣaṇaratnacitram | cīrāmbaraṃ vṛjinadīrghajaṭākalāpaṃ dṛṣṭvā nṛpo ripur adhīratayā cakampe || gosd_63 ||
tathābhūtaṃ cainam avekṣya sādhvasākulitamatiś cintayām āsa |
ko nv eṣa kāñcanaśilātalacāruvakṣāḥ kṣāmodaro bhujagabhogavilambibāhuḥ | pratyādiśann iva kukāryasamākulaṃ māṃ prāpto yuvāpi vinayapratipattidhīraḥ || gosd_64 ||
dharmo 'vatīrṇa iva vigrahavān kuto 'yam ālambavalkaladharo nayanābhirāmaḥ | baddhaś ca nāma ca na dainyaviṣādavaśyas tejonidhiḥ praśamam udgiratīva cāyam || gosd_65 ||
atha sa brāhmaṇādhamas taṃ rājānam abravīt | jayatu jayatu mahārājo diṣṭyā vardhase | yo 'sau tava pratyanīko rājā kenāpi prayojanenāraṇyam anupraviśya tāpasanepathyāvacchādito daurātmyaṃ kim apy ārebhe | sa eṣa mayā balātkāraṃ tvatpriyacikīrṣayā baddhvā mīna iva sphurann ānītas tad atra devaḥ pramāṇam iti | atha sa rājā tat tasya pāpakarmaṇaḥ karmāsaṃbhāvayann avocad enam | mā tāvad bhoḥ |
jetuṃ sāgaramekhalāṃ vasumatīṃ bāhudvitīyo 'py ayaṃ śaktaḥ śaktimatāṃ varaḥ karikaravyālambibāhudrumaḥ | tvaṃ śakto 'sya parābhavaṃ katham are kartuṃ bṛhadvakṣasaḥ tat tvaṃ brūhi parābhavanti na mṛgāḥ siṃhaṃ sphuratkesaram || gosd_66 ||
sa tasmai rājñe yathābhūtam āviścakāra | dhik tvām iti ca nirbhartsitaḥ kopakaluṣayā dṛṣṭyā tena rājñā parāṃ vrīḍām āpannaḥ | svayam eva vimucya bandhanāni kṣitipaḥ so 'tha yathāsukhaṃ nṛparṣim upaveśya tam āsane mahārhe bahumānānatavigraho jagāda |
guṇabhaktitayātimānuṣaṃ te nṛpa karmātiśayāvadānam etat | prathayanti surāsurapradhānā bahumānaślatham ānataiḥ śirobhiḥ || gosd_67 ||
yadi rañjayituṃ prajāḥ samartho nṛpa rājety abhidhānasaṃniveśaḥ | guṇaratnanidhe tvam eva rājā viguṇo rañjayituṃ jagan na śaktaḥ || gosd_68 ||
anuśādhi yathā purā puraṃ svaṃ vayam ājñāpravaṇā bhavadvidhānām | vinayād vyasanaṃ ca naḥ kṣamethāḥ skhalati proṣitalocanaḥ same 'pi || gosd_69 ||
jātaprasādam atha taṃ nṛpatiṃ viditvā pātrīkṛtaṃ sucaritasya sa bodhisattvaḥ | śiṣyaṃ vinītam iva gauravabhāranamraṃ provāca nīlajaladastanayitnughoṣaḥ || gosd_70 ||
āyur nṛṇām acirakālavināśi tāvat taptopalodaraniṣikta ivāmbubinduḥ | saṅgāḥ priyaiḥ saha sadaiva viyogatiktāḥ saṃpattayo vipariṇāmaviṣāviṣahyāḥ || gosd_71 ||
kāmā muhūrtavitathābhiniveśarāmāḥ kiṃpākapādapaphalapratimopabhogāḥ | naikāntarāyavirasaṃ sabhayaṃ savairaṃ rājyaṃ pramādavadhabandhanimittabhūtam || gosd_72 ||
tasmād vipākamadhurāṇi kuruṣva nityaṃ karmāṇi sajjanamanovinibandhanāni | śokāśrukātaramukhās tu vipākakāle yeṣāṃ bhavanti puruṣāḥ prajahīhi tāni || gosd_73 ||
nārtho rājyasukhaiḥ punar mama calai riktair anāśvāsikair vairāyāsaviṣādadainyakalahadvāraiḥ parapratyayaiḥ | utkaṇṭhāṃ janayanti me kṣitidharāḥ saṃsaktadhārādharāḥ puṣpālambakadambapādapavanaśyāmopakaṇṭhāḥ śivāḥ || gosd_74 ||
hariṇakulaviluptasnigdhaśaṣpottarīyā nipatitasitapuṣpā dyaur ivālakṣyatārā | apaharati balān me mānasaṃ kānanāntakṣitir uparatarājyaprārthanāvipralambham || gosd_75 ||
sthiravanagamanāśayaṃ viditvā nṛpatir asāv atha taṃ viśuddhasattvam | apahṛtahṛdayo guṇais tadiyair vanagamanābhimukhaḥ kilāvatasthe || gosd_76 ||
avagamitamanāś ca bodhisattvaḥ kṣitipatinā vinayānatena tena | uparataviṣayaspṛho 'pi ceto vanagamanād vinivartayāṃ babhūva || gosd_77 ||
vana iva bhavane 'pi bodhisattvā viṣayasukhavyasanāparītasattvāḥ | munaya iva vanāntavāsanimnāḥ praśamarasaikavihāriṇo bhavanti || gosd_78 ||
bhavana iva vane 'pi sādhavas te jagadudayaikanibandhanaprayogāḥ | svatanum api parārtham utsṛjanti praṇayijanapraṇayaṃ na khaṇḍayanti || gosd_79 ||
ata iha bhavanaṃ vanaṃ ca tulyaṃ jagadupajīvyavibhūtivistarāṇām | avikalabhuvanopakārapārapraṇayakṛtavyavasāyamānasānām || gosd_80 ||
tena dattaṃ samādāya svarājyaṃ lokasārathiḥ | dhanaṃ rājā sa viprāya vāñchitātyadhikaṃ dadau || gosd_81 ||
tasyāścaryam udāradharmasuratiṃ cākarṇya viproditaṃ tyaktvā vairavikāraduḥsahataraṃ krodhābhidhānaṃ viṣam | dhṛtvā maulim ivonnate ⏑ ⏑ ⏑ - - - ⏑ rājā svayaṃ cakre taccaraṇāmbujapraṇayinīm uṣṇīṣamālāṃ kṣaṇāt || gosd_82 ||
tasmin gate nijapuraṃ vinayaprapanne saṃprāpya rājyam arihīnam udārapuṇyaḥ | dharmeṇa kīrtidhavalāmbudhiphenamālāvelādukūlalalitāṃ pṛthivīṃ śaśāsa || gosd_83 ||
caritam atigatopamānaśobhaṃ na hi vibhavo 'sty anugantum īśvarāṇām | mama kṛpaṇamates tathāpi caitat kṛtam atisāhasam ātmano hitāya || gosd_84 ||
kuśalam upacitaṃ kṛpātmakānāṃ caritam idaṃ vinibadhya yan mayādya | bhavatu bhuvanaśāntaye tad āśu jvalatu tathāgataśāsanaṃ tataś ca || gosd_85 ||
iti sarvaṃdadajātakam ||
śvan = gośv
ed. michael hahn. cf. michael hahn. der grosse legendenkranz mahajjātakamālā. wiesbaden 195 (asiatische forschungen, 88). no. 8: somajātakāvadāna
16. śvan
(247b6) paraduḥkhakātarā devarājyam apy avadhīrayanti sādhavaḥ ||
tadyathānuśrūyate
bodhisattvabhūtaḥ (248a) kila bhagavān svapuṇyaparipākaviśeṣopanatam amarapurādhipatyam kārayām āsa | naparidyūtahṛdayena sarvalokātiśayināpi mahimnā kevalaṃ puṇyānām avandhyaphalam āviṣkurvann amarapuranivāsināṃ cānugrahāya ||
jagad dṛṣṭvānantavyasanakuliśāpātavihataṃ na sa svarge reme prakṛtiramaṇīye 'pi bhagavān | tadā hy enaṃ sā dhīr hṛdi tudati niḥsaṅgam aniśaṃ parārthaprāgbhārā paramavidhurā svāduvidhurā || gośv_1 ||
akṛtakuśalavyāpārānāṃ svabhūtinibandhanaṃ kṛpaṇamanasāṃ - - yad vā mano bahu manyate | svacaritapariprāptaiśvaryaṃ jagaddhitakāriṇā na viṣayasukheṣv āsthaṃ ceto mahaty api rakṣyate || gośv_2 ||
sa kadā cij jambūdvīpam avalokayan dadarśa [!] evaṃ lokam aśakyapratīkāravyādhiduḥkhopaplutaṃ viṣamavirasakṛtavaidyasāmarthyaṃ samaraṇam āvarjja(?)vyavasāyaviklavaṃ romanthamānam iva piśitāśanair ihaiva narakaduḥkhāny anubhavantaṃ vismṛtasnehabandhumitrasuhṛcchaucācāraprayojanam ||
kṛtāntakarmānta iva pravṛttas tadā sa rogāntarakalpatulyaḥ | aśakyarūpapratikārabhīmo mahātyayo vyādhikṛto vikāraḥ || gośv_3 ||
kṣuttṛṣṇācetanaparigatāḥ sānubandhaṃ stananto vikṣiptāṅgāḥ kṣititalarajoguṇṭhitoddhastakeśāḥ | smāraṃ smāraṃ jalakaṇamucāṃ mallikāmālutānāṃ - - - - madhukaragaṇair mārga āsannapātāḥ || gośv_4 ||
śvāsādhmātabṛhatkaṭhorajaṭharavyābhinnanāsāpuṭāḥ sṛkkāntapratibaddhaśuṣkavirasaśleṣmānanā bhīṣaṇāḥ | rūkṣasthūlaśirāpratānajaṭilatvaksnāyuśeṣāśrayāḥ ke cit pūrvakṛtaṃ ninindur aśubhaṃ karmābhisaṃdhisthiram || gośv_5 ||
kvathitapiśitarandhraprodvamatpūyadhārā malinavikṛtadehāḥ ke cid aprekṣaṇīyāḥ | krimikulapariluptaprāyabāhūdaroruśravaṇanayananāsāḥ prārthayante sma kālam || gośv_6 ||
saṃśuṣkādharakaṇṭhatāluvivarās tṛṣṇāgninā dāhinā rūkṣakṣāmavidāritānanapuṭāḥ pretā ivāyāsinaḥ | āmattālikuloddhatotpalavanacchannāmbuviṣyandināṃ vīkṣantaḥ sarasāṃ payāṃsi viviśuḥ ke cit kṛtāntālayam || gośv_7 ||
dūṣīkāpaṭalaniruddhalocanāntā durgandhā bahalamalopaliptagātrāḥ | anye tu klamaśithilāśrayā rujānām ājagmur nilayanatāṃ prabandhinīnām || gośv_8 ||
ke cil lālāsalilavisaraklinnasaṃsaktadīrgha- śmaśruvrātāḥ pathiṣu kṛpaṇāḥ klāntakāyāḥ śayānāḥ | krūrārāvaiḥ purabalibhujāṃ maṇḍalaiḥ saṃpatadbhir vyāvṛttāsyā vipadam avaśāḥ pratyapadyanta tīvrām || gośv_9 ||
tasya tad atidāruṇam ālokya lokavyasanaṃ mahat kāruṇyam udapādi | atha sa mahāsattvas tena sattvopadraveṇa vyathitamanāḥ sutarām abhivardhitānukampākampitaḥ pitevaikaputravyasanam asahamānaś cintām apede ||
itthaṃ gatānāṃ ka ivābhyupāyaḥ syād āmayocchittisukhaḥ prajānām | apīha lokatrayabāndhavānāṃ tathāgatānām anṛṇo bhaveyam || gośv_10 ||
api nāma bhaven mama pratijñā sakalā lokahitaprayogasiddhyai | api mānuṣajanmaduḥkhabhājo vyasanebhyaḥ parimokṣam aśnuvīran || gośv_11 ||
api nāma na bodhisattvanāmavyapadeśaṃ vitathaṃ samudvaheyam | api sarvavidām agarhaṇīyāṃ dadhad ājñām animittavatsalānām || gośv_12 ||
bhavaduḥkhaśilīmukhakṣatānām api mateva piteva ca prajānām | aham eva parāyaṇaṃ paraṃ syāṃ bhavaduḥkhāmburayapratīrabhūtaḥ || gośv_13 ||
yāvad duḥkhābhibhūtaḥ praviśati na jano rogadaṃṣṭrākarālaṃ kālāher āsyakośaṃ sakalajagadanugrāsasaṃbhogabhīmam | tāvad dvandvānurāgaṃ tridaśapurapatiśrīsukhaṃ projjhya ramyaṃ prāṇatyāgānurāgaṃ praṇayasukhakaraṃ bhūtabhṛtyai karomi || gośv_14 ||
vyavasāyam iti jñātvā tasyātyadbhutakarmaṇaḥ | tadviyogābhiśaṅkārtā vicukruśur athāmarāḥ || gośv_15 ||
kṛpālo duḥkhitān asmān parityajya kva yāsyasi | viṣamasthān iva pitā vatsalo bālaputrakān || gośv_16 ||
saddharmasalilotsekair vardhayan pādapān iva | asmān anāgasas tyaktvā mā yāsīḥ priyadarśana || gośv_17 ||
viṣayāsvādacapalair hṛtān indriyavājibhīḥ | svāmin māsmān parityākṣīḥ prapātāntānucāriṇaḥ || gośv_18 ||
praṇāmalolānatamaulibandhanān pragāḍhaśokopanipātakātarān | athāmarān aśrupariplutekṣaṇān sa sāntvayann ity avadan marutpatiḥ || gośv_19 ||
na me na yuṣmāsv anurāgapeśalaṃ mano na cāyaṃ svahitodayādaraḥ | vikāsinīnāṃ vipadāṃ mukhe sthitaṃ jagat paritrātum ayaṃ tu niścayaḥ || gośv_20 ||
tad apramādaḥ kriyatāṃ sa eva vo dhruvaṃ samārtāyanatām upeṣyati | visaṃvadanty eva samāgamāḥ priyair nipātaramyāḥ pariṇāmadāruṇāḥ || gośv_21 ||
sthitvāpi kālam atulaṃ vividhopabhogasaṃbhogavistarasukhais tridaśādhivāse | karmakṣayād vinipatanti surāḥ smarantaḥ saṃvartakānilahatā iva kalpavṛkṣāḥ || gośv_22 ||
mandākinīm api vigāhya sahāpsarobhir unnidrahemakamalocchuritopakaṇṭhām | kṣārodakāṃ jvalanadarbhakukūlakūlāṃ nighnāḥ punar yadi ca vaitaraṇīṃ bhajante || gośv_23 ||
ko nāma teṣu matimān svamano nidadhyād utkṣepaṇīyakusumāvayavopameṣu | svargopabhogajaniteṣu sukheṣu yeṣām anteṣv apāyavaḍavāmukhasaṃniveśaḥ || gośv_24 ||
kalpadrumopavanabhūmiṣu naikaratnaprodbhāsyamānatatatalpaśilātalāsu | sākaṃ priyābhir anubhūya sukhāni bhūyas tīkṣṇāsipattravanamadhyagatā bhavanti || gośv_25 ||
saṃbhrāntabālahariṇekṣaṇacañcalāni vibhrāntakālapariṇāmakarāṇi buddheḥ | yad dhīndriyārthaparibhogasukhāni tasmād yatnaṃ surāḥ kuruta puṇyaparigrahāya || gośv_26 ||
edhobhir agnaya iva praśamaṃ vrajanti kāmāgnayo na viṣayair viṣapānakalpaiḥ | tasmād upāddhvam anavadyasukhābhirāmāṃ tāthāgatīṃ pratipadaṃ vyasanopaśāntyai || gośv_27 ||
anāthānāṃ dainyaglapitamanasāṃ duḥkhāśīviṣa- gaṇopaghrātānāṃ paraśubhir ivotkṛttavapuṣām | praśāntyai bhūtānāṃ vayam api tiraścām anukṛtiṃ kariṣyāmo muktvā surabhavanasaṃbhogavasitām || gośv_28 ||
avicalapratibandho dīrghakālānuṣaṅgī mama jagadupakāraprārthanāsaṃniveśaḥ | sucaritaparipākasyeti dṛṣṭvā prasiddhiṃ na khalu kuśalavighnaṃ kartum arhanti santaḥ || gośv_29 ||
atimānuṣam apy apāsya citraṃ mahimānaṃ kṛpayā vikṛṣyamāṇaḥ | sa tu duḥkhakaro gatau tiraścāṃ paramāryaḥ pratisaṃdadhe mahātmā || gośv_30 ||
karuṇāmṛtapeśalāśayānāṃ svasukhāsaṅgaviviktamānasānām | prabhavā iva kalpapādapānām udayā lokahitāya sajjanānām || gośv_31 ||
vinayānataratnamauliraśmicchuritās taṃ na marudgaṇapraṇāmāḥ | manujātisukhaṃ samāpatantaṃ sthirasattvaṃ vinivartayāṃ babhūvuḥ || gośv_32 ||
virahavyasanopatāpadīnair nayanair bāṣpataraṅgadhūsarāntaiḥ | dayitāḥ karuṇaṃ tam īkṣamāṇāḥ śucisattvaṃ na nivartayāṃ babhūvuḥ || gośv_33 ||
svajaneṣu na tasya sānukampaṃ na mano dakṣiṇa eva sa prakṛtyā | avagamya garīyasīṃ tathāpi prakṛtiṃ śvā sa tathā cakāra sādhuḥ || gośv_34 ||
sa hitāvahitā rujāturāṇāṃ himavanmerugurur guruḥ prajānām | puruṣātiśayo guṇaprakarṣān niyataṃ dūrataraṃ samutpapāta || gośv_35 ||
tapobhir yāṃ dīrghair yamaniyamasaṃskāragurubhir vyavasyanti prāptuṃ salilaphalamūlānilabhujaḥ | vibhūtiṃ tām aindrīṃ tṛṇam iva parityajya kṛpayā tiraścāṃ sābhāgyaṃ sa jagadupakārārtham agamat || gośv_36 ||
śubhābhyāsād eva kṣapitakukṛtapratyayatayā tathāgatena prāptā bhavagatisamākṣepavaśitā | yathecchaṃ yatrecchaṃ parahitasamādhānaviduṣas tathā hy abhūt janmavyasanaśamanāyaiva jagatām || gośv_37 ||
svakāmakārānuvidhāyinīm śriyam paṭāntalagnām hutabhukśikhām iva | na marṣayanti vyasanāturān janān dṛṣṭvā mahāntaḥ karuṇānibandhanāḥ || gośv_38 ||
tasyopapattisamakālam athoccacāra lokaṃ sphuran dhvanir iti śravaṇopakārī | yaḥ pāpy ayaṃ kuru puro bhajanaṃ ca tasya māṃsāsṛjau samupayujya śivaṃ bhajadhvam || gośv_39 ||
śrutvātha dhvanim atimānuṣaṃ manuṣyāḥ sāṃhatyasvaritam upetya taṃ pradeśam | ālokya kṣitidharapīvarātmabhāvaṃ taṃ sādhuṃ kṣamiṇam abhīyur udviṣāṇāḥ || gośv_40 ||
āghūrṇasphuṭitakhaḍganiśātapāṇīn dṛṣṭvā tān abhipatato javena gatvā | hāheti sphuṭavirasaṃ vilepur uccaiḥ pratyastapraśithilamaulayaḥ suraughāḥ || gośv_41 ||
māṃ dṛṣṭvā ghanavipulāyatātmabhāvaṃ śrutvā vā surapuravāsināṃ pralāpān | na kaś cit pratihatamānaso vasāsṛgmoko 'yaṃ kṣaṇam iti so 'bhavad vikārī || gośv_42 ||
tān paurān suhṛda ivāvalokya tasya prītir yā manasi manasvino jṛmbhate | tām eva kṣitidharasāradhīḥ sa mene paryāptaṃ phalam atiduṣkarasya tasya || gośv_43 ||
lokānām abhilaṣitopakāramyaṃ matvāsāv upacitamāṃsam ātmabhavam | ekāntavyasananipātalakṣyabhūte saṃsāre 'py abhiratim ābabandha sādhuḥ || gośv_44 ||
ye dhvastāḥ parahitasaṃvidhānaśūnyās taddehāḥ kṣaṇabhidurā bhavaprabandhe | tān manye sa parigaṇayya śailatuṅgān cchuddhyaiva svatanum upādadhe mahātmā || gośv_45 ||
taṃ matvā vitatavikāram eva dhairyāt te tīkṣṇais tarum iva cicchiduḥ kuṭhāraiḥ | niḥśaṅkā galitakṛpāśivair manobhiḥ so 'py āsīt tarur iva cāpanītamanyuḥ || gośv_46 ||
tadraktavyatirekapāṭalāgrahastās tam khaḍgair araya ivāpare vicakruḥ | so 'py āsīd abhimatakāryasaṃprasiddhyā prītyaiva sphuṭahṛdayo viśuddhakarmā || gośv_47 ||
susrāva kṣatajam athāsya khaḍgadhārāc chedebhyaḥ sphuṭakaradhīrapuṣpatāmram | saṃprāptaghanasamaye vicitrasānor vindhyādrer jalam iva dhātunirjharebhyaḥ || gośv_48 ||
cakṣāra vraṇamukhakandarebhyo yat tasya kṣatajam iva kṣatāśayasya | tenohur ghanapariṇāhaphenapuñjā viṣṭabdhā vipulasitavīcayaḥ sravantyaḥ || gośv_49 ||
tat tasya praṇidhibalāvalambinīnām āśānāṃ katham api pūraṇāt sucetaḥ | saṃprāpte 'py amrapure śarīrabhedāt prāmodyaṃ niratiśayopamaṃ babhāra || gośv_50 ||
dadhvāna prapatadasṛkkadeharandhre vicchinne paraśutīkṣṇadhārayāsya | pratyantajvalanaśikhāvalīḍhasānoḥ kuñjeṣu drutam iva kāncanaṃ sumeroḥ || gośv_51 ||
tasyograir yugapad itas tataś ca śastrair niḥśaṅkaṃ śakalitakomalāśrayāṅge | vicchinne sahananiviṣṭaśuddhabuddheḥ prītyārdre manasi tirodadhe viṣādaḥ || gośv_52 ||
paricayakṛtamārgās tasya raktapraṇālyo gagaṇaparikhabhūte cchidyamāne śarīre | kṣitidharasaridoghā vistarāṇi pracakrur na ca manasi viṣādo nāpi khedo babhūva || gośv_53 ||
apacitataramāṃsāsṛgvasākardamāsu vyapagatabhayaśaṅkās tasya vistāriṇīṣu | tanuvivaratareṣu vyāḍasaṃghā vicerur na ca manasi viṣādo na ca khedo babhūva || gośv_54 ||
yad apahṛtam anāryais tasya māṃsaṃ śarīrād yadi tad apariśeṣaṃ piṇḍitaṃ syāt kathaṃ cit | girim api sa sumeruṃ laṅghayen māṃsarāśir na ca manasi viṣado na ca khedo babhūva || gośv_55 ||
kṣayam upayayur aṅgeṣv eva śastrāṇi tasya prakṛtimṛduṣu sādhor akṣatādhyāśayasya | abhirucitaparārthaprītisaṃbhogaśānte na ca manasi viṣādo na ca khedo babhūva || gośv_56 ||
ye cāsya raktair vililepur aṅgā te rejire rogaviṣādamuktāḥ | ye cāpi raktāni papuḥ sarogās te sarvalokāḥ pupuṣur virogāḥ || gośv_57 ||
janam apagatarogaṃ vīkṣamāṇasya harṣo manasi bhuvanabandhor labdhagādho babhūva | piśitam anupayogaṃ vīkṣamāṇasya bhūyo 'py abhavad aratidolaṃ cañcalaṃ tasya cetaḥ || gośv_58 ||
utkṛttacarmapaṭalasphuṭatāmramāṃso randhrodvamadrudhiraśeṣaviśeṣatāmraḥ | kāyaḥ sa tasya vikṛtaḥ kṛtaniścayasya reje javākusumarāśir ivābhracumbī || gośv_59 ||
vicchidyamānaḥ suniśātaśastrais tad duḥkham ekāśrayam īkṣamāṇaḥ | sukhena duḥkhaṃ sa nirācakāra labdhvā paratrātmani caikamatyam || gośv_60 ||
pariṇāmakharā batādhamāyā gatir ātmābhiniveśavāsanāyāḥ | upadigdhadhiyo yayā manuṣyāḥ pitṛbhūteṣv api sādhuṣu skhalanti || gośv_61 ||
etasya māṃsaṃ bubhuje kṛpālor yo yaḥ sa sa vyādhim apācakāra | krameṇa kṛcchraṃ jagad uttatāra vipatsamudraṃ tad anena kṛtsnam || gośv_62 ||
atha sarva eva loko vigatanikhilarogopasargas tasmin mahāsattve samupajātapremagauravabahumānaḥ praṇamya śvānaṃ bodhisattvam abravīt ||
aho kṛpābhyāsaviśeṣabhadratā guṇeṣv aho bhaktir apetakalmaṣā | aho parārthapratipattipeśalaṃ tavārya karmedam atītamānuṣam || gośv_63 ||
aho jagacchreṣṭhamahādayārdratā aho svasaukhyavyavasāyaniḥspṛhā | śubheṣv aho niścayaniścalaṃ mano manasvināṃ bodhipathānupātinām || gośv_64 ||
aho batācintyam upāyakauśalam aho parārthe 'bhirater udāttatā | acintyacaryātiśayāya sādhave namo 'stu tubhyaṃ jagadekabandhave || gośv_65 ||
tvaṃ naḥ pitā yadi pitā tvam ivārthakāmaḥ śāstā tvam eva yadi dharmagurus tvam eva | tvam daivataṃ yadi na taj janavādamātram ārtāyanaṃ tu jagataḥ paramaṃ tvam eva || gośv_66 ||
tasmād ājñābhiṣekeṇa pavitrayitum arhasi | upadigdham imaṃ lokaṃ yuṣmadāyāsacetasā || gośv_67 ||
atha bodhisattvaḥ samupajātaprasādamānasam avagamya tam enam abravīt ||
pīḍā mameyam iti naivam idaṃ pradhāryaṃ sattvārtham eva gaticakracalasya nityam | pīḍā mamābhavad udīkṣya vipatparītān yuṣmān nirāmayasukhaṃ tv adhunā mano me || gośv_68 ||
kṛtyaṃ na me parahitād aparaṃ garīyaḥ saṃsāracārakanibandhanam etad eva | tasmāt kukāryamalinām atilaṅghya caryāṃ matprītaye satatam ātmahitaṃ kurudhvam || gośv_69 ||
lokān imān svakṛtakarmabhujo viditvā mṛtyor aparvaparuṣasya karodarasthān | pāpāny asahyaparitāpaphalodayāni prāṇātyaye 'pi parivarjayituṃ yatadhvam || gośv_70 ||
svantāny anāśaramaṇīyaphalapradāni janmāṭavīgahanapathyadanopamāni | puṇyāni saṃcinuta matpratikārabuddhyā kalyāṇamitravacanaṃ hi na laṅghanīyam || gośv_71 ||
iti samanuśiṣya prāṇinas tān mahātmā niśitaparaśudhārājarjaraklāntadehaḥ | avasitakaraṇīyaḥ paryudasyātmabhāvaṃ tam ativikṛtarūpaṃ svargam evāruroha || gośv_72 ||
iti jagadupajīvyā uttamaśrīsamudrā vipadaśaninipātavyāhatā vyuṣṭiyogāt | vigatajaladapaṅkavyomaparyantadīrghāḥ śaśina iva mayūkhā lokam uttārayanti || gośv_73 ||
|| iti śrījātakamālāyāṃ śvajātakaṃ tricatvāriṃśattamaṃ samāptam ||
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
